…сумленне
вартае тысячы сведкаў…

— Людміла Рублеўская

«Мне вельмі шкада твайго трапяткога сэрца…»
Выбраныя старонкі з лістоў Васіля Быкава да Генадзя Бураўкіна


1.

Гена, дарагі дружа!

Дзякуй табе самае шчырае за тваю памяць і асалоду, якую мне далі твае радкі. З вялікім задавальненнем праглынуў за адзін раз усю кніжку і адразу ж пішу пад самым непасрэдным уражаннем1.

Што ж, можна цябе павіншаваць з новай ступеняй у паэзіі, новы крок – багацейшы твой паэтычны голас, глыбейшыя думкі, таней пачуцці2. Я затрудняюся сказаць, які з раздзелаў лепшы – вельмі грамадзянскі на высокім напружанні першы, але затое і ў трэцім шэраг выдатных паэтычных мініятур3. Можа, нават трэці больш цэльны, раўнейшы за першы, лірыка яго – высокай кваліфікацыі, і я, прызнацца, з некаторай нават нечаканасцю адкрыў праз яго ў табе аўтара тонкага паэтычнага вобраза і філіграннай дэталі. Іменна ў гэтым, мне думаецца, твая сіла – слова і дэталь, у той час як у Толі В.4 – задушэўнасць чалавечага пачуцця. Гэта вельмі важна – вызначыць кірунак, характар сваіх здольнасцей, аб тым я ведаю па сабе і хачу, каб і ты гэта адчуў. Гэта таксама важна, як і ведаць свае хібы, але на хібы заўсёды пакажуць-ткнуць пальцам крытыкі, а на здольнасці павінны паказаць сябры. Што датычыць паэмы5, дык яна, мабыць, самы значны і самы ўдалы твор у кніжцы. Паэма – тваё дужа грамадзянскае слова, вельмі арганічны для твайго таленту адпор людзям пэўных жыццёвых прынцыпаў. Гэта цудоўна! Адно толькі хацелася б – болей, даўжэй, ну але я памятаю нашу аб тым размову… Мне думаецца, што такімі рэчамі, як гэта паэмка, а таксама «Пра сціпласць»6, «Цікавыя стварэнні людзі» (дарэчы, загаловак ягоны болей гадзіцца як вызначэнне жанра), «Асвейская балада», «Зусім “бязгрэшым”», «Скрыпка», «Рэкі Беларусі», «Мы дома песень менш знаходзім» ды і другія7 можа ганарыцца кожны харошы паэт.

Дай табе бог і далей так жа хораша і чэсна!

А я вось вычапаўся з хваробы, пакуль усё добра, чакаю дазволу на Балгарыю, але яго ўсё няма. Відаць, прыспее да белых мух. Ну але што ж, на іншае не трэба было і разлічваць… Такая завядзёнка – пакуль пройдзе ўсе інстанцыі, гэта ж дзяржаўнае важнасці справа!

На тым яшчэ раз – дзякуй.

Абдымаю цябе са шчырасцю,

твой Васіль.

Нізкі паклон тваім Юлі і Алёшу.

Хай растуць і маладзеюць8.

В.

      21 кастрычніка 66 г.

 

2.

<Без даты>9

Дарагія Генадзь і Юля,

віншую вас з новым і лепшым! Хай ён будзе такі ясны, як гэтае сонейка. Хай зыйдуць хмары, што яго засцяць10.

                                                                         В. Быкаў

 

3.

                                                      <Не пазней за май 1970 г.>

Дарагія Бураўкіны, вялікія і маленькі!

Нашыя Вам віншаванні з радасным днём Перамогі!

Спадзяемся, Вы слаўна жывяце, натхнёна працуеце, можацеся са здароўем. Ну і добра. Дай бог многа сонца ў Ваша акенца.

Са шчырасцю Быкавы.

 

4.

<Снежань 1970 г.>

Дарагія Геня, Юля, Алёшка і . . . . . . . . . !11

Віншуем, вітаем, жадаем вялікага шчасця, безліч радасцей і здзяйснення ўсялякіх надзей у Новым, 1971 годзе.

А яшчэ – з самай галоўнаю Вашаю радасцю ў тым-гэтым годзе!

Вашы гродзенскія Быкавы.

 

 

5.

Дарагія Юля і Генадзь,

спадзяюся, што вы добра даехалі і не намёрзліся так, каб захварэць. Хіба што – начхаць. Я таксама.

Шлю часопісы. Прачытаўшы, можаце іх пакінуць. Мне вяртаць не трэба.

Ну і будзьце здаровы.

Да новай (болей цёплай) сустрэчы.

Васіль.

3.ХІІ.73 г.

 

6.

<Снежань 1973 г.>

Дарагія Бураўкіны – мужчыны і жанчыны, дарослыя і маленькія, будзьце здаровыя і шчаслівыя ў Новым, 1974 годзе. Мы пастараемся таксама.

І памятайце: Нёман раскрываецца толькі ў трэці раз. А «Лопіс» – не ў першы12.

Вашы Быкавыгродзенскія.

 

7.

27.Х.75

Юля і Геня,

вітаю вас вось з-за гэтых паўднёвых скал, куды мяне загналі дурасць і няўдачлівы курортны лёс13. Холадна і дождж. Адзін паратунак – чціва, кіно ды чарачка. Але, мусіць, да свята прыдзецца тут дабыць, тым больш што ёсць работа.

Пасылаю вам гэтую кніжачку, мабыць, яна будзе вам абодвум цікава. У перадапошні раздзел аповесці мне давядзецца ўставіць паўстаронкі тэксту, які б рэабілітаваў (трохі) генерала і пакараў (зняў) Чунько14. Гэта – адпаведна з «Наш<его> современ<ника>».

На тым – жму вашыя рукі.

Прывітанне Міколе і Нілу15.

 

8.

3 лістапада 75

Дарагі Генадзь!

Сёння атрымаў тваё пісьмо – дзякуй табе за яго і за твае клопаты наконт аповесці. Тут мяне добра прышчаміла сцюжа16, да таго ж я прастудзіўся і калі ехаў сюды з малой астмай, дык прыеду з вялікай. Вельмі шкадую, што паехаў, але ж надвор’е такая рэч – можа, адзіная рэч у прыродзе, якая не залежыць пакуль што ад яго начальнікаў – метэаролагаў. Адсюль на святы я паеду ў Маскву, там яшчэ клопаты пра аповесць наперадзе17.

У мяне тут сабралася трохі паправак, але калі ідзе (у цябе) без іх, то хай ідзе18. Адзіная мая просьба, калі гэта магчыма, замяніць тэкст пісьма да Валошына, тэкст другога зместу, але такі ж па памеру. Так будзе ў рускім выданні, няблага, каб беларускае яму адпавядала. Гэта 1 старонка.

Шкада мне Міколу і яго клопаты19, але мне здаецца, што яму б трэба капітуліраваць зараз. Усё роўна гэта прыдзецца зрабіць, дык лепш раней, чым позна.

Віншую цябе са святам. Паклон Юлі.

Будзь! Твой Васіль.

 

9.

<Снежань 1975 г.>

Дарагія Бураўкіны

будзьце здаровыя, багатыя і шчаслівыя ў Новым 1976 годзе.

 

І – каб радавалі дзеці;

і – каб квітнеў часопіс;

і – пілося і елася<;>

і – яшчэ хацелася.

Вашы

Быкавы

з Гародні.

 

Кветачка для Юлі20.

У дзень яе 18-годдзя.

 

10.

<Снежань 1976 г.>

Дарагія Бураўкіны,

старыя, маладыя і маленькія!

Шчыра жадаю вам быць здаровымі, шчаслівымі і закаханымі ў Новым, 1977 годзе. Хай свеціць вам ясна вясновае сонейка ад студзеня да снежня, растуць дзеткі, добра пішуцца вершы.

Будзьце!

Ваш Васіль,

з Гродні каторы.

 

<1970-я гг. (?)>

Дарагія Бураўкіны,

шлю вам свае самыя сардэчныя Навагоднія віншаванні.

Будзьце здаровыя.

І хай будуць здаровыя Вашы дзеткі.

І хай не выводзіцца ціхая спагада ў вашай хатцы.

Ваш Васіль.

 

12.

<Снежань 1980 г.>

Дарагія Бураўкіны –

Генадзь, Юля, Алёша і Света,

будзьце здаровыя і шчаслівыя ў Новым 1981 годзе, які, дзякаваць богу, абяцае не быць вісакосным і, можа, будзе багацейшым на радасці.

Са шчырым вітаннем,

В. і І. Быкавы21.

 

13.

<Снежань 1982 г.>

Дарагія Бураўкіны,

нашыя вам віншаванні з:

– Новым, шчаслівым, 1983!

– Наваселлем па вул. Захарава!

– Выдатнымі вершамі (гл. «Полымя» № 12).

– Вернымі старымі сябрамі.

Мілую Юлю (апроч таго)

сардэчна віншуем з яе светлым дзянёчкам!

Хай ёй шчасціцца!

Васіль і Ірына

 

14.

Дарагі Генадзь!

Карыстаючыся выпадкам і добрай паслугай, спадзяюся, што гэта нарэшце да цябе дойдзе. Хачу табе сказаць: радуйся, што ты там22, а не тут, не бачыш усяго таго, што бачым мы і ад чаго на душы, як у балоце. І справа, канешне, не ў чэргах і талонах, не ў той галечы, якая на нас насоўваецца (ці нам да таго прывыкаць!). Справа ў людзях. У нашых сябрах. У І Н Т Э Л І Г Е Н Т А Х, тым больш нацыянальных, апроч якіх у нас, па сутнасці, нічога няма. Няма хлеба, няма культуры, няма мовы і ўжо няма… народа. Інтэлігнецыя (беларуская) раздзялілася на два лагеры: адна, большая, гэта індыферэнтныя абывацелі, другая, меншая, набегла дагаджаць Сакалову, Малафееву23 і г. д. І, што самае прыкрае, сярод іх – нашы сябры. Найлепшыя сябры прытым. Гледзячы на іхняе лізаблюдства, не перастаеш здзіўляцца: што робіцца з людзьмі! Ці, можа, тое рабілася і раней, ды мы былі сляпыя, не бачылі. Ці не хацелі бачыць… Вы там з Юляй далёка ад усяго таго, і дай вам Бог як надалей не бачыць, не чуць таго.

Са шчырасцю і надзеяй                                                Васіль.

      19 сак<авіка> 91 г.

 

15.

Мілыя і дарагія нашы Генадзь і Юля!

Ну вось зноў, здаецца, пара вітаць з Новым годам, а Юлю з яе народзінамі. Здароўя і шчасця вам у такой далечы. Далёкай далечы. Некалі гэткай парой я быў у Нью-Йорку, пад час Крыстасу, калі горад – у срэбным убраньні-зьзяньні, цуд, канешне. У нас таксама трохі выпала сняжку, прысыпала нашы худародныя палеткі, пыл і сьмецьце на вуліцах. Жах тым часам набліжаецца. Ужо ў Маскве і СПБ няма чаго есьці, СПБ па бартэру будзе карміць Фінляндыя, а Масква ўсёй сваёй інтэлектуальнай магутнасьцю накінулася на сепаратыстаў – ад Закаўказьзя да Прыбалтыкі, якія не вязуць ёй прадукты. Асабліва дастаецца Украіне, якая ўсё разбурыла. Загнала апошні кол на магіле бальшавіцкай імперыі. Малайцы ўкраінцы! Калі б толькі не іх сумніцельны прэзідэнт… Але, можа, і нічога.

Ну а што ў нас?

У нас усё тое ж. Самая вялізная праблема-клопат грамадскасьці – прымусіць сабрацца ВС, каб хоць што-небудзь вырашыць. Не хочуць збірацца. А калі і збяруцца, дык паразбягаюцца – няма кворуму. Сваю справу пэўныя сілы, аднак, робяць: легалізавалі ЛКСМБ, цяпер збіраюць зьезд КПБ. Відаць, праз тыдзень будзе. Камуністы надта стараюцца, а беспар­тый­ныя ўспа­мінаюць дні, калі тыя гаспадарылі і была каўбаса. Цяпер кажуць: і камунізм, і каўбаса – на адну літару. Новы год нам прынясе такое, што страшна і падумаць: і ў эканоміцы, і ў культуры… Адзіны паратунак – поў­ная самастойнасьць, як Украіна. Але ж мы – не Украіна. Дый нават Краў­чука ў нас няма. З кім мы пойдзем у той акіян самастойнасьці?.. Таварны рынак ужо сканаў, а неў­забаве будзе капут фінансавы. Як толькі Расея адпусціць цэны, дык праз дні 2–3. Пра гэта ўсе гавораць, толькі ніхто не можа нічога зрабіць. Ды ўжо і позна што-небудзь рабіць. Хіба што новы путч, на гэты раз удалы і пасьпяховы. Армія, КГБ, МУС даўно гатовы і чакаюць, ужо не тоячыся. Адкрыта абмяркоўваючы ўсе яго асьпекты. Дый прэзідэнт пра тое гаворыць (гл. «ЛГ» за пачатак сьнежня). Толькі ён, як заўжды, не туды арыентаваны, думае, што путчысты прыедуць з Каўказа ці з Украіны пад сепаратысцкімі сьцягамі. Наіўнасьці гэтага Чалавека ўжо няма сілы здзіўляцца.

Вось так мы і жывем. Кола сяброў, вузкае для мяне заўжды, і яшчэ болей вузее. У Саюз <пісьменнікаў> не хаджу, ад палітыкі стараюся адляпіцца, хаця не атрымліваецца. Цягнуць-ірвуць з розных бакоў. Часам пазвоніць Мікола. Часам Алесь з Масквы24. Часам пазваню Грышку25. Цяпер Ніл хоча стаць аўтарам Гімна Беларусі, для чаго аб’явіў конкурс і стаў старшынёй журы. Але мы лічым, што Гімн ёсьць – на словы М. Краўцова, выдатная мелодыя. А галоўнае – асвянцоны Гісторыяй. Ну але ж, хіба яго прымуць!

Ну дык з Новым годам вас, дарагія Сябры, а Юлічку яшчэ і днём нараджэньня.

І во гэтую кветачку вам. Журботную і самотную, але з Радзімы васілька26.

Абдымаю ўсіх Бураўкіных.

Васіль

Ірына аберуч далучаецца.

6 сьнежня 91 г.

 

16.

Дарагія нашы Генадзь і Юля!

У нас сёньня хмарны, слотны дзень, сыпле восеньскі дождж. Але на сэрцы некаторых нашых сяброў буяе вясна: урэшце парламент РБ прыдушыў рэферэндум, здань якога страшыдлам вісела аж цэлы год. Рэферэндума не будзе, значыцца, сытнае жыцьцё з пэўнымі магчымасцямі забяспечана яшчэ аж на 3 гады. За той час народу абяцана «паскорыць, павялічыць, забяспечыць…» Як і раней, як і 70 год назад…

Гэтыя два дні, што былі адведзены ў ВС пад рэферэндум, выглядалі як незвычайны спектакль, грэцкая трагедыя – такая палымянасьць прамоў, такое адзінадушша, такі розум! Раць камуністаў расла, а рады апазіцыі ўвачавідкі таялі. Пабеглі туды і некаторыя нашы сябры і знаёмыя. Зрэшты, было ад чаго ўцякаць, было як ратавацца. Прывід нацыянальнага фашызму робіцца ўсё выразнейшы, перад ім былы камунізм ужо пачынае выглядаць як сьветлае мінулае. Варта было паслухаць Булахава27! Куды да яго ўсе тыя Пячэннікавы, Паўлавы і нават Чыкін разам узятыя28. І, здаецца, неўзабаве ён узлезе на самы верх. У гэтым сэнсе шкада робіцца нашага спікера з яго памяркоўным прагматызмам…

У грамадскім жыцьці РБ новая палітычная кампанія, якую вы, мабыць, заўважылі: арганізаваны і раз’юшаны наступ на мову. Усе расейцы, як па камандзе, узяліся абараняць «пагарджаную мову вялікага расейскага народа», неўзабаве трэба чакаць дэмаршу Масквы з поваду «абароны правоў чалавека» рускамоўнага насельніцтва Беларусі. Знаёмая да банальнасці схема. А тым часам 100 млрд руб расейскага доўгу Беларусі ляснула за «дазвол прапускаць нафту на тэрыторыі Беларусі».

Во гэта эканоміка! Во гэта палітыка!

Нядаўна быў сход у СП. Выступалі – горача і бязглузда. Прасіць, слаць тэлеграмы, доўга і прыдзірліва рэдагаваць рэзалюцыі – больш нашыя пісьменьнікі ні на што не здольны. Апатыя і маразм. Зрэшты, тое ж самае і ў Маскве, і ў Кіеве, і ў Вільнюсе. У нас хоць яшчэ пакуль што не страляюць адзін у аднаго. Але, здаецца, неўзабаве будуць. Да таго ідзе. Толькі ў нас пачнецца са спазьненьнем. Як у іншых месцах скончыцца. Мы ж – тугадумы.

Дарагі Генадзь, мабыць, ты ведаеш там такога Міколу Прускага29. Ён прыслаў мне кніжку і вельмі харошыя лекі. Падзякуй яму пры выпадку, бо я не ведаю ягонага адраса.

А наогул жывем!

Да чаго дажывем толькі (бач, нават і напрыканцы не ўдаецца ўзьбіцца на аптымізм).

Са шчырасьцю абдымаю вас!

Ірына далучаецца.

Ваш Васіль Б.

 

P.S. Во эканоміка! Дырэктар нацыян<альнага> банка Багданкевіч парадваў дэпутатаў: Расея нам вінавата 100 мільярдаў, якія ніколі не выплаціць. Ён сказаў літаральна наступнае: «Лепш бы тое мяса бесплатна раздалі насельніцтву, а трактары – арандатарам, сялянам, чым было іх пастаўляць Расеі<»>.

Пахавалі Міхася Ткачова30. Ныркі. Шкада бязьмерна! І за якія грахі такія пакараньні Беларусі? Як толькі добры чалавек, дык – у магілу…

В.

3 лістапада 92

 

17.

22 сакавіка 93 г.

Мілыя нашы Юлічка і Генадзь!

Як вы там жывяцё, у каменных джунглях, сярод міязмаў капіталізму? Як трываеце ўсё, што выпадае трываць? Мы дык тут ужо загартаваліся і нічым не здзіўляемся, бо ўсё ў нас ідзе, як і ішло – дзесяць, дваццаць і пяцьдзесят год таму. Нічога не мяняецца. А калі што і мяняецца, дык толькі ў горшы бок. Таму мы баімся навін – што ні навіна, то ўдар пад дых. Учора, аднак, выдалася немалая радасць – шэсце і мітынг з нагоды 75 год БНР. Грандыёзная справа, нічога не скажаш. Я нават не думаў, што пасля ўсяго столькі збярэцца – ад плошчы Незалежнасці да цырка – на ўвесь праспект. І мора сцягоў, штандараў… Мастакі папрацавалі. А з пісьменнікаў толькі я ды Грышка. Пасля падышоў Ніл, пастаяў на трыбуне. І то дзякуй. Астатнія… Пазіралі з тратуараў. І то некаторыя. Во выхаваліся! Толькі б дапяцца да карыта, як тая сотня, што наіўна паспадзяваліся на бондараўскае карыта. Але для бондараўцаў для саміх не хапае, ідзе такая калатнеча ў Маскве… Ну вось. А тэлебачанне наша паказала толькі некалькі буйных планаў, каб не ўбачылі людзі гэтага людскага мора з сотнямі бел-чырвона-белых сцягоў. Дзякуй масквічам-астанкінцам, яны ўвечары паказалі праспект, дзе з канца ў канец, як воку кінуць, калоны. 25<-га сакавіка> урачыстасць увечары. Павінна быць у Оперным, але Оперны напярэдадні падпалілі (сцэну), каб сарваць тое, цяпер невядома дзе будзе сабрацца.

Вось такія нашыя справы.

Мы тут усё гаворым з Мікалаем пра вас, так хочацца бачыць-мець вас бліжэй, але… Дужа пагана ў нас ва ўсіх сэнсах, камуністы пасля рэанімацыі КПБ-ПКБ шалеюць, ужо адкрыта дзеляць уладу, пасады. Шушкевіча і нават Кебіча ўжо не прызнаюць, ладзяць сваіх правадыроў. Цяпер у іх найпершы клопат – рэабілітацыя КГБ. Для гэтай мэты паднялі з архіваў справу аб Курапатах і нам<еснік> генеральнага пракурора Кандрацьеў узбудзіў крымінальную справу. Тужацца давесці, што Курапаты – справа бел<арускіх> нацыяналістаў, якія ўлетку 1941 г. (пасля акупацыі Менска) расстралялі там нямецкіх яўрэяў. А НКВД, трыццатыя гады тут, аказваецца, ні пры чым. Чыкінцы ў сваю чаргу даказваюць, што Хатынь была разгромлена беларускімі паліцаямі пад бел-чырвона-белым сцягам. З гэтай мэтай дамагаюцца адмены пастановы ВС аб дзяржаўным гербе і сцягу. І іх падтрымліваюць. У ВС ужо некаторыя дэпутаты памянялі значкі на ранейшыя.

З’езд беларусаў замежжа вісіць у паветры, там ідзе барацьба за лідарства, хочуць скінуць Лецку31, які незразумела хто і чый. Я плюнуў на ўсё і пайшоў у адстаўку. Хай робяць, што хочуць.

Настрой адпаведна паганы, працаваць не хочацца. Надвор’е таксама сёлета не самае радаснае. Зіма была мяккая, але вясна мокрая і сцюдзёная. Хутчэй бы зазелянела траўка… Толькі зноў праблема – білет на аўтобус да Ждановіч (на дачу) 35 руб. Бензіну ж на сваю машыну няма. Заправіцца немагчыма. Хаця 1л ужо 120 руб. І таго няма. А Шушкевіч усё не перастае вяшчаць, як выгодна мець добрыя адносіны з Масквой.

Пасылаю вам старонку з «Мы и время». Для таго, каб мелі ўяўленне пра друк Советской Белоруссии. Такіх старонак у нас безліч. Кожны тыдзень выдаюць. І не толькі чыкінцы. І на цябе, Генадзь (Мікола абяцаў даслаць), і на мяне. І нават на Ніла – нядаўна надрукавалі яго сталінскія вершы. Каб запэцкаць. А Грышка нядаўна выдаў на «Свабодзе» выдатнае інтэрв’ю. Выдаў усім! Малайчына.

Ну дык – як-небудзь. Трывайце і глядзіце. Усё ж, насуперак усяму, мы чакаем. Можа, яшчэ і пабачымся, мілыя нашы…

Я і Ірына абдымаем вас! Памажы вам Бог!

 

11 ліпеня 93 г.

Дарагі Генадзь, мілая Юля,

учора скончыўся зьезд, праз тыдзень Янка З.32 адлятае ў Штаты, а сёньня я пішу вам гэты ліст. Краўчанка33 сказаў, што ты, Генадзь, падаў заяву, і ён цябе трымаць не стане, на пачатку восені вы вернецеся на радзіму. Увогуле гэта добра, але… Мы тут з Грышкам меркавалі: лепш бы вам пакуль што не вяртацца. І не толькі таму, што жыцьцё ў нас свалачное, але і па іншых прычынах. Найперш, вас тут напаткае вялізнае расчараванне ў сябрах, якія мяняюцца не ў лепшы бок, і працэс гэты мае характар абвальны. Я ўжо не кажу пра нашага галоўнага сябра… Але і шмат якія іншыя. Горш за ўсё, што Генадзь змушаны будзе стаць на пэўны бок, зрабіць выбар. Але, каб займець кавалак хлеба, выбар той далёка не заўжды будзе справядлівы. Трэба будзе перасягнуць цераз сябе, цераз сяброў. Інакш… Сам ведаеш – нямала паслужыў на сваім вяку. Тэлебачаньне яны табе не дадуць, там у іх ідэальныя служкі, а што іншае… Наўрад ці яны цябе прымуць у зграю Кебіча, а да Шушкевіча няма чаго і імкнуцца. Той дбае толькі пра сваю галаву і не мае ніякай пэўнасьці. Можна сказаць, што ягоны лёс у руках ягоных ворагаў, і пратрымацца ён можа толькі цаной здрады. Або – калі мякчэй – здачы пазіцый. Што ён і робіць. Хоць ён добры чалавек, разумны і сумленны. Але надта беларус. У тым яго хіба.

Зьезд прайшоў увогуле ціха і сумна. Было некалькі разумных выступленьняў, але большасьць – гэта прынясеньне падзякі за дабрыню ўрада, які даў магчымасьць прыехаць на родныя абсягі. Што ж, можна зразумець гэтых абкатаных жыцьцём пенсіянераў, уражаных апроч таго здзяйсьненьнем даўняе мары: суверэннасьцю Беларусі, бел-чырвона-белым сьцягам, <«>Пагоняй<»>. Іншага яны не ведалі і, мабыць, не ўведалі. Прымалі іх добра, кармілі, вазілі на аўтобусах, засядалі яны ў Оперным. Словам, адносна неблагі тур у суверэнную рэспубліку Беларусь. Ну, а што датычыць урада, дык ён свайго дасяг: паставіў эміграцыю калі не на службу сабе, дык па-за шэрагі ворагаў. Словам – прыручыў. Твой міністр задаволены. Зрэшты, яно можа, і добра. Як сказаў з трыбуны Ніл: мінуў час раскідваць камяні, прыйшоў час іх зьбіраць, будаваць сваю дзяржаву, ладкаваць нацыянальную згоду. Сам ён ужо пагадзіўся з усімі. Апроч, вядома, БНФ. А Мікола, бедны, пакутуе: ныркі. І «хуткая» не можа памагчы – няма чым. Во дажыліся…

Ну, дык – удачы вам і добрага здароўя. Здаецца, Алёша вам ужо даслаў сваё пасланьне. Маё спазьняецца…

Сардэчна абдымаю – Васіль.

Ірына кланяецца.

 

Дарагі Генадзь,

тваю тэлеграму ў падтрымку Шушкевіча Вярцінскі абнародаваў на прэс-канферэнцыі. Цяпер увесь Менск будзе ведаць, да якога лагера з двух ты належыш. Во як!

В.

 

19.

7 сьнежня 93 г.

Генадзь, дарагі дружа!

Дзякуй табе за клопат і ўвагу – лекі Алёша34 перадаў, усе вельмі добрыя, якраз тое, што трэба. Хаця ўжо, відаць, хутка нічога не будзе трэба… Жыцьцё нашае горшае з кожным тыднем – ва ўсіх адносінах, здаецца, неўзабаве мы перастанем цікавіцца палітыкай – адвучаць. Жабраку не да палітыкі, яму абы здабыць кавалак хлеба. Палітыкай тады непадзельна будуць займацца ўлады, бесперашкодна рабіць, што захочуць. Аддаваць Маскоўскім торбахватам не толькі нафтаперапрацоўчыя заводы, але і ўсе астатнія. Бо, апроч пагашанага імі доўгу за нафту, застаўся 150 млрд. доўг за газ, на аплату якога чакаюць свае чаргі Белаз і Трактарны. Так што, можаш сабе ўявіць, што чакае Беларусь – нават і пасьля выбараў, калі, можа, прыйдуць да ўлады нацыяналісты, якімі «высакародныя» інтэрнацыяналісты так пасьпяхова запалохалі беларусаў. І не толькі іх. А і ўвесь сьвет. У гэтым сэнсе вы шчасьлівыя там ужо хоць бы таму, што не бачыце паводзін некаторых нашых сяброў-патрыётаў, якія яны робяцца прадбачлівыя і разумныя. Тым болей, што (магчыма!) ідуць апошнія месяцы іх уладараньня, а ў той, новай уладзе ім месца не знойдзецца. Ужо цяпер яны варушацца, назапашваюць капітал – і літаральны, і фігуральны. Натуральна, што ў такой сітуацыі ім не да лёсу далёкага сябра. Асабліва, калі яго на дыстанцыі распінаюць у Вярхоўным Савеце – няважна, за што – ленінізм ці нацыяналізм. Адно суцяшэньне табе, што не адзін, у кампаніі з Быкавым, Барадуліным, Адамовічам і Блакітам (так!). І нейкім чынам у якасьці антытэзы з Гілевічам, які «праўдалюб ад Бога». («Мы и время», паэма А. Бажко).

