…Жыць – гэта проста ісці ўгару.
І неба, і крыж трымаць…

— Вольга Гронская

Чытайце “Дзеяслоў” №108!

Чытаць “Дзеяслоў” №109!

Чытайце “Дзеяслоў” №107!

Чытаць “Дзеяслоў” №106!

Чытайце “Дзеяслоў” №105!

Чытаць “Дзеяслоў” №104!

Лявон
Словы пра рокера Лявона Вольскага

 

Абаяльнасць

У Лявона Вольскага ёсць прыродная абаяльнасць і мастакоўскі артыстызм. Таму ў нашым простым свеце, дзе ўсе добрыя знаёмыя і адно да аднаго звяртаюцца на «ты», Лявон можа без усялякай напругі звяртацца да людзей на «Вы». Яму пасуе гэткая выхаванасць і grzeczność, калі хочаце. Некаторыя з нас спрабавалі пераходзіць з простанароднага «ты» на артыстычнае «Вы», але ж далёка не ва ўсіх гэта атрымлівалася. Лягчэй тыкаць, а вось выкаць ужо цяжкавата, бо «Вы» можа прагучаць занадта салодка ці задужа лісліва і выклікаць прыкрасць. Трэба мець добры слых, каб патрапіць у натуральнае «Вы». Лявон патрапляе. Мае слых.

Калі я аднойчы пачуў, як пяцігадовы сын майго сябра Франусь крычаў сваёй маці: «Ірка, жэрці давай! Бульбу фры хачу і колу з лёдам!» – мне згадаўся выхаваны рокер Лявон, яго заўсёднае «Вы» і яго артыстычныя бацькі – Артур ды Святлана, якія змаглі перадаць у спадчыну свайму таленавітаму сыну мастацкую абаяльнасць.

 

Віно

Выдатна помніцца ўсё першае: урок, цыгарэта, чарка гарэлкі, пацалунак… Пра апошняе звычайна і не згадваюць, бо не лічаць апошні пацалунак за апошні, як і апошнюю праспяваную песню ніхто не называе апошняй. Спадзяванне на працяг, на лепшае заўтра, на будучы сезон – у нашай крыві. Можа, таму для мяне вельмі каштоўны ўспамін пра апошнюю бутэльку віна, якую мы выпілі разам з Лявонам Вольскім.

У пачатку дзевяностых быў залаты час для Беларусі. Усе ўсё стваралі. Пісаліся новыя кнігі, гралася новая музыка, гучалі новыя песні, утвараліся новыя партыі, адчыняліся радыёстанцыі і тэлеканалы, запачаткоўваліся новыя выдавецтвы – бела­рускі свет абнаўляўся. Кожнае новае пачынанне адзначалася шумным банкетам. Можна было ісці па вуліцы – і трапіць на банкет.

Так аднойчы я крочыў па вуліцы Максіма Багдановіча і сустрэў знаёмых, якія збіраліся адзначаць стварэнне новай радыёстанцыі. Журналістка Жанна ўзначаліла новае свабоднае радыё. З ёй я на старым радыё вёў хіт-парад, таму Жанна і запрасіла мяне на банкет. Пасадзілі мяне паміж жонкай мультыплікатара Ленкіна і рокерам Лявонам. Жонка мультыплікатара ўсміхалася, ды так шырока і прыязна, што мне захацелася выпіць мацаванага віна. Так здараецца, што ў цёплы сонечны чэрвеньскі вечар хочацца выпіць многа самага таннага віна.

Разам з Лявонам і Алегам Дземідовічам мы схадзілі на піўзавод. Там мясцілася маленькая крамка, дзе пустыя піўныя бутэлькі абменьвалі на поўныя – з півам і танным віном. У крамцы мы набралі віна, купілі за грошы. У залаты час можна было дамаўляцца – і мы дамовіліся набраць віна за грошы, а не за пустыя бутэлькі.

Пілі мы доўга. Мы пілі і спявалі. Лявон граў на гітары, а мы спявалі. Спявала журналістка Жанна і жонка мультыплікатара Ленкіна, спявалі Алег Дземідовіч і Юрась Ляўкоў. Пачатак дзевяностых – пявучы час. Мы так наспяваліся ў той вечар, што раніцай мне стала зусім кепска. Мне было так блага і млосна, што я даў сабе слова кінуць піць віно. Так, я з тых, хто дае сабе слова і яго трымае. Даў слова, што больш ніколі не зраблю ніводнага глытка таннага віна. Чарніла, вінчык, чырвоненькае, барматуха застаюцца ў маім мінулым.

Слова я стрымаў. Праз гадоў дзесяць я спытаў у Алега Дземідовіча, як і калі ён кінуў піць. Як жа моцна я здзівіўся, калі пачуў, што апошні раз ён піў віно разам са мной. Запамінальны атрымаўся банкет… Пасля яго і я, і Лявон яшчэ крыху выпівалі: Лявон – лёгкае, а я – моцнае. Пазней я, як і Дземідовіч, назаўжды завязаў з п’янкамі. Час стаў невясёлы, няспеўны, нестваральны. У такі час патрэбныя асцярожнасць, стрыманасць і цвярозасць, у такі час лепш не піць.

 

Выступленні

Выступаць з Лявонам Вольскім на адной сцэне небяспечна. Зрэшты, як і са мной выступаць рызыкоўна. Мы можам не тое сказаць, не пра тое заспяваць і не тых, каго трэба, пахваліць. Яшчэ мы можам пажартаваць і пасмяяцца, паіранізаваць, пасцябацца – і спадабацца людзям. Мы вясёлыя. Мы шмат разоў стаялі на адной сцэне і нешта казалі ў адзін мікрафон.

Першы раз я выступіў разам з Лявонам, калі ён спяваў у рок-гурце «Мроя», ішла вясна 1985-га. Дзяржава зрабіла выгляд, што ўсім мастакам і музыкам можна выходзіць на вуліцу і спяваць свае песні, чытаць свае вершы, выстаўляць свае карціны і танцаваць. Можна? Выдатна! Мы выйшлі і выставілі карціны, і прачыталі вершы, і праспявалі песні.

Наша выступленне ў Траецкім прадмесці скончылася для мяне сумнаваценька. Цэнзары выбралі менавіта мяне для публічнага прыніжэння: яны забаранілі выдавецтву прадаваць маю першую кнігу вершаў «Груд». Увесь наклад парэзалі на лапшу і здалі ў макулатуру. Лявону, з яго «Мрояй», таксама забаранялі выступаць. Звычайна за пару гадзін да канцэрта прыходзілі электрыкі ў цывільным і абясточвалі сцэну. Лявон Вольскі прымаў гэта стаічна. Незадаволенасць ён хаваў за жартам: «Зноў ток скончыўся. Трэба пачакаць, пакуль новы падвязуць!» Фанаты «Мроі», Лявона і рок-н-ролу ўсё цудоўна разумелі…

Ёсць мы, і ёсць яны. Яны заўсёды будуць блакіраваць, адключаць, перашкаджаць, забараняць, разбураць; а мы будзем ствараць, маляваць, спяваць, выдаваць кніжкі і танцаваць. З таго першага выступлення ў Траецкім праляцела трыццаць пяць гадоў, але ў тутэйшым свеце не так шмат чаго змянілася, бо ўсё яшчэ небяспечна выступаць на адной сцэне з Лявонам Вольскім. І гэта мяне моцна радуе. Як і цябе, спадзяюся.

 

Маштаб

Сказаць табе, што такое рок-н-рол? Скажу. Ты прыходзіш на рок-канцэрт у шэрым незашпіленым шыкоўным палітоне. Ні адна паскуда цябе не спыняе. Ты ідзеш праз гаманлівы і рухавы натоўп. Ты прадзіраешся да сцэны. Заскокваеш на яе. Гурт валіць рок-н-рол. Грае так, што ў слухачоў галовы адрываюцца. Фронтмэн крычыць. Ён крычыць пра важнае, пра самае важнае і патрэбнае. Ты здымаеш з сябе палітон і пачынаеш круціць яго над галавой. Ты танцуеш на сцэне і круціш над галавой палітон. Ты… Добра, гэта не ты танцуеш на сцэне і не ты размахваеш палітонам. Гэта я танцую, а Ігар Варашкевіч крычыць пра важнае і патрэбнае. Я, танцуючы, сыходжу за сцэну, затанцоўваю ў цемру і бачу там дзяўчыну. «Ты хто? – пытаюся – І што ты тут робіш?» – «Я – дзяўчына Лявона Вольскага!» – усміхаецца. Не веру. Перапытваю ў Алега Дземідовіча, а ён смяецца: «Так. Гэта Анечка – дзяўчына Лявоніса…»

Для ўсіх слухачоў, гледачоў і рок-н-рольшчыкаў той вечар мала чым запомніўся. Рокеры адыгралі канцэрт, народ паспяваў, патанцаваў, выпіў, адпачыў і павесяліўся. Мне ж вечар з раскручваннем палітона помніцца дэталёва, бо менавіта за сцэнай у час знаёмства з Анечкай я заўважыў, адчуў і зразумеў, што ў рокераў адбылася змена маштабаў. Раней рок быў стадыённым, манументальным, глабальным, а цяпер ён стаў рэгіянальным, карчомным, зрабіўся клубным і барным. Яшчэ ўчора можна было выйсці на рок-сцэну і паміж выступленнямі гуртоў крыкнуць: «Я стану вашым прэзідэнтам!» Учора было можна, а цяпер нельга, бо наша рок-сцэна змянілася, трансфармавалася, зменшылася. Месца Амерыкі, Брытаніі і Аўстраліі ў тутэйшых рокераў заняла Польшча ды Расея. Замест глабалізму і касмізму з іх пацяклі народнасць і правінцыйная краёвасць. Так супала, што сімвалам змены маштабаў у рок-н-роле для мяне стала дзяўчына Лявона Вольскага – Анечка – залатая паненка рэгіянальнасці. Яна прыйшла ў рок-тусоўку, а я з яе сышоў. І больш не танцаваў на сцэне, не высоўваўся ў прэзідэнты і не круціў над галавою дарагі палітон.

 

Чамаданчык

На шматлюднай тусоўцы я ўбачыў Лявона з невялічкім акуратным чорным чамаданчыкам. Той чамаданчык меў манкую прывабнасць, і мне захацелася патрымаць яго ў руцэ, узважыць, памахаць ім, зазірнуць усярэдзіну, адным словам, пазабаўляцца мне заманулася.

«Лявоніс, дай чамаданчык!» – папрасіў я. Ён сумеўся і, зірнуўшы ў зямлю, адказаў: «Не магу! Я ў вобразе. Чамаданчык – частка майго сцэнічнага персанажа. Аддам яго табе – разваліцца персанаж і я выпаду з вобраза, а ў мяне да выступлення засталося нейкіх пяць хвілін!» – «Разумею…» Сапраўды…

Тады я зрабіў для сябе адкрыццё: Лявон старанна рыхтуе свой сцэнічны вобраз. Ён можа стаць змагаром з бел-чырвона-белым тварам, можа зрабіцца замбаком, які паўстаў з пекла, можа стаць амерыканскім каўбоем, піратам Карыбскага мора, фанатам «Нірваны», растаманам, хіпаном ці прайдзісветам з прываблівым чамаданчыкам. Лявон на беларускай рок-сцэне самы вялікі майстар пераўвасабленняў. Змяняецца час – і змяняюцца вобразы, створаныя Лявонам. Сачыць за імі – адно задавальненне, бо вобразы здзіўляюць і ты ніколі не ведаеш, якога новага героя заўтра пакажа рок-артыст Лявон Вольскі.

 

«Калідор»

Лявон Вольскі – рок-паэт. Як і кожны паэт, ён «не самотны, бо кнігу мае». Тая кніга называецца «Калідор». Друкавалася яна невялічкім накладам у правінцыі, выходзіла ў далёкім 1993 годзе, таму зараз «Калідор» цяжка знайсці нават у вялікіх бібліятэках.

Пакажу табе свой любімы верш Лявона цалкам. Зазвычай крытыкі цытуюць кавалкі твораў, мне гэта не падабаецца. Не стану я рэзаць верш на кавалкі. Чытайма:

 

Чырвонае шкельца

Пачатак вясны

неадчувальны.

Ляснулі дзьверы.

Я знайшоў на асфальце

чырвонае шкельца.

 

Я выходжу з аднаго будынка

і заходжу ў другі.

Гэтак увесь дзень.

Учора я знайшоў на асфальце

чырвонае шкельца.

 

Зь неба падае сьнегадождж.

Вецер. Вільгаць. Слота.

У адным зь бясконцых будынкаў

я згубіў

чырвонае шкельца.

 

У паэзію Лявон увайшоў разам з сябрамі рок-паэтамі: Анемподам – Міхалам Анемпадыставым, Філам – Феліксам Аксёнцавым, Бабковым, Кнышом, Сысам і Сапач. Пра беларускую рок-паэзію яшчэ напішуцца добрыя словы, а я для аматараў жартаў нагадаю псеўданімы, пад якімі Вольскі надрукаваў вершы ў зборніку «Калідор»: Лявон Гамонскі, Гамон Кастольскі, Кастусь Ляванец, Валюсь Лявонскі, Кастон Кастусец, Лявось Гальскі, Гамусь Вальманец, Лятусь Магальскі, Саткусь Маганец, Кастусь Гаманец…

Верш «Чырвонае шкельца» падпісаны Лявонам Вольскім. Хто б сумняваўся! У найлепшага верша мусіць быць і найлепшы аўтар.

 

Праекты

Лявон – мастак з праектамі. Іх у яго шмат розных: рок-гурт «Мроя», рок-гурт N.R.M., гурт «Крамбамбуля», рок-спектакль «Народны альбом», праект актуальных куплетаў «Саўка ды Грышка», вершы, сабраныя ў кнігу «Калідор», апавяданні, выдадзеныя ў кнізе «Міларусь», коміксы, намаляваныя ў часопіс «Бярозка»…

«Нам трэба падумаць і нешта зрабіць разам…» – кажа мне Лявон пры сустрэчы.

Пагаджаюся, бо Лявон Вольскі – надзейны паплечнік у праектах.

«З Міхалам Анемпадыставым мы збіраліся зрабіць альбом з песнямі пра мора… Адкладалі на заўтра і даадкладаліся. Міхал памёр, і альбома пра мора не будзе…»– кажа Лявон. І мы маўчым, думаем, што б такое важнае і вартае зрабіць разам.

Як для мяне, дык самае вартае і важнае, што мы рабілі разам, – кнігі для дзяцей пра выбітных мастакоў. Кнігі пра Казіміра Малевіча, Марка Шагала, Хаіма Суціна, Восіпа Цадкіна, пра Віцебскую і Парыжскую мастацкія школы Беларусі. Лявон Вольскі і Андрэй Хадановіч пісалі ў тыя кнігі вершы, а я – казкі.

Пра Марка Шагала ў Лявона атрымалася так:

 

Шагала ведаюць у свеце

Усе – дарослыя і дзеці.

Паехаў з Віцебска ў Парыж ён

І там дабраўся да вяршыняў.

Вісяць ягоныя карціны

І ў Нью-Ёрку, і ў Афінах.

Ад Барселоны да Шанхая

Ўсе ў захапленні ад Шагала.

Але заўжды ты мусіш помніць:

Шагал – ён віцебскі, наш, хлопец.