Ну але што – С. Алексіевіч горш, якая кожны тыдзень ходзіць на суд, куды кожны раз прывозяць на аўтобусах па дзясяткі 2–3 маці забітых «афганцаў»35. Ужо там яны даюць ёй! Пасля іхняй праборкі ёй любы прысуд здасца малінай. Будзе ведаць, як абражаць гонар воінаў-«інэрнацыяналістаў»…

Пра Саюз пісьменьнікаў лепш табе не напамінаць. Тон (палітычны) у ім задаюць «марыністы-баталісты», а на зьмену пастарэламу, хоць і па-ранейшаму актыўнаму, Івану Пятровічу ўпарта ідзе Іван Гаўрылавіч36. На днях Саўмін прадставіў яго да народнага; трэба думаць, прэзідыум ВС не затрымае (як гэта было з Грышкам). А Ніл, улічваючы перспектыву, не запярэчыць. У лепшым выпадку выйдзе ў туалет у час галасаваньня. Як ён гэта заўсёды там робіць…

Вось так мы жывем!

Вельмі хочацца, аднак, каб ты быў тут. Каб хоць пагаварыць. Бо без цябе зусім разбрылося-рассыпалася наша брацтва. Хаця наўрад ці яго цяпер можна ўжо склеіць… Вядома, важнай палітычнай пасады яны табе не дадуць, хіба – кіраваць самадзейнасьцю… Але ўсё ж.

Абдымаю – Васіль.

Паклон Юлі. Ірына таксама кланяецца.

 

20.

<Не раней за 1996 г.>

Вясёлых Каляд і шчасьлівага Новага года жадаем вам, мілыя нашы Бураўкіны.

Юлію Якаўлеўну, апроч таго, віншуем з яе мілым Днём шчасьлівых Народзін.

Будзьце здаровыя і шчасьлівыя.

Вашыя Васіль і Ірына

 

21.

<Снежань 1997 г.>

Дарагія Генадзь і Юля,

з Новым годам вас, м<ожа> б<ыць>, лепшым 1998! Хай ён выдасца міласцівым да нас, а м<ожа> б<ыць>, і паверне хаду гісторыі ў спрыяльны бок. Але хоць бы не ў горшы. А калі не нам, дык хоць паспрыяе нашым дзеткам-унукам, якім, можа, <наканавана> дачакацца таго, чаго не дачакацца нам.

Шчасьлівенька вам

вашыя – БыкавыВ. і І.

 

22.

Добры дзень, дарагія нашыя

Генадзь і Юлічка!

Во мы ўжо тыдзень як дыхаем суровым і халаднаватым (нават у чэрвені) скандынаўскім паветрам, ямо іхні (гатункаў 12) хлеб, з якіх ніводзін не нагадвае «Нарачанскі», што прычыняе (мне прынамсі) першае горкае расчараванне37. І яшчэ прычыняе нямалы клопат нашая непісьменнасьць. У магазінах, на вуліцах поўна розных надпісаў, і ні адзін не зразумець. Мова сапраўды дужа арыгінальная, ні на якую іншую не падобная. Мне здаецца, вывучыць яе немагчыма. Зрэшты, пра тое гавораць і самі фіны.

А ўвогуле сустрэлі нас тут няблага, далі кватэру на краі горада, у дачным раёне. Кватэра маленькая, але ў ёй усё ёсьць: і кухня, і спальня, і санвузел, і нават саўна. Вось толькі сауна для мяне – поўная непатрэбшчына. Грошай на харчаваньне, здаецца, хопіць (цьфу, цьфу), а на іншае тут і не трэба. Праўда, тэлефанаваць дужа дорага, тэлевізара пакуль што няма, затое хапае радыё. Менск гучыць лепш, чым на Беларусі, – зычны зрабілі голас менскага радыё. Шкада, мусіць, што тут ягоны слухач – адзін я. Але ўвечары чутна таксама і беларуская «Свабода». Аднойчы чуў BBC, якраз напаў на перадачу, у якой Ст. Куняеў38 паласкаў аўтара гэтых радкоў, у прыватнасьці. Затое абараняў Правадыра ўсіх славянаў. Во якія ў нас сябры – там, на Усходзе.

Чуў таксама, як ТБМ высялялі з ягонага офіса. Ірына сказала пры тым: бедны Бураўкін39. А я падумаў – бедная, няшчасная Беларусь. Цяжка ўсё тое выносіць у яе межах, не лягчэй і за межамі. Але што зробіш…

Усё часьцей пачынаю ўспамінаць цябе, Генадзь, і твае лісты з Нью-Ёрку. Здаецца, тое самае чакае неўзабаве і мяне. Адзіны паратунак ад таго – праца. Спрабую ёю і заняцца.

Ну, а як вы там?

Страшнавата, праўда, пытацца пра тое, бо ў добрым адказе вялікае сумненьне, а кепскае… Ад кепскага адно – сэрца баліць хоць на радзіме, хоць на чужыне.

І яшчэ – баюся напісаць Нілу. Хоць і дужа хацеў бы з ім пагутарыць. Шкада, не давялося перад ад’ездам. Як ён там? Ці лепшае хоць?

На тым наша шанаваньне, дарагія сябры. Калі, можа, трохі напішаце. Хоць зрэдчасу.

І вялікае прывітаньне суседу знізу.

І Валянціну <Болтачу> – таксама.

Абдымаем вас абодвух

мы абодва – Васіль і Ірына.

17 чэрв<еня> 98 г.

 

23.

Генадзь, дарагі мой дружа,

перш за ўсё віншую цябе з Днём Тваіх Народзін, вельмі жадаю табе здароўя і шчасьця. Да маіх пажаданак далучаецца таксама і Ірына. Спадзяемся (дужа), што ўсё ліхое неяк адліпне ад нас і прыліпне… Якое? Во ў чым справа. Бо пакуль што прыліпае адна брыдота – я тут сачу за тым, што адбываецца на радзіме, і тое мала надае аптымізму. А што яшчэ будзе?.. Такога, як цяпер, здаецца, не было ніколі, і мне нават сорамна цяпер, што я ў гады перабудовы каркаў на камуністаў, – у параўнаньні з цяперашнім тады была дэмакратыя. Па крайняй меры, хоць у культуры, у л<ітарату>ры… Але я ўжо староньні назіральнік, а як табе там – бачыць пагібель і мовы, і л<ітарату>ры, і культуры. Ды з тваёй жарсьцю, тваёй няўрымсьлівасьцю…

Цяпер пра сябе тут. Канешне, жыць тут лепей, харчоў хапае (чыстых, не забруджаных Чарнобылем), ціх<а>, спакойна. Прыехаўшы, я кінуўся ў працу, напісаў невялікую аповесьць і яшчэ што-нішто. Але што далей? Дзе друкаваць? З кожным днём усё мацнее адчуваньне непатрэбнасьці, непрыкаянасьці… Мабыць, табе ўсё тое вядома. Тутэйшыя знаёмыя майстры пяра ўжо неяк надта індэферэнтныя – найперш да Беларусі, а пасьля і да яе экзыльнага чалавека. Яно і зразумела, ад іх я нічога не хачу, але ж… Вельмі хораша было б запіць, ды не той узрост, не тое здароўе. Во яшчэ ісьціна, здабытая з вопыту, – калі можаш выпіць, дык яшчэ не ўсё страчана. Нават калі і страчана радзіма…

Даражэнькі дружа!

У твой дзень я тут усё ж вазьму глыток – не ведаю чаго, выбар тут аграмадны. Але ўжо напэўна такога, каб і табе спадабаўся. Ну а табе жадаю – як заўсёды 28 жніўня.

На тым абдымаю – пішы.

Твой Васіль.

Гэта для Юлі 17.8.98

ў дзень народзін Генадзя.                                                    Helsinki

 

24.

<Жнівень 1998 г.>

Дарагі Генадзь!

У дзень 28 жніўня шлю табе маё вітаньне во з гэтага далёкага паўночнага града, дзе помню, шаную, люблю цябе, мілы мой дружа.

Твой Васіль.

 

Пішы, дружа, заўжды – радасьць тваё пісьмо. Нават сумнае.

10 ліст<апада> 98 г.

 

25.

<Снежань 1998 г.>

Дарагія Юля і Генадзь –

з двайным сьвятам вас абодвух, жадаючы добрага здароўя і вялікага шасьця ў новым, 1999 годзе. Будзем спадзявацца, што ў ім нешта зьменіцца ў лепшы бок – падрастуць унукі, паразумнее начальства і не пастарэем мы. І ТБМ справіць вялікія ўлазіны – у краіну Беларусь.

Вашыя Быкавы В. і І.

 

26.

13 сак<авіка> 999 г.

Генадзь, дарагі дружа,

сёньня прысьніўся сон, дзе я бачыў цябе і падумаў, ці не здарылася што з табой? Такое жыцьцё на радзіме, што чакаць можна ўсяго, але больш – самага кепскага. Спадзяюся, аднак, што сон-зман, а ў цябе больш-менш – о’кей. У мяне таксама. Хаця зіма гэтая – самая доўгая і, канешне, самая сьнежная. Дужа хочацца вясны і – трошачкі Беларусі. Хоць нашае траўкі зялёнай, бяз якой жыцьцё ня ў смак. Ну ды ты гэта ведаеш…

А так больш нічога, усе праблемы засталіся там, на поўдні адсюль. Хаця далёка, але іх так шмат, што аж балюча тут. Фіны – з тых нешматлікіх, якія разумеюць па-расейску, нічога не разумеюць з Беларусі. Толькі робяць шырокія вочы. Зрэшты, у самога вочы робяцца такія ж – ад неразуменьня. Поўны сюр…

Трохі пішу. Толькі ўсё болей запаноўвае ў душы думка – навошта? Па-другое, пісаць так, як гэта робяць іншыя, – не ўмею і не хачу. Тады прыходзіць кепская зусім думка – махнуць на ўсё… Але тады што? Каб быў маладзейшы, дык бы напіўся. А цяпер не нап’ешся, не тое. Не ў смак. Тады што ж у смак? Ды і ці трэба той смак?

Затое тут шмат расейскай перыёдыкі, і чытаю. Але лепш бы не чытаў… Апошняе такое расчараваньне – А. Салжаніцын, «Россия в обвале». Ну-й-ну! Думаю часам: пашэнціла Сашу А<дамовічу>, які не дажыў да тае ганьбы, што робіцца цяпер зь ягонымі (і нашымі) сябрамі. Магутная Вандэя перамагае…

Гена, спадзяюся яшчэ, што ты здаровы.

Прывітаньне мілай Юлечцы і тваім рабяткам. Ірына шле свае таксама.

Абдымаю – Васіль.

P.S. Шчырае вітаньне Валянціну Б<лакіту>.

 

27.

Дарагі Генадзь!

Даўнавата ўжо атрымаў твой ліст, а пасьля прачытаў вершы – у газеце і ў «Полымі». Добрыя вершы, я парадаваўся, што ў такі кляты час твой талент (паэтычны) не змарнеў ніколькі. Можа, яшчэ і палепшаў. Сапраўды, ёсьць рацыя ў даўнім парадоксе: чым горш грамадскае жыцьцё, тым лепш для жыцьця духоўнага, у т<ым> л<іку> і для мастацтва. Думаецца, аднак, пры ўсім тым – хай лепш спрыяе для грамадскага жыцьця. А ўжо мастацтва як-небудзь. Як на Захадзе, дзе мастакі ня дужа плачуць па сваім змарнелым мастацтве – здавальняюцца росквітам грамадства. Хаця, як я тут паглядзеў, мастакам і ў квітнеючым грамадстве – ня мёд. Можа, лепш, чым у нас, але куды горш (бядней), чым для астатніх саслоўяў. Нават і для рабочых.

А я тут праседзеў зіму, што-нішто напісаў. Але так, дробязі. Для буйнога няма ўжо духу. У пачатку травеня зьездзіў у Берлін, пабачыўся з землякамі. Але менавіта пабачыўся, пагаварыць не дужа спрыяла мітусьня. Ды й хлопцам хацелася пасноўдаць, паглядзець цяперашняе «логава фашызму». А тое, што я сьцяміў з кароткіх гутарак, не надало аптымізму… Як у сэнсе літ<арату>ры, так і ў сэнсе асоб літаратараў.

Магчыма, я тут трохі яшчэ затрымаюся (можа, на лета), але тое няпэўна, бо апроч намераў патрабуе бюракратычных санкцыяў. А бюракратыя тут, як і ўсюды, шчыруе што трэба. Магутная сіла! Але хачу прыехаць (можа, у чэрвені), бо ёсьць справы – асабістага і гаспадарчага кшталту. Зноў жа – патрабуе душа. Палітыка не вабіць, хутчэй наадварот, а во старыя дарожкі – так! Зноў жа ўнукі. Я ведаю, як ты ставішся да ўнукаў, і разумею цябе. Але тое – не заслуга, тое – геннае, значыць, Боскае.

Мікола <Матукоўскі>, які раней пісаў дужа часта, цяпер змоўк, можа, зьнямог, а можа, пакрыўдзіўся за тое, што ён мяне (і нас) спрабаваў абараніць у «Рэспубліцы», а я яго – не. Але я думаю, што зрабіў правільна, бо ў той бойцы, у якую ён улез, перамогі на нашым баку ня будзе40. Перамога вядома чыя. Была, ёсьць і будзе. Так што найлепш нам ціха маўчаць. Раней дык можна было хоць паскардзіцца ў Маскву. (Гэтак мы з Алесем паскардзіліся, і што атрымалася? Сталі стукачамі – з падачы ўсё таго ж Сеўрука41.) А цяпер і Масква адпала. Застаецца хіба ААН. Але ААН з Мілошэвічам42 ня можа зладзіць, дзе ўжо ёй (і НАТА) цягацца з непераможным Сеўрукам.

Ну дык як-небудзь…

Перадавай прывітаньне Валянціну.

Ну і тваім усім маё шанаваньне, да якога далучаецца Ірына.

Абдымаю, дружа Генадзь!

Будзь здаровы!

Васіль Б.

23 мая 1999 г.                           Гэта Ірына шле свой адмысловы

прывет з гэтай экзотай43.               Ір.

 

28.

Дарагі дружа Генадзь!

Ня ведаю, калі ты атрымаеш гэты ліст, таму, можа, зарана, але ад ўсяго сэрца віншую цябе з тваім мінулым днём 28 жніўня. Будзь здаровы і будзь шчасьлівы, дружа, любі жыцьцё і літаратуру, пішы твае выдатныя вершы, як гэты ўмееш толькі ты і ніхто болей. У тым сэнсе, што тваё ніхто не зробіць лепш за цябе. І не губляй надзею! Нават калі тая надзея і страчвае ўсе падставы. Бо без надзеі ніяк. Нават калі яна – цынічны самападман.

Ну а я вось тут дажываю лета, якое разьбіў паездкай на радзіму і тым парушыў маю неяк складзеную-зьлепленую цэласнасьць, калі трохі пісалася, спадзявалася ў атмасферы гасьцяваньня і навізны. Беларуская ж рэальнасьць аказалася нечакана атрутнай, і замест чаканага натхненьня, прадухі, вярнуўшыся, атрымаў неспатольны галаўны боль. Як у Рыгора. Галаўны боль – ад болю душы. Тут ужо марна шукаць лекі, трэба падводзіць рахункі. Можа, гэта тое таксама, што банальна завецца творчым крызісам? А можа – маральным? Ці палітычным? Ці ўсімі адразу, што, магчыма, самае правільнае.

Ну але як-небудзь, бывае горш. І было горш. Чаго лепшага чакаць напрыканцы жыцьця, напрыканцы стагодзьдзя? Ды яшчэ ў канцы гісторыі, калі верыць Ф. Фукуяму. (Хаця Фукуяма ўжо дэзавуіраваў свой прагноз. Гісторыя будзе працягвацца – прынамсі самая агідная яе палавіна. Скончыцца толькі лепшая. Такая ягоная папраўка. Але ці лягчэй ад яе?..)

Наконт З., здаецца, праўда твая…

Дык яшчэ – з віншаваньнем цябе, да якога далучаецца Ірына. І мы абодва віншуем мілую Юлію з тваім Днём. Шлём прывітаньне тваім маладым Бураўкіным – дзецям, унукам. Хай усім ім шчасьціць у сумесным жыцьці.

Абдымаю, дружа!

Твой Васіль.

12 жніўня 999 г.

P.S. Валянціну – самае шчырае вітаньне.

В.

 

29.

<Снежань 1999 г. >

Дарагія Бураўкіны –

дзяды, бабы, дзеці, унукі і ўнучкі – з Новым годам вас аж 2.000! Хай ён спрыяе вам ва ўсіх вашых справах, дае здароўе, хлеб і шчасьце!

Абдымаем ўсіх – вашыя Васіль і Ірына.

 

 

30.

15 лютага 2000

Дарагі Генадзь!

Ужо з тыдзень, як я ў Нямеччыне, жыву ў вёсцы, каля вялікага лесу. Праўда, жытло тое – замак князёў Арнімаў, дзе цяпер з гэдээраўскіх часоў Дом творчасьці. Сабралася тут чалавек 25 розных літаратурна-музыкальна-мастакоўскіх бедалаг, што атрымалі стыпендыі ад розных дабрачынных нямецкіх фондаў і жывуць-твораць. Тут, канешне, бальшыня немцаў, але ёсць і сербы, італьянцы, і нават з ЗША колькі чалавек. Усе мы на сытых нямецкіх харчах. Ну а пачуваньне, канешне, у кожнага сваё…

Увогуле Беларусь вядомая тут не болей за Усходні Цімор44, нашыя праблемы мала каго турбуюць, а калі пра іх пачнеш распавядаць, людзі не разумеюць, чаму так? Чаму беларусы настолькі здурнелі, што ня хочуць жыць, як усе людзі, а чапляюцца за нейкі камунізм, які ўжо апрыкрыў усяму сьвету. Пра нашу гісторыю ніхто нічога ня чуў, у еўрапейскіх універсітэтах яе не вывучалі. Немцы (маладзейшыя) чулі толькі, што пад час Другой сусьветнай вайны беларускія бандыты забівалі нямецкіх салдатаў. Нават параненых. Што ўвогуле сьведчыць пра іхняе дзікунства. Мабыць, яны дзікунамі засталіся і дагэтуль. Што тут скажаш?

Працаваць яшчэ не пачынаў – ня той настрой. Ды й разбэсьціў сябе ў Хельсінках кампутарам, а тут ні машынкі, ні кампутара. А вадзіць пяром па паперы ўжо быццам і ня хочацца. Хочацца адразу бачыць плён – друкаваны радок. Во да чаго прыводзіць буржуазны лад пісьменьніцкага жыцьця. Добра, што наш любы рэжым ад таго засьцерагае і трымае нашага брата ў чорным целе. Каб жыцьцё мёдам не здавалася.

А як твае, Генадзь, справы? Як «Вожык»? Як Валянцін? Сардэчнае вітаньне яму і тваёй Юлі.

Абдымаю – Васіль Б.

P.S. Як успрыняты «Сказ пра лігу…» Перадай, калі ласка, віншаваньне аўтару. Брава!

В.

Мой тэл.: 8-0049-33-746-699-26.

Адрас на канверце.

 

31.

Дарагі Генадзь!

Атрымаў твой ліст – як заўжды, праз два тыдні пасьля яго адсылкі. Гэты дарожны тэрмін, як я разумею, не проста так, не з прычыны даўгой адлегласьці. Ну але што зробіш! Адно толькі забівае, калі падумаеш, што ў наш час, каб задаць пытаньне і атрымаць на яго адказ, патрэбна якраз месяц часу. Канешне, ёсьць электронныя сродкі, якімі цывілізаваныя людзі і карыстаюцца. Але ж хіба мы – цывілізаваныя? Вось маю кампутар, які выкарыстоўваю замест друкарскай машынкі, і то добра. Яшчэ нядаўна праблемай была і друкарская машынка, якую можна было дастаць хіба па блату.

Ну а цяпер пра жыцьцё.

Якое жыцьцё ў вас, збольшага ведаю, ды і ты пісаў, дзякуй табе. Вядома ж, твае лісты – самыя разумныя і шчырыя з усіх, якія я тут атрымліваю. Іншыя ці то баяцца, ці то хітруюць, але пішуць ня тое і ня так. Ды Бог ім судзьдзя, сам, мабыць, такі. Як падумаеш, што твае радкі лягуць найперш на казённы стол, дзе з іх зьнімуць копію, а пасьля, можа, яшчэ і яшчэ, дык ня хочацца і пэцкаць паперу. Але і па тэлефоне ня лепш, ды яшчэ і даражэй. Тэлефонныя выдаткі тут – самыя вялікія. І ўсё ж…

Ехаў сюды з намерам адасобіцца, зашыцца ў адзіноту і папрацаваць. Ды дзе там! У Фінляндыі было куды лепш, хаця абсалютнай адзіноты не было і там. Затое тут… І журналісты, нямецкія і расейскія, і землякі, і «сябры», якія ставяцца дужа цёпла і дужа мяне любяць і якім усё нешта трэба… Найбольш – вядома, пагутарыць па-сяброўску… Ужо, здаецца, зашыўся ў глыбінку – у вёску, 20 кіламетраў да бліжэйшага гарадка, да якога ніякага транспарту. А ўсё роўна знаходзяць дарогу. Я ўжо не кажу пра патрыётаў суседняй дзяржавы, якіх усюды напіхана, бы тараканаў за каптуром. Раней хоць «грамадзяне яўрэйскай нацыянальнасьці» трымалі нейкі нейтралітэт, можна было пагутарыць пра сеё-тое, а цяпер і гэтых паяднала пагроза ісламскага тэрарызму, праз які і яны сталі ворагамі нацыяналізму, вядома, апроч расейскага. Адзіны гэты дазваляецца, а іншыя – страшная рэч!

Ну а ў астатнім быццам і нічога. Вясна, цёпла. Дубы і каштаны ў старым графскім парку буяюць, ніколі ў нас не бачыў такіх магутных дрэваў, як тут. Наш пакой на паддашы, якраз пад тымі каштанамі, вышынёй з дзесяціпавярховы дом. Стол, папера, кампутар – пішы, пісьменьнік, твары! Ды нешта ня творыцца. Настрой ня той. І думкі паганыя…

Скажу па-шчырасьці – хочацца дамоў.

Мабыць, хутка і прыеду.

Таму болей сюды не пішы, дружа, ужо калі дасьць Бог, пабачымся на радзіме.

Шчырае наша вітаньне тваім, Юлічцы і рабятам. Дай ім Бог шчасьця і ўдачы. Табе таксама.

Абдымаю, твой Васіль.

2 чэрвеня 2000

 

 

32.

Дарагі Генадзь!

Здаецца, даўно ўжо не пісаў табе, ня чуў твайго голасу ў тэл<ефоннай> трубцы, хаця здаралася чуць па радыё. Але той – радыйны – голас ня здаўся мне цалкам тваім, спакойным і сардэчным, а наадварот – напружаным, нервовым. Хаця, канешне, я разумеў, чаму так. Былі прычыны для трывог, хваляваньняў. Тым больш з тваёй няўрымсьлівасьцю. Спадзяюся, аднак, той час мінуў. А які настаў?

Добрых часін для нас не настае – во ў чым прычына. Адны благія. І іх дужа шмат. Але што рабіць? Я во тут ня шмат што раблю, ды дужа шмат думаю – аж занадта, здаецца. Геаграфія, адлегласьць, на жаль, не ратуюць ад тых жа клопатаў, зь якімі, відаць, наканавана і скончыць усё. У гэтым сэнсе дужа паказальныя 2 тамы беларускіх архіваў, якія выдаў С. Шупа ў Вільні. Тое ж самае перажываюць наступныя пакаленьні <…>.

Я цяпер у Берліне, на яго ўсходняй ускраіне. Месца зусім буржуазнае – ціхая, зялёная вуліца, на якой, праўда, час ад часу грукаціць трамвай. Жыву (як і належыць усім экзыльнікам) у паддашы – увогуле спакойна, прасторна, за вокнамі скрозь зелень. Праўда, статус тут наш цлакам не ўладкаваны, шмат няпэўнасьці, у тым ліку і фінансавай. Што ж датычыць культурнага асяродку, дык яго няма ніякога: ні беларускага, ні расейскага, ні нямецкага. Усё, што ёсьць у гэтых адносінах, – у сабе, галаве і сэрцы. З аднаго боку тое дык добра, але і надакучае, калі зашмат. Ну і, вядома, чаканьне лістоў з радзімы, ад добрых і мілых людзей, якія, на жаль, далёка… І якіх замала.

Ну а цяпер хачу павіншаваць цябе з тваім Днём 28 жніўня, у які маю надзею выпіць чарчыну з І<рынай> М<іхайлаўнай> за тваё здароўе. Мару пра тое ўжо сёньня, 14 жніўня, бо гэты ліст будзе ісьці доўга, доўга… Такая, відаць, устаноўлена норма – 2 тыдні з Берліна ў Менск. Столькі ж, здаецца, і ў Маскву. Што значыць інтэграцыя! Ці недастатковасьць фінансаваньня, службовых чытачоў чужых лістоў.

Шчырыя і сардэчныя прывітаньні і віншаваньні табе і Юлі, ад І. М. – таксама.

Хай вам будзе добра!

Абдымаю цябе, мой дружа!

Будзь шчасьлівы.

Твой Васіль.

Шчырае вітаньне Валянціну, а пры нагодзе і ўсім, хто 28<-га> завітае пад твой дах.

В.

Мой адрас:

14 жніўня 2000                                             V. Bykau

Wendenschlos str. 403

12557 Berlin-Kцpenick

тэл. 49.30.654.954.21

 33.

Дарагі Генадзь!

Сёньня прачытаў тваю кніжку «Паміж зоркай і свечкай» і сьпяшаюся сказаць табе мае словы падзякі і – захапленьня. Выдатныя вершы – па форме і па зьмесце! Здаецца, тое было відаць у тваіх часопісных публікацыях, але тут, сабраныя разам, яны робяць яркае ўражаньне. Мабыць, усе як на падбор. А назва для кнігі дужа просіцца ад аднаго з разьдзелаў – «Душа баліць», бо менавіта яна і вызначае ўвесь пафас тваёй тутэйшай паэзіі. І гэта – выдатна, бо гэта – праўда. У паэта цяпер не павінна быць здаровай, жарабячай душы – душа павінна балець. То – норма.

І, здаецца, яна будзе балець доўга, ці не да скону, бо на папраўку надзея малая. Няма ў нас надзеі на аптымізм, вытруцілі яе, тую надзею. Так што трэба нацыі набірацца сілы – доўга жыць з болем. Трываць боль. Тут суцяшае хіба медыцынская ўстаноўка на боль, як на засьцярогу для ўсяго арганізму. Боль – сігнал-перасьцярога, інакш жывое не адчула б сябе жывым. Баліць, значыць, жывем! Тым і ратуемся.

Тут да мяне дайшлі нейкія чуткі (пра мяне) з нагоды прэзідэнцкіх выбараў, але хачу, каб ты ведаў і, м<ожа> б<ыць>, сказаў іншым, што я ў гэтыя гулі ўжо не гуляю, скончыў канчаткова. Ні ў якім выглядзе. Здаецца, ты таксама прыняў гэткае рашэньне, якое я ўхваляю. Але наконт СП – падумай. Было б дужа добра, калі б ты нарэшце ўзначаліў гэтую суполку, якая, канешне, бывае розная (у тым ліку і агідная), але іншай – на шчасьце ці на бяду – у Беларусі няма. І, м<ожа> б<ыць>, гэта добра. Калі б да яе яшчэ належнае кіраўніцтва, якога ў яе, дарэчы, не было ніколі. Падумай, дарагі дружа…

На тым абдымаю цябе, бывай здаровы і па магчымасьці шчасьлівы. І пішы вершы.

Твой Васіль.

Ірына кланяецца – табе, Юлі і ўсім тваім – малым і вялікім.

15 сьнежня 2000

 

34.

<Снежань 2000 г.>

Дарагі мой дружа, Генадзь,

са шчырасьцю віншую цябе з Новым годам, новым стагодзьдзем і новым тысячагодзьдзем! Усё сышлося ў адзін вузёл, як сходзіцца бяда, але рэдка сходзіцца шчасьце. Будзем, аднак, спадзявацца на нейкую паваротку ў тым накірунку – для Беларусі ды і нас таксама.

Вялікае вітаньне Юлі, тваім дзецям і ўнукам.

Са шчырасьцю абдымаю –                                        Васіль Б.

 

35.

<Снежань 2000 г.>

Мілая Юля,

з Днём народзін віншуюць Быкавы з Нямеччыны, дужа жадаючы шчасьця, маладосьці і захапленьня – найперш дзецьмі, унукамі і, вядома ж, ва ўсіх сэнсах таленавітым Генадзем.

Васіль і Ірына.

 

36.

<Жнівень 2001 г. (?)>

Дарагі дружа Генадзь!