 

Рабіць кнігі для дзяцей – ганаровы абавязак кожнага літаратара, але ж трэба і дарослых радаваць. Сумна, што не будзе праекта з песнямі пра мора… А можа…

 

Барселона

Патэлефанаваў мне Лявон, дамовіліся з ім пра сустрэчу, і ён завітаў у майстэрню, каб распытаць у мяне пра Барселону. Каму іншаму я не стаў бы расказваць пра найлепшыя мясціны ў гэтым фантастычным горадзе. Нарасказваўся. Пакажаш чалавеку цудоўны куток у казачнай Каталоніі, а ён з’ездзіць туды, паходзіць, паглядзіць і выкажацца: «Дрэнь – твая Барселона! Я ж думаў, там сапраўды нешта надзвычайнае, а замест казкі бачу брудны паўднёвы горад, напоўнены дурнаватымі турыстамі, потнымі злодзеямі і крыклівымі нахабамі…» Пасля пачутай абразы ў бок Барселоны мне доўгі час ні з кім не хочацца пра яе гаварыць. Нашто карміць свінню апельсінамі? Марнатраўства адно. Так і расказваць пра Барселону варта толькі тым, хто цябе разумее і яе ацэніць.

Лявон Вольскі з тых, хто мяне разумее. Таму і расказаў я яму пра барселонскіх апосталаў: Пікаса, Гаўдзі. Міро. Расказаў пра праспекты Паралель і Дыяганаль, пра порт і вуліцу Рамбла. Лявон з’ездзіў у Барселону з жонкай Анечкай. Барселона ім спадабалася, так ён мне потым сказаў… Лявон умее быць удзячным, што важна, прынамсі – для мяне.

 

Аўтапартрэт

У падземных пераходах я не кідаю грошы жабракам і музыкам. У мяне ёсць іншыя месцы для ахвяраванняў. Калі я бачу чужую бяду, то адразу згадваю розныя праблемы родных і блізкіх. Дапамагаю найперш сваім і лічу гэта натуральным.

Праўда, здараюцца і выключэнні. Калі чую ў падземным пераходзе сваю песню ці песню Лявона, я ўзнагароджваю музыку грашыма. Зразумела, што ў падобным выпадку я эгаістычна ўзвышаю і сябе. Так, узвышаю, але не толькі сябе. Звычайна вулічныя музыкі выконваюць песню «Тры чарапахі» або «Госці», выбраныя з безлічы Лявонавых кампазіцый. Каб я быў вулічным гітарыстам і спяваў у падземных пера­ходах, дык узяў бы іншую, спяваў бы песенны аўтапартрэт Лявона «Я рок-музыкант»:

Я не люблю шыкоўных баляў.

Я не прыхільнік эстэцтва.

Мне не даспадобы духоўны гандаль

І талент, які прадаецца.

 

Я не люблю салодкіх спеваў

І песень рэстаранны варыянт.

Я з тых, хто не шкадуе свае нервы,

Я рок-музыкант.

 

Прыпеў: (2 разы)

Я рок-музыкант старых традыцый.

Гэта не прызванне, гэта пазіцыя!

(…)

 

Я не шукаю славы таннай,

Я пяю не для грошай.

Я хачу застацца салдатам,

Салдатам цяжкага року.

 

І нішто ўжо мяне не зменіць,

Думаць і граць буду толькі так.

Я хачу памерці на сцэне.

Я рок-музыкант.

 

Унікальнасць аўтапартрэтнай рок-кампазіцыі мне паказаў Аляксей Казлоўскі з гурта «Сузор’е». На фестывалі «Тры колеры» ён падышоў да сяброў журы і праспяваў прыпеў:

 

Я рок-музыкант старых традыцый.

Гэта не прызванне, гэта пазіцыя!

 

Ён разы тры праспяваў «Я рок-музыкант», а потым сказаў: «Гэта лепшае, што я пачуў на фестывалі… Гэта проста супер!»

 

Карціна

Заможны заказчык папрасіў Лявона Вольскага напісаць для яго гарадскі края­від. Ад падобных заказаў мастакі не адмаўляюцца, тым больш што Лявон заўсёды ахвяраваў вольны час і на жывапіс. Таго часу ў паспяховага рок-музыканта не так і шмат. Жывапісам Лявон займаўся нячаста, а таму і не ведаў, колькі трэба папрасіць за свежую карціну.

Каб не прадаць яе танна, ён патэлефанаваў аднакурсніку па мастакоўскім вучылішчы – Сержыку і папытаўся ў яго пра кошты на краявіды, напісаныя алеем на палатне. Сержык узрадаваўся, пачуўшы Лявонаў голас, але замаркоціўся ад пытання пра кошты на карціны. Ён так занудзіўся, што сказаў: «Лявон, ты лепш спявай, а карціны табе пісаць не трэба. Карціны няхай іншыя напішуць…» Давялося Лявону Вольскаму ісці ў мастацкі салон, каб паглядзець цэны на сучасны жывапіс.

 

Палац Рэспублікі

Рускі рокер Юра Шаўчук у гады маладосці неяк сказаў журналісту Славіку Ахроменку, што ён ніколі нічога кепскага не скажа пра тых, хто выконвае рок-музыку. Тады рок быў пад забаронай, тады яшчэ не выпусцілі рускіх рокераў на Чырвоную плошчу ў Маскве і не ўзнагароджвалі іх медалямі ў Крамлі. Тады я ледзь не прыняў гэтыя словы Шаўчука за такую патрэбную ўсім праўду. Я нават быў блізкі да таго, каб перастаць крытыкаваць розных ушлёпкаў з гітарамі.

Словы Шаўчука пра добрае стаўленне да братоў па сцэне я надрукаваў, нават ведаючы пра іх памылковасць. Большасць рускіх рокераў даўно сапсаваліся, сапселі і згнілі. Мала хто з іх дапамагаў беларускім рок-музыкам, калі тых пачалі забараняць. Выступленні Лявона Вольскага, Ігара Варашкевіча, Касі Камоцкай, Змітра Вайцюшкевіча ў Беларусі забаранялі і забаранялі. Іх забаранялі за мову, за палітыку, за сацыяльную праблемнасць, за крытыку ўлады… Красамоўны факт – ніводны беларускі рокер не выступіў на сцэне Палаца Рэспублікі. Бог мой, якая толькі дрэнь не спявала і не высцёбвалася на той сцэне! Такое адчуванне, што там адспявала, адкрыўлялася і адтанчыла ўся брыда з усяго свету.

Чаму я так кажу пра артыстаў? Ёсць у мяне жудасны прыклад Гарыка Сукачова, які спяваў у Палацы Рэспублікі, калі мы – тутэйшыя – выносілі з падземных пераходаў параненых і глядзелі ў твары людзей, забітых падчас тэракта ў мінскім метрапалітэне 11 красавіка 2011 года. Не браты мне такія Гарыкі… Ведаю, людзі прасілі Сукачова спыніць канцэрт. Не спыніў, Сука…

Сам я ніколі не быў у канцэртнай зале Палаца. Не быў, бо даў сабе слова, што не зайду туды, дзе забаронена спяваць Лявону. Нашто мне ісці ў месца, дзе забаронена спяваць нашы песні, мае песні?

Цяпер пра светлае… Упэўнены, што канцэрт Лявона Вольскага ў Палацы Рэспублікі адбудзецца абавязкова.

 

Пафас

Няма нічога больш агіднага за фальшывы пафас. Палітыкі і эстраднікі будуюць кар’еры менавіта на такім фальшаку, які ў афіцыйных выданнях называюць папулізмам. Яны ў нас за дабрыню, святло, справядлівасць, свабоду, роўнасць, братэрства… Яны супраць зла, гвалту, цемрашальства… Яны на словах больш святыя, чым сам Pontifex Romanus. Таму так цяжка напісаць шчырую пафасную кампазіцыю, так цяжка скласці праўдзівы пафасны верш і цяжка зрабіць пафаснае запамінальнае выступленне.