З гэтай Вісбаджанскай кірхі, дзе калісь маліліся ці не ўсе расейскія класікі, хачу павіншаваць цябе з тваімі ўгодкамі. І жадаю табе з тае нагоды выпіць – хаця і ня так, як колісь, але як будзе моц.

А я тут 28-га на самоце вып’ю за цябе сіроцкую чарачку.

Шчасьця і здароўя табе.

Твой Васіль.

 

37.

 <24 кастрычніка 2001 г.>

Менск, Дом літаратара, творчы вечар Генадзя Б у р а ў к і н а

 

Дарагі Генадзь, твой беларускі голас чутны сёньня на старажытных берагох Рэйна, дзе табе апладзіруе вялікі Генрых і зь ім усе нямецкія паэтычныя рамантыкі. Удачы табе і посьпеху сярод беларускіх ніваў і дрымучых паганскіх лясоў.

Абдымаю, твой

Васіль Быкаў

 

38.

____2002_____

будзем лічыць –

добрая сіметрыя

 

Дарагія Бураўкіны, вялікія і меншыя,

з Новагодзьдзем вас і лепшым жыцьцём на новым мейсцы. Дай Бог Вам добрага здароўя і ўсялякіх поспехаў. І каб нашыя-вашыя ворагі ўрэшце заткнуліся. Бо – колькі ж можна?!

Дужа спадзяемся на спатканьне, якога так не хапае тут, у нашае ўтульнай ссылцы, дзе тая ўтульнасць пачынае люта гнясьці. Ды вы тое самі ведаеце…

Дык з надзеяй на лепшае –

БыкавыВасіль і Ірына.

 

39.

<Снежань 2001 г.>

Мілая Юлічка,

цябе асобна – з тваім прыватным і радасным днём!

Абдымаем –

Быкавы.

 

40.

Дарагі Генадзь!

Некалькі разоў спрабаваў дазваніцца да цябе, але ж ты, відаць, на дачы. Увогуле правільна робіш – прырода, яна хоць і не задавальняе, але і не ашуквае. Ня тое што людзі. Вось сачу я за прафсаюзнай драмай і думаю пра цябе. Падобна, што злы лёс прасьледуе цябе – сьпярша ў культуры, пасьля ў «Вожыку», цяпер у газеце. Старыкевіч уходзіць, і ты, мабыць, не застанешся45. Не пакінуць.

Але куды тады пойдзеш? І куды цяпер можна пайсьці наогул?

Во як усё ў нас абыходзіцца і зь якой сатанінскай незваротнасьцю – і крыўдаваць няма на каго, як няма каму скардзіцца. Я во гляджу на перапетыі ПЭНа і нічога не магу зразумець. У сэнсе – хто? Хто – куды? Такое ўражаньне, што ўсе звар’яцелі.

Я тут патроху вар’яцею таксама. Ад адзіноты і няпэўнасьці. Няпэўнасьці тут, там і ва ўсім сьвеце. Што-нішто пішу, але ўжо і пісаць абрыдзела. Бо – каму тое трэба? Самому сабе – тым болей. Вельмі не хапае Міколы <Матукоўскага>, які часам прысылаў нейкую рысачку дабрыні і спагады46. Хоць сам у тым меў патрэбу, можа, болей за ўсіх. Застаецца жыць мінулым, успамінамі, але гэта ўжо поўны тупік, фінал. Як для індывідуума, так і для нацыі. Шкада, нашыя адраджэнцы не зразумелі таго. Але што, калі б і зразумелі? Што яны маглі?

Генадзь, пішы вершы. Хаця гэта таксама марны занятак у наш час, але ўсё нейкае адхланьне. Грышка <Барадулін> кажа, што калі ён піша, дык не баліць галава. А як кідае пісаць – пачынае балець. Калі б ты піў, дык яшчэ быў бы нейкі спадзеў. А так – што рабіць без працы і без гарэлкі? Поўны цэйтнот.

Мяркуючы па друку, Ніл <Гілевіч> гэткіх клопатаў ня знае. Зайздросная доля!

Спадзяюся, аднак, дома ў цябе ўсё добра. Дай Божа! І дай Божа здароўя ўсім тваім начале з Юляй.

Можа, як-небудзь яшчэ пабачымся.

А покуль што – абдымаю.

І р ы н а – таксама.

Твой Васіль.

14 жніўня 2002

 

41.

<Снежань 2002 г. >

Дарагі Генадзь!

З Новым годам – цябе і тваю сямейку, з пажаданьнем здароўя і шчасьця – наколькі ўсё тое магчыма ў нашым узросьце і ў нашай краіне.

Як ты, мабыць, чуў, мы перабраліся ў Чэхію, хаця невядома, колькі тут затрымаемся. Усё дужа няпроста на Божым сьвеце, якім збольшага кіруе д’ябал. Ну але пабачым. Вельмі трэба прыехаць у Менск, ды я баюся сьцюжы – стаў дужа далікатны да яе. Тут ня надта ўтульна, але ў кватэры хоць цёпла, чаго няма там, на Танкавай47.

Абдымаем цябе з Юляй!

Васіль і Ірына.

 

42.

<Снежань 2002 г.>

Мілая Юлечка,

дужа шчыра і горача віншуем цябе з тваім сьветлым і шчасьлівым Днём! Дай Бог табе -годзьдзя лепшага за ўсе ранейшыя – дзеткам і ўнукам таксама!

Васіль і Ірына.

 

43.

ГАРАСКОП

Генадзя Бураўкіна

 

4 Пачатак вялікага шляху

V

_________________________________________________________

1) Малады, але славуты,       40 Лаўрэат прэміі Ленінскага камсамола,

шчаслівы, але багаты          лаўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР,

бацька двух дзетак,           кавалер ордэна….?…….

муж чароўнае жонкі          шэф «Маладосці»

______________________________________________________

2) Менш малады, але        50 Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР

болей багаты і яшчэ          кавалер ордэна Кастрычніцкай

болей шчаслівы. Апроч       рэвалюцыі

таго, што бацька, ужо         Шэф «Полымя»

трохі і дзед. Муж надта

чароўнае жонкі.

____________________________________________________

3) Амаль малады;             60 Аўтар паўсотні кніжак вершаў і

сімпатычны мужчына,         прозы, амаль лаўрэат Л<енінскай>

які можа кульнуць              (не далі: ворагі напаскудзілі), затое

чарку і ўшчыпнуць            аўтар сцэнарыя шматсерыйнага (36

маладзіцу.                      серый) тэлефільма (разам з І.

Чыгрынавым).

______________________________________________________

4) Даволі малады, багаты-     70 Лаўрэат Ленінскай прэміі (усё ж

багаты, шчаслівы, тройчы      такі), кавалер ордэна Леніна,

бацька, шэсць разоў дзед,     акадэмік Акадэміі навук,

але і муж яшчэ болей           кіраўнік (галоўны) СП БССР

чароўнай жонкі.

______________________________________________________

5) Не в’юнаша, канечне,     80 Нобелеўскі лаўрэат, кавалер усіх

не спартсмен, дык заядлы      ордэнаў, ганаровы акадэмік многіх

балельшчык, зразумела,        акадэмій, герой Сацыялістычнай

багаты і, мабыць, шчаслівы,   Працы

бо бацька і дзед (і муж усё

той жа самай чароўнай

жонкі).                          90

 

6) . . . . . . . . . . .           100 . . . . . . . . . . . . . . .

(Не хапіла «Чорнай магіі» – такое

вялікае жыццё.)

траекторыя ягонага жыцця

канца няма

 

Хай збудзецца!

_______________

Астролаг В. Быкаў

 

 

1 Гаворка ідзе пра кнігу Г. Бураўкіна «Дыханне» (1966).

2 Так у лісце. Маецца на ўвазе – танчэйшыя.

3 Так у лісце.

4 Анатоль Вярцінскі (нар. у 1931) – беларускі паэт, драматург, крытык, перакладчык.

5 Паэма «Чужая споведзь».

6 Дакладней – «Пра “сціпласць”».

7 Так у лісце.

8 Жонка Г. Бураўкіна Юлія Якаўлеўна і сын Аляксей. Ад слоў «растуць» і «маладзеюць» праведзены стрэлкі адпаведна да імёнаў «Алёшу» і «Юлі».

9 Рукапісная паштоўка без даты. Імаверна, не раней за снежань 1966 г. – год выдання паштоўкі.

10 Паштоўка з выявай трох гілёў на фоне сонца, што ўзыходзіць. Гілі сядзяць у лесе на снезе на галінках дрэў; да снега В. Быкавым праведзена стрэлка, каб, відаць, разумець пад снегам хмары, што засцяць сонца. Ніжэй надпіс тыпаграфскім чынам «З Новым годам!».

11 14 студзеня 1971 г. у сям’і Бураўкіных нарадзілася дачка Святлана.

12 Невядома, пра што менавіта ідзе размова.

13 Паштоўка з выявай скалы Дзіва, што ў раёне г. Сімеіз (Крым).

14 Размова пра аповесць «Яго батальён», якая была надрукаваная ў гэтым жа годзе ў часопісе «Маладосць» (№№11, 12). У канчатковай рэдакцыіі – Гунько.

15 Мікалаю Матукоўскаму (1929–2001), беларускаму публіцысту, драматургу, і Нілу Гілевічу (1931–2016), беларускаму паэту, перакладчыку, фалькларысту, грамадскаму дзеячу, народнаму паэту Беларусі (1991).

16 Ліст захаваўся без канверта, але, мусіць, як і папярэдняя паштоўка, быў адпраўлены з Крыма.

17 Размова ідзе пра публікацыю аповесці «Его батальон» у часопісе «Наш современник» (1976, №1; пер. аўтара).

18 Размова пра аповесць «Яго батальён», якая была надрукавана ў часопісе «Маладосць» (1975, № 11, 12).

19 М. Матукоўскага. Невядома, пра што ідзе размова.

20 Уверсе над подпісам В. Быкавым намаляваная каляровая кветачка.

21 Ірына Міхайлаўна Быкава (нар. у 1927), другая жонка В. Быкава.

22 У Нью-Йорку, дзе Г. Бураўкін жыў у 1990–1994 гг., як Пастаянны прадстаўнік Беларусі ў ААН.

23 Сакалоў Яфрэм (нар. у 1926) – у 1987–1990 – першы сакратар ЦК КПБ; член ЦК КПСС (1986–1991). Малафееў Анатоль (нар. у 1933) – у 1990–1991 – першы сакратар ЦК КПБ; у 1996–2000 – старшыня Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь.

24 Алесь Адамовіч (Аляксандр Міхайлавіч; 1927–1994) – беларускі пісьменнік, літаратуразнавец; доктар філалагічных навук, прафесар, член-карэспандэнт АН БССР.

25 Рыгору Барадуліну (1935–2014), беларускаму паэту, перакладчыку, народнаму паэту Беларусі.

26 Ніжэй В. Быкавым намаляваныя каляровыя валошкі.

27 Булахаў Дзмітрый (1959–2006) – беларускі дзяржаўны дзеяч; дэпутат Вярхоўнага Савета Беларусі; першы намеснік старшыні Выканаўчага камітэта – выканаўчы сакратар СНД; памочнік прэзідэнта Рэспублікі Беларусь – паўнамоцны прадстаўнік прэзідэнта ў Нацыянальным сходзе Рэспублікі Беларусь (2006).

28 Пячэннікаў Валерый (1941–2015) – у 1986–1991 – сакратар ЦК КПБ па ідэалогіі. Паўлаў Савелій (1934–2017) – у 1971–1989 – загадчык аддзела агітацыі і прапаганды ЦК КПБ. У 1990 г. рашэннем Х з’езда Саюза пісьменнікаў БССР быў выключаны з СП за тое, што, «карыстаючыся сваім службовым становішчам, на працягу многіх гадоў свядома і мэтанакіравана перашкаджаў справе развіцця беларускай літаратуры і культуры ў цэлым». Чыкін Віктар (1949–2012) – першы сакратар ЦК Камуністычнай партыі Беларусі, якая была створана пасля прыпынення ў выніку жнівеньскага путчу 1991 г. дзейнасці КПБ-КПСС на тэрыторыі Беларусі. Быў інструктарам, затым другім сакратаром Мінскага гаркама КПБ, галоўным рэдактарам газеты «Мы и время», намеснікам старшыні Мінгарвыканкама, старшынёй Беларускай нацыянальнай тэлерадыёкампаніі.

29 Прускі Мікола (1929–2014) – журналіст, рэдактар, выдавец, дзеяч беларускай эміграцыі ў ЗША.

30 Ткачоў Міхась (1942–1992) – беларускі археолаг, гісторык, грамадскі дзеяч.

31 Лецка Яўген (нар. у 1944) – беларускі пісьменнік, крытык, літаратуразнавец. Старшыня Аргкамітэта (1989–1990) і Рады (1990–1993) Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына».

32 Запруднік Янка (нар. у 1926) – беларускі гісторык, паэт, дзеяч беларускай эміграцыі ў ЗША.

33 Краўчанка Пётр (нар. у 1950) – міністр замежных спраў Беларусі (1990–1994).

34 Відаць, сын Г. Бураўкіна Аляксей.

35 У 1993 г. ішлі судовыя працэсы над Святланай Алексіевіч і яе кнігай «Цынкавыя хлопчыкі», фрагменты з якой былі апублікаваны ў газеце «Комсомольская правда». Пэўныя аповеды ў кнізе былі прызнаныя несапраўднымі. У выніку суд абавязаў пісьменніцу выбачыцца перад адным з герояў кнігі. Позва яшчэ адной гераіні была судом адхіленая.

36 Відаць, Іван Пятровіч Шамякін (1921–2004), Іван Гаўрылавіч Чыгрынаў (1934–1996).

37 У чэрвені 1998 г. па запрашэнні Фінскага ПЭН-цэнтра Васіль і Ірына Быкавы з’ехалі на паўтара года ў Фінляндыю.

38 Куняеў Станіслаў (нар. у 1932) – расійскі паэт, крытык, публіцыст патрыятычнага кірунку. Галоўны рэдактар часопіса «Наш современник» (з 1989). У жніўні 1991 г. падтрымаў ГК ЧП.

39 У 1997–1999 гг. Г. Бураўкін узначальваў ТБМ імя Францішка Скарыны.

40 У жніўні 1998 г. у газеце «Народная воля» з’явілася публікацыя «Злое вогнішча: да гісторыі выдання аповесці Васіля Быкава “Мёртвым не баліць”», у якой згадваўся сумнавядомы У. Сеўрук, які больш чым праз паўгода адказаў на гэты артыкул – падчас гутаркі з Я. Росцікавым на старонках газеты «Рэспубліка», разважаючы пра аповесць «Мёртвым не баліць» і свой артыкул пра яе ў «Правде» ў 1966 г., а таксама пра ліст супраць А. Сахарава і А. Салжаніцына, пад якім значылася ў тым ліку прозвішча В. Быкава (1973), былы цэковец усё так жа па-шулерску тасаваў старую калоду: «…действительно было принято несколько постановлений ЦК КПСС относительно Быкова. Первое – по решению секретариата ЦК КПСС он был награжден орденом Трудового Красного Знамени. Затем по решениям Политбюро – Золотой Звездой Героя Социалистического труда и орденом Ленина. Наконец, удостоен звания лауреата Ленинский премии. Это в благодарность за то, что он осудил двоих лауреатов Нобелевской премии» (Ростиков Е. «“Элита” и власть, или Еще раз об их взаимоотношениях / інт. з У. Сеўрукам // Рэспубліка, 1999, 24 лют.). Адразу пасля сеўрукаўска-росцікаўскага «выкрыцця» з артыкулам «Почему у нас таланты превращают в мишени?» (Рэспубліка, 1999, 24 сак.) за Быкава ўступіўся М. Матукоўскі, які тут жа патрапіў пад удар – Сеўрук адказаў яму вялікім артыкулам пад гучнай назвай «Доносы не горят!» (Рэспубліка, 1999, 7 крас.). Сеўрук Уладзімір (1932–2005) – адказны супрацоўнік ЦК КПСС (намеснік загадчыка, затым загадчык аддзела прапаганды і агітацыі ЦК КПСС); у далейшым – намеснік галоўнага рэдактара газеты «Известия»; галоўны рэдактар газеты «Неделя»; супрацоўнік апарата Савета міністраў Рэспублікі Беларусь (1998–2003).

41 У 1986 г. А. Адамовіч і В. Быкаў напісалі скаргу Генеральнаму сакратару ЦК КПСС М. Гарбачову на У. Сеўрука, які, працуючы ў апараце ЦК і курыруючы літаратуру і цэнзуру, шмат гадоў пераследаваў Быкава – пачынаючы з шальмавання ў 1966 г. аповесці «Мёртвым не баліць». Аднак ліст атрымаў не Гарбачоў, а Сеўрук, у выніку абодва пісьменнікі былі выкліканы ў беларускі ЦК да сакратара па ідэалогіі на прафілактычную гутарку. Апісваючы пазней гэтую гісторыю на старонках «Литературной газеты», Сеўрук назваў свой артыкул «Как они на нас доносили».

42 Мілошэвіч Слабадан (1941–2006) – югаслаўскі і сербскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. У 1989–1997 – прэзідэнт Сербіі, у 1997–2000 – прэзідэнт Саюзнай Рэспублікі Югаславія. Быў адной з цэнтральных фігур у падзеях распаду Югаславіі і ўзброеных канфліктаў. Быў абвінавачаны Міжнародным трыбуналам. Памёр у турэмнай камеры ў Гаазе (Нідэрланды).

43 Справа побач наклеена выява папугая.

44 Усходні Цімор – дзяржава ў Паўднёва-Усходняй Азіі, слабаразвітая аграрная краіна.

45 Старыкевіч Аляксандр (нар. у 1972) – беларускі журналіст, публіцыст, рэдактар. Галоўны рэдактар газеты «Беларускі час» (2000–2003), заснавальнікам якой з’яўлялася Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі і дзе пэўны час аглядальнікам працаваў Г. Бураўкін. Пасле змены кіраўніка федэрацыі А. Старыкевіч пакінуў «Беларускі час» і ўзначаліў газету «Салідарнасць», друкаваны орган Беларускага незалежнага прафсаюза. Разам са А. Старыкевічам у «Салідарнасць» перайшоў і Г. Бураўкін.

46 М. Матукоўскі памёр 28 верасня 2001 г.

47 Быкавы жылі ў Мінску на вул. Танкавай (цяпер вул. Максіма Танка).

 

Падрыхтоўка, каментары і публікацыя Сяргея Шапрана.

ПАЭЗІЯ

Уладзімір Някляеў. Літвіны.
Драматычная паэма ў дзвюх дзеях.

Васіль Жуковіч. Memento mori. Вершы.

Валеры Дубоўскі. Чоў. Вершы

Віктар Слінка. …Дзе спыняцца сэрца й гадзіннік. Вершы.

 

ПРОЗА

Віктар Казько. Не ежа таленту, а наедак. Аповесць

Барыс Пятровіч. Бунт на караблі, які плыве з нікуды ў нішто. З нізкі “Спецкар”

Адам Глобус. Як той казаў, або Твары прыказак…

Міхась Булавацкі. Ляжаць сем год. Аповед. (Працяг).

 

ДЭБЮТ

Яніна Равяка. Незакрэсленыя радкі. Вершы

 

ПЕРАКЛАДЫ

О. Генры. Пакуль чакае аўтамабіль. Два апавяданні. Пераклад Кацярыны Смекаевай і Аліны Нячай.

Вечаслаў Казакевіч. Нітка. Два апавяданні. Пераклад Веры Лойка.

 

ТЭАТР

Анастасія Лазебная. Мадыстка з Парыжа. П’еса ў трох дзеях.

 

ЗАПІСЫ

Леанід Дранько-Майсюк. Старонкі з “Памятнай кніжкі”.

 

СЛОВЫ

Сяргей Чыгрын. “Трэба душы не даваць заснуць…” Гутарка з Міхасём Казлоўскім.

 

ГЕДРОЙЦ

Наста Грышчук. Некароткі тэкст пра кароткі спіс Гедройця: нататкі сябра журы.

 

КНІГАПІС

Анатоль Брусевіч. Паміж святлом «ON» і цемрай «OFF». Рэцэнзія на кнігу Стаса Ільіна “On – off”.

 

Ілюстрацыі на вокладцы  Аркадзя АСТАПОВІЧА.

Дым і мёд

 

ЛЕТА 2020

Такі працяг

Прадбачаны і чаканы.

Сцяг у вакне, маска, цішотка –

Подпіс пад уласнай бездапаможнасцю.

Не паставіш – прадасі душу,

Паставіш – пачнеш гандаль з удушшам.

 

Добра ведаць свой кут.

Ды не тут.

 

Першая стадыя – Адмаўленне.

Край, дзе замалёўваюць лічбы.

Хутка ва ўсіх газетах: дажынкі па жніўні.

 

Наступная станцыя – Вершнік на майцы.

Выхад на правы бок

Ніткамі без іголкі.

 

Матэматыка ёсць адлюстраванне мозга.

Вывернутая, і пакрэмзаная, і не працуе ў падліках.

Слова абаперлася на парэнчы, ды не ўтрымалася

Паводле афіцыйнай версіі.

Пераход да цягнікоў Маскоўскай лініі.

 

Наступная станцыя – Плошча Перамогі над ratio.

25, 26, 27 год. Нармальна.

Плошча куба ў коле –

Квадраты ачэплены.

Акадэмія нявывучаных навук

У краіне недавучаных урокаў.

 

Наступная стадыя – Гнеў.

Прыкідваеш, каму не падасі рукі,

Каму праставішся,

Каму перадасі сцяг.

 

Наступная станцыя не мігае,

Не бачыць святла, п’е кроў у ружах,

Не спіць у калектарнай труне.

 

З крана вада здзірае голас

Як скуру з рук.

Стаім, без галасоў і без скуры,

Аголеныя.

 

Каменнае “горка” засмягла на вуснах горада.

 

Асцярожна дзверы зачыняйце,

Хто застаецца апошні,

Хто засмяецца апошні –

Горыч гэтага смеху

Ратуй.

 

 

*  *  *

Позірк робіць прадметы існымі

І прыўлашчвае небыццё.

І таму, калі я гляджу на дрэвы,

У маім воку столькі бярвёнаў.

 

 

МАЛЫ ТРАСЦЯНЕЦ

Моль, што віецца над вокам –

Ты думаеш, яно – кветка?

Ці кавалак тканіны?

Узор пераплеценых нітак райка?

 

Галіна б’ецца аб шкло –

Зацвярдзелы кавалак паветра?

Вада спыніла рух часціц?

 

Попелу было за межамі сальватацыі,

Што замест небыцця

Прастора зрабілася згусткам жаху? Крыку? Трывогі?

 

Бязмоўе немагчымага.

Даруй,

Быццё свету.

 

 

* * *

Мы з сабакам глядзім у люстэрка –

Каго ён там бачыць?

 

 

AUGUSTUS

Ад хмараў вінаграду цёмна ў хаце,

Словападзенне жніўня выспявае

Ў гарачым пыле. Па-над дахамі спявае

Залаты певень,

Коміны дзяўбе.

 

Месяц-манарх сплятае пасмы сонца

Ў косы цыбулі.

Бульба па барознах

Бярэ ў разлік раты і волкасць склепу.

Трывога траў

І дзіўны дрэў давер.

 

Нічога яўлена цяпер не будзе.

Усё названа. У ваду хлеб кідай.

У горле яблык болю пракаўтнецца.

Даўкім віном

Напоіць месяц-мніх.

 

 

*  *  *

З горада збеглі ваўкі, пакінуўшы назву,

Касмылі нетутэйшага джазу

На плошчы пустой

У зеніце лета,

І паветра густое як джэм гарачы.

І паветра дрыжыць ад джазу іначай.

 

Іх дарогі – зоры й крыжы,

Іх хвасты – ля чыгункі табака,

Іх масты – гаражы, дзе на дахах суніцы.

 

На падворках сабакі –

І на дрэвы душы ад брэху.

 

Больш за тысячу год кусаюцца за плячо і

П’юць поўню з воўчай крыніцы,

І калі нехта з’ехаў,

Усё адно застаецца

Водгукам,

Подыхам,

Рэхам.

 

 

*  *  *

Мёд фарбаў, задуха,

Далоні кветак і пах гэтых далоняў.

 

Языком па прожылках:

Новымі словамі

Смак старых лёсаў.

 

На плячах у кахання лілеі,

Пярсцёнак з каронай на пальцы,

У кішэні ў злодзея сонца

Са спляцення майго.

 

Медзь колераў, крышталь паветра,

Сухая кроў дрэў.

Кулакі пладоў

 

Вобзем,

Аб клетку грудную,

У сценку.

– Хто там?

– Гэта сэрца ў шыбу.

– Не адчыняй.

 

 

*  *  *

Залатая гадзіна, мушкі,

Святло між ценяў траў і лісця,

Нібы ўнутры зялёнай ягады агрэсту,

І кветка святаянніку ўгары.

 

Складаны рытм задумлівай прасторы і доўгіх ценяў,

І спакой сланечнікаў,

Што хіляць галаву і ноччу

Свідруюць позіркам зямлю,

Бо сонца

Па той бок.

 

У рэзгінах далягляду

Геніяльныя тэксты

Пахаў і шолахаў.

 

Разгінаючы спіну, аўтар

Засявае разоры ў снах ільнамі.

Зацвітуць, завабяць пчол

У духмянае неба.

 

Выспявае поўня

Празрыстай папяроўкай

Над палямі

І цёплым шыферам.

 

 

*  *  *

Першы дзень жніўня. Вада са студні

Колеру белага вінаграду.

Віно з агрэсту ад уласных шэптаў

Стае п’янлівым,

Ад гаворкі ў цемры сабе самому

Салодкае стаецца садкім.

 

Досыць трывог.

 

Увішны Бог

Вішнёвай косткай упалюе горыч —

Ар’ергард смаку,

І тады

Свет праглыне ўсю даўкасць арабін,

Глыбіню колеру і крык пладоў,

 

Якія ўжо з’явіліся з паветра.

 

 

ПРАЯЎКА

Кілім маёй пакоры, кужаль маёй радасці, і сэрца б’ецца, як рыба на пяску. Я раскладаю імёны як пацеркі, блытаючыся ў прыстаўцы «пра-», і заблытваюся ў каранях – гострых і горкіх гісторыях цёплай іх памяці. Калі паўтараць з года ў год адны і тыя ж гісторыі, ува што яны ператвараюцца?

У малітвы?

У колы ў дрэвах?

У плады гэтых дрэў?

Што адчувае яблык за імгненне да падзення?

На месцы хаты, дзе схаваныя ў чэраве люстэрка ўсе мае дзённікі з першымі вершамі і падлеткавымі каханнямі – хто паставіць туды адзнакі? – раслі агуркі, якія любяць нізіны і вільгаць. Дзве ракі, і ў той, якой цяпер няма, галасіла рыба-сямідзірка: рыба-выкапень, рыба-выдумка з дзіркамі ў спіне, рыба-габой, рыба-флейта. Якая мелодыя будзе, калі падзьмуць у яе адкрыты рот, што прагна хапае паветра? (Аднойчы я засунула пальцы ў пашчу мёртвага шчупака, і з таго часу ведаю, што за цікаўнасць трэба плаціць). У рэках вада колеру цёплага льну, зялёная вада ў цвёрдых вокладках студняў, вада як выкшталцоны сказ, які нічога не тлумачыць і не падлягае вытлумачэнню. Зямля, неба, вочы – усё тут вычарпальна апісваецца вільготнымі колерамі, колерамі зелля і ззяння.

Агонь – крык мядзведзя! Атхарван! – тут не колер, а тое, што расстаўляе націскі ў тэксце прасторы. Кветка, каб лічыцца тут кветкай, мусіць мець у сабе жар і быць па-гамераўску віннавокай, як скура вала і мора. Халодныя языкі лістоў аеру, на якія клалі пячы хлеб, і гарачыя языкі полымя ў печы, жар кляновага лісця, агонь у вачах драпежных жывёлаў, атрутны агонь ягад ландышу, калючы агонь курынага вока. Гарыхвосткі-чарнушкі разносяць полымя на хвастах па гнёздах, па галінах, у неба: захады колеру цёплага мёду і захады колеру гарачай медзі, мядзянкі пад імі звіваюцца і ззяюць у жарстве. Вёска Рудня непадалёк, а за ёй дуб, а пад дубам у зямлі гарыць французскае золата. Зямля выплёўвае рэвальверы і кавалкі металу, недапераплаўленага ў гэтай цмокавай кузні: на іх арлы з пераменнай колькасцю галоў, ніколі не сытыя да канца.

Шугае рудбекія на міжваенным падмурку суседняй хаты, якая згарэла зімой (не падыходзьце! Балон!), яна гарэла, і чакалі выбуху, і быў снег – ці набіралі яго ў вёдры? Як хутка снег рабіўся вадой? Рудбекія – жоўты, чырвоны, чорны – не словы, але колеры растуць з зямлі, і сонца выцягвае з рота глебы памяць на паверхню. На месцы, дзе ляжалі параненыя палонныя, барвы буракоў і памідораў, на месцы, дзе палаў падбіты самалёт – яго пасля па кавалках расцягалі па хатах і выплаўлялі лыжкі – залатарнік і святаяннік. Памяць – гэта месяц у вадзе, адбітак святла адлюстраванага, вочы таго, хто глядзіць. Па-за імі яна іншае: здагадка, археалогія, небыццё.

Як дзеці, мы прыносім і паказваем адно аднаму прадметы. «Глядзі, гэта слоік з перцам». «Глядзі, гэта фотаапарат».

– Завостры, але я буду.

– Здымі тут усё.

Чытаць “Дзеяслоў” №111!

Філамацкія штудыі Аляксандра Фядуты

Рэцэнзія на кнігі “Следы на снегу”, “Филомат в империи”, “Успаміны пра мінулае”

Пра тэму філаматаў нельга сказаць, што яна дасканала і вычарпальна даследавана. Галоўныя факты, ацэнкі, абставіны і акалічнасці “гучнага судовага працэсу” ў гістарыяграфіі добра вядомыя. Але ўсё ж агульны стан вывучанасці філамацкай справы дарэчы будзе ахарактарызаваць загалоўкам “Паданне пра філаматаў”, які трапна сфармуляваў К. Цвірка ва ўступным артыкуле да збору твораў “Філаматы і філарэты” (“Беларускі кнігазбор”, 1998).

Мы цудоўна ведаем пра ўзнёслыя памкненні, натхнёныя думкі, адданасць, ахвярнасць і пакутніцтва студэнтаў Віленскага ўніверсітэта… Да стварэння легенды і вялікай міфалагізацыі прычыніўся Адам Міцкевіч, які ў ІІІ частцы “Дзядоў” стварыў свайго роду канон філамацкіх вобразаў. А што па факце? Калі разбірацца, то і філаматы не такія ўжо ідэальныя і самаахвярныя героі, сенатар Навасільцаў не такі ўжо і крывасмок, Ян Янкоўскі не такі ўжо і падступны здраднік… За міфам, прычым міфам патрэбным, згубіліся сапраўдныя асобы, іх лёс. Гістарычныя факты жыцця затуманіліся створаным ідэальным вобразам, а некаторыя і зусім забыліся ў калектыўнай памяці. Якраз да аб’ектыўнай ацэнкі і навуковага апісання дэталяў філамацкага жыцця і лёсу герояў спрычыняецца ў сваіх даследаваннях літаратуразнавец, доктар філалогіі Аляксандр Фядута.

Сярод шматлікіх літаратуразнаўчых працаў у даследчым багажы А. Фядуты ёсць і філамацкія даследаванні. Так, яшчэ ў 2008 годзе пабачыла свет падрыхтаваная ім кніга “Вильна 1823–1824: Перекрестки памяти”. Гэта зборнік, прысвечаны самай “гучнай палітычнай справе” пачатку ХІХ стагоддзя – “справе філаматаў”. У зборнік увайшлі нарысы вядомага гісторыка І. Лялевеля і ўспаміны прафесара Віленскага ўніверсітэта І. Лабойкі. Абодва яны былі сведкамі працэсу. Да лёсу філаматаў даследчык сур’ёзна вярнуўся ў 2018 годзе, калі ў выдавецтве “Лімарыус” пабачыла свет першая кніга перспектыўнай серыі “Наша ХІХ стагоддзе”. За апошнія тры гады ў ёй выйшлі тры кнігі, да якіх непасрэдна датычны А. Фядута: два ўласныя даследаванні (“Следы на снегу”, 2018 і “Филомат в Империи”, 2019) і падрыхтаваныя да друку мемуары Антонія Эдварда Адынца (“Успаміны пра мінулае”, 2020).

 

“Следы на снегу”, якія не знікнуць

Першая кніга серыі – “Следы на снегу”. Яна, як адзначаецца ў анатацыі, прысвечана атачэнню Адама Міцкевіча. Сам жа аўтар у прадмове пра кнігу, характарызуючы яе, піша, што гэта спроба аднавіць кантэкст тэкстаў і лёсаў людзей, якія жылі ў памежную эпоху (эпоха падзелаў Рэчы Паспалітай і далучэння зямель да Расійскай імперыі), адчувалі гэтую памежнасць і намагаліся яе змяніць.

Каб рэалізаваць гэта, даследчык прымяніў удалую канцэпцыю кнігі. Тут няма агульнага навуковага сюжэту альбо паслядоўнага раскрыцця аўтарскіх гіпотэзаў. “Следы на снегу” – гэта зборнік самастойных мікрасюжэтаў, невялікіх навуковых апавяданняў, якія аб’ядноўвае пад адной вокладкай эпоха, ідэя, дух. У даследчай працы так бывае, што ёсць пэўны набор гістарычных крыніцаў з цікавым і новым матэрыялам, але ён досыць сціплы: факталогіі не хапае на самастойнае даследаванне, у вялікай працы падобны матэрыял хутчэй другасны, дапаможны. Але знойдзенымі звесткамі так хочацца падзяліцца і шкада іх губляць! Тут прыходзіць на дапамогу абраны А. Фядутам фармат кнігі – калі такіх дробных сюжэтаў збіраецца шмат, то іх трэба аб’яднаць пад адной вокладкай.

Кніга складаецца з 24 самастойных раздзелаў, аб’яднаных у 4 часткі. Як адзначаецца ў бібліяграфічнай даведцы да кнігі, шэраг раздзелаў публікуецца тут упершыню, некаторыя істотна дапрацаваны на падставе выяўленых архіўных дакументаў, частка ўжо друкавалася ў навуковых зборніках, альманахах як самастойныя навуковыя артыкулы.

“Люди и тексты”. Тут аб’яднаны сюжэты, прысвечаныя напісаным тэкстам: лістам, публіцыстычным матэрыялам, мемуарам. А таксама таму, як праз тэксты адлюстроўваецца асоба, яе светапогляд у складаную эпоху. Галоўны герой тут усё ж тэкст, а людзі нібыта ў яго палоне. Праз тэкст можна пазнаёміцца з эпізодамі, звязанымі з Казімірам Кантрымам (куратар бібліятэкі Віленскага ўніверсітэта), Марыяй Шыманоўскай (знакамітая піяністка), Эвай Феліньскай (пісьменніца і мемуарыстка)… Асобы ў эпосе значныя, але як адзначае сам аўтар, яны “культурныя дзеячы так званага «трэцяга шэрагу»”. Тым не менш гэтая частка вартая ўвагі: тут сустракаецца сам Адам Міцкевіч. Здавалася, што новага можна знайсці пра жыццё зорнага паэта? Аказваецца, можна, у прыватнасці, пра яго паэтычныя імправізацыі на вечарынах у Пецярбургу, якія заўразіў Восіп Пржэцлаўскі і дадаў навуковых літаратуразнаўчых фарбаў А. Фядута.

“«Лишние» люди. Филоматы в ссылке и после неё”. Адразу хочацца адзначыць, што аўтарам вельмі ўдала сфармуляваны загаловак, у якім ёміста адлюстроўваецца сэнс жыцця філаматаў пасля судовага працэсу – “лішнія людзі”. Справядліва будзе сказаць, што гэтая частка кнігі самая захапляльная і змястоўная. Калі зноў вяртацца да “філамацкай легенды”, то ў ёй яскрава апісанае жыццё да і падчас следчага працэсу. А што было пасля? Легенда сціпла і з пафасам кажа: выгнанне з краю. Далей лёсы большасці філаматаў сыходзяць з гістарычнай авансцэны. А. Фядута з навуковай дакладнасцю пралівае святло на жыццё некаторых з іх. Тут мы даведаемся пра цвярскія пакуты В. Будрэвіча, чыноўніцкія перыпетыі Ф. Ма­леўскага, зухаватыя справы Ю. Яжоўскага, які абвёў вакол пальца бюракратычную машыну імперыі… Самая дэтэктыўная гісторыя гэтай часткі – гісторыя аб тым, як Тамаш Зан ледзь не стаў выведнікам, а самая вартая ўвагі – гісторыя пра Яна Янкоўскага, таго самага здрадніка (дарэчы, ярлык гэты сягае ў тую ж “легенду”). Сам аўтар адзначае, што не імкнецца да “пасмяротнай рэабілітацыі”, але, вымушаны расчараваць, якраз-такі ў пэўным сэнсе рэабілітацыя і атрымліваецца. Не, нам не прадстаўляюцца невядомыя дакументы, якія зняпраўджваюць вядомыя факты, намі паказваецца, як шмат значаць абставіны і што на месцы “здрадніка” мог быць любы філамат, у тым ліку і сам Міцкевіч. Таксама варты ўвагі лёс Янкоўскага пасля судовага працэсу, з якога мы бачым, як імперыя можа “аддзячыць” тым, хто з ёй ідзе на супрацоўніцтва.

“Мои любимые «жабы»”. “Жабамі” А. Фядута называе адмоўных персанажаў гісторыі. Пра герояў пісаць лёгка, пісаць пра ліхадзеяў – тытанічная праца. Павінен жа хтосьці пісаць і пра нягоднікаў! У гэтай справе важна не скаціцца да шальмавання, але ж трэба і ўбачыць тую мяжу, пасля якой адмоўны персанаж намаганнямі даследчыка можа стаць героем. У частцы галоўным чынам гаворка ідзе пра Ю. Пшэцлаўскага і Г. Ржавускага. А што ў раздзелах кажа пра іх А. Фядута – лепш каб сказаў сам аўтар: “абодва яны былі людзьмі звышталенавітымі і вельмі непрыязнымі”, але “нават самыя буйныя «жабы» бываюць часам па-свойму прывабнымі і цікавымі”. Падаецца, аўтар добра адчуў мяжу паміж злым і добрым у адмоўных вобразах.

“После филоматов”. Героі гэтай часткі – людзі з пакалення, якое прыйшло на змену пакаленню свавольных выхаванцаў Віленскага ўніверсітэта. Цікавая тут выбарка персанажаў – студэнт з Пецярбургу (С. Галембіеўскі), паўстанец 1830-га (А. Рыпінскі), сын чыноўніка-філамата (С. Малеўскі). Філаматы ў свой час кінулі зерне, ці ўзышло яно? Паказаў час. Таксама адказаць на гэтае пытанне дапамогуць сюжэты і лёсы, апісаныя ў раздзеле.

Калі падводзіць рысу, то “Следы на снегу” – гэта кніга, якую варта прачытаць. Можна не ўсю, а той сюжэт, які спадабаўся. Яе можна чытаць з любога месца. Тыя таямніцы, якія раскрывае ў ёй аўтар, абыякавым не пакінуць і дадуць вялікае інтэлектуальнае задавальненне.

 

“Филомат в Империи”: біяграфія імперскага чыноўніка

Францішку Малеўскаму пашчасціла. Калі не пры жыцці, то пасля смерці дакладна. Яго жыццё не знікла пад цяжарам вялікіх архіўных папак з асабістымі дакументамі, ён атрымаў у пасмяротны падарунак грунтоўную навуковую біяграфію. Што мы ведалі пра Малеўскага да таго, як за яго жыццё “узяўся” А. Фядута? Сын рэктара, навучэнец Віленскага ўніверсітэта, таленавіты правазнаўца, сябра таемных таварыстваў… Быў асуджаны на выгнанне. А пасля выгнання фігуруе выключна ў кампаніі Адама Міцкевіча і, дзякуючы яго зорнай асобе, трымаецца ў гістарычнай памяці.

Але Малеўскі не дадатак да Міцкевіча, ён самастойная асоба з цікавым лёсам. Калі скончыўся працэс над філаматамі, яму было 24, а пражыў ён 70. Яшчэ 46 год, якія нам, па-сутнасці, былі невядомыя. Жыццё Малеўскага – гэта, так бы мовіць, “трэці шлях” філамата. Ён не стаў зняволеным пакутнікам, як Зан і Чачот, не эміграваў, як Міцкевіч. Малеўскі праявіў лаяльнасць (але ўсё роўна ўвесь час быў пад падазрэннем!) імперыі і стаў службоўцам. Але за гэтым хаваецца больш, ён заняўся справай, да якой пакліканы і меў талент: юрыспрудэнцыя. Гэтым ён прынёс больш карысці чалавецтву. І падобным шляхам пайшлі многія былыя філаматы, што, канечне, не ўпісваецца ў парадыгму філамацкай “легенды” пра самаахвярных змагароў з імперыяй.

Напісаная А. Фядутам біяграфія Малеўскага – некалькі дзясяткаў храналагічных раздзельчыкаў-пазлаў, якія паслядоўна складаюцца ў жыццё чалавека. У кнізе няма домыслаў альбо аўтарскіх фантазій – усё пацвярджаецца дакументальнымі звесткамі, якія аўтар клапатліва збіраў па розных сховішчах даўніны. Першасная тэма кнігі – маральны выбар чалавека паміж любімай справай і ілюзіяй барацьбы. Спадарожнічаюць галоўнай тэме іншыя – лёс чыноўніка, яго кар’ера ў імперыі, стасункі з сям’ёй і сябрамі. Дэталі побыту насычаюць і ажыўляюць кнігу, галоўны герой не падаецца “пыльным” персанажам з архіўнай справы: ён любіць музыку, клапоціцца пра дзяцей, ён пражывае сапраўднае жыццё.

Побач з галоўным героям ідзе і чарада другасных тэм: жыццё і побыт старэйшага пакалення Малеўскіх (сям’і рэктара), служба і службоўцы ў арміі чыноўнікаў эпохі самадзяржаўя, а таксама жыццё цэлага пакалення людзей. Жыццё Малеўскага перакрыжоўваецца з сотняй іншых грамадзянаў імперыі, якія таксама згадваюцца ў кнізе. Але знаёмячыся з імі, у чытача не будзе дыскамфорту ці замяшальніцтва ад згадкі невядомых асобаў. У канцы кнігі А. Фядута падрыхтаваў грунтоўны іменны паказальнік з кароткай даведкай пра ўсіх герояў кнігі.

“Филомат в Империи” – кніга ўсё ж навуковая. У ёй аўтар прыводзіць вялікія цытаты дакументаў наўпрост у тэксце. Для нязвыклага да навуковых выданняў чытача гэта можа падацца сумным і нецікавым, а ў выпадках з дакументамі на канцылярскай мове часоў Расійскай імперыі яшчэ і складаным. Але дакументы прыводзяцца аўтарам з тлумачэннямі і інтэрпрэтацыямі, што дапамагае ў знаёмстве з творам. Біяграфія грунтоўная, але застаюцца і некаторыя пытанні: як успрыняў Малеўскі Крымскую вайну і смерць сябра Адама Міцкевіча? Што рабіў падчас паўстання 1863 года? Сам аўтар піша, што прадстаўленая біяграфія не можа лічыцца поўнай, яна – першая і неабходная. А магчыма, акрэсленыя пытанні яшчэ выльюцца ў цікавыя сюжэты ў іншых, яшчэ не напісаных даследчыкам кнігах.

Пасля знаёмства з кнігай “Филомат в Империи” апаноўвае летуценнае жаданне: вось бы ў кожнага гістарычнага персанажа была б напісаная такая ж біяграфія, як у Францішка Малеўскага!

 

“Успаміны аб мінулым” чалавека, які ўсіх перажыў

“Успаміны пра мінулае” – гэта падрыхтаваныя да друку мемуары Антонія Эдварда Адынца, напісаныя ім ужо напрыканцы жыцця. Яго ўспаміны – гэта яскравыя вобразы з жыцця шляхты пачатку ХІХ стагоддзя, дробязі і падрабязнасці студэнцкіх таемных таварыстваў Вільні, узнёслае жыццё літаратараў.

Шмат пра асобу і самі ўспаміны Адынца казаць не хочацца: усё ж не ён галоўны герой публікацыі. Адынец – паэт-рамантык “другога шэрагу”, якія, як правіла, пры пераліку творцаў эпохі хаваюцца пад шматзначным “і іншыя”. Але яму пашчасціла ў дзвюх рэчах: з сябрамі і даўгалеццем. Адынец быў у блізкіх адносінах з Янам Чачотам, уваходзіў у гасціннае кола сям’і Путкамераў, сябраваў і вандраваў з Адамам Міцкевічам. Пасля смерці апошняга, калі вакол паэта сфармавалася воблака міфаў і своеасаблівы культ, Адынец узышоў на Алімп славы. Ён бачыў жывога Міцкевіча: гэтым ён стаў цікавы для публікі, яго запрашалі ў салоны і на імпрэзы ў элітарных колах, ім захапляліся. З гадамі гэта слава толькі множылася, бо тых, хто стасаваўся з Міцкевічам станавілася менш. Адынец паспяхова дажыў да 1885 года, а мемуары пабачылі свет у 1884 годзе. З таго часу іх не перавыдавалі, а значыць – і не каментавалі.

Сітуацыя змянілася ў 2020 годзе, успаміны Адынца зноў пабачылі свет, акрамя таго – у перакладзе на беларускую мову. Якасны пераклад празаічнай часткі выкананы Янінай Кісялёвай, пераклад вершаў Адынца і вершаваных цытат іншых паэтаў – Марыяй Мартысевіч. Навуковая частка зроблена А. Фядутам.

Пачынаецца выданне з уступнага артыкула А. Фядуты. У ім аўтар прывозіць біяграфічныя звесткі Адынца, дае адказ на пытанне: як ён стаў знакамітым. Не застаецца без увагі яго творчая спадчына, выдадзеныя вершаваныя і празаічныя творы. Звяртаецца ўвага і на кантэкст эпохі. Таксама даследчыкам падрыхтавана амаль тры сотні каментароў. Праца ўражвае! Без суправаджальнага тэксту мемуары Адынца былі б загадкай, але А. Фядута дае дасціпныя тлумачэнні да слоў мемуарыста.

Адметнасць мемуараў – сотні згаданых Адынцом імёнаў. І гэта натуральна: за восем дзясяткаў пражытых гадоў яго жыццё перасякалася з безліччу людзей. Гэта навучэнцы і выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта, паўстанцы і эмігранты 1830-х, палітычныя дзеячы, павятовыя шляхцічы, кавалеры і дамы літаратурных салонаў… Хто ёсць кім – лёгка даведацца з грунтоўнага іменнага паказальніка, складзенага А. Фядутам. Атрымалася свайго роду энцыклапедыя персанажаў таго часу.

Асаблівай увагі заслугоўваюць дадаткі. У выданні змешчаны персанальныя архіўныя дакументы, якія датычыцца Адынца, а таксама два лісты да яго ад Адама Міцкевіча. Яны не толькі дадаюць карціну мемуараў, але і адкрываюць дробныя факты з жыцця самога Міцкевіча (і зноў парадокс: Адынец цікавы ў звязцы з Міцкевічам). Напрыклад, такі эпізод. У 1826 годзе Адам Міцкевіч, мусіў пакінуць Адэсу і перабрацца ў Маскву, з жалем пісаў Адынцу: “[Жыву ў Маскве] як апошні янычар. Не маю асобнай кватэры, стол вельмі кепскі, віна і не чуваць…” А што найбольш абурыла Адама, дык тое, што тут “нават добрай кавы няма”. Менавіта з такіх дробязяў і складаецца карціна жыцця вялікіх, дзякуючы якім яны страсаюць “бронзу” культу і сыходзяць з пастаментаў.

“Успаміны аб мінулым” – якаснае літаратурнае выданне, якое не толькі ўво­дзіць у навуковы зварот новыя матэрыялы, але і з’яўляецца цудоўным тэкстам для прыемнага, а галоўнае пазнавальнага чытання.

 

* * *

Хочацца без сумневу канстатаваць: філамацкія штудыі Аляксандра Фядуты варты ўнёсак у фармаванне аб’ектыўнай карціны свету нашага ХІХ стагоддзя – стагоддзя складанага і супярэчлівага. У чым галоўная вартасць даследаванняў, то гэта вяртанне асобы з нябыту. Менавіта асобы з яе светапоглядам і ўнутраным светам. Хочацца верыць, што з-пад даследчага пяра А. Фядуты яшчэ выйдуць грунтоўныя працы і пра герояў – Тамаша Зана і Адама Міцкевіча – і пра “жаб” нашай гісторыі

 

ПРОЗА

Уладзімір Сцяпан. Шэсць кароткіх гісторый. Аповеды.

Людміла Хейдарава. Князёўна Дарута, або Чалавечая кроў ліпучая.
Раман-фэнтэзі. (Заканчэнне).  

Іна Снарская. Зачараваны скарб. Аповесць з аповедаў. (Заканчэнне).

Вітаўт Чаропка. Цуд. Апавяданне.

Алена Вештарт. Школа. Апавяданні.      

 

ПАЭЗІЯ

Вадзім Корань. Жніво. Вершы.

Марыя Бадзей. Дым і мёд. Вершы.

Вячаслаў Лявіцкі. Вершы ў бэзе й шэрані. Вершы. Пераклады Вікторыі Трыфанавай, Яўгена Кунцэвіча і Алеся Емяльянава-Шыловіча.

Павел Любецкі. Эклектыка і дыялектыка. Вершы.

 

ДЭБЮТ

Дзяніс Мацеша. Прымі маё цяпло. Вершы.      

 

ПЕРАКЛАДЫ

Станіслаў Лем. У паэзіі няма межаў…

Цытаты пра культуру, лiтаратуру і творчасць. Пераклад Віктара Язневіча.

Антанас А. Ёнінас. Кропля ў рацэ Геракліта. З кнігі “Новыя санеты”. Пераклад Ванды Марцінш душ Рэйш.

 

ПАМЯЦЬ

Васіль Быкаў. «Мне вельмі шкада твайго трапяткога сэрца…» Выбраныя старонкі з лістоў Васіля Быкава да Генадзя Бураўкіна. Падрыхтоўка, каментары і публікацыя Сяргея Шапрана.       

 

ЗАПІСЫ

Уладзімір Ліпскі. Пасля лазні… Гамана пісьменнікаў. (Заканчэнне).

 

ЭСЭ

Вольга Бабкова. Белы крыж на чорным кенатафе, альбо З Міцкевічам у Канстанцінопалі.  

 

ГІСТОРЫЯ

Ірына Багдановіч. «Дело о стихахъ…» Верш Яна Казіміра Пашкевіча “Польска квитнетъ Лациною” як літаратурная містыфікацыя.

Анатоль Трафімчык. Беларушчына і Тадэвуш Касцюшка ў гістарычным кантэксце.

 

КНІГАПІС

Павел Булаты. Філамацкія штудыі Аляксандра Фядуты. Рэцэнзія на кнігі “Следы на снегу”, “Филомат в империи”, “Успаміны пра мінулае”.

 

Ілюстрацыі на вокладцы  Пётры СЕРГІЕВІЧА.

Белы крыж на чорным кенатафе,

альбо З Міцкевічам у Канстанцінопалі

…Калі нада мною стане смерць,
то маюць дочкі і ўнукі мае
душою маею пячалаваці…
З тастамента татарскага князя Троцкага павета
Асмана Абрагімавіча. 1566 г.

Ва ўтульным мінскім скверы, дзе ўражваюць шаты каштанаў і ўсё лета цвіце шыпшына, прысеў прыгожы чалавек – Міцкевіч. Калісьці тут быў насыпаны земляны вал, які адрэзаў Старое места ад палёў, лясоў ды пагоркаў, а цяпер – цэнтр горада паміж Нямігай і Праспектам. Задуменная пастава паэта павернутая ў бок даўніх кварталаў і вузкіх вулак. Дык ці бываў Адам Міцкевіч у Менску? Не. Не бываў. А вось цяпер ёсць.

Але мне хочацца перакінуць уяўны паветраны масток ад Менска да Стамбула, дзе давялося пражыць шэсць дзён і назаўсёды пасяліць горад-магут у душы, недзе нападалёк ад горада-магніта Вільні. І адно, і другое места паводле легенды з’явіліся на зямлі пасля прарочых сноў сваіх заснавальнікаў.

У Канстанцінопалі/Стамбуле Міцкевіч прабыў 66 дзён (ад 22 верасня да 26 лістапада 1855 года), але ж – сваіх апошніх.

 

* * *

Квіткі на пералёт чакалі мяне з дачкой Багданай ад Калядаў да пачатку красавіка, улюбёнага месяца ў годзе, калі зносіць голаў ад неабдымнасці абшару над голымі дрэвамі.

Нішто не замінае небу ў красавіку. Беларусь, ад зямлі якой мы адарваліся ў бязмежны блакіт, нагадвала ў гэты ранні вясновы час лясны дрымотнік, ці сон-траву, а горад на беразе Басфора, – бадай, пярэсты аксамітнік.

Дзве часткі свету – Еўропа і Азія – шчодра змяшаліся перад вачыма пад купалам агромністага шклянога гмаху старога аэрапорта па нашым прызямленні. Стракаты натоўп быў падобны на гіганцкую масоўку пры здымках кіно. Захутаная ў фіялет афрыканка з зыркай жоўтай чалмой на галаве і абсалютна роўнай спінай. Стары індус ў белых апранахах і сланцах на смуглявых нагах з ахайнымі доўгімі пальцамі. Яркія і галасістыя сціжмы дзяцей. Шмат вазкоў з дагледжанымі старымі падарожнікамі і іх памагатымі. Вольныя ў рухах еўрапейцы са скуранымі сакваяжмі. Кітайцы, кітайцы, кітайцы. Роўны гуд, няспешны рух вялікай колькасці мэтаскіраваных людзей. Суцэльны Вавілон. А можа быць, я проста рэдка перасягаю кантыненты?

На новыя мясціны заўсёды глядзіш быццам праз добра працертыя шкельцы. Кожная драбяза кідаецца ў вочы, кожны новы пах прымушае спыніцца і азірнуцца. Урэшце, водар у кожнага горада свой. А тут яшчэ столькі легендарнай вады сілкуе паветра.

Раніцай нас пабудзіў не спеў пеўня. Ясная рэч – крык муэдзіна. Было вельмі рана, хаця за фіранкай ужо светла-марэлева, і ягоны азан разносіўся пасярод абсалютнай маўкліні соннага кварталу. Мячэт знаходзіўся недзе непадалёк, і заклік да малітвы быў нібы адрасаваны кожнаму персанальна. Дзіўная рэч, экзотыка гучнага ранішняга спеву ў світанкавым паветры не сталася траўмай для майго беларускага вуха. “Мула”, “молла” – згадваліся словы кірылічнага хуткапісу на пажаўцелай паперы канца XVI стагоддзя, якую так часта сустракаю ў гістарычным архіве. А таксама імёны жыхароў Вялікага Княства Літоўскага – Мухарэм, Алей, Сулейман, Нурум, Айна, Керэм, Фатма, Ясуф, Хадзя, дэрвіш Чэлябір Хадчый Мурзіч…. І зноў – у салодкі сон на пульхнай белай падушцы новага мейсца.

Вось мы і прачнуліся ўпершыню ў абдымках “сяміпагоркавага спадара” – горада на берагах двух мораў і праліва Басфор. Горада, у якога было столькі найменняў і місій, праз які прайшлі сотні народаў. Горада, які так і не страсянуў з сябе плыўкі морак пад назвай “хюзюн”.

Стамбул уражвае. Мы жылі ў невялічкім гатэлі на паўночным беразе затокі Залаты Рог непадалёк ад плошчы Таксім і адной з галоўных вуліц вялікага горада – Ісцікляль (Гран-рю-дэ-Пэра). З крутога пагорка квартала была бачная Галацкая вежа, а значыць, мы не маглі не чуць дыханне Басфора. Цікава, але ў гэтым мегаполісе карцела знаходзіць і прыкмячаць паралелі з Менскам (хацелася напісаць “Мінскам”, але на стамбульскім фоне не атрымалася). Напрыклад, Менск таксама стаіць/стаяў на сямі пагорках, таксама мае дзве трывалыя назвы, як і Стамбул-Канстанцінопаль. А выява галоўнай менскай Захар’еўскай вуліцы канца ХІХ стагоддзя з трамвайнымі рэйкамі пасярод і ў атачэнні камяніц – адно ў адно падобная на фрагмент вуліцы Ісцікляль… А яшчэ гаршчкі з цыкламенамі/пеларгоніямі ў вокнах… Бадай, і ўсё. Каты? Нашым вулічным бадзяжкам такое не снілася. Апроч лагоднага клімату, столькі лагоды і ўвагі ад гараджанаў! Тут культ дваровых катоў, яны паўсюль – на цёплых скураных сядзеннях матацыклаў і скутараў, на нізкіх дахах і прызбах пад вітрыннымі вокнамі, нават ў скрынцы з таннай біжутэрыяй каля касы ў вялікім магазіне. Спіць сабе такі руды таўстун і ў вусы не дзьме, паглядаючы адным лянівым смарагдавым вокам на чаргу пакупнікоў, а крамнікі не праганяюць. Каціную кунегу на векі вечныя забяспечыў стамбульскім жывёлінкам невядомы кот, які нібыта ўратаваў аднаго са шматлікіх султанаў ад укусу атрутнай гадзюкі. Уражвала тамтэйшая коткавая няспешнасць і лянота, а таксама шматлікія сподачкі з чыстай пітной вадой для вуркотаў амаль каля кожных вулічных дзвярэй.