Зрабіць тое можна толькі ў адпаведны час. Ён прыходзіць, абвастраюцца зрок і слых. Ты пачынаеш бачыць і чуць, пачынаеш адрозніваць фальш ад шчырасці, святло ад цемры і дабро ад зла. Амаль дваццаць гадоў у Беларусі цягнуўся застой, у якім панавалі стома, вяласць і абыякавасць. Еўрамайдан у Кіеве скалануў свет. Пафас зноў зрабіўся запатрабаваным. Ён спатрэбіўся, каб падтрымаць крымскіх татараў, пасля таго, як было задушана іх вызваленчае паўстанне. Ён запатрабаваны на вайне за Украіну. Быў ён запатрабаваны і на святкаваннях стагоддзя з дня абвяшчэння беларускай незалежнасці. Шмат хто з нашых музыкаў і паэтаў напісаў пераканаўчыя пафасныя творы, але найлепш гэта атрымалася ў Лявона.

 

Цукеркі

Раскажы мне, як чалавек есць цукеркі, – і я скажу табе, хто ён такі… Можна з гэткага боку падысці да напісання літаратурнага партрэта, а можна зайсці з супраць­леглага: апісаць, як чалавек есць шакаладную цукерку, а чытач сам прыдумае яго іншыя паводзіны, уявіць яго кулінарныя захапленні і любімыя пачастункі.

Я сустрэў Лявона, які еў шакаладныя цукеркі, у падземным пераходзе пад пляцам Перамогі. Ішоў ён павольна-павольна, у адной руцэ трымаў каробачку, у другой – цукерачку. Ён еў цукерачку з асалодай, як падлетак. Побач з Лявонам павольна-павольна ішла ягоная сяброўка Янка, яна таксама ела цукерку, як падлетак. Лявон і Янка выглядалі закаханымі падлеткамі, якія на апошнія грошы купілі сабе каробачку шакаладных цукерак. Яны і мне прапанавалі пачаставацца, але я вырашыў не парушаць іх шакаладны інтым сваёй доўгай прысутнасцю. Падзякаваў за прапанаваны пачастунак і сышоў, радуючыся простаму цукерачнаму шчасцю.

 

Дзятліковіч

Літаратар Віктар Дзятліковіч прапанаваў мне паўдзельнічаць у праекце – зрабіць кнігу «Іх Мроя. Іх N.R.M.». Ён пісаў тую кнігу і фінансаваў яе выданне, а я мусіў арганізаваць яе друк. У нейкі момант я падумаў, што лепш зрабіць кнігу пра Лявона Вольскага, бо такі праект мне бачыўся больш паспяховым, больш актуальным і перспектыўным. Кніга пра рок-гурт «Мроя» выглядала мемуарнай, яна не зусім адпавядала нашай футурыстычнай музычнай тусоўцы. Дзятліковічу я сваіх думак не выказаў, бо мне прапаноўвалася тэхнічная, а не творчая праца. Нашто прытарможваць працэс? Сэнс? Няхай з’явіцца кніга пра гурты, а пазней, калі зоркі складуцца патрэбным чынам, выйдзе кніга і пра Лявона. У кожным разе, дзве кнігі пра беларускі рок-н-рол лепей за адну.

Неўзабаве «Іх Мроя. Іх N.R.M.» пабачыла свет. Мы з Віктарам не вельмі спа­дзяваліся на вялікую ўдзячнасць герояў кнігі, але не думалі, што некаторыя з іх пачнуць нам пагражаць судамі за «хлусню і скажэнне фактаў». Да судоў, дзякуй Богу, справа не дайшла, бо кніга атрымалася, скажу проста, кампліментарнай. Ну і фактычных памылак у ёй, з майго, рэдактарскага пункта погляду, не было. Размовы, што вяліся вакол кнігі «Іх Мроя. Іх N.R.M.», пераканалі мяне ў правільнасці намеру рабіць кнігу пра Лявона Вольскага. Ён, будучы рэальным лідарам, ніколі не цягнуў коўдру папулярнасці на сябе. Наадварот, ён рабіў усё, каб падзяліцца ўласнымі здольнасцямі і поспехам з іншымі. Лявон – творца шчодры. Кнігу пра яго абавязкова нехта некалі напіша, можа, нават той жа Віктар Дзятліковіч.

 

Індульгенцыя

Усе ўсіх крытыкуюць. Несупынна. Усе ведаюць адказы на самыя цяжкія пытанні… Што рабіць? Як перамагаць? Дзе знайсці шчасце? Здаецца, што спыніць крытыканства немагчыма. Ты ж і сам ведаеш: як лепш, дзе памылкі, хто вінаваты. Сказаць сабе «Стоп, крытыкан!» цяжка. Разумею. Таму я не адзін дзень думаў, як спыніцца і перастаць крытыкаваць іншых творцаў. Прыдумалася індульгенцыя. Бяру і выдаю паэту ўяўную індульгенцыю ад Адама Глобуса. Паэт можа рабіць што і як захоча, а я не стану яго крытыкаваць.

Сам я не люблю трасянку, мне ад яе робіцца млосна. Калі чую ад каго-не­будзь «Лупіце на трасянцы!», мне хочацца скуру злупіць з такога агітатара. Ёсць толькі два чалавекі, якім я згодны дараваць трасянку: Марыя Мартысевіч і Лявон Вольскі. Чаму? Таму што я выпісаў ім індульгенцыі.

У мяне бывае добры настрой, і тады я кажу: «Лявону Вольскаму можна ўсё! Выдаю яму індульгенцыю!» Можа падацца, што індульгенцыі я выдаю лёгка. Не! За ўсё сваё доўгае жыццё я выдаў іх толькі тры. Іх атрымалі: Лявон, Марыйка і Лёнік Тарасевіч. І ўсё! Не стану казаць, што гэта найлепшыя творцы ў нашай роднай Беларусі, але для мяне яны адметныя тым, што я забараніў сабе іх крытыкаваць. Гэта досыць цяжка. Не люблю правінцыю, не люблю фестываль «Басовішча» (не з’ездзіў на яго ніводнага разу), не люблю сармацкі партрэт… Я шмат чаго не люблю з таго, што любяць і культывуюць Лявон, Марыйка і Лёнік. Пэўна, і яны не прымаюць многія з маіх каштоўнасцяў. Свет дзівосны, бо разнастайны. У іх – адзін, у мяне – другі, і для мяне важна прыняць іх свет цалкам, без выняткаў. Прыняць і зразумець.

 

Калі дажывем да адлігі…: выйшаў новы “Дзеяслоў”

У нумары: новыя вершы Андрэя Хадановіча, працяг рамана Уладзіміра Някляева, проза Уладзіміра Арлова і Віктара Казько, эсэ Адама Глобуса пра Лявона Вольскага, малюнкамі якога ўпрыгожана вокладка нумара.

ПАЭЗІЯ
Андрэй Хадановіч. Калі дажывем да адлігі… Вершы.
Ігар Сідарук. Нам дротам зашывалі рот. Вершы.
Зміцер Захарэвіч. Белая музыка. Вершы.
Валер Ягораў. Палёты ў сне. Паэтычныя мініяцюры.

ПРОЗА
Уладзімір Някляеў. Гэй бэн гіном. Раман. (Працяг).
Уладзімер Арлоў. Лета. Фрагмент рамана.
Віктар Казько. Сімка-Серафімка-2. З цыкла “Лёнькі, Ваські, Валодзькі”.
Марыя Сцяфанава. Верачка і Ганначка. Апавяданні.

ДЭБЮТ
Настасся Казак. Лічбавая Ева. Вершы.

ПЕРАКЛАДЫ
Крысцінэ Нёстлінгер. Конрад, альбо Хлопчык з кансервавай бляшанкі.
Урывак з рамана. Пераклад Арцёма Арашонка.