Звычайна мы ішлі снедаць у раён Джыхінгір, павольна набліжаючыся да адной з мэтаў паездкі – Музея нявіннасці, прыдуманага і створанага пісьменнікам Арханам Памукам з нагоды свайго аднайменнага рамана. У Менску гэта набліжэнне падавалася нерэальным, але вось мы ўжо сядзім за столікам вулічнай кавярні праз квартал ад музея і бачым, як з дома насупраць старая жылістая турчанка ў стракатай ядвабнай хустцы, чымсьці падобная да народнай артысткі Беларусі Зінаіды Зубковай, спускае па вяроўцы з гаўбца трэцяга паверха саламяны кош, у які чалавек знізу кладзе свежы хлеб. Нібы адгортваецца старонка рамана, дзе падобная дзея была апісаная мімаходзь.

Да музея мы спускаліся па крутой вузкай вуліцы, а знізу, відавочна кіруючыся туды ж, ішоў чалавек з кнігай у руцэ. Адно што раман Памука ў яго быў па-французску. Мне асабліва хацелася адшукаць сярод экспанатаў музея айвовую тарку галоўнай гераіні рамана. Не верылася, што знайду такую драбязу. Але ёй была адведзена нават асобная падсвечаная палічка. Музей цноты ва ўсёй сваёй красе!

Вярталіся ў гатэль пад вечар, увесь час саскокваючы на вузкі ходнік з крутой нешырокай дарогі, бо па ёй на жахлівай хуткасці несліся матацыклы, машыны з прычэпамі, пакрыквалі вазніцы з цюкамі. А ходнікі былі так загрувашчаныя трантамі каля шматлікіх кавярняў ды крамак і купамі рагатага хмызняку для распалу, што ісці выпадала адно па праезнай частцы.

І вось тут, на шырокім гатэльным ложку, выцягнуўшы таптушкі ўзору 2018 года, адбылося надзвычай важнае. Багдана, якая выдатна чытала ўсе мапы свету, раптам здзіўлена войкнула, водзячы пальцам па схеме Стамбула: “Ого! За чатырыста метраў ад нашага гатэля – дом, дзе памёр Адам Міцкевіч!” Мы ўскочылі адначасова і адразу рушылі ў супрацьлеглы ад цэнтра бок, па крутой дарожцы ўніз, абыходзячы пустыя скрыні, бутлі, мяхі са смеццем, якіх чым далей, тым рабілася больш.

Раён, дзе месціўся наш гатэль, называўся Беёглу, а мікрараён – Бюль-Бюль. Скарачаючы шлях, мы спускаліся ўсё ніжэй праз бруднаватыя двары, густа занавешаныя на працягнутых ад дома да дома вяроўках з вымытай бялізнай. З вокнаў выглядалі жанчыны, дзеці гулялі проста на дарозе, вецер ганяў абрыўкі абвестак, абгортак, газет… Шчыльныя адзін да аднаго дамы рабіліся ўсё больш убогімі, кавярні і кебабні выглядалі проста як летнія “пералётныя” павільёны.

На рагу вуліцы Татлы-Бадэм, што ішла ўгару, стаяла замкнутая камяніца з шыльдай. Камяніца выглядала тут чужаватай. Была нетутэйшага фасону, адрознага ад наваколля. А непадалёк ад мураванага дома рос паважнага веку платан. Як бялёсы магутны пітон, ён нахіліўся ад старасці амаль усутыч да зямлі, са старасвецкай ветлівасцю дазваляючы абклейваць сваё гладкае тулава дзясяткамі рознакаляровых абвестак. Вясёлкавы добры платан. Думаю, ён мог быць і сведкам нашай цікавасці, і памятаць Міцкевіча з ягонымі спадарожнікамі той даўняй выправы – Генрыхам Служальскім, Арманам Леві, ксяндзом Ялавіцкім, князем Уладзіславам Чартарыйскім…

Музей працаваў да 19.00. Было значна пазней, хаця і светла. Мы хіба што не абмацвалі драўляныя дзверы і тынкоўку, вывучалі шыльду, калі дзверы прыадчыніліся і вартаўнік у мундзіры паабяцаў “Прыходзьце заўтра, я вам усё адчыню і пакажу”. Чамусьці калацілася сэрца. Штосьці не надта вытлумачальнае даўно лучыла мяне з Міцкевічам. Цеплыня тэракотавых вокладак кніг з яго ліставаннямі на колішняй хатняй паліцы? Гісторыя маіх бацькоў пра нечаканы падарунак двухтомніка Міцкевіча на мінскім праспекце ад былога аднакурсніка маці, закаханага ў яе, які пры сустрэчы, даведаўшыся пра шлюб, падараваў дзве кнігі, што нёс пад пахай? Ці купалаўскі спектакль “Пан Тадэвуш”, які павезлі ў Парыж, і па вяртанні Мікалай Пінігін пазваніў і так радасна і натхнённа распавядаў пра паездку і колішні поспех?.. А побач плакала мая дачка, і я не магла напоўніцу падзяліць гэтую радасць… Пакуль рыхтаваўся той спектакль, даведалася шмат пра парыжскі перыяд паэта і яго атачэнне, а тут яшчэ выдатная п’еса Марыюша Івашкявічуса “Містар” у перакладзе Сяргея Шупы, якую ўпершыню прачытала, прыйшоўшы ў тэатр на працу. А яшчэ “Дзяды” “Тэатра Ч” з такім запамінальным Густавам-Конрадам:

 

Цёмна, людзi,

глуха, людзi…

Штосьцi будзе,

штосьцi будзе…

 

Калі ляцелі ў Стамбул, я зусім забылася пра тое, што гэты горад-магут прытуліў на імгненне нашага паэта, ды не захаваў яму жыццё. Ягоныя вочы закрыліся ў той лістапад тут назаўсёды.

На наступны дзень, калі мы стаялі ў пустым чорным цокальным памяшканні перад мармуровым чорным кенатафам з белым крыжам, ахоўнік распавёў, што перад апошнім падарожжам у Парыж, цела пілігрыма ляжала тут колькі дзён, чакаючы карабля. Цішыня і цемра ў каморы была глухой, амаль касмічнай. Белы крыж сляпіў вочы, а пасля доўга жыў на сятчатцы вока. Горад за сценамі камяніцы і так падаваўся нерэальным праз сваю пярэстасць, шматслойнасць і шматгалоссе, а гэтае ціхае журботнае месца, дзе калісьці ў пакутах сканаў паэт з тваёй зямлі, проста агаломшыла. Не ведаю, якім назваць словам тое пачуцце. Але яно было жывым і трывожыла.

На выхадзе нас ізноў сустрэў сівы платан, абклеены стракатымі абвесткамі. Згадала, што і Міцкевіч прыехаў у Стамбул зусім сівым. Урэшце такім ён быў ужо ў апошнія гады выкладання ў Калеж дэ Франс.

Пасля нечаканай “сустрэчы” з Міцкевічам Стамбул павольна, але няўхільна пачаў ператварацца ў нашых вачах у Канстанцінапаль сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Атрымаўшы, стоячы над белым крыжам на кенатафе, невымоўны пасыл, рэшта падарожжа набыла яшчэ больш цікавы і творчы расклад.

“Ёсць гарады, прыдуманыя Богам, ёсць гарады, прыдуманыя д’яблам…” (Уладзімір Арлоў). Гэты горад прыдумалі людзі і стварылі яго такім магутным і трывалым, што стагоддзямі іх нашчадкі працягваюць крочыць па тых самых каменных плітах вуліц, бачыць тыя самыя будынкі, углядацца і вышукваць метафізіку ў водах Басфора. Значыць, і Міцкевіч мог хадзіць па гэтых старых завулках, бясконца падымацца ўгару па крутых вуліцах, а пасля спускацца, як гэта рабілі і мы. Нашыя валізы на колках пераганялі нас пры спуску да невялікага гатэля, а хто нёс сакваяжы Адаму? Конныя даламушы, якія былі створаныя паводле вобраза французскіх амнібусаў, з’явіліся толькі напрыканцы стагоддзя, і то – паводле ўспамінаў тагачасных падарожнікаў – “скакалі, нібы курапаткі з каменя на камень” па кепскіх дарогах. Верагодна, быў наняты вазніца, адзін з тых, якія звыкла нагрувашчвалі на свайго каня шмат паклажы і часам бязлітасна білі коней проста пасярод горада. На конях перавозілі свой тавар і гандляры хлебам. Цокат капытоў па каменных дарогах быў звыклым, але ў часы, калі горад наведаў Міцкевіч, не ўсе вуліцы былі прыдатнымі для праезду, асабліва позняй восенню, якая выпала тут Міцкевічу. Жыхары горада прадчувалі набліжэнне восеньскай слоты праз асаблівы пах мора і водарасцей. У верасні пачыналіся буры, а разам з імі магутныя залевы. Пасля іх ўсе гарадскія плошчы і вуліцы стаялі па калена ў вадзе. Калі пазней у якім-колечы раёне горада калі-некалі зараджалася пошасць і пачынаўся паморак, адмысловыя службы пасыпалі вуліцы вапнай, але ж горы бруду ў цесных кварталах ад гэтага нікуды не знікалі. Усё гэта мог заўважаць Адам.

Мы з дачкой не раз перасягалі плошчу Таксім, вяртаючыся ў гатэль. Таксім – трывожнае сэрца Стамбула. За шэсць дзён яна сталася пазнавальнай да дэталяў – вось уваход у метро, тут можна выпіць гарбаты, а тут выйсці на Ісцікляль, а тут, на рагу, у прыцемках, спінай да Таксіма падпіраюць сцены густа нафарбаваныя дзевы ў пярэстых шчыльных ласінах… А тады, у часы Міцкевіча, гэтая мясціна была голаю пусткай, роўняддзю, дзе месціліся старыя могілкі ў кіпарысах, якія ён не мог абмінуць у сваіх вандроўках па горадзе. “Мяне пераконвалі, што ў Смірне павінен быць грот Гамера, але там мяне гэта не зацікавіла. Я прыглядаўся да іншага. Былі там навокал груды гною і смецця, усё разам: памыі, косткі, бітыя жбаны, кавалак падэшвы ад старой пантофлі, крыху пёраў – вось што запала мне ў душу! Я доўга стаяў там, бо ўсё было дакладна такім самым, як перад карчмой у Польшчы…” – прачытала ў кнізе аўтара біяграфіі паэта Мечыслава Яструна.

Другі паэт, сын хірурга напалеонаўскай арміі Жэрар дэ Нерваль, што наведаў Канстанцінопаль на некалькі гадоў раней за Міцкевіча, пакінуў свае ўспаміны ў кнізе “Падарожжа на Усход”. Раён Беёглу паводле яго – “Велізарныя, бясконцыя лугі, парослыя дзе-нідзе цяністымі хвоямі і грэцкім арэхам”. Ён жа параўнаў гэты горад з тэатрам. “На спектакль лепш глядзець з глядацкай залы, не імкнучыся зазірнуць за кулісы, дзе вас могуць чакаць бруд і ўбогасць…”

Калі б у Канстанцінопалі былі снежныя зімы са слізкімі ходнікамі (а снег тут рэдкая з’ява), то не выключаю, што дарогі маглі б густа пасыпаць кававай гушчай і жмыхам ад гарбаты, якія піліся тут заўсёды ў вялізнай колькасці, праўда, зусім маленькімі порцыямі.

Яшчэ адзін сучаснік Адама Міцкевіча, французскі пісьменнік-вандроўнік Тэафіл Гацье. таксама апынуўся ў Канстанцінопалі пасля адзінаццаці дзён марскога падарожжа з Парыжа, за тры гады да з’яўлення тут Міцкевіча. Ён пражыў у горадзе два месяцы і таксама пакінуў свае ўражанні. Гацье якраз цікавілі “кулісы” Канстанцінопаля – руіны, ускраіны, закуткі ды закануркі старажытнага места. Яны вабілі вандроўніка больш, чым славутыя турыстычныя цікавосткі. Абодва французскія літаратары былі агаломшаныя фарбамі горада, тэмпам яго жыцця, бляскам пабачаных цырымоній. Так, гэта быў перыяд, калі разбурэнні і страты яшчэ не наклалі свайго трагічнага адбітку, бо Асманская імперыя пакуль трывала стаяла на нагах. Верагодна, што Нерваль і Гацье, якія даследавалі горад узору 50-х гадоў XIX стагоддзя, жылі ў тагачасным еўрапеізаваным Беёглу, у якім воляю лёсу ў XXI стагоддзі апынуліся і мы з Багданай, а ў 1855-м – Адам Міцкевіч. Менавіта тут знаходзіўся ў тыя часы гатэль “Імперыял”, які абжылі і палюбілі замежныя турысты. Тут, у Беёглу, было безліч галантарэйных, абутковых і кандытарскіх крамак. Іх трымалі грэкі-фанарыёты, жыхары квартала Фанар, далёкія нашчадкі візантыйцаў. Бадай, гэта быў найбліжэйшы “гандлёвы цэнтр” ад апошняга прытулішча Міцкевіча. Як не ўявіць, што і яму даводзілася набываць тут самыя неабходныя рэчы для свайго сціплага аскетычнага побыту. Вулачкі паміж Таксімам і Тэпебашы, старыя кварталы Перы, пабудаваныя яшчэ ў XVIII стагоддзі армянскімі майстрамі, верагодна, дзівілі сваёй пярэстасцю нават яго, спрактыкаванага вандроўніка па Крыме, Расіі, Еўропе. Дзівілі і прыцягвалі ўвагу, і, магчыма, міжволі параўноўваліся з краявідамі сваёй дарагой Літвы. Агаломшвала падарожнікаў і шматмоўе канстанцінопальскага жыцця. Тут прамаўлялі прадстаўнікі грэчаскай, габрэйскай, армянскай дыяспар. На вуліцах гучала турэцкая, грэчаская, армянская, італьянская, французская, англійская, польская мовы.

Напачатку ХІХ стагоддзя толькі палова вялікага горада вызнавала іслам, рэшта была нашчадкамі візантыйцаў, таму ў часы тагачаснай спелай Асманскай імперыі нават туркі без ваганняў называлі сваё места Канстанцінопалем. Гэта ўжо праз сто гадоў пасля смерці Міцкевіча, у 1955-м, у Стамбуле адбудзецца жахлівы грэчаскі пагром, калі ад гвалту пацерпяць дзве візантыйскія цэрквы Марыі Мангольскай і святой Ірыны, якія ніколі за сваю гісторыю не былі мячэтамі. Міцкевіч апынуўся тут ў часы, калі Асманская імперыя моцна трымала свае пазіцыі, а 31-ы султан імперыі Абдул Меджыд быў захоплены еўрапейскай культурай, што амаль ва ўсе часы было характэрным і лёсавызначальным для гэтага горада. Пры ім было прынятае заканадаўства паводле ўзору кодэкса Напалеона, з’явіліся чыгунка і тэлеграф (як не згадаць тут менскага рэфарматара Караля Чапскага), а немусульманам дазвалялася служыць у войску. У модзе была французская мова і французскія ўборы.

Галоўная вуліца раёна Беёглу – Гран-рю-дэ-Пэра (Ісцікляль) – у 1843-м выглядала прыкладна так, як і цяпер. А значыць, так, як у 1855 годзе. Калі мне яна месцамі сапраўды нагадвала менскую Захар’еўскую, то большасці пешаходнікаў і, верагодна, Міцкевічу – Парыж. Бляск вітрын магазінаў, моднікі на ходніках, ювеліркі, крамкі з духмянасцямі, кандытэрыі, англійскія і французскія гатэлі, (там непадалёк, дарэчы, і цяпер будынак Французскага культурнага цэнтра), кавярні, амбасады…, а побач – прыстанкі дэрвішаў абіцелі. Трамвай па гэтай вуліцы пачне хадзіць толькі пасля 1871 года, улагодзіўшы агромністасць горада сваёй прысутнасцю. І, канешне, тут, на цэнтральнай вуліцы, як і па ўсім астатнім горадзе – сціжмы вандроўных гандляроў абаранкамі-сімітамі, рыбай, прысмакамі, зграі бадзячых сабак і рэзкія крыкі басфорскіх кірляў над безліччу галоваў.

З’яўленне літвінскага паэта ў вялікім горадзе Асманскай імперыі было не выпадковым. Яго прывяла сюды не цікаўнасць еўрапейскага падарожніка, а безумоўная місія, якую ён сам усклаў на сябе. У 1853 годзе Турцыя ў альянсе з Англіяй і Францыяй абвясціла Расіі вайну, што атрымала пазней назву “Крым­скай”. Менавіта ў Турцыі пачаў фармавацца польскі легіён і адначасова па раптоўнай задуме Міцкевіча – габрэйскі – супраць прыгнёту Расейскай імперыі і за аднаўленне Рэчы Паспалітай. Гэта былі пераважна ваеннапалонныя габрэі з Літвы і Польшчы з імёнамі Мошак Цыбуля, Аарон Розенберг, Давід Цялёнчык, Шлёма Агарынскі, Самуэль Вінагура, Абрам Пайтач ды іншыя. Галоўнай постац­цю ў стварэнні габрэйскага легіёна і быў паэт.

Гэтая падзея мела перадгісторыю. У 1850-м Асманская імперыя адмовілася выдаць Расіі і Аўстрыі польскіх удзельнікаў рэвалюцыі 1848 года, да якой спрычыніўся Міцкевіч. У Італіі яму ўжо атрымалася стварыць польскі легіён. Новым і, на жаль, апошнім крокам ва ўтаймаванні свайго грамадзянскага неспакою сталася стварэнне ў Канстанцінопалі антырасейскіх атрадаў дзеля змагання з царызмам. На фоне еўрапейскага ландшафту Асманская імперыя на той час выклікала ў паэта большы давер. Апроч усяго, паводле ўспамінаў самога Міцкевіча, гэтыя ўсходнія краі былі яму блізкімі, бо характарам і звычаямі значна больш нагадвалі радзінную Літву, чым Францыя часоў Другой Імперыі. Захаваліся звесткі, што Міцкевіч у Канстанцінопалі пачаў пісаць драму ў прозе.

Вестка пра прыбыццё Міцкевіча вельмі хутка абляцела Канстанцінопаль. Ужо на наступны дзень да яго прыйшлі казацкія старшыны і па славянскім звычаі паднеслі хлеб з соллю. Мечыслаў Яструн перадае словы паэта падчас той урачыстай сустрэчы: “Зірніце, – гэта нашы данскія, запарожскія, украінскія браты. Гэтыя кунтушы, паясы, гэтыя барановыя шапкі, гэтыя жоўтыя і чырвоныя боты – згадваеце? – гонар нашых продкаў, а цяпер наш смутак!”

Калі я намагаюся ўявіць тагачасны побыт Міцкевіча, то абапіраюся на ўспаміны сучаснікаў і тых, хто быў поруч з паэтам да ягонай апошняй хвіліны. Хто суправаджаў яго ў лагер пад Бургасам, дзе на пастоі былі два “польскія” палкі, што складаліся пераважна з казакаў. Хто хадзіў з ім па горадзе, заходзіў па шматлікіх справах у розныя дамы, у вялікі драўляны дом Садыка-пашы і ягонай жонкі практычнай Людвікі Снядэцкай, колішняй віленскай знаёміцы Адама па ўніверсітэце, дачкі прафесара Віленскага ўніверсітэта, удзельніка таварыства шубраўцаў Анджэя Снядэцкага. Мужам Людвікі быў Садык-паша, колішні польскі шляхціч Міхал Чайкоўскі, сын жытомірскага падкаморага і гараднічага Кіеўскага ваяводства Станіслава Чайкоўскага і Петранэлы Глембоцкай, былы паўстанец 1830 года, афіцэр, пісьменнік, які за чатыры гады да прыезду Міцкевіча прыняў іслам і быў прызначаны начальнікам усяго казацкага насельніцтва Порты. Місія Міцкевіча была шчыльна звязаная з гэтым чалавекам, у пэўным сэнсе залежала ад яго. Аднак трывала аселы і ўладкаваны ў канстанцінопальскім побыце Садык-паша са здзіўленнем і непаразуменнем прымаў гарачнасць Міцкевіча, і асабліва – ідэю стварэння габрэйскага легіёна. Пазней, у мемуарах, скардзіўся, што, кіруючыся гэтай “камбінацыяй”, Міцкевіч зрабіў яму вымову за тое, што ў лісце да сваёй жонкі Садык-паша назваў нечуваным жахам бачыць узброеных габрэяў поруч з казакамі пад кіраўніцтвам польскага шляхціча.

Ва ўяўленнях пра апошнюю восень Міцкевіча ў Канстанцінопалі, абапіраюся таксама і на ўспаміны пра сам Горад, які, падобна ўсім гарадам свету, разгортваўся перад намі старонкамі найцікавейшай кнігі. У 1802 годзе рускі падарожнік Аляксандр Краснакуцкі пакінуў для маладых людзей, якіх занясе ветрам на турэцкі бераг, перасцярогу: “Канстанцінопаль – гэта вучэльня асцярожнасці”. Міцкевіч, калі патрапіў у бязладную на першы погляд прастору са слядамі розных эпох, быў даволі сталага веку, але меў выразна акрэсленую мэту. Гэтая мэта захапляла і вяла яго праз усе нязручнасці побыту. Двухтыднёвыя стасункі з афіцэрамі, жаўнерамі і казацкімі атрадамі ў балгарскім Бургасе цешылі і давалі спадзеў. Вайсковыя агляды, перамовы, паляванні, палявыя намёты, цёплая бурка на плячах, буланы конь па мянушцы “Кракадзіл” – усё гэта было паэту па душы. Адно, што вымушала пільнавацца, – зносіны з супляменнікамі ды іх хітрамудрымі інтрыгамі, ніты якіх цягнуліся да Парыжа і Масквы. Непаразуменне і пагроза хаваліся не сярод вайсковых намётаў, не ў лабірынтах брудных завулкаў і стракатых базараў, а ў ахайна згорнутых лістах на аркушах духмянай паперы, на якіх бісерным ці размашыстым почыркам ішлі паведамленні ў сталіцы пра кожны крок апатанага сваёй ідэяй Міцкевіча. Калі б не раптоўная немач, Міцкевіч з гатовасцю прабыў бы ў Бургасе даўжэйшы час. У лісце да Зафеі Шыманоўскай ён пісаў у тыя дні: “У мяне была звычайная лагерная хвароба, усе на яе там адпакутвалі. Нягледзячы на тое, што прыхварэў там, я сумую па лагеры”.

Горад маўкліва прыняў паэта ў свае пярэстыя абдоймы ды раскрыў перад ягонымі вачыма ўсю пекнату, убогасць і свае штодзённыя рытуалы.

Што паспела прыкмеціць вока паэта, апроч інакшасці гарадскога ландшафту ў гэтую восень у Канстанцінопалі? Магутны часаны камень Феадосіевых муроў, што атачалі цэнтр горада, фрагменты старых акведукаў, сляды іпадрома на плошчы Султанахмет, разбураныя дэрвішаўскія прытулкі, гарадскія лазні, нядаўна пабудаваны Абдул-Меджыдам карункавы палац Долмабахчэ, царкву святога Георгія з двухгаловым арлом на фасадзе і мошчамі айцоў царквы, дзе здаўна служыў усялянскі патрыярх, сляды велічэзных падземных цыстэрнаў візантыйскай эпохі, у якіх, паводле запісаў сярэднявечных падарожнікаў, маглі плаваць дзесяць караблёў… Ці давялося Міцкевічу адчыняць магутныя дзверы Святой Сафіі, якія за некалькі гадоў да яго прыезду замянілі, але змайстравалі такімі ж агромністымі, як і ранейшыя, адно што тыя былі зробленыя з дрэва Ноевага каўчэга і лічыліся цудадзейнымі. Ці паспеў Міцкевіч пабачыць танцы дэрвішаў ордэна Руфаі і пятнічны намаз султана Абдул-Меджыда? У той момант увесь вялікі цэнтр горада станавіўся на свае дыванкі і заміраў на каленях, тулавам павернуты ў бок голаса з мінарэта. Гэтак і мы з дачкой апынуліся перад самым намазам заточанымі ў невялічкай кавярні, бо стамбульцы ў малітоўнай нірване запаланілі вузкую вулачку перад выхадам з яе. Гаспадар-грузін параіў перачакаць і не прабірацца паміж нахіленымі мужчынскімі постацямі. І сам стомлена прысеў каля стойкі, склаўшы рукі на фартуху, бо надарылася звыклая паўза ў працы. У той дзень было вельмі горача. Мы проста зайшлі папіць вады.

Цяперашні Стамбул падаўся нам, падарожніцам з Беларусі, на першы погляд надзвычай мужчынскім горадам з асаблівай мужчынскай асманскай культурай, бо на вуліцах, здавалася, амаль не было жанчын. Аднак праз некалькі дзён гендарныя шалі хіснуліся. Жанчыны былі паўсюль, і былі абсалютна розныя. Праява магутнага жаночага свету ахінула нас у велізарным квартале Гранд-базара. Ягоны памер не паддаецца апісанню. Рынкавы квартал быў цалкам запоўнены крамкамі і крамамі з белашвейнымі таварамі. Скруткі тасьмы, карункаў, нітаў усіх мажлівых колераў, ваўняныя і баваўняныя клубкі, найпяшчотнейшая і шчыльная тканіна самых разнастайных гатункаў. Як не згадаць тут экзатычныя назвы тканін часоў Вялікага Княства Літоўскага са старых дакументаў – адамашак, алтамбас (па-турэцку “алтын” – золата, і “бас” – тканіна), бая, герліца, мухаяр, герля, фарботы, багазея, блават, бархан, бель, брукатэла, златаглаў, кір, парп’ян, цындардот, чамлет, шарлат, штамед… Здаецца, менавіта тут яны ўсе і знаходзіліся. Каляровыя сувоі тканінаў перавальваліся праз прылаўкі, вецер надзьмуваў ветразі высока развешаных палотнаў. Горы пульхных ядвабных падушак, гафтаваных абрусаў, сурвэтак ды насовачак, мільёны гузікаў і гаплікаў, карункавая выкшталцоная бялізна, панчохі з павуты… Здалося, што ўсе стамбульскія жанчыны ў гэты момант сядзяць у сваіх пакоях і шыюць, плятуць, вышываюць, перашываюць, займаюцца ткацтвам. Бачылі мы і стамбульскіх мастачак. Яны прадавалі свае мініяцюры на дрэве, і з-пад чорных апранах былі бачныя толькі іх вочы. Але якія! Я думаю, Міцкевіч заўважаў на канстаніцнопальскіх вуліцах захутаныя ў чаршаф ад галавы да кончыкаў пальцаў на нагах жаночыя постаці, магчыма, бачыў, калі па дарозе везлі султанскі гарэм, і шмат размаўляў з эмансіпаванай зямлячкай Людвікай ў доме яе мужа Садыка-пашы ў раёне Бешыкташ над самым Басфорам.

Міцкевіч не мог не назіраць лёгкую смугу над Басфорам у ясныя дні, не мог не пераходзіць ці пераязджаць Залаты Рог па Галацкім мосце ў бок Гранд-базара, не мог не бачыць Святой Сафіі і выцінанак контураў галоўных мячэтаў, шматлікіх рыбароў на мосце, не мог не чуць водару смажанай свежазлоўленай скумбрыі і, магчыма, каштаваў балык экмек, якім і цяпер можна пачаставацца непадалёк ад маста. Я згадваю яго смак, і тое, як мы елі булку з адмыслова запечанай у прыправах рыбінай ў цемры на вуліцы, і на яе крыху крапаў дождж, і было весела і смачна. Тады, калі мост пераходзіў ці пераязджаў Міцкевіч, ён быў драўляным і ўжо дзесяць гадоў як пабудаваным, але яшчэ не называўся Галацкім. Яго некалькі разоў перабудоўвалі, і, здаецца, згодна з запісамі Тэафіла Гацье, мост быў зроблены з лодак ці баржаў і злёгку пагойдваўся.