МАСТАЦТВА
Адам Глобус. Лявон. Словы пра рокера Лявона Вольскага.

ЗАПІСЫ
Уладзімір Ліпскі. Каранацыя душы. Споведзі.

ЭСЭ
Уладзімір Мароз. Новая зямля Якуба Коласа і Новае неба Казіміра Малевіча.
Павал Абрамовіч. “Баравікі мне часта сняцца…”
Якуб Колас на грыбных ростанях.

КНІГАПІС
Васіль Жуковіч. Сёмая вышыня. Рэцэнзія на кнігу Леаніда Левановіча.

Ілюстрацыі на вокладцы Лявона Вольскага.

Адзінота

Паэма

 

Дачцэ Алёне

Вершы гавораць пра тое, аб чым маўчаць.

Х.М. Энцэнсбергер

 

 

Зачын

Ноч. Я – адзін… Ды недзе там,

удалечыні,

Загучала нечаканая, дзіўная нота:

Гэта на душэўныя, сігнальныя агні

Адгукаецца спадарожніца – адзінота.

 

За вакном – неба зорнае. Звініць цішыня,

Але амаль нячутна, ледзьве ў вушах жывая.

Мелодыю космасу хочацца пераняць…

Крывінкаю кожнай планеты рух адчуваю.

 

Як кружэлка патэфонная, плыве Зямля,

Іголкай на ёй – маё параненае сэрца.

Яно часам абмірае, і вены смыляць,

Але ўсё роўна нецярплівай надзеяй б’ецца…

 

Адзінота спявае для ўсіх… Не толькі ты

Зачараваны тым, як падае, гасне знічка…

Застаецца мне ціха ў захапленні застыць:

Як Божы свет жыве прыгожа і гарманічна!

 

  1. Забытая сякера

Бацька смеласці вучыў мяне сурова,

А я, малы, доўга і шчыра верыў.

Калі нарыхтоўвалі трал ці дровы,

Ён ля кастрышча “забываў” сякеру.

 

Праз вярсту спыняў каня і прасіў збегаць,

Забраць інструмент нам вельмі патрэбны.

Ноч. Лясная дарога. Ты – адзін, бедны…

Але ідзеш, каранёў лічыш рэбры.

 

Цемра. Толькі ўверсе між дрэў у прагале

Палоска неба свеціцца прыкметна.

Арыенцір – у вачах, ды страх сцягае:

А раптам воўк выскачыць з чорных нетраў?

 

Лёс на смеласць мяне няшчадна праверыў,

Але іспыты не спыніць ніколі…

Тую “забытую” бацькаву сякеру

Я нясу і нясу праз сваю долю.

 

  1. Каласок

Стан і тэма – не старасці адкрыццё,

Пра адзіноту я думаю ўсё жыццё.

Адзінота – не толькі сум і слёзы…

У кнізе “Пакуль жыве мая бяроза”,

Рукапіс якой выдавецтва “згубіла”

І затым ніяк не магло адшукаць,

Ёсць мой аповед пра лёс каласка…

 

Я ніколі спагады сабе не прашу,

Ды, быццам у камень тупое зубіла,

Адзінота ўгрызаецца ў маю душу:

 

Наўзбоч асфальту ля кювета,

Дзе жвір пусты, сівы пясок,

Узняўся промнем ціха-светлым

Жытнёвы дробны каласок.

 

За ўзлескам пыльным, за ракою –

Палі, што вокам не абняць.

Звініць там дружнай талакою

Уся ягоная радня.

 

А тут з-пад шын шалёны вецер

Кулём злятае пад адхон.

Без спадзявання, што прыкмецяць,

Ён за паклонам б’е паклон.

 

Яму няўтульна і тужліва,

За зерне страшна: быць ці не?

Ды ўсё ж глядзіць на свет шчаслівы,

Свой лёс ніколі не кляне.

 

Наўзбоч гарачага асфальту,

Дзе жвір пусты, сівы пясок,

Пяе адзін, але без фальшу,

Жыццю падзяку каласок.

 

  1. Меліярацыя

Адзінока блукаю па мёртвай пустыні,

Там, дзе балоты ахоўвалі водны неруш.

Вецер шпурляе ў вочы пясок, сэрца стыне,

Трымцяць напнутыя горкай памяццю нервы.

 

Але што гэта? На даляглядзе – сінеча…

Няўжо ты выжыла ў дэбільнай калатнечы?

Ты не высахла? Ты вярнулася?

Як душа ўстрапянулася!

 

Ты вярнулася, мая рака –

З таямнічай глыбінёй віроў,

З танцам на водмелі печкуроў,

З песняй, якую шэпча асака…

Ты вярнулася, мая рака,

Тая, дзе выцягнуў першага шчупака,

Ты вярнулася, мая рака.

Як хораша і радасна мне.

Ты вярнулася, мая рака…

 

Толькі ў сне…

 

  1. Мая адзінота

Я разглядаю цябе нібы здалёку,

Але пазіраю ўважліва, хоць употай.

Сапраўды зразумець, разгадаць нялёгка…

Якая ж ты, мая адзіная адзінота?

 

Мая адзінота – дапытлівая…

 

Калі мама ці я вялі цябе ў дзіцячы садок,

Ты не хацела паслухмяна ісці па сцяжынцы,

А імкнулася, рвалася заўсёды некуды ўбок,

Каб разглядаць расу на траве, жылку на лісцінцы.

 

Мая адзінота – ранімая…

 

Калі з-за маіх поглядаў на экзаменах знізілі адзнаку,

Ты хадзіла да позняй начы па Мінску ў халодных боціках,

Ты не прыйшла ні да каго, каб на цёплым плячы ціха паплакаць,

А засталася адна ў самой сабе, у маўклівай адзіноце.

 

Цябе ў спалоху мы доўга шукалі, і не раз прасілі потым:

“Не бяры да галавы! Прападзі пропадам – адзнакі, дурні!”

Адзінота сядзела ў парку між заінелых дрэў і сумётаў…

Яна плакала ад незаслужанай крыўды. І думала…

 

Мая адзінота – таленавітая…

 

А талент ведае сабе цану,

Яго нельга сагнуць.

 

Мая адзінота – працавітая…

 

Яна ненавідзіць нахабных лайдакоў.

Калі тыя ўхіляюцца доўга ў нечым,

Проста змахне пот з ілба прыгожай рукой,

І ўзваліць сама чарговы груз на плечы.

 

Васіль Быкаў, якому яна афармляла кнігу

“Крыжовы шлях”, напісаў у лісце:

“Тут я хачу пацалаваць залатыя ручкі мастачкі,

тваёй мілай Алёнкі”.

 

Мая адзінота – смелая…

 

Для яе няма непадступных начальнікаў,

Яна справядлівая, таму – адчайная.

Мая адзінота – праўдзівая…

 

Яна праўдзівая, прытым – паталагічна,

Што для многіх калегаў зусім непрывычна…

Хоць жыццё – гэта крохкі, падманны лядок,

Яна за праўдай ідзе – слядок у слядок.

 

  1. Блізкая пара

Мы працуем у пары, хоць розныя мы,

Хоць падзел ёсць паміж пакаленнямі.

Шлях у нас – не крывы,

Ды па ўсім – не прамы,

Ён з лірычнымі адступленнямі.

 

Мы з табою намёртва ўпрэжаны ў плуг,

І пастромкі напнуты ад ворчыка.

Пуга нам не патрэбна, каб вершыць свой круг…

Плуг не намі названы творчасцю.

 

  1. Беларускі арнамент

Вечнасць колеры дзеліць сама,

Хоць колеры ўсе – крутыя.

Народ наш выбраў з іх нездарма

Святочныя і святыя.

 

Мне імпануе строгі ранжыр:

Белы, чырвоны і чорны.

Ромбы, дзяды, спарышы, крыжы –

Долі абрус непаўторны.