Паводле нашага сучасніка, турэцкага пісьменніка Архана Памука, бачыць Басфор нават здаля мае для жыхара горада духоўную каштоўнасць, існуе, так бы мовіць, асаблівая “жарсць да сузірання Басфора”. Мы і самі напоўніцу адчулі гэтае пачуццё. Чатыры разы нам давялося пераплываць затоку на азіяцкі бок горада ў Кадыкёй на пароме гарадскіх ліній – раніцай, удзень і ўвечары. У адзін з такіх момантаў перажылі тое, што можна было б назваць эпіфаніяй – адкрыццём невымоўнай у сваёй прыгажосці праявы. Вада Басфора ў тыя хвіліны была не проста вадой, а далягляд – не проста палоскай зямлі. Бываюць рэдкія імгненні супадзенняў, калі слабому чалавеку даецца дзівосная падказка пра таямніцу. Вада Басфора не толькі зіхацела на сонцы, яна лунала над самой сабой і ззяла ў паветры. Апроч гуку суднавага матора і рэзкіх крыкаў кірляў, у адкрытым паветры чуліся тонкія пералівы небывалай музыкі.

Параходы паплылі па Басфоры ў 1850 годзе. Карабель “Табар”, на якім Міцкевіч са спадарожнікамі прыплыў у Канстанцінопаль, праціскаўся па нешырокай затоцы сярод суднаў, ледзь не кранаючы параходныя трубы. У гавані тады стаялі шматлікія гандлёвыя, транспартныя і ваенныя караблі. Тэафіл Гацье пісаў, што амаль у кожнай канстанцінопальскай цырульні ў тыя гады на сцяне вісела карціна з выявай карабля. “Чорныя слупы параходнага дыму мелі розныя абрысы, якія залежалі ад месцазнаходжання парахода, яго мадэлі, басфорскіх плыняў і, вядома, ад ветру”. Ці заходзіў Міцкевіч у цырульню? Урэшце, за пяць гадоў караблі заваявалі прастору Басфора і сталіся звыклай для горада з’явай.

Адной з тыповых “забаў” жыхароў Канстанцінопаля ва ўсе часы было назіранне за пажарамі. Пажары сталіся амаль штодзённай, хаця і трагічнай старонкай жыцця горада. Галацкая вежа, якая за ўвесь час існавання пабывала маяком, абсерваторыяй, аглядальнай пляцоўкай, служыла адначасова і месцам назірання за тым, як шугае полымя пажараў у горадзе і часам на вадзе, калі гарэлі гандлёвыя судны. Тэафіл Гацье за два месяцы жыцця тут ў 1852 годзе пабачыў пяць пажараў. Колькі такіх здарэнняў адбылося падчас побыту ў горадзе Міцкевіча? Дом, дзе знайшоў апошні прыстанак паэт, пасля ягонай смерці таксама не пазбег агню. Жыхары шчыльнай драўлянай забудовы ведалі, што такое няшчасце можа напаткаць іх у любы момант, і прымалі бяду як наканаванне. У канстанцінопаль­цаў захавалася памяць пра тое, як адзін з кварталаў горада падчас нападу крыжакоў гарэў восем дзён.

А мне згадваецца пажар ў зусім іншым невялікім гарадку падчас вайны. Яго назіралі мае ваўкавыскія дзед Павал і бабуля Клава. Перад тым, як пакінуць горад, які ўжо пачалі бамбіць, Павал паклікаў сям’ю на пагорак за ўласным домам і кіўнуў у бок цэнтра горада. Там палаў агнём двухпавярховы будынак гімназіі, дзе вучыліся да вайны іхнія дзеці. Полымя вырывалася з кожнага са шматлікіх вокнаў. Відзежа тая для маці – вусцішная і незабыўная дасюль.

Сябар Бадлера Тэафіл Гацье, бадай, адным з першых запрыкмеціў, адчуў і даў азначэнне паноўнаму настрою Канстанцінопаля, назваўшы яго меланхалічным. Тутэйшы стамбульскі пісьменнік Архан Памук назваў свой улюбёны горад – “Горад хюзюн”. “Хюзюн” – не пакутлівая хвароба аднаго чалавека, а культура смутку, атмасфера журбы, у якой жывуць мільёны. Такому стану душы адпавядае старабеларускае слова “пячалавацца”, якое можна сустрэць на старонках актаў апошняй волі чалавека эпохі Барока, у шляхецкіх тастаментах. Але ж і меланхолія была вядомая з даўніх часоў на нашых землях. Магчыма, адным з першых, хто прыгадаў яе ў сваіх мемуарах, быў шляхціч Навагрудскага ваяводства Фёдар Еўлашоўскі. Апісваючы чалавека мудрага і вялікага захавання ўрадніка Васілея Рагачоўскага, што невядома з якой прычыны ўпаў у меланхолію, і ў выніку засіліўся на ручніку, замкнуўшыся ў пакоі, у святочны панядзелак у Ляхавічах, Еўлашоўскі занатоўвае словы віленскага кашталяна Гераніма Хадкевіча, ўзрушанага смерцю свайго слугі: Не ведаю што ёсць чалавек, не ведаю, што ёсць шатан. Словы старабеларускай мовы, якія калісьці прамаўляліся на нашай зямлі, апісваючы навакольны свет, таксама гучалі трагічна і смутна: свет быў адменны, аблудны, нярозны, зменлівы, недаўгавечны, непадзельны, мізэрны, надзны, небяспечны, але ж менавіта падобнае ўспрыняццё гэтага свету і нараджала ў выніку сапраўдную літаратуру.

За шэсць дзён у вялікім горадзе мы абышлі безліч мясцін, але пасля белага крыжа на кенатафе нашым трэцім нябачным спадарожнікам заўсёды быў Міцкевіч. Мы разам пілі бузу ў старой краме з драўлянымі прылаўкамі і сталамі, з даўняй мазаікай на падлозе і з непамытай шклянкай ад бузы, з якой калісьці піў Атацюрк. Стаіць сабе такая ў зашклёнай шафачцы, падобнай да аптэчнай. Крама гэтая была адкрытая праз адзінаццаць гадоў пасля смерці Міцкевіча албанцам Хаджы Садык Беем і да сённяшняга дня захоўвае тую канстанцінопальскую атмасферу, бо цяперашнія ўладальнікі яе – чацвёртае пакаленне таго самага Хаджы Садыка. Вельмі насычаны, з невялічкай доляй алкаголю напой, які трэба есці лыжкай. Старыя стамбульцы ў цёмных гарнітурах, пераважна мужчыны, сядзелі за невялікімі столікамі і старанна аблізвалі лыжкі з густым напоем. Няма сумніву, што Міцкевіч частаваўся бузой, таксама як і гарачым малочным салепам, які халоднай восенню сагравае душу і цела. Напой гатуецца з парашку каранёў архідэі і лічыцца найлепшым сродкам ад прастуды. Мажліва, гэтыя напоі пілі той восенню ў лагерных намётах пад Бургасам. Мы ж смакавалі турэцкія цікавосткі, седзячы ў кавярнях, гледзячы здаля ці то на бурлівыя плошчы, ці то на пустэльныя завулкі. Каймак, каштанавае сочыва, суп з сачавіцы “чорба”… смакавыя знаёмствы – адна з яркіх граняў знаёмства з велічным горадам.

Гэтаму складана даць веры, але канстанцінопальскія сляды Міцкевіча яшчэ можна адшукаць у шматлікіх антыкварных стамбульскіх лаўках. Іх – безліч. Іхнія гаспадары з выгляду – сапраўдныя Гасаны Абдурахманы ібн Хатабы, а насамрэч старыя інтэлігентныя стамбульцы з пенснэ на носе ці ў акулярах з масіўнымі рогавымі аправамі. Яны вартуюць памяць пра горад. Кожная такая лаўка насамрэч – куфар старажытнасцяў, у якім трэба корпацца і выцягваць на свет дзівосныя артэфакты, дэталі колішняга горада за самыя розныя часы яго існавання. Там можна знайсці дзвярныя замкі і звязкі сотняў ключоў ад дамоў, якіх ужо няма на мапе горада. А якія ў іх формы! Тут цэлы кош са старымі шыльдамі і металёвымі таблічкамі з назвамі вуліц і імёнамі гаспадароў, якія ўжо даўно адышлі ў нябыт. А таксама плеценыя кашы, з якіх тырчаць сотні дарожных кіёў, што выстуквалі калісьці па каменным бруку горада рытмы сваіх гаспадароў. Якія цікавыя булдавешкі ў кожнага кія! Ніводнага аднолькавага і паламанага. Усе цэлыя, хіба што сцёртыя часам. Захавалася нават зялёнае самацветнае вочка змяінай галоўкі, згладжанай дотыкамі рукі… “Рэчы – апошняе цела людзей, якое жыве найдаўжэй” (Алесь Разанаў). Тут было шмат старых нататнікаў, набораў чорна-белых паштовак, старых кляйстэраў, мапаў, паркалёвых выцвілых ад сонца парасонаў, шмат каляровага шклянога посуду і размаляваных вазонаў, шэрагі пазалачоных абкладаў шматлікіх кніг. Тут – каралеўства шэптаў і ўсхліпаў. Тут – “забыццё і пыл, і дыханне тлену / дзе на старых старонках нябожчыкі-вершы, куды паціху ўваходзіць уладны спакой…” (Тацяна Сапач). Адсюль складана вырвацца. Цябе нібы трымаюць за вопратку нябачынымі пальцамі. Табе хочуць нешта недаказанае распавесці. Мова? Гэта не мае значэння…

На выхадзе з нізкіх дзвярэй на залітую сонцам вуліцу проста на асфальце пад шэрай сцяной гмаху граюць музыкі. Хтосьці са слухачоў прыносіць ім каву з кавярні насупраць. Міцкевіч таксама піў каву з каньяком, густымі вяршкамі і без цукру. Прынамсі, так апісвалі побыт паэта ягоныя спадарожнікі. Шмат курыў. У дзень, калі яму зрабілася блага, ён таксама піў каву, паліў, але стан пагаршаўся, хаця Міцкевіч не хацеў прымаць сваю раптоўную знямогу за хворасць. Але ж немач прыціскала ўсё мацней. Гэта непакоіла суразмоўцаў, пераважна вайскоўцаў, якія звыкла штодня абмяркоўвалі з ім апошнія навіны. Міцкевіч спрабаваў жартаваць, але сілы пакідалі імкліва. Лекар даваў мікстуру, расціраў, абкладаў цела гарчычнікамі, ногі сагравалі бутэлькамі з гарачай вадой. Паводле ўспамінаў, паэт казаў пра моцны ўнутраны жар, ад якога ён увесь гарыць, аднак быў ледзяным…

У тую раніцу, калі мы моўчкі стаялі разам з вартаўніком над чорным мармуровым кенатафам з белым крыжам, я пачувалася не вельмі добра. Моцная ранішняя кава не дапамагла, а, хутчэй, пагоршыла стан. Было млосна, ціснула знутры. Гэты нечаканы збой раўнавагі наблізіў да Міцкевіча, абрынуў у глыбіні эмпатыі і спачування да ягонай адзінокасці. Мы былі так далёка ад радзімы. Нездароўе павялічвае адлегласці на кіламетры тугі. А як жа далёка ад яе берагоў быў Міцкевіч! Ці было яму куды азірнуцца? Чамусьці згадаўся ягоны выкладчык лаціны Готфрыд Гродэк, які вучыў мове філарэтаў і філаматаў і не залічыў магістарскую працу студэнта Адама Міцкевіча. Ягоны апошні прыстанак – у Кіяўцы, што на Валожыншчыне. У Беларусі. Дзе будзе твой прыстанак, блуканец, бесхацінец, чужаніца?

30 снежня труну з целам Адама Міцкевіча, што стаяла на ўзвышэнні на створках уваходных дзвярэй, перанеслі на калёсы, запрэжаныя валамі. Павозка была абцягнутая чорным сукном. У шчыльным атачэнні праважатых яна рушыла з гары Пера. Аркестр граў журботны марш. Грамада людзей павялічвалася і не разыходзілася, чакаючы каля касцёла на вуліцы Пера, дзе чынілася развітальная служба. На двары панавала маўчанне. Жалобны паязд дасягнуў Топханэ, дзе цела на лодцы перавезлі на паштова-пасажырскае судна “Еўфрат”. Наперадзе быў доўгі марскі шлях да Марсэля. Шлях з навекі заплюшчанымі вачыма.

А тады, у верасні 1855 года, дарога па моры да Канстанцінопаля даравала столькі адкрыццяў і назіранняў! Яна была сонечнай і ўнутрана святочнай. Дух гэтага вольнага вандроўнага настрою так моцна адчуваецца ў лісце Міцкевіча да дачкі Марыі:

“…Пасля ад’езду з Мальты мы кіруемся ў бок берагоў Лаконіі, маючы на прыкмеце далёкі Крыт з яго гарой Іда; абмінулі мыс Матапан. Пакінуўшы ўбаку востраў Кіферу, мы паплылі ўздоўж Кікладскіх астравоў да Паросу і Сіро. Далей, паміж Хіросам і зямлёй, мы звярнулі да Смірны, а, вяртаючыся адтуль і набліжаючыся да берагоў паміж Лесбасам і старажытным Пергамам, пабачылі траянскую Іду, дзе грэцкія багі шматкроць сыходзіліся на свае соймы. Каля ўзножжа гары Іды – траянская роўнядзь. Мы былі занадта далёка ад вусця Ксанта і Сімаента, каб пабачыць іх, але месца магілы Ахілеса было выбрана настолькі ўдала, што яна была бачная доўга і з розных кропак. Яна панавала над усім узбярэжжам. Мясціны, па якім мы вандруем, таксама поўняцца ўспамінамі. Побач знаходзіцца Язонія, славутая тым, што тут спыняўся адпачыць Язон з арганаўтамі; а з іншага боку – мясціны, дзе некалі штогод ладзіліся гульні ў гонар Аякса, сына Тэламона… Увесь час з дня ад’езду нам спадарожнчала выдатнае, гарачае надвор’е. Сёння – дождж упершыню…”

Паводле ўспамінаў тых, хто праводзіў тым снежаньскім днём паэта ў апошні шлях, дождж, пад якім цягнулася доўгая працэсія па горадзе, сцішыўся, і ноч на моры была ўжо ясная і ціхая.

Жалоба па Адаму Міцкевічу ў дывізіі султанскіх казакоў цягнулася тры месяцы.

Застаўся занатаваным апошні дыялог паэта на гэтай зямлі. На пытанне, што б ён хацеў перадаць сваім дзецям, Міцкевіч ледзь чутна прамовіў: “Няхай любяць адно аднаго. Заўсёды”.

 

* * *

Яшчэ да паездкі ў вясновы Стамбул, які пакрысе вяртаў нам канстанцінопаль­скія абрысы, я перадусім вылучала мінскі помнік Адаму Міцкевічу на Гарадскім Вале за яго ўдалую кампазіцыю ды адбітак смутку на твары бронзавага паэта з заплюшчанымі вачыма. Цяпер падыходжу да яго, як да знаёмца, маўклівага знаўцы агульнай таямніцы. За спінай паэта ў скверы стаіць стары мінскі турэмны замак, дзе пасля паўстання 1830 года вязнямі былі ягоныя знаёмцы і дзе сёння зняволеныя мае сябры. Дзіўная логіка гістарычных скрыжаванняў. Невымоўныя шляхі свету твайго, Госпадзе!

ПРОЗА

Людміла Хейдарава. Княгіня Дарута, або чалавечая кроў ліпучая. Раман-фэнтэзі. (Пачатак).
Сяргей Рублеўскі. Ізаграф. Аповесць.
Іна Снарская. Зачараваны скарб. Аповесць з аповедаў. (Пачатак).
Вячаслаў Лапцік. Афрыканачка. Апавяданне.
Змітрок Кузменка. Шаманы. Апавяданне.

ПАЭЗІЯ

Фелікс Баторын. Чаёўня Левензона. Вершы.
Аксана Данільчык. Другая чвэрць. Вершы.
Уладзімір Мароз. Мой гербоўнік. Шляхецкая нізка вершаў.
Яна Будовіч. Глыбее цемра ў кроку ад світання… Вершы.

ДЭБЮТ

Кацярына Тарасава. Белае. Вершы.

ТЭАТР

Сяргей Кавалёў. Лабірынты Власта. П’еса ў дзвюх дзеях.

ПЕРАКЛАДЫ

Цыпрыян Каміль Норвід. “Над попелам паразы – перамога!” Вершы. Пераклад з польскай і прадмова Андрэя Хадановіча.

ДА 85-ГОДДЗЯ ГЕНАДЗЯ БУРАЎКІНА

Генадзь Бураўкін. Служыў праўдзе. Пра адно літаратурнае сяброўства. Прадмова, літаратурны запіс і публікацыя Сяргея Шапрана.

ЗАПІСЫ

Уладзімір Ліпскі. Пасля лазні. Гамана пісьменнікаў. (Пачатак).
Сяргей Ваганаў. Шматкроп’і. (Заканчэнне).

КНІГАПІС

Пётра Садоўскі. Для шчаслівай вечнасці. Рэцэнзія на паэму Уладзіміра Някляева “Ягайла”.

Ілюстрацыі на вокладцы  Міхася ФІЛІПОВІЧА.

Служыў праўдзе
Пра адно літаратурнае сяброўства

«З перакананнем, што пачуцці сяброўства даўжэйшыя за жыццё»

Генадзь Бураўкін не пакінуў успамінаў, хоць Васіль Быкаў і Рыгор Барадулін (дый каб толькі яны) настойвалі на гэтым. Спачатку Генадзь Мікалаевіч пазбягаў пісьмовага стала, бо меркаваў, што яшчэ зарана брацца за працу, гаварыў: «Калі Васіль Быкаў напісаў успаміны, я зразумеў, што ён пастарэў. У мяне ж такога адчування пакуль што няма». Аднак пралятаў за годам год, і аднойчы Бураўкін у часе нашай з ім гутаркі нечакана прызнаўся, што адчуў, што й для яго надышоў такі час. Нават назва ўжо была ў будучай кнігі – «Вузлы памяці».

Зрэшты, задума засталася толькі задумай, бо Генадзь Мікалаевіч паставіўся да пытання з містычнай фатальнасцю ці, лепш ска­заць, асуджанасцю: казаў, што пасля таго, як мемуары напісалі яго блізкія сябры Васіль Быкаў і Валянцін Болтач, яны хутка, надта хутка пайшлі з гэтага свету. У гэтым Бураўкін бачыў безумоўную прадвызначанасць нябёсаў, і гэта пэўна палохала яго сваёй няўмоль­най наканаванасцю. Таму, імкнучыся перахітрыць лёс і нябёсы, ён адкладваў працу да апошняга, калі й адкладваць не было ўжо куды…

Гэткім чынам успамінаў пад назвай «Вузлы памяці» ў бібліяграфіі Бураўкіна няма – ёсць толькі асобныя тэксты, якія былі ці напісаны Генадзем Мікалаевічам ці прамоўлены ім у розныя часы. У тым ліку пра Васіля Быкава, з якім яго звязвала даўняе сяброўства, якое ніколі не перапынялася і нічым не азмрочвалася. І хоць розніца ва ўзросце была немалая – 12 гадоў, усё адно справядліва будзе сказаць не толькі пра ўзаемнасць, але і пра роднаснасць і сугучнасць дзвюх гэтых душ. «Вельмі хочацца, аднак, каб ты быў тут. Каб хоць пагаварыць. Бо без цябе зусім разбрылося-рассыпалася наша брацтва. Хаця наўрад ці яго цяпер можна ўжо склеіць…» – пісаў Васіль Уладзіміравіч у лістах да сябра. І іншым разам прасіў: «Пішы, дружа, заўжды – радасьць тваё пісьмо. Нават сумнае». І называў яго ў часе юбілейнага вечара (Бураўкіну споўнілася яшчэ толькі 50) чалавекам «вельмі шырокага душэўнага дыяпазону» і адным «з самых выдатных паэтаў Беларусі і нашага славянскага свету», «з чуйнасцю надзвычайнай», вершы якога «ўвабралі ў сябе шмат пяшчоты, кахання, усяго самага тонкага і інтымнага ў чалавечых перажываннях».

А праз дзесяцігоддзе ў «Сціплым слове вітання» Быкаў сярод найбольш важных чалавечых якасцяў сябра называў «абвостранае пачуццё таварыскасці, прыязнасці» і «сяброўскую цеплыню ягонай душы, якою ён надзелены шчодра і якую рэалізуе ў жыцці поўнаю мерай». «Менавіта ў памянёных якасцях Генадзя аўтар гэтых радкоў пераканаўся даўно, – распавядаў Васіль Быкаў следам, – можа, на самым пачатку нашага з ім знаёмства і пасля – на працягу немалых гадоў няпростых і нялёгкіх, але заўжды самых таварыскіх, самых цёплых адносін».

Размова ішла пра даўнюю гісторыю, калі маладыя паэты Генадзь Бураўкін і Анатоль Вярцінскі паўсталі на абарону аўтара «крамольнай» аповесці «Мёртвым не баліць». «Некаторыя з сяброў і равеснікаў перасталі вітацца, іншыя пачалі выступаць супроць – у друку і асабліва ў прысутнасці начальства, – згадваў Быкаў. – І толькі нямногія, азіраючыся, калі побач не было старонніх, палахліва паціскалі руку і вымаўлялі словы спачування. Генадзь жа не казаў нічога. Абураны беспадстаўнымі нападкамі на аўтара крамольнай аповесці, ён разам са сваім сябрам Анатолем Вярцінскім напісаў ліст у ЦК і паехаў па кватэрах пісьменнікаў збіраць подпісы. Па тым часе тое было няпроста: добраахвотныя заступнікі справядлівасці наслухаліся рознага – ад глыбакадумных абгрунтаванняў немагчымасці заступіцца да пагрозаў наступствамі. Рызыкавалі яны таксама ўласнай партыйнай рэпутацыяй і, безумоўна, – кар’ерай, па сутнасці, на самым яе пачатку: абодва тады былі зусім маладыя. <…>

Але справа не ў выніках заступніцтва, якое практычна ці мела сэнс, – для пакрыўджанага болей важна было звычайнае пачуццё спачування, чалавечай спагады, якія грэюць болей, чым міласэрны прысуд начальства, якога тады якраз і не дачакаліся. І для мяне, і для маіх заступнікаў, якіх у Саюзе пісьменнікаў набралася аж за 60 асобаў, то быў учынак сумлення, хрысціянскай міласэрнасці. Ён не даў памерці надзеі і пабудзіў светлую спадзяванку, без якой чалавек – не чалавек. Тым болей не творца і наўрад ці грамадзянін».

Гэтае «сціплае слова вітання» завяршалася па-быкаўску аголенай эмоцыяй: «Але нічога, мілы Генадзь Мікалаевіч, не трэба смутку нават на рубяжы сталасці-старасці. Зробленае застанецца. Ацэненае, недаацэненае, зусім не ацэненае. На такім рубяжы лёс непадуладны суду людскому, тым болей начальніцкаму. Тут ужо судзіць Бог. А Ён, можа, адзіны ў свеце судзіць па справядлівасці і не робіць памылак. Будзем жа спадзявацца на Яго Боскую ласку, дарагі мой дружа Генадзь…»

Помню, як Генадзь Мікалаевіч гаварыў потым, наколькі каштоўным было для яго слова старэйшага сябра – даражэй за многія іншыя пахвалы і ўзнагароды…

Зрэшты, пра стаўленне Васіля Быкава кажуць не толькі гэтыя выступленні, але і дарчыя аўтографы на кнігах, што пасёння знаходзяцца на сваіх пачэсных месцах у бураўкінскай бібліятэцы: «Гена, разам з абдымкамі і братнім пацалункам… І болей – без слоў. Твой Васіль. 3.ІІІ.79 г.»; «Дарагі Генадзь, прымі гэты шматпакутны дар ад удзячнага аўтара – за дружбу, вернасць і так – назаўжды. В. Быкаў. 11.VІ.84»; «Дарагому Генадзю, які заўжды дарагі. Са шчырасцю, В. Быкаў»; «Дарагому Генадзю – з перакананнем, што пачуцці сяброўства даўжэйшыя за жыццё. Васіль Б. Лістапад 89». Нарэшце, апошні, развітальны надпіс: «Міламу Генадзю, даўняму і нязьменнаму сябру майму, з сардэчнай ласкай. Васіль. 28.V.03»1.

У сваю чаргу пра адносіны Генадзя Бураўкіна да Васіля Быкава лепш распавя­дзе, бясспрэчна, яго ўласны аповед. Таму каб не паўтарацца, узгадаю толькі тое, што засталося па-за гэтым маналогам – гэта, вядома, найперш бураўкінскія артыкулы пра сябра: «Суровая правда войны» (Советская культура, 1974, 16 ліп.), «Крупным планом: герои военных повестей В. Быкова на телеэкране» (Правда,1976,5кастр.), «По долгу и праву солдата: несколько мыслей вслух о судьбе и книгах друга» (Неман, 1980, №1), «Салдат праўды: Васілю Быкаву – 60» (Беларусь, 1984, №6), «Гонар і сумленне» (Звязда, 1994, 18 чэрв.), «Вялікі» (Народная воля, 2003, 19 чэрв.), «Дарогамі памяці» (пра «Доўгую дарогу дадому» В. Быкава; датуецца 12.V.2003 г.; месца публікацыі не выяўлена), «Жывы Быкаў» (прадмова да альбома фотамайстра Яўгена Коктыша, 2008). Гэта і дарчыя аўтографы на кнігах – вось толькі некалькі прыкладаў: «Дарагому Васілю Быкаву – з любоўю і вернасцю даўняй і нязменнай. Генадзь. 11.VII.1978 г.»; «Васілю Быкаву, якога даўно і глыбока люблю, дружбай з якім даражу і ганаруся, – шчыра. Генадзь. 4.II.1996 г.»; «Дарагому Васілю Быкаву –
з вернасцю, верай і любоўю. Генадзь Бураўкін. 20.XI.2000 г.»2.

Да таго ж менавіта Генадзь Мікалаевіч узяўся адразу пасля смерці сябра за архі­складаную працу, якая магла аказацца непад’ёмнай для любога іншага, але толькі не для яго, – сабраў кнігу ўспамінаў, якую так і назваў – «Наш Быкаў». І хоць некаторыя калегі ўпікалі, што зарана падступацца да падобнай працы – маўляў, і помнікі на магілах ставяць праз год, але час паказаў абсалютную слушнасць Бураўкіна, які за паўгода падрыхтаваў адну з найцікавейшых мемуарных кніг у беларускай літаратуры. «Год як няма з намі Васіля Быкава, – пісаў ён у прадмове да зборніка. – Яшчэ выхо­дзяць часопісы з падрыхтаванымі ім да друку творамі. Яшчэ ўсё шлюць яму з далёкіх краёў лісты расчуленыя чытачы. Яшчэ ў пісьменніцкіх даведніках не паспелі пасля ягонага прозвішча закрыць чорную дужку з датаю смерці. Але ўжо не ўсміхнуцца болей пры сустрэчы яго добрыя, мудрыя вочы, не ўскіне ён прывычна на развітанне правую руку, а ў тэлефоннай трубцы не прагучыць ягоны стомлены глухаваты голас: “Ну і добранька… Ну і памагай Божа…”

Паэт сказаў некалі, што вялікае бачыцца з адлегласці. Напэўна, гэта сапраўды так. Але ці заўсёды варта доўгімі гадамі чакаць празорлівай дыстанцыі, калі ўжо сёння відавочна, якой волатаўскай постаццю ўзвышаецца ў гісторыі наш любімы і непахісны Васіль Уладзіміравіч, як трагічна не хапае яго ў нашы трывожныя, акаянныя дні?»

І былі, вядома, паэтычныя ахвяраванні сябру3, у тым ліку адзін з самых пранізлівых развітальных вершаў Генадзя Бураўкіна:

 

ДАРУЙ!

На смерць Васіля Быкава

Даруй, Васіль,

За ўсё,

Што перанёс:

За ворагам нанесеныя раны,

За брудныя пляўкі з тэлеакрана,

За слёзы ўшацкіх ссечаных бяроз.

 

Даруй!

Што ўсе свае зямныя дні

Ты азіраўся з горыччу міжволі

На памяці закінутае поле

І спадзяванняў спаленыя пні.

 

Даруй!

За наш нялітасцівы час,

За ціхае кананне роднай мовы,

За ўдзячнасці запозненыя словы

І ласкі зэканомлены запас…

 

Тужлівымі пакутлівымі снамі

Ты будзеш вечна мроіцца сынам.

Я ведаю –

Ты ўсё даруеш нам…

Але ці зможам дараваць мы самі?..

Нарэшце, вось гэты аповед. Гэта не эсэ і не ўспаміны ў традыцыйным сэнсе – гэта вусны маналог пра адно літаратурнае і чалавечае сяброўства, які складзены з нашых з Генадзем Бураўкіным гутарак, што запісваліся ў 2003-2005 гадах і цяпер у такім выглядзе друкуюцца ўпершыню. Бясспрэчна, калі б быў жывы Генадзь Мікалаевіч, ён напісаў бы пра гэтае сяброўства крыху іначай – з пяшчотай і з той непаўторнай даверлівай інтанацыяй, якая была гэтак уласціва аднаму яму. Аднак не лёс, бо не толькі гісторыя – літаратура таксама не прымае ўмоўнага складу.

Сяргей Шапран

 

Мне цяжка дакладна сказаць, калі мы пазнаёміліся з Васілём Быкавым – відаць, недзе ў сярэдзіне 1950-х. Тады пад Мінскам, у Доме творчасці ў Каралішчавічах праходзіла нарада маладых літаратараў, удзел у якой прымаў і Быкаў. Хоць тое першае знаёмства нельга назваць сапраўдным знаёмствам – проста мільгануў хлопец з Гародні, які пісаў сатырычна-гумарыстычная апавяданні. Дарэчы, на той нарадзе мы пазнаёміліся і з Уладзімірам Караткевічам, які толькі-толькі прыехаў з Украіны. Але ж у нас была свая ўніверсітэцкая кампанія: Рыгор Барадулін, Васіль Зуёнак, Юрась Свірка, і ўсе мы былі паэтамі, а Быкаў – празаік. Таму памятаю, што ён быў, але самаго знаёмства не згадаю. Нават літаратурнага – не прыпомню, каб мне ў душу запалі яго апавяданні таго часу. Прычына гэтага, можа быць, яшчэ й у тым, што Васіль быў старэйшы за нас, а Рыгор Барадулін, Анатоль Вярцінскі, Васіль Зуёнак, Валодзя Паўлаў, Юрась Свірка, Янка Сіпакоў і нават Валодзя Караткевіч – усе мы былі маладзейшыя. Мы былі дзеці вайны, Быкаў быў яе салдатам.

Потым ужо, бясспрэчна, я звярнуў увагу на яго творы, якія друкаваліся ў «Маладосці», бо гэта было ярка і цікава. Асабліва ўразіў «Жураўліны крык» – светлая і маладая і разам з тым шчымлівая і праўдзівая аповесць. Яна адразу легла на душу. Менавіта тады ў самых дарагіх кутках сэрца засталося імя аўтара – Васіль Быкаў…

Я даволі часта бываў у Гародні, дзе ён тады жыў. Але нас падружыла, канечне, не толькі зямляцкая роднасць (мы блізкія землякі, абодва з Полаччыны: я – з Расонскага раёна, ён – з Ушацкага) – з цягам часу мы сталі блізкія і душою, і прынцыпамі, і адносінамі да літаратуры. Мабыць, тое атрымалася яшчэ й таму, што мы паспелі сваімі маладымі душамі ўспрыняць той глыток свабоды, з’яўленню якой паспрыяла грамадская атмасфера пасля ХХ з’езда, калі быў развянчаны культ асобы Сталіна. Апроч таго, нас збліжала тое, што мы разам пачыналі сябраваць з Віктарам Астаф’евым і Андрэем Вазнясенскім, што нашымі агульнымі сябрамі былі Мустай Карым, Алесь Ганчар і Іван Драч… Аднак па-сапраўднаму сяброўства звязала нас у сувязі з той жорсткай крытыкай, якая абрынулась на Васіля ў 1966 годзе ва ўсесаюзнай прэсе і ў нас, у Беларусі.

Быкава абвінавачвалі ў тым, што, паказваючы трагічны бок вайны, ён нібыта тым самым прыніжае гераізм савецкіх людзей. Справа ў тым, што ў той час панавала такое паняцце, як «акопная праўда» – гэта быццам бы не ўся праўда пра вайну, а маўляў, сапраўдная праўда – недзе там, у генеральных штабах! Падобныя пісьмы звычайна пісалі баявыя генералы, якія лічылі, што Быкаў недаацэньвае іх подзвіг. Нібыта Быкаў, які паказваў подзвіг радавых, мог пакрыўдзіць генералаў! Але пра штабістаў пісалі іншыя – напрыклад, Канстанцін Сіманаў, які, дарэчы, вельмі высока ацэньваў творчасць Васіля…

І вось пасля аднаго надзвычай несправядлівага, грубага і рэзкага артыкула, надрукаванага ў «Советской Белоруссии», мы, маладыя – Толя Вярцінскі, я і Іван Чыгрынаў, – вырашылі напісаць пісьмо ў абарону Быкава і звярнуцца з ім у вышэйшую інстанцыю, якая тады была ў Беларусі, – у Цэнтральны Камітэт партыі. Пісьмо з пратэстам супраць такіх ацэнак і супраць праработачнай, як тады гаварылі, крытыкі творчасці Васіля Быкава. Мы пісалі, што, канечне, да кожнага пісьменніка (у тым ліку й да Быкава) можна ставіцца па-рознаму, права крытыкаваць ёсць у кожнага, але якая гэта крытыка?..

Той факт, што пісьмо падпісалі нашы аднагодкі, людзі аднаго з Быкавым літаратурнага пакалення, быў зразумелым: усе мы былі дзецьмі ХХ з’езда. Але мне тады было вельмі важна – я й сёння гэтым вельмі даражу, – што нас у тым нашым парыве барацьбітоў за справядлівасць падтрымалі людзі, на якіх сам я заўсёды глядзеў з душэўным трапятаннем, бо мы вывучалі іх творчасць у школе. Нас падтрымалі выдатныя людзі літаратуры, у якую мы толькі-толькі ўваходзілі: Міхась Лынькоў, Іван Мележ, Аркадзь Куляшоў, Янка Брыль. Прычым для нашых класікаў гэта быў сапраўды грамадзянскі і мужны ўчынак. Іх падтрымка толькі надала нам сіл.

Але зразумела было, як пісьмо будзе ўспрынята ў ЦК, – ах, яны пратэстуюць! Пратэстуюць супраць органа ЦК КПБ газеты «Советская Белоруссия»!.. Тады ж было два бясспрэчныя афіцыёзы – «Советская Белоруссия» і «Звязда». Іх ацэнкі, у тым ліку літаратурных твораў, лічыліся ацэнкамі партыі і кіраўніцтва рэспублікі. А тут мы наважыліся рэзка не пагадзіцца з тым, што было напісана ў пагромным артыкуле не дзе-небудзь, а ў самой «Советской Белоруссии»! Гэта быў акт у нечым больш грамадзянскі, чым літаратурны, сяброўскі.

Пра гэты ліст хоць і не шырока, аднак ведалі і ў Саюзе пісьменнікаў, і ў Цэнтральным Камітэце. Пра яго стала вядома й ў Маскве… Што ж датычыцца Васіля, то пасля я, канечне, расказаў яму гэтую гісторыю – як мы збіралі подпісы, якая ў нас была канспірацыя, як перадавалі пісьмо з адных рук у другія, каб на яго след нельга было натрапіць… З часам да нас далучыліся іншыя пісьменнікі, у прыватнасці, Ніл Гілевіч, – гэта ўжо калі мы пайшлі да нашых класікаў, з якімі Ніл быў больш знаёмы, чым мы. Затым – Алесь Адамовіч. Але мы разумелі, што паколькі да нас прыходзяць усё новыя і новыя людзі – мы самі да іх звярталіся і прасілі паставіць подпісы, – доўга захоўваць сакрэт не ўдасца. Відаць, можна было б і болей сабраць подпісаў, але мы адчувалі, што пісьмо трэба хуценька, як кажуць, класці на стол, іначай хто ведае, чым усё можа скончыцца.

Мы чулі пра магчымасці адпаведных органаў і ведалі сілу ідэалагічнага апарату. Таму калі вырашылі закончыць збор подпісаў, распрацавалі з Анатолем Вярцінскім цэлы план, як здаць пісьмо ў ЦК. Тым больш што мяне паклікаў на гутарку сакратар ЦК КПБ па ідэалогіі Станіслаў Пілатовіч. Мы здагадваліся, што гэта будзе за гутарка, і склалі план: я еду да Пілатовіча і зацягваю размову як мага даўжэй, а Толя ў гэты час вязе пісьмо ў ЦК. Справа ў тым, што мы з Вярцінскім былі камуністамі і мелі права заходзіць у будынак ЦК КПБ без папярэдне заказанага пропуска. Прычым, што было важна, Анатоль павінен быў здаць пісьмо ў канцылярыю і, зарэгістраваўшы яго, атрымаць адпаведны рэгістрацыйны нумар, каб пасля нам не казалі, што след пісьма згубіўся. Такая вось была задума. І яна спрацавала. Калі я сядзеў у Пілатовіча, у яго было адно патрабаванне: «Дзе пісьмо? Дайце мне пісьмо!» Я адказваў, што не ведаю, дзе яно. І вось падчас гэтай дзіўнаватай – калі б хто збоку паглядзеў – гутаркі Пілатовічу пазванілі. З кароткіх злосных рэплік сакратара ЦК я зразумеў, што Вярцінскі пісьмо здаў. Гаварыць пасля гэтага са мной патрэбы ў Пілатовіча не было, і ён мяне адпусціў.

Менавіта гэтая гісторыя й зблізіла нас з Васілём. Адбылося гэта, відаць, па двух прычынах. Па-першае, ясна было, што мы знаходзіліся на адных пазіцыях – пазіцыях, калі гаварыць гучнымі словамі, служэння праўдзе. А па-другое, гэтая гісторыя, вядома, не магла не крануць душу Васіля – ён жа ведаў, што мы рызыкавалі, асабліва я і Толя Вярцінскі: мы працавалі хай на невялікіх, але ж пасадах у газеце «Літаратура і мастацтва», і рызыкавалі не толькі кар’ерай, але і вялікімі непрыемнасцямі па партыйнай лініі…

У той час і пачаліся нашы вельмі блізкія, чыста сяброўскія адносіны, калі сапраўды не толькі я, але і мая жонка Юля ўбачыла, які гэта мяккі і тонкі чалавек, з якім выдатным пачуццём гумару… Менавіта тады і бяруць адлік доўгія гады нашых сустрэч, калі Васіль, прыехаўшы ў Мінск, сядзеў у мяне дома на вуліцы Янкі Купалы да летняй прыгожай раніцы, а потым, дачакаўшыся першага трамвая, мы ехалі на вакзал, садзіліся на цягнік і ехалі ў Вільнюс пад самае адкрыццё кафэ, якіх тады ў Мінску не было. І цэлы дзень удвух з Васілём шпацыравалі па горадзе, сустракаючыся з літоўскімі сябрамі, і толькі ўвечары раз’язджаліся: я – на Мінск, Васіль – у Гародню…

Ён жыў літаратурай, ніяк не імкнучыся дэманстраваць сваю дасведчанасць. Аднак калі ў нас з ім заходзілі літаратурныя гутаркі… У той час у мяне была «завядзёнка» сачыць за літаратурным працэсам, і таму я выпісваў практычна ўсе літаратурныя «тоўстыя» часопісы, як, дарэчы, і Васіль. І калі мы часам у нашых размовах выходзілі на нейкія творы – ці то Барыса Мажаева, ці то Уладзіміра Дудзінцава, ці то іншыя гучныя імёны, – кожнага разу я пераконваўся, што Васіль не проста прачытаў – зыходзячы з ягоных ацэнак, было бачна, што гэта прачытана і прадумана ім. І адным з тых пісьменнікаў, якога мы абодва заўсёды не проста чыталі, але й любілі, быў Віктар Астаф’еў.

Так атрымалася, што я пазнаёміўся з Астаф’евым раней – мы павінны былі разам ехаць у складзе афіцыйнай дэлегацыі ў Югаславію. Віктар жа, надрукаваўшы тады ўсяго дзве свае першыя рэчы, але цікавыя і прыкметныя, толькі-толькі выходзіў на шырокую літаратурную дарогу. І першае, што ён спытаў, калі мы пазнаёміліся і я сказаў, што родам з Беларусі: «О! Быкава ведаеш?» – «Не толькі ведаю – гэта мой блізкі сябра», – адказаў я. І гэтага было дастаткова, каб мы тут жа сталі сябрамі. Астаф’еў усю дарогу, пакуль ехалі да Белграда ў цягніку, распытваў пра Быкава, а потым сказаў: «Дзякуючы табе лічу, што пазнаёміўся з Васілём. Дзякуй, Гена». І калі пазней яны ўжо самі пазнаёміліся, то ў іх не было ніякой прыглядкі адзін да аднаго, бо яны былі абсалютна блізкія ў сваіх літаратурных прынцыпах і падыходах да таго, пра што пісалі. Яны нават у характарах былі вельмі падобныя, хоць Віктар, вядома, быў больш адкрыты і шумлівы. У літаратурным жа стылі больш сціслы і жорсткі быў Васіль, Віктар жа часам яшчэ купаўся ў рускай мове, якую бліскуча ведаў. Аб’яднала ж іх праўда вайны, якая была ў творах абодвух. Больш за тое, такі выдатнейшы пісьменнік сучаснай рускай літаратуры як Віктар Астаф’еў аднойчы прызнаўся мне: «Васіль Быкаў – мой настаўнік».

Нашы адносіны з Васілём будаваліся на чалавечым даверы і нават на супа­дзенні ў настроі. Усё-ткі характар у мяне эмацыйны і ўзрыўны і, як можа падасца на першы погляд, абсалютна процілеглы спакойнаму і разважліваму характару Васіля. Але справа ў тым, што ў глыбіні Васіль быў паэтам. Нават не сумняваюся ў гэтым. Проста для выказвання сваёй натуры, думак і жыццёвага вопыту ён абраў празаічную форму, бо яна найбольш падыходзіла яму.

Разам з тым за доўгія гады нашых сустрэч, споведзяў узаемных і аднолькавых грамадзянскіх пакут я заўважыў за Васілём адну цікавую рэч: як хутка ён станавіўся мудрым, як ён рабіўся філосафам. І чым больш праходзіць часу, тым відавочней ягоная веліч – веліч таленту і веліч мужнасці, урэшце рэшт веліч яго мудрасці.

Канечне, ужо яго першыя аповесці былі таленавітыя, з выдатным веданнем вайсковага побыту, жыцця і чалавечай псіхалогіі. Але разам з тым бясспрэчна і тое, што з цягам часу Васіль усё вышэй уздымаўся над гэтым сваім унікальным жыццёвым матэрыялам. І калі пераехаў у Мінск, быў ужо не проста таленавітым пісьменнікам – ён быў пісьменнікам-філософам. Бо калі ўзяць тую ж «Трэцюю ракету» ці «Жураўліны крык», гэта творы, безумоўна, таленавітыя. Аднак калі параўнаць іх са «Знакам бяды» або «Сотнікавым», дыстанцыя будзе даволі прыкметная. Можа, чытач гэтага не заўважае, бо ўсе Васілёвы творы чытаюцца з велічэзным захапленнем, але калі ў першых яго аповесцях яшчэ не было глыбіні асэнсавання жыцця і філасофскай мудрасці, то пасля ўсё гэта прыйшло.

У дадатак Васіль, відаць, нечакана для самаго сябе станавіўся фігурай грамадскай і нават палітычнай. Хоць ісці ў палітыку ён не хацеў – яго жыццё прывяло да гэтага. Справа ў тым, што ў пэўны момант у Васіля з’явілася адчуванне, што за свае ідэалы і прынцыпы, у якія ён свята верыў, трэба змагацца не толькі творчасцю, але і словам трыбуна. І пачалося гэта не падчас гарбачоўскай перабудовы, як многія думаюць, а значна раней – яшчэ ў 1970-я гады Васіль стаў, як мы прывыклі гаварыць, не толькі пісьменнікам, але і грамадзянінам. І хоць характар у яго быў мяккі, але калі гэта датычылася нечага галоўнага для яго, тут ужо ён быў непрымірымы.

Асабліва гэта было прыкметна, калі стала вядомая праўда пра Курапаты, калі пачаў нараджацца Беларускі народны фронт, калі ўсчаўся духоўны парыў беларусаў да справядлівасці і гістарычнай праўды. Хоць многія знаёмыя масквічы пыталіся: «Што гэта сталася з Васілём Уладзіміравічам? Чаму гэта ён раптам пайшоў у палітыку?!» Але раней ён з прычыны свайго мяккага характару не адчуваў, відаць, неабходнасці ўдзелу ў палітыцы, ці – выкажу крамольную думку – можа, спадзяваўся, што нехта іншы ачоліць гэты рух. Аднак, калі ўбачыў, што гаварыць праўду і прымаць на сябе першы ўдар па вялікім рахунку няма каму, тады й сышоў з галавой у гэтую справу. Зрэшты, думаю, вялікую ролю ў гэтым адыграў Алесь Адамовіч.

Васіля і Алеся разам звёў, безумоўна аднолькавы шмат у чым падыход да вайны. Хоць досвед вайсковы ў іх быў розны: у Васіля – франтавы, у Алеся – партызанскі. Але ў падыходзе да галоўнага – да таго, што яны адчулі і зразумелі на вайне, – яны былі блізкія.

А з іншага боку, калі гаварыць звыклымі фармуліроўкамі: ну якая была ў Васіля адукацыя? – усяго толькі сярэдняя. Алесь жа быў грунтоўна падрыхтаваны вучоны: у яго за плячыма былі ўніверсітэт і аспірантура, урэшце рэшт ён быў доктарам навук. Мяркую, што менавіта Алесева дасведчанасць і дапамагала ў нечым Васілю падняцца ў сваіх развагах на тую вышыню, якая сведчыць пра глыбокую духоўную падрыхтоўку…

Калі я па просьбе Ірыны Міхайлаўны разбіраў некаторыя паперы Васіля, то знайшоў такі мімалётны запіс: Васіль разважаў аб тым, што ў некаторых сапраўды выдатных людзей – у Максіма Горкага, Івана Буніна, у шэрагу замежных пісьменнікаў – не было сістэматызаванай адукацыі. Васіль, відаць, адчуваў гэты свой недахоп – што не ўзяў у сэнсе адукацыі тое, што хацеў бы ўзяць. Але ж ён усё жыццё вельмі многа чытаў, і тыя, хто лічыў яго чалавекам у нечым абмежаваным, былі людзьмі не толькі не інфармаванымі, але і не надта празарлівымі, бо Быкаў – ведаю гэта пэўна – прачытаў практычна ўсё, што было выдадзена ў нас і ў бліжэйшым замежжы на тэму Другой сусветнай вайны: дакументальныя сведчанні, мемуары савецкіх і нямецкіх военачальнікаў, мастацкую прозу, прычым чытаў не толькі сапраўды выдатныя франтавыя рэчы Канстанціна Сіманава, Віктара Някрасава, Грыгорыя Бакланава, Юрыя Бондарава, Канстанціна Вараб’ёва, але і так званую «алілуеўскую», «маршальскую» літаратуру. І хоць сяму-таму здавалася, што Быкаў быў усяго толькі летапісцам салдацкага подзвігу, што ён апісваў выключна абмежаваны кавалак вайны, але насамрэч вайну ён ведаў так, як мала хто яшчэ ў беларускай літаратуры. Безумоўна, у яго творах няма сіманаўскай панарамнасці, але затое там ёсць праўда гэтага салдата і праўда гэтага акопа. І цяпер мы ўжо разумеем, што быкаўская праўда пра вайну – гэта і ёсць праўда ўсёй вайны…

Сам я, канечне, ведаў, што проза ў Васіля часам аўтабіяграфічная, але, чытаючы яго «Доўгую дарогу дадому», даведаўся, што з яго франтавой біяграфіяй у той ці іншай ступені цесна звязаны ледзь не ўсе яго рэчы. Гэтага я, прызнаюся, не ведаў. Аднак і Васіль не любіў пра гэта распавядаць.

Хоць, напрыклад, мне было вядома, што аповесць «Мёртвым не баліць» – якая не толькі праславіла яго, але і прынесла найбольш несправядлівай крытыкі, а разам з ёю і чалавечых пакут, – найбольш аўтабіяграфічная. Размова ў ёй ідзе аб так званай Кіраваградскай аперацыі, кіраваў якой маршал Конеў. Васіль распавядаў, што дачка Конева, якой падабалася ўсё, што піша Быкаў, аднойчы сустрэлася з ім. І Васіль, будучы вельмі тактоўным чалавекам, але памятаючы тую крытыку, што абрынулася на яго пасля выхаду аповесці, а тым больш крытыку людзей у вялікіх пагонах, спытаў у дачкі Конева: «Можа быць, і Іван Сцяпанавіч на мяне крыўдуе?» – «Так, Іван Сцяпанавіч вельмі пакрыўдзіўся», – адказала яна. «Я лічу, што сама Кіраваградская аперацыя, як вайсковая аперацыя, выдатная і, на мой погляд, адна з лепшых, – заўважыў на гэта Васіль. – Але я быў на тым участку ў гэтай аперацыі і ў той момант, калі адбылося так, як я й напісаў у аповесці, – калі адбыўся танкавы прарыў нямецкай арміі. Так, пасля ён быў ліквідаваны, але ж ён – быў». Васіль гаварыў, што пасля была яшчэ адна сустрэча з дачкой Конева, і тая сказала: «Тата дараваў».

…Вядома, гісторыі меркаваць, што мы зрабілі сумленна, а дзе аказаліся з’агітаванымі афіцыйнымі прапагандыстамі.

Ішоў усё той жа 1966 год. Не ведаю, згодна з чыёй задумай з’явіўся гэты ліст – думаю, што ідэя ішла з ЦК КПБ. Я даведаўся пра яе ад пісьменніка і супрацоўніка рэдакцыі вяшчання на замежжа Беларускага радыё Веніяміна Рудава: патэлефанаваўшы, ён сказаў, што ў сувязі з тым, што нацыяналістычная беларуская эміграцыя апошнім часам даволі актыўна заігрывае з маладымі беларускімі пісьменнікамі, робіць цэлыя перадачы пра нашы кнігі, таму ёсць прапанова даць адказ, бо рэверансы ў наш бок робяць людзі, якія заплямілі сябе ў гады Вялікай Айчыннай вайны крывёю суайчыннікаў. Паколькі я падобных перадач не чуў – замежныя радыёстанцыі «глушыліся» – і прэсы эмігранцкай не чытаў, я прыняў на веру тое, што казаў Рудаў. Адказ павінны даць, дадаў ён, найбольш таленавітыя і вядомыя ў Беларусі і за яе межамі пісьменнікі. Я выказаў жаданне прачытаць ліст. Не магу сцвярджаць, ці тэкст у той час быў такім, які пасля з’явіўся ў прэсе, ці трошкі іншым. Я паказаў яго сваёй жонцы Юлі, і мы пагадзіліся: непрыемна, калі на добрыя словы пра цябе адказваеш злосна, аднак што рабіць у гэтай сітуацыі… Я сапраўды верыў, што «дабрадзеі», прозвішчы якіх былі названы ў лісце, не проста супрацоўнічалі з акупантамі, а насамрэч прымалі ўдзел у расстрэлах і іншых карных акцыях. Я сапраўды верыў, што гэтыя людзі – злачынцы і ворагі… Таму і даў згоду падпісаць гэты ліст.

Пазней тагачасны загадчык аддзела прапаганды ЦК КПБ Аляксандр Трыфанавіч Кузьмін паклікаў мяне да сябе і папрасіў з’ездзіць у Гародню да Васіля Быкава і дапамагчы атрымаць пад лістом і ягоны подпіс. Кузьмін так і сказаў: «Калі да Быкава паедзе Рудаў, хутчэй за ўсё Быкаў подпісу не паставіць. Таму прашу вас – з’ездзіце, пагаварыце з Васілём Уладзіміравічам». І што мяне асабліва кранула – дадаў: «А неафіцыйна перадайце ад мяне, лётчыка Вялікай Айчыннай вайны, што ўсё, што ён піша, – праўда, так і было на вайне». Пры гэтым Кузьмін падкрэсліў, што гаворыць гэта не як загадчык аддзела ЦК партыі, а як франтавік. І я паехаў да Васіля. Доўга мы хадзілі з ім вечарам над Нёманам і ўрэшце рэшт прыйшлі да невясёлай высновы: справа непрыемная, але падпісваць трэба… Подпісы астатніх, наколькі памятаю, у той час пад лістом ужо былі.

…Калі пасля я трапіў у Амерыку і пазнаёміўся з эмігрантамі бліжэй, толькі тады даведаўся, які няпросты быў іх лёс. Многія з нашых былых суайчыннікаў не прымалі ўдзелу ў карных акцыях, былі настаўнікамі ў школах ці працавалі ў бухгалтэрыях ці канцылярыях, зараблялі сабе і сям’і на кавалак хлеба, каб выжыць, крыві на іх руках не было. І яшчэ – яны сапраўды хацелі вольнай Беларусі. Даведаўшыся пра гэта, я зразумеў, наколькі крыўдным быў той ліст для іх…

Калі ж да Васіля прыйшлі, нарэшце, слава і прызнанне, ён здолеў вытрымаць выпрабаванне меднымі трубамі як мала хто, а можа, як ніхто з маіх добрых знаёмых. Не буду называць прозвішчаў, але некаторые таленавітыя людзі, якіх я люблю й дагэтуль, часам станавіліся трошкі іншымі, калі на іх навальвалася слава. Але каго гэта абсалютна не закранула, дык Васіля.

У нашым з ім сяброўстве было адно правіла: калі мы сябры сапраўдныя, тым больш выпрабаваныя часам, у нас павінна быць поўная роўнасць незалежна ад таго, на якую пасаду аднаго з сяброў прызначаюць, і незалежна ад таго, якія ўшанаванні ці ўзнагароды атрымлівае твой сябар. Вядома, яно само сабой так склалася, мы пра гэта не дамаўляліся. І Васіль сапраўды ніколі не мог не тое, што сказаць, а нават даць зразумець мне ці каму іншаму: «Даруй, але ў мяне ёсць права маёй славы, права майго таленту, урэшце рэшт права маіх заслуг…». Ён лепш хмыкне і змоўкне. Мы – роўныя, іначай мы не сябры. Васіль вельмі даражыў гэтымі адносінамі. Хоць, канечне, да адных людзей ставіўся з большай увагай, да іншых з меншай, але нідзе і ніколі не дэманстраваў сваю «вышэйшасць».