 

Круцяцца жорны быцця і ляцяць

Дні і гады, як лістота…

Родны арнамент – жыцця працяг

Мілай маёй адзіноты.

 

  1. Чалавек на лавачцы

Два тыдні пасля аперацыі спаць не мог,

Варочаўся на мулкім бальнічным ложку.

Спачатку ўладна слабасць плыла да ног,

А потым стаў падымацца патрошку.

 

Стаяў уначы ля акна, удзячна глядзеў

На горад мой сонны або на аблокі,

Бо хто не быў у пакутнай, страшнай бядзе,

Той не можа адчуць сэнс жыцця высокі…

 

Аднойчы заўважыў я нязвыклую дэталь

У быцці гарадскім, і з гэтай прычыны

Даўжэй і пільней у яе ўглядацца стаў:

На лавачцы сядзіць самотны мужчына.

 

Прыпынак насупраць кардыяцэнтра якраз,

Таму мне відно было, як на далоні.

Тралейбусы, аўтобусы ішлі ўвесь час…

Не сеў… Быццам нехта яго запалоніў.

 

А потым спыніўся наогул вулічны рух,

Таропкі прахожы стаў неспадзяванкай.

Пасля ўжо мы з ім засталіся толькі ўдвух,

Хоць ён не ведаў, што я не спаў да ранку.

 

Не бомж, не алкаш, а проста сівы чалавек,

Якога лёс па-свойму, відаць, прыгнечыў.

Маўкліва сядзеў ён.

Што было ў галаве?

Невядома. Але ён думаў аб нечым.

 

А я спачуваў, падзяляў трывогу і боль,

Бо сэрца яны адшукалі знянацку…

Ён думаў, і ў дзеянні ціхім была – соль…

Вядомы не ўсім гэты вечны занятак.

 

  1. Міграцыя душы

Над Мінскам пралягае шлях

міграцыі птушак.

З маіх назіранняў

 

Калі над Мінскам жураўлі ці гусі

У цёплы край вядуць журлівы клін,

Душа мая непадуладна скрусе:

Я – з адзінотаю, то – не адзін.

 

Я застаюся ў запаветных межах,

І незалежнасць тую – не крані!

Палёт душы абуджанай залежыць

Найбольш не ад вясёлай мітусні.

 

Праз сум прыходзіць шчодрае натхненне,

Яно – як прысак, толькі варушы…

Мяне цікавіць душ перасяленне,

Але найперш – міграцыя душы.

 

  1. Мужчынская сляза

Жыццё падкідае сюжэтаў багата,

На ўсё не будзеш глядзець звысоку.

Скажы, чаму ты заплакаў, тата?

Гэта мне парушынка трапіла ў вока…

 

Ты плакаць не можаш з-за нейкіх боўдзіл.

Відаць, адбылася злая падзея?

Ну, што ты, дачушка… Слязы не бойся…

За ёй непазбежна прыходзіць надзея.

 

  1. Татава дзіцятка

Мамчын сынок – не спешчанае дзіця,

Як звыкла жыве паняцце ў народзе.

Мамчын сынок часам – волі працяг,

Якой не знайсці ў звычайнай прыродзе.

 

Моцная воля ўсім наўздзіў паўстае

З ласкі апантанай, мо й недарэчнай…

На конт гэты маю я думкі свае,

З канонам смела ўступаючы ў спрэчку.

 

Так, я – мамчын, вялікай любові – сын…

Яна, магчыма з такое прычыны,

Гладзіла мне, сівому ўжо, валасы…

Як жа мне не зразумець душу жанчыны?

 

А можа, і адчуваю яе лепш,

Усё, што да часу ў ёй прыхавана,

Таму і прыходзіць жанчына ў мой верш

Заўжды незапрошанай, нечаканай…

 

Цябе не супыніць апёк незнарок,

Смела кідаеш злу ў твар зноў пальчатку,

Робіш у нязведанасць рашучы крок…

Я – мамчын сын,

Ты – татава дзіцятка.

 

  1. Марная справа

У краіне, дзе заняпаду прыкметы,

Дзе волю прыціснула гвалту пята,

Марная справа – спрачацца з паэтам,

Паэта трэба – проста чытаць.

 

  1. Рызыка

Слова “рызыка” таямніцамі скрозь атулена,

Я спрабаваў прыадчыніць завесу тую.

Верш, які спадабаўся Рыгору Барадуліну,

Для цябе, мая адзінота, працытую:

 

А доля проста не рыфмуецца.

Не ўціснеш лёс у верш сілком…

Нясоладка і мне начуецца

Над незакончаным радком.

 

Ад хвалявання ў пальцах дрыжыкі,

Ды ўсё не тое…

Трэба спаць,

Як у мінёраў, гэта рызыка

Апошняй кропкай можа стаць.

 

Але праходзіць час,

І крэсівам

Душа аб будзень чыркане.

Адзін радок паспешна крэсліцца,

За ім другі імкліва мкне.

 

Пісаць – браць лёд рукамі голымі,

Пісаць – як жартаваць з агнём…

І ты ляціш з агню ды ў полымя.

Ну, што ж.

І ўсё-ткі рызыкнём!

                                   Ноч. 30.01.1983 г.

 

Час прайшоў, зноў жыццё на часткі пераламілася,

Ды ніколі мне не расстацца з адзінотай…

Як раней, я чакаю ад Усявышняга міласці,

Толькі ў рызыцы саспелі новыя ноты.

 

  1. На крыжах

Сяргею Законьнікаву, зь якім разам

вісець на крыжах.

Такая доля!

В. Быкаў

  1. VІІ. 99

Дарчы надпіс на кнізе “На крыжах”

Пісаць не лягчэй, чым проста жыць,

Калі ў цябе насцеж грудная клетка.

Пісаць – гэта значыць вісець на крыжы,

Вісець без ніякіх сведкаў…

 

  1. Дарога ў адзін канец

Я не думаў, што хутка жыццё праміне,

А нырнуў у глыбіні і веліч прыроды.

Далеч вечная, што хвалявала мяне,

Разам з ветрам прынесла святло і свабоду.

 

Не палохае космасу зманны прастор,

Лёс растворыцца проста ў чарнечы потым.

Палячу я спакойна да радасных зор,

Не сумуй без мяне, мая адзінота.

 

Забіраю з сабою твой боль і трывогу…

Я ведаю вечную малітву ў дарогу:

“Гасподзь Бог напярод,

Божая Маці пасярод,

А я ззаду”.

23 – 29 траўня 2020 г.

 

Гэй бэн гіном

Раман

Бацьку Пракопу, маці Анастасіі,
Крэву і Смаргоні

 

…і ніколі я не паміраў.
Янка Купала

Пазбегчы гэтага немагчыма,
але можна грэбаваць усім гэтым.
Луцый Анэй Сэнэка

 

 

І

Першага ліпеня 1942 года, прачнуўшыся з ранішнім сном, у якім убачыўся яму Хрыстос, Іван Луцэвіч чыста пагаліўся, папырскаўся адэкалонам “Духмяны гарошак”, надзеў белую кашулю з цёмна-чырвонымі агатавымі запінкамі, апрануў цёмна-карычневы, тонкага сукна ангельскі гарнітур, абуўся ў новыя карычневыя на тонкай скураной падэшве чаравікі, павязаў светла-шэры з цёмна-чырвонай агатавай шпількай гальштук, сунуў у заднюю кішэню штаноў карычневую з чырвонай аблямоўкай насоўку, у левую ўнутраную кішэню пінжака – чорны скураны партманэт з харчовымі карткамі на ліпень, пасведчанне сябра Саюза савецкіх пісьменнікаў і верш-улётку «Беларускія сыны», у правую – яшчэ адзін скураны партманэт, карычневы з абанементам у сталовую літэр “А”, нататнік і аловак з пазалочаным наканечнікам, размеркаваў па бакавых кішэнях партабак з тытунём «Эліт», пушачку з папяроснай паперай, запальнічку, пачаты пачак ізафеніну і, зачыніўшы за сабой дзверы нумара 414 гатэля «Масква», выправіўся ў Саюз савецкіх пісьменнікаў, каб паглядзець, як там яго будуць хаваць, бо тры дні таму, вечарам у нядзелю яго не стала.