І хоць у нас з ім была розніца ва ўзросце, прычым вялікая – дванаццаць гадоў, але дзякуючы характару Васіля яна ў нашых узаемаадносінах ніяк не адчувалася. Што ж датычыць розніцы ў літаратурным сэнсе, то я толькі радаваўся, калі бачыў, як Васіль выходзіць на шырокі еўрапейскі прасцяг і ўвогуле на ўвесь свет. Але і тут паміж намі не было ні суперніцтва, ні зайдрасці. Гэта яшчэ адзін урок Васіля, урок ягонага сяброўства – абсалютная роўнасць…

Да слова, я ніколі не называў яго ні «Васіль Уладзіміравіч», ні на «Вы». Хоць ёсць такія людзі – у тым ліку мае равеснікі, ці нават маладзейшыя за мяне, – якіх я не магу называць на «ты». Ці таму віной мая бюракратычная звычка, што прыйшла да мяне на пасадзе старшыні Дзяржтэлерадыё і потым ўмацавалася на дыпламатычнай пасадзе ў Нью-Ёрку, ці таму прычынай самі гэтыя людзі, аднак з Васілём адразу неяк так само сабой атрымалася… Гэта, канечне, не мая заслуга, бо старэйшы ўсё-ткі ён. А можа, мела яшчэ значэнне, што мы сышліся не толькі як Васіль і Генадзь – мы сышліся сем’ямі, і сышліся нашы жонкі – мая Юля і першая Васілёва жонка Надзя. І Васіль добра ведаў маіх дзяцей, якія не толькі любілі яго, а і, паважаючы, пяшчотна ставіліся да яго. Да таго ж яго адрознівала тое, чаго не хапае мне і некаторым маім сябрам, – ён быў унікальна ўважлівы чалавек і ні пра каго ніколі не забываў. Не забываў, што ў мяне ёсць жонка і дзеці, і нават калі жыў за мяжой, то так разлічваў працу пошты, што заўсёды – а Юля нарадзілася 1-га студзеня – за дзень ці два мы абавязкова атрымлівалі яго віншаванне. І гэтыя віншаванні былі не шаблонныя, а вельмі шчырыя. Гэтаксама было і з маімі жнівеньскімі днямі нараджэння. І, вяртаючыся з-за мяжы, ён не мог прыехаць без падарунка…

Наша сяброўства не было паказным. Хоць ёсць такія сябры, якія патрабуюць, калі пішаш нейкі артыкул пра літаратуру, каб нешта абавязкова напісаў і пра іх, дый каб ім былі аддадзены самыя лепшыя словы, каб імя гэтага сябра стаяла сярод самых вялікіх ікон! У Васіля гэтага не было, ён ніколі не прыглядаўся, успомніў ты яго ці не. Ён ведаў, што сяброўства наша праверанае й без гэтага. Васіль і ў гэтым сэнсе быў для мяне ўзорам сябра. Сябра вельмі блізкага і вельмі патрэбнага…

У нас былі ўзаемны давер і ўзаемнае веданне адзін аднаго: калі ў цябе бяда, то гаварылі пра тваю бяду, калі ў цябе вясёлы настрой – так ці іначай гэта перадавалася другому. Ды Божа мой, быў час, калі мы былі маладзейшыя і здаравейшыя, і бралі чарку, а калі пачалі старэць і, як кажуць, «завязалі» з чаркай, але ўсё адно часам успаміналі нашы ранейшыя вясёлыя прыгоды. У гэтай сувязі ў Васіля было два любімыя выслоўі: «Ну што ж, гарэлку не п’еш, адкуль здароўю быць?» (гэта калі некаму прапаноўвалі чарку, а ён адмаўляўся, і тады пыталіся: «Чаму не п’еш?» – «Здароўя няма». – «Канечне! Гарэлку не п’еш, адкуль здароўю быць?!»), і другое, калі садзіліся за стол, Васіль мог сказаць: «Ну што, хлопцы, давайце вып’ем! З раніцы вып’еш – цэлы дзень свабодны!» І ў пісьмах апошняга часу, калі быў кепскі настрой, ён пісаў: выпіў бы як у ранейшыя часы чарачку і стала б весялей, а цяпер і гэтую радасць Бог забраў…

Ён быў вясёлым чалавекам і мог за сталом і анекдот расказаць, і займальную гісторыю. Ён не быў добрым танцорам, як, напрыклад, Барадулін – Рыгор любіў і ўмеў танцаваць. А, скажам, Ніл Гілевіч выдатна спяваў. Затое калі Васіль пачынаў нешта ўспамінаць, гэта быў рэдкі, унікальны расказчык! Не ведаю, ці ўсё было менавіта так, як ён апавядаў, – мо крыху па-пісьменніцку і ўпрыгожваў, але ён быў вельмі ў гэтым сэнсе вясёлым чалавекам. Напрыклад, калі расказваў, як вымяняў у вайну свой падпалены шынялёк на шынель балгарскага генерала. Шыкоўны быў шынель, з чырвонай падбіўкай! Але аднойчы, калі было пастраенне, генерал, убачыўшы Васілёў шынелак, іранічна запытаўся: «А вы, таварыш генерал, што тут робіце?»

Ці любіў расказваць пра свайго сябра Аляксея Карпюка, напрыклад, пра тое, як ён вучыўся на машыне ездзіць. Адну ж гісторыю не магу забыць дагэтуль, бо яна на ўзроўні «Прыгод бравага салдата Швейка» Гашака. Адбылася гэтая гісторыя ў 1968 годзе, калі ў Чэхаславакіі надарыліся вядомыя падзеі. У той час няўрымслівы Карпюк захацеў убачыць усё сваімі вачамі і, накіраваўся ў ваенкамат, пасля ўлез у вагон, дзе знайшоў некім пакінутую вінтоўку. Паколькі Карпюк быў чалавек гаспадарлівы, ён узяў вінтоўку з сабой і потым не ведаў, куды яе збыць! І ўжо хацеў быў кінуць, аднак яму казалі: «Не, гэта ваша вінтоўка!» І як потым ён прывёз яе ў Гародню (як палітычна ненадзейнага яго ссадзілі яшчэ па дарозе)… Трэба было бачыць, як распавядаў гэта Васіль, – гэта было бліскуча па сюжэце і вельмі адпавядала характару галоўнага героя. Хоць многія нават не здагадваліся, які Васіль бліскучы расказчык і які наогул вясёлы гэта чалавек!

Разам з тым у памяці ўсплывае і нешта выключна чалавечае, можа, нават у нечым сентыментальнае… Мы ж даволі часта ў нашых узаемаадносінах звярталіся да іроніі, да жарта, але калі цяпер я перагортваю старонкі сваіх ўспамінаў, бачу што й тады ў нашых узаемаадносінах было і нешта сентыментальнае, і нешта дужа чуллівае, якога мы, можа, дарма саромеліся і дарма не хацелі прызнаваць, але яно было. Бо нават у тых надпісах на кнігах, якія рабіў мне Васіль, ёсць нейкая нават не характэрная для такога жорсткага пісьменніка, як Быкаў, замілаванасць… Мяне некалі ў гэтым сэнсе ўразіў Адамовіч, таму што мы з Алесем не былі такія ўжо блізкія. Так, былі добра знаёмыя і былі ў адных шэрагах, па адзін бок барыкады, але блізкага сяброўства, як у Васіля з Алесем, у нас не было. Аднак калі яго ўжо не было на гэтым свеце, я неяк пераглядаў сваю бібліятэку, і толькі тады ўбачыў, якія харошыя і чалавечныя надпісы рабіў Алесь! Хоць раней я так не думаў – можа, з-за маладосці, можа, з-за жыцця, што вакол віравала. Цяпер жа, калі яго не стала, мне падалося, што Алесь адчуваў нашу большую блізкасць, чым яна рэальна была ў нашых узаемаадносінах. Хоць, можа, мы проста не паспелі яе адчуць, не паспелі адзін аднаму пра яе сказаць…

З Васілём жа было іначай. І, ведаючы яго нешматслоўнасць і стрыманасць, я, канечне, вельмі даражу ягонымі выступленнямі пра мяне, напрыклад, калі ён па сваёй ініцыятыве надрукаваў у «Маладосці» артыкул да майго 60-годдзя. Не многімі словамі пра сябе я так даражу, як гэтымі. Можа быць, яшчэ словамі Пімена Панчанкі ці Рыгора Барадуліна, Мікалая Матукоўскага… І хоць мне нават трошкі няёмка ад таго, што напісаў пра мяне Васіль, але ўсё адно гэта, безумоўна, вельмі прыемна.

Я насамрэч не толькі ганарыўся (і па-ранейшаму ганаруся) гэтым сяброўствам, але і вельмі даражыў ім. І Васіль гэтаксама ставіўся да мяне па-сяброўску. Гэта для мяне, мабыць, вышэйшая з адзнак, пра якія я толькі мог калісьці марыць. І таму невыпадкова, калі я вярнуўся з камандзіроўкі з-за акіяна, з пасады пастаяннага прадстаўніка Рэспублікі Беларусь пры ААН, мне была зроблена адна даволі хітрая прапанова: я, маўляў, мог бы разлічваць на высокі пост, калі прынародна адмоўлюся ад сяброўства з Быкавым. Я адказаў: «Перадайце вашаму патрону, што на свеце няма і не будзе такіх пасад, з-за якіх я мог бы прадаць сяброўства з Васілём Быкавым».

Разам з тым не магу сказаць, што лепш за іншых ведаў Васіля. Але я дакладна ведаў, які гэта тонкі і шчыры чалавек. Ён ніколі ні ў чым сябе не ўзвышаў і разам з тым нікому не дазваляў сябе прыніжаць, таму й не падлашчаваўся пад начальства. Так, ён прымаў узнагароды (і не буду сцвярджаць, што гэта было яму непрыемна), аднак прымаў з годнасцю і ніколі не дзякаваў так, каб было зразумела, што ая-яй як ён хацеў! Наадварот, дзякаваў так, што было зразумела, што ён мог пражыць і без іх, але калі ўжо далі…

Апошнім часам некаторыя папракалі Васіля, што ён нібыта несправядліва ацэньваў тыя гады, калі савецкая дзяржава надала яму званне Героя Сацыялістычнай Працы і лаўрэата Ленінскай прэміі. Гэтыя людзі так казалі ці па сваёй недамысленасці, ці подла падмянялі паняцці. Справа ў тым, што ніводнаму рэжыму Быкаў ніколі не прыслужваў – ён служыў адной толькі праўдзе, якую знаў і ў якую свята верыў. А тое, што ў яго ёсць бясспрэчны талент, гэта было вядома нават тым, хто кіраваў ідэалагічнымі структурамі. І яны, прызнаючы ягоны літаратурны талент, проста вымушаны былі даваць яму гэтыя званні і ўзнагароды. Больш за тое, я ўпэўнены, што не гэтыя залатыя зоркі ўзвышалі Быкава – гэта Быкаў падымаў значымасць узнагарод. І як кожны вялікі пісьменнік, ён, думаю, здагадваўся пра сапраўдны кошт таго, што пісаў. І калі яго «Знак бяды» быў выдатнай з’явай, і за яго яму далі Ленінскую прэмію, чаму ён павінен быў адмовіцца? І потым, сярод тых, хто вырашаў даваць ці не гэтую высокую дзяржаўную ўзнагароду, былі ў тым ліку людзі, якіх Васіль паважаў: Чынгіз Айтматаў, Алесь Ганчар… Таму, калі сённяшнія нашы так званыя маладыя ваўкі пачынаюць папракаць Быкава ўзнагародамі, лічу, што гэта ідзе або ад маладой бяздумнасці (што яшчэ даравальна), або ад зайздрасці (што ўжо недаравальна), або ад духоўнай чэрствасці і няведання жыцця (што вельмі небяспечна). І я ніколі не папракаў і не папракну Васіля за тое, што ён прымаў гэтыя ўзнагароды. А тое, што ён не надаваў ім вялікага значэння, сведчыць ягонае завяшчанне – каб падушачак з узнагародамі на пахаванні не было.

Ён стаў мудрым намнога раней за іншых. І калі я ўважліва прачытаў яго «Доўгую дарогу дадому», толькі тады з усёй яснасцю зразумеў, як жыццё дзесяцігоддзямі выпрабоўвала нашага Васіля. Так, як не выпрабоўвала ні мяне, ні Рыгора Барадуліна, ні іншых. І, можа быць, ён і стаў мудрэй раней за іншых, бо прайшоў такую школу жыцця, якую не дай Бог нікому… А з іншага боку, у чымсьці само жыццё дапамагло праявіцца яму. Напрыклад, той жа Уладзімір Караткевіч жыў нацыянальнымі праблемамі не менш, чым Васіль, аднак выказацца напоўніцу не змог, бо жыў у не надта спрыяльны для таго час…

Наогул кажучы, думаю, што свет і асобу Васіля Быкава – не толькі як пісьменніка, але і як чалавека – трэба будзе яшчэ разглядаць і вывучаць гэтаксама, як і свет Льва Талстога, свет Янкі Купалы, свет Кузьмы Чорнага. Гэта адно з нашых няшчасцяў – адсутнасць сур’ёзнай літаратурнай крытыкі. Мы ж дагэтуль не ўсвядомілі, чаму апошнім часам Васіль Быкаў пачаў пісаць прыпавесці. Хоць здавалася, што ў такога рэліста, як Быкаў, прыпавесцей быць не можа, але яны ёсць й прытым якія глыбокія! І ніхто чамусьці не прыгадвае, што ў канцы жыцця і Леў Талстой абраў гэты жанр, і мудрасці там ніколькі не менш, чым у «Ганне Карэнінай» ці ва «Уваскрашэнні». Хоць не скажу, што ўсе прыпавесці Васіля раўназначныя, але ў яго ёсць і выдатнейшыя рэчы – тое ж апавяданне «Сцяна», глыбокая і страшная прыпавесць, у якой вязень, прагнучы свабоды, па пясчынцы, па цаглінцы выкалупвае сцяну, пакуль нарэшце не вырываецца на свабоду, каб убачыць новую сцяну. Хіба гэта рэч не еўрапейскага ўзроўню?..

Можа быць, таму, што Васіль аддаліўся ад нашай паўсядзённай мітусні, гэта й прывяло яго да новага жанру? Ён нібыта ўзняўся над побытам і марнай тленнасцю нашага жыцця. Хоць, бясспрэчна, Быкаў – чалавек свайго часу. Аднак я лічу, што калі пісьменнік здолеў паказаць жыццё свайго пакалення, то яго дакладна можна назваць выдатным, калі ж творца ўздымаецца над вопытам цэлага пакалення і ўвогуле над жыццём, гэта ўжо геніяльны пісьменнік. Такімі былі Аляксандр Пушкін, Янка Купала і Максім Багдановіч. Такім я лічу і Васіля Быкава. Бо тое, што ён напісаў, жывучы ў нашым часе, было вышэй за гэты наш час. Гэта – своеасаблівы запавет не толькі нам, сучаснікам, але і будучым пакаленням.

І, вядома, несправядліва, што ён не атрымаў Нобелеўскую прэмію па літаратуры. Хоць усім – не толькі ў Беларусі, але і ў Расіі, на Украіне, у Польшчы – было ясна, што Быкаў варты яе. І гэта было больш патрэбна нават не яму, а найперш самой Беларусі: тым самым быў бы афіцыйна засведчаны ўклад Беларусі ў сусветную літаратурную скарбніцу. Гэта было важна для Беларусі і з палітычнага пункту гледжання. Але сам Васіль не прадпрымаў ніякіх дзеянняў, каб атрымаць прэмію. Адпаведнай жа працы ні ўнутры Беларусі, ні тым больш за межамі праведзена не было. А Нобелеўская прэмія не абыходзіцца без нейкага ўздзеяння, палітычнага і арганізацыйнага, бо, скажам шчыра, у выпадках з расійскімі нобелеўскімі лаўрэатамі – і з Пастарнакам, і Шолахавым, і Салжаніцыным, і Бродскім – вялікае значэнне мела палітыка…

Я неаднойчы пытаўся ў Васіля: «Як там у цябе з Нобелеўскай прэміяй?» Але ён заўсёды казаў: «Ай, Генадзь, гэта не той клопат, якому я павінен аддаваць столькі думак, душы, часу. Там столькі заўсёды прэтэндэнтаў – 200-250! І што, мне з імі змагацца? Ну, будзе прэмія – дык будзе, не будзе – дык не будзе». Хоць, канечне, ён быў бы рады. А яшчэ больш рада была б наша Беларусь. Але гісторыя не павярнулася да беларусаў і гэтым разам…

У 1998 годзе ён з’ехаў у Фінляндыю з-за нашага вельмі цяжкога, мітуслівага і крыклівага жыцця. З’ехаў таму, што захацеў хоць трошкі папрацаваць у нармальных чалавечых умовах. Каб не спекулявалі яго імем і каб на яго не гаўкалі з розных падваротняў, уключаючы самую вышэйшую падваротню нашай краіны. Ён жа быў чалавекам ва ўзросце, тройчы паранены, не надта здаровы. Хіба ўлады не ведалі пра гэта? Але нічога не зрабілі для таго, каб дапамагчы яму. Дый яшчэ не выдавалі! У нас жа як робяць: калі хто стаў кіраўніком, дык ён лічыць, што ён ужо голас народа! І калі галоўнаму ідэолагу Замяталіну кнігі Васіля Быкава былі не патрэбныя, значыць, Замяталін быў упэўнены, што не патрэбны яны і людзям.

Гэта наша бяда і наша трагедыя, што мы, маючы такога чалавека (а ён быў у нас такі адзін), не змаглі, не пажадалі стварыць яму спрыяльныя ўмовы, каб ён змог развіваць свой рэдкі талент як мага больш паўней. І калі пройдзе час, і людзі ацэняць усе тыя памылкі, што мы нарабілі, жывучы ў гэтым часе, – у сэнсе выбару і шляху, і тых праваднікоў, што вядуць нас па гэтым шляху, – апраўданнем цэламу народу – нам, беларусам, будзе толькі тое, што разам з намі ў гэтым часе жыў такі чалавек, як Васіль Быкаў…

…Ужо вярнуўшыся з Прагі, ён на трэці дзень запрасіў нас да сябе – мяне, Сяргея Законнікава і Валянціна Болтача. Мы павінны былі прыйсці вечарам, але напярэдадні ён пазваніў і папрасіў завітаць назаўтра раніцай. Відаць, Васіль пагана сябе адчуваў, бо пасля прызнаўся, што пералёт для яго і для Ірыны Міхайлаўны быў вельмі цяжкі.

Помню, калі я яго ўбачыў… Я ведаў, якая цяжкая была аперацыя, што ён сябе пачувае не надта добра – мы ж гаварылі з ім па тэлефоне, і хаця ён ніколі не скардзіўся на здароўе, але я добра ведаў Васіля: калі ўжо ён казаў, што яму нялёгка, дык яму сапраўды цяжка, вельмі цяжка… Першае, што мяне парадавала, – выглядаў ён, як мне здалося, няблага. Я чакаў горшага. Адзінае, што адразу ўразіла, – у яго былі ўжо другія вочы, не тыя быкаўскія, якія я добра памятаў. У ягоных вачах была стома, прытым нават не фізічная – здавалася, што чалавек стаміўся жыць. Вось гэта прамільгнула ў ягоных вачах, калі мы сустрэліся і абняліся…

Першае, што я спытаў:

– Васіль, ты надоўга?

Ён паглядзеў на мяне «новымі», сумнымі вачамі і сказаў:

– Назаўсёды.

І тады я зразумеў, што са здароўем у яго сапраўды больш чым дрэнна. Але ён гэтую тэму адразу закрыў. Мы пайшлі за стол. Ён быў, можа, не такі актыўны, як звычайна, аднак такі ж мілы, слаўны Васіль…

А потым, калі мы сядзелі ўжо ў кабінеце, хлопцы зноў спыталіся: «Васіль Уладзіміравіч, а як самаадчуванне?» Ён горка ўсміхнуўся і адказаў:

– Ну якое можа быць самаадчуванне ў чалавека, у якога рак у чацвёртай ступені?

Праз некалькі дзён, калі я зноў да яго забегся, Ірына Міхайлаўна казала, што Васіль адчувае сябе блага. Хоць трымаўся ён па-ранейшаму мужна…

Яшчэ перад прыездам Васіля ў Беларусь мяне праз аднаго майго сябра папрасіў аб сустрэчы кіраўнік Адміністрацыі прэзідэнта Урал Рамдракавіч Латыпаў. Гаворка павінна была ісці пра Быкава. Я згадзіўся…

Сустрэліся мы ў адным рэстаранчыку. Латыпаў папытаўся пра стан здароўя Васіля, ці не патрэбна якая-небудзь дапамога?.. Я тады збіраўся ехаць у Прагу праведаць Васіля. Заадно Аляксандр Старыкевіч, рэдактар газеты «Салідарнасць», папрасіў мяне зрабіць інтэрв’ю з Быкавым, які катэгарычна адмаўляўся ад усялякіх размоў з журналістамі. І я, тэлефануючы Васілю, сказаў, што хачу прыехаць (ён абрадаваўся) і заадно выказаў надзею, што ён не адмовіць у інтэрв’ю, самым кароценькім. На што ён адаказаў: «Прыязджай, тады паглядзім». Размова адбылася не болей чым за тыдзень да яго прыезду ў Мінск. Я пачаў збірацца. Але Васіль, відаць, ужо тады вырашыў, што вернецца, аднак нічога пра гэта не сказаў. Якраз тады мне і перадалі просьбу Латыпава.

Я так і сказаў Уралу Рамдракавічу, што збіраюся ў Прагу, што Васілю зрабілі аперацыю, вельмі няпростую, што ў яго метастазы ў печані… Латыпаў спытаў, чым можна дапамагчы – лекамі ці яшчэ як? Я адказаў, што, наколькі ведаю, ніякіх праблем з лекамі няма, а які ў яго стан і што наогул Васіль збіраецца рабіць, вось калі вярнуся, тады і змагу даць адказ, калі гэта вас цікавіць… Трэба адзначыць, што Латыпаў падчас размовы неаднойчы падкрэсліваў, што вельмі паважае Васіля Быкава і гаворыць толькі ад свайго імя.

Вось такая адбылася ў нас гаворка, працягнуць якую мы дамовіліся пасля таго, як я вярнуся з Прагі.

І раптам, нечакана для мяне – не ведаю, наколькі нечакана для іншых, – Васіль прылятае ў Мінск. Мы сустрэліся, і, будучы сам-насам, я сказаў Васілю:

– У мяне была сустрэча з Латыпавым, які пытаўся пра цябе і прапаноўваў дапамогу, калі яна патрэбна.

Васіль на гэта адказаў:

– Ты ведаеш мае адносіны да нашых кіраўнікоў.

– Так. Але я лічу Латыпава дастаткова інтэлігентным чалавекам. Тым больш што ўвесь час ён падкрэсліваў, што гэта яго асабістая ініцыятыва. Таму, калі што-небудзь трэба, ты скажы. Я сустрэнуся з Латыпавым яшчэ раз.

– Ніякай дапамогі мне не трэба. Ёсць толькі адна праблема – з прапіскай Ірыны…

Справа ў тым, што Ірына Міхайлаўна ў нашым консульстве ў Празе абмяняла стары пашпарт на новы. Аднак калі пайшла ў ЖЭС, каб паставіць штамп аб мінскай прапісцы, ёй сказалі, што зрабіць гэтага яны не змогуць, паколькі ў яе чэшскі штамп аб пастаянным пражыванні ў Чэхіі.

– Тут, Генадзь, у мяне праблема… – сказаў Васіль. – У выпадку чаго… – Ён сумна і шматзначна замоўк. – Для мяне гэта будзе трагедыя. Таму што, калі не будзе штампа аб мінскай прапісцы, Ірыну выкінуць, а кватэру забярэ дзяржава. Гэта мяне турбуе… А ўсё астатняе неістотнае…

Пасля гэтага я звязаўся з Латыпавым і сказаў, што ёсць патрэба сустрэцца. Ён прыехаў да мяне на дачу. Я папярэдзіў:

– Васіль не хоча быць некаму абавязаным, тым больш каб гэта было звязана з Лукашэнкам. Ён помніць, як Аляксандр Рыгоравіч сказаў, што на пахаванне Генадзю Дзмітрыевічу Карпенку чаравікі купляў. Васіль баіцца, каб нешта такое не было заяўлена пасля яго смерці.

На гэта Латыпаў заўважыў:

– Я ж вам сказаў, што гэта мая асабістая ініцыятыва.

– Калі сапраўды гэта не дойдзе да Лукашэнкі, тады я скажу аб адной турбоце, якая вельмі трывожыць Васіля. Гэта – прапіска Ірыны Міхайлаўны. Наколькі разумею, для вас гэта не праблема.

– Абсалютна… А яшчэ?

– А больш ніякіх просьбаў няма.

– Можа, з лекамі?

– Не. Гэта адзінае, аб чым сказаў мне Васіль.

– Добра. Дапамагу.

Потым я папрасіў яшчэ аб адным, ужо па ўласнай ініцыятыве:

– На паліграфкамбінаце ляжыць набраны першы том Збору твораў Быкава. Каб выпусціць яго, спатрэбіцца літаральна некалькі дзён. Дайце, калі ласка, каманду аддрукаваць хаця б дзясятак экзэмпляраў, каб Васіль патрымаў у руках гэты том…

Латыпаў адказаў:

– Генадзь Мікалаевіч, пастараюся і гэта зрабіць.

Што датычыцца першай просьбы, Урал Рамдракавіч дапамог аператыўна: Ірыну Міхайлаўну прапісалі вельмі хутка – усё было зроблена літаральна за некалькі гадзін. І Васіль сказаў мне: «Дзякуй, Генадзь». Думаю, што добра, што ён паспеў зняць з душы гэты клопат, – гэта было вырашана яшчэ да Бараўлянаў. Што ж датычыцца другой маёй просьбы, дык пазней я даведаўся: званок выдаўцам быў, аднак пасля – не ведаю ўжо, якія сілы ўмяшаліся – быў яшчэ адзін званок: не друкаваць. Гэты званок і аказаўся вырашальным…

А ў Бараўлянах было ўжо зусім сумна, бо мой цёзка – урач Генадзь Мікалаевіч Мураўёў адразу сказаў:

– Васілю Уладзіміравічу засталося жыць зусім-зусім нядоўга. Самая вялікая задача для мяне, каб ён адзначыў свой дзень нараджэння жывым…

У бальніцы Васіль быў мудрым, быў мужным, быў добрым, але ўжо быў слабым. Аднак зноў жа ніколі ні адным сваім словам ці рухам не выдаў, што яму балюча.

Я пытаўся ў той час у Мураўёва, як Васіль, – і Генадзь Мікалаевіч гаварыў, што трымаецца ён вельмі мужна, сціпла і мудра, разумее, у якім ён стане. Хоць многія ў такім становішчы капрызнічаюць, думаюць толькі пра сябе, крыўдзяцца на любую непрыемную для іх рэч. У Васіля гэтага не было зусім. А было яму, як казаў Мураўёў, вельмі цяжка, жахліва балюча…

У той час ён заўсёды прасіў прывезці яму газеты. Я прывозіў, і ён радасна дзякаваў:

– Вось і добранька…

Адзін раз толькі казаў… Я тады спытаў:

– Ну, Васіль, што ты тут робіш?

– Рыхтуюся да сустрэчы з Богам.

Не скажу, што гэта было сказана трагічна – гэта было сказана быццам бы і з усмешкай, а найбольш з нейкім спакоем, як пра нешта такое, што для яго ўжо вырашана…

Не ведаю, як у дачыненні да іншых, а ў дачыненні да мяне ён не хацеў паказваць свае пакуты і ўсведамленне блізкага адыходу. Хоць, цяпер успамінаючы тыя сустрэчы, думаю, што напрыканцы кожнай ён развітваўся назаўсёды.

…Ужо дастаткова многа часу прайшло пасля таго, як мы паклалі яго ў зямлю, але й сёння ў мяне яшчэ адчуванне, быццам ён тут. Ён жа доўга жыў спачатку ў Фінляндыі, потым у Германіі, і я знаў, што ён ёсць, але – далёка. Як пісьменнік ён ёсць і застанецца назаўсёды, а як чалавек… І сёння яшчэ часам міжвольна думаю: а вось жа там ёсць Васіль, і калі што якое, дык можна пазваніць яму і параіцца… Мне лягчэй жылося на зямлі, калі я ведаў, што хай не паблізу, у Хельсінскі, Нямеччыне ці ў Празе, але ёсць Васіль Быкаў, што ён жыве, думае, гаруе. Мне ад гэтага было нашмат святлей. А калі ён прыедзе, мы з ім абавязкова сустрэнемся і будзем хадзіць, як раней, над Свіслаччу, і ён будзе цікавіцца тым, што піша прэса, што робіцца ў Саюзе пісьменнікаў і ў нашай Беларусі… Я цяпер усё часцей задумваюся пра Васіля і ад таго, што ўспамінаю, ён робіцца яшчэ больш блізкім і дарагім…

Літаратурны запіс і публікацыя Сяргея Шапрана

 

1 Дарчыя надпісы на наступных кнігах: Быкаў В. Пайсці і не вярнуцца: аповесці. – Мінск: Маст. літ., 1979; Быкаў В. Знак бяды: аповесць. – Мінск: Маст. літ., 1984; Быкаў В. Праўдай адзінай: літ. крытыка, публіцыстыка, інтэрв’ю. – Мінск: Маст. літ., 1984; Быков В. В тумане: повести. – М.: Сов. пис., 1989; Быкаў В. Доўгая дарога дадому: кніга ўспамінаў. – Мінск: ГА БТ «Кніга», 2002.

2 Дарчыя аўтографы на наступных кнігах: Бураўкін Г. Варта вернасці. – Мінск: Маст. літ., 1978; Бураўкін Г. Узмах крыла. — Мінск: Маст. літ., 1995; Бураўкін Г. Паміж зоркай і свечкай. – Мінск: Бацькаўшчына, 2000.

3 В. Быкаву Г. Бураўкін прысвяціў вершы: «Балада пра мінёраў», «Усё не затухае бой…», «Даруй!» і «Ідзе жыццё…». Апроч таго, узгадаў яго ў вершы «Ну што, браткі Рыгор і Ніле…» (з падназвай «Да “мінімізацыі” праграм па беларускай літаратуры ў школах»).