Спусціўся ўніз на ліфце. Яму падабаўся ліфт у гэтым гатэлі: хуткі, мяккі.

«Іван Дамінікавіч! – гукнула яго адміністратарка і падала газету “Известия”. – Тут пра вас».

“Дзякуй, – сказаў ён. – Я чытаў”.

Такая ж газета з некралогам “Памяці Янкі Купалы” засталася на тумбачцы ў 414-м нумары.

Трызна была прызначаная на тры гадзіны, але ён вырашыў выйсці раней, прагуляцца па Маскве – калі яшчэ давядзецца?..

Дзень быў па-летняму ўтульны. Ён любіў такія мяккія летнія дні, калі сонца не пякло, а лашчыла, і паветра, прахалодна-празрыстае, пераламлялася, як крынічная вада ў крышталёвай шклянцы, і ўсё наўкол іскрылася, і ясным было ўсё да донца.

Колькі ў яго такіх дзён было?.. Палова? Траціна?.. Дзе там!.. На той зямлі, на якой пражыў ён свае шэсцьдзясят гадоў, не надта сонечна. Так што ясных дзён выпала ў жыцці няшмат. А па смерці такі першы выпаў. І добра, што серада.

Ён не задумваўся над тым, чаму добра, што серада – проста з усіх назваў дзён тыдня яму найбольш падабалася гэтая. Якая пасярэдзіне. І ён крочыў скрозь ясны дзень, скрозь сераду і радаваўся, не задумваючыся, з чаго, чаму?..

Пры жыцці гэтак радавацца рэдка яму ўдавалася, бо амаль заўсёды з радасці ўзнікала вострае адчуванне імгненнасці, матыльковай мімалётнасці жыцця, а праз тое страх, што яшчэ адзін матыльковы ўзмах – і ўсё скончыцца. Страх смерці. А тут вось яна, смерць, у табе, ты ў ёй – і няма чаго баяцца.

Ён нязвыкла сябе пачуваў. Пазачасава і пазасветна. Там, у тым свеце, дзе ён пакінуў жыццё, быў час мінулы, цяперашні, будучы. Былі гады, месяцы, тыдні, дні…

Няспраўджаныя спадзяванні.

Пра няспраўджаныя спадзяванні казаў у ранішнім сне Хрыстос. Казаў, што не страціў веры ў тое, што будзе Божы суд і царства Божае настане, але не тады, калі Ён прарочыў. Што спадзяванні Ягоныя не спраўдзіліся. “Як і твае, – ужо выходзячы са сну, у якім з’явіўся, сказаў Ісус. – Не ўсё спраўджваецца не толькі ў людзей, але і ў Бога”.

Чаму Ён прысніўся не ў жыцці, а ў смерці?.. Ці гэта не смерць?

Пра тыя гады, месяцы, дні, якія былі да апошніх сноў, Купала помніў. Але цяпер іх, асобных гадоў, месяцаў, дзён не было – усе часы былі ў адным часе. І нельга сказаць, што ў цяперашнім. Час гэты ўвогуле немагчыма было вызначыць, яго як бы не існавала. Нагэтулькі не існавала, нібы ён не пачынаўся і не сканчаўся, не мог пачацца і скончыцца –
і Купала падумаў, што гэта вечнасць.

Бог прысніўся ў вечнасці?..

Вечнасць прыснілася ў Ім?..

Як раней, так і цяпер ён уявіць не мог, што такое вечнасць, але падумаў пра яе, бо, мусіць, толькі ў вечнасці можна сябе гэтак пачуваць. Ясна і бясстрашна.

Усе апошнія гады ён пражыў у страху, які ціснуў то мацней, то слабей, але не адпускаў. Гэта высмоктвала, выбірала ўсе сілы, і ўрэшце ён адчуў, што ўжо не столькі збаяўся, колькі стаміўся баяцца. Вось тады і стала яму ўсё адно, што з ім будзе далей.

А што далей будзе?..

Хрыстос казаў, што таксама не ведаў, што з Ім будзе далей. Бо да таго, як стаць Богам, быў паэтам.

Калі становішся Богам, паэтам быць ужо не можаш?..

Ягоныя вершы сталі казаннямі ды прароцтвамі? І Святое пісанне – гэта вершы Ягоныя, перапісаныя прарокамі?..

“Я напісаў верш пра Божы агонь, які не гасне ў вадзе. Прачытаў яго падарожніку, і ён сказаў, што я паэт, і што шлях мой на Іярдан да прарока”,– успомнілася прамоўленае Хрыстом, які казаў яшчэ пра дом, пра маці, пра тых, каго любіў і ад каго сышоў, не развітаўшыся, бо быў пакліканы.

Калі ты пакліканы, ты мусіш усіх пакінуць?..

Можа, павярнуць да Ільінкі – і на Кацельніцкую? Развітацца па-людску. У той вечар, калі яго не стала, гэтак не выйшла, як ён хацеў.

Выйшла як выйшла…

Ён павярнуў да Ільінкі, ступіў крок-другі – і ўявіў, як тая жанчына, ад якой ён сышоў, не развітаўшыся, спалохаецца. Збіраецца, пэўна, на пахаванне, а тут ён, нябожчык.

Не, так нельга. Хай прыйдзе, як усе, паплача з усімі… І ён павярнуў да Кавальскага моста.

Трохі падціскалі, мулялі зверху, націраючы костачкі на ступаках, новыя чаравікі, у якіх тры дні таму йсці было балюча, а цяпер – нічога. Можна шпацыраваць.

Ён любіў шпацыраваць. Ідучы, намацваў рух радка. Рытм, хаду верша…

Недзе ў ім блукала паэма пра сны.

Першы сон па смерці, у якім Хрыстос сказаў, што быў пакліканы на Іярдан да прарока Яна Купалы, здзіўляў, але так не трывожыў, як апошні сон пры жыцці.

Тры дні таму, у ноч на 28-е, апошнюю ноч у тым, які можна было палічыць, часе, ён бачыў сон, пра які, памёршы, забыўся, а сёння, убачыўшы ў ранішнім сне Хрыста, успомніў.

У тым начным сне ў 414-ы нумар, у якім ён жыў у гатэлі “Масква”, увайшоў з выгляду блазнаваты, у лётным шлеме з чырвонай зоркай, чалавек. Ён быў падобны да гандляра з ГУМа, якому надпісаў летась Купала кнігу “Ад сэрца”. Сеў на ложак, у ногі сеў: “Што ты робіш?” Купала спаў, таму адказаў: “Сплю”. Той спытаў: “А чаму ты спіш?” – і Купала ў сне прамовіў так, як не адказаў бы на яве: “Бо мне ўжо не цікава не спаць”. Тады чалавек той у лётным шлеме з чырвонай зоркай, які да ўсяго яшчэ й разнавокі быў, колер вачэй ягоных Купала не запомніў, але яны былі рознага колеру, перасеў бліжэй да ўзгалоўя, нахіліўся да вуха: “Заўтра ты не прачнешся, але і спаць не будзеш”. З тым падняўся і пайшоў. Нават не пайшоў, а неяк так, як бывае ў снах, знік.

Як гэта: і не прачнешся, і не будзеш спаць?..

Той апошні ў жыцці сон быў з суботы на нядзелю. А з суботы на ня­дзелю, як было напісана ў старадаўнім сонніку, які ляжаў некалі на століку каля ложка маці, сніцца тое, чаго хочацца.

Вечарам у нядзелю яго не стала.

Можа, усё ж павярнуць на Кацельніцкую?.. Раптам жанчына тая, з якой не развітаўся, не пойдзе на пахаванне? Зазлуе, што яго не стала. Ці пабаіцца.

Ён ужо вырашыў павярнуць, яму хацелася сказаць ёй, каб не вінавацілася, бо ўсё адно было б так, як сталася, але на падыходзе да вуліцы Кавальскі мост два чалавекі ў чорных капелюшах упіхнулі яго ў чорную машыну і завезлі на Лубянку. У Камітэт дзяржбяспекі. Ехаць было зусім недалёка – і ён падумаў, калі прывезлі: “Нашто машыну ганялі? Не таму ж, што мне чаравікі муляюць. Вайна, а яны бензін паляць…”

 

2

Віктар Маргер прысніў, што яго спалілі.

Прачнуўшыся сярод ночы ад прыснёнага кашмару, падумаў, што дарма ён гэтак рупіўся, каб пасяліцца менавіта ў тым нумары гатэля “Масква”, у якім пражыў апошнія дні свайго жыцця Янка Купала. “Тут пахне згубай”, – сказала Ганна, як толькі ўвайшла сюды, і калі ён перапытаў: “Смерцю?..” – яна паўтарыла: “Згубай. Гэта розныя пахі”.

Сярод усіх кашмарных сноў, якія тут яму ўбачыліся, сённяшні быў найкашмарны. Каб пазбавіцца яго, ён уключыў таршэр і, пасунуўшыся на край ложка, паглядзеў на Ганну, у якой была звычка спаць на падлозе. “Я твая сука”, – казала яна, калі ён пытаў, чаму? – “Але ж і сукі спяць з гаспадарамі на ложках…” – “Гэта хатнія. А я сука дзікая”.

Ганна спала, як звычайна, на баку, падабраўшы пад жывот калені, і дыхала ціха, роўна, спакойна. “Сны, – яна казала, – мне не сняцца. Ніякія. А калі сняцца, я іх не помню. Затое я помню ўсё, што не сны”.

Так. Усё, што не сны, яна не забывала. І яшчэ яна казала, што звычка спаць на падлозе ў яе ад маці. “Не ведаю чаму, але маці не спала ў адным ложку з бацькам. Клалася каля ложка на падлозе”.

Віктар падняўся, падышоў да вакна, каля якога стаяў на трыножніку тэлескоп, у які глядзеў ён у гэтым нумары ўжо больш за месяц. І цяпер зірнуў – цямнеча.

Марозна сканчаўся люты – цёмна пачынаўся апошні лютаўскі дзень. За вакном было так змрочна, так густа чорна, што гэтую густую цемрадзь не прабівалі нават агні сталіцы, якія, здавалася, замерзлі на яе галоўнай вуліцы і галоўнай плошчы.

Цьмяным золатам пабліскваў перад акном тэлескоп. Віктар займеў яго праз 300-ю секцыю – закрыты размеркавальнік на Кутузаўскім праспекце, куды выдалі яму запрашэнне ў Сенацкім палацы Крамля, дзе мясцілася Упраўленне справамі Савета міністраў СССР, якім кіраваў флегматычны чалавек з зоркай Героя сацыялістычнай працы, з прозвішчам Смірцюкоў і мянушкай Смерць. “Ого!..” – сказала Ганна, убачыўшы подпіс на запрашэнні, і проста зацягнула Віктара ў тую 300-ю секцыю, “дзе ёсць такое, пра што ты нават не ведаеш, што яно ў свеце ёсць!” – і дзе да іх прычапіліся: “Што б вы хацелі купіць?”

Ён нічога не збіраўся купляць, таму сказаў, што тэлескоп. З залацістай трубой. Такі, пра які марыў у дзяцінстве. Проста так сказаў, каб адчапіцца і каб адчапіліся, а яму паказалі каталог з фотаапаратамі, біноклямі, тэле­скопамі: “Выбірайце”.

Такога тэлескопа, які ён хацеў бы мець, у каталогу не знайшлося, але дырэктарка секцыі ўспомніла: “Па-мойму, у нашай краме антыкварыяту я нешта такое бачыла. Гэта не тут, у ГУМе… – Патэлефанавала і трубкай бразнула. – Ёсць! І ведаеце, што… Кажуць, што ён быў сярод асабістых рэчаў Сталіна. Нават карціна напісаная, на якой Сталін у той тэлескоп глядзіць. Можаце і карціну купіць, яна таксама там. Звычайна такія рэчы, – зірнула яна на Ганну, – мы толькі сваім прадаем, але калі запрашэнне з подпісам Смерці…”

– Дык мы і ёсць свае! – дагаварыла за яе Ганна і павезла Віктара ў ГУМ, дзе ў антыкварнай краме 300-й секцыі ім не прадалі, а падаравалі тэлескоп разам з карцінай.

Дырэктар крамы, які зрабіў ім гэтыя падарункі, быў, пэўна, гіпнатызёрам. Інакш немагчыма патлумачыць тую фантасмагарычную дзею, якую ён для іх наладзіў. Яе проста не магло быць у звыклым свеце, але яна была. Больш за тое: яны ў ёй удзельнічалі, пра што сведчылі шмат якія рэальныя рэчы – найперш карціна і тэлескоп.

Тэлескоп напраўду быў марай ягонага дзяцінства. Мястэчка, дзе ён нарадзіўся, стаяла на ўзвышшы, там трохі бліжэй было, чым у іншых месцах Беларусі, да неба, і там яно было яснейшае, чым у іншых месцах. А ўночы такое зорнае, як болей нідзе.

Летам ён спаў на сене ў пуні, саламяная страха якой была ўся ў дзірках. Гледзячы ў іх, ён падарожнічаў ад дзіркі да дзіркі, ад галактыкі да галактыкі, уяўляючы, якія дзіўныя на планетах у тых галактыках лясы і сады, звяры і птушкі, рыбы і людзі, і калі засынаў пад раніцу, дык лятаў у тыя галактыкі на тыя планеты і бачыў тых дзіўных рыб і птушак, звяроў і людзей, сярод якіх амаль заўсёды з’яўлялася паненка ў белай сукні з чырвоным поясам, якая кожны раз пытала, як яго зваць, а ён быў у такім захапленні ад палёту, ад дзівосаў, якія бачыў, што забываў, не памятаў свайго імя – і ніяк яны не маглі пазнаёміцца. Таму ён проста кінуўся, рынуўся знаёміцца з Ганнай, калі ўбачыў яе ў белай сукенцы з чырвоным поясам…

Ганна была падобная да той паненкі. Да іншапланецянкі. Пасля аказалася, што яна насамрэч жыла на іншай планеце, жыхары якой карысталіся паслугамі не толькі 300-й секцыі, у антыкварнай краме якой можна займець у падарунак музейны тэлескоп. І Віктар здагадваўся, што падарунак яму зрабілі зусім не таму, што ён меў запрашэнне ў тую секцыю, “дзе ёсць такое, пра што ён нават не ведаў, што яно ў свеце ёсць”, а таму, што прывезла яго туды іншапланецянка. Свая.

Ён зацягнуў іншапланецянку ў двор літаратурнага інстытута, у якім тады вучыўся, у падвал дома ў двары, дзе начаваў, падрабляючы качагарам, і дзе яны пілі з бутэлькі, на якой была наклееная самаробная этыкетка “Calvados”, таннае, якое піць было немагчыма, яблычнае віно, а пасля ён да раніцы чытаў ёй, бо яна раптам папрасіла, беларускія вершы, і калі прачытаў Купалаў, яна сказала: “Мая маці была з ім блізкая. Настолькі блізкая, што… магчыма…” – “Што?.. Што магчыма?..” – паспрабаваў ён яе, сонную, расштурхаць, а яна з тапчана, на якім спаў ён у качагарцы, слізнула на чорную, усю ў вугальным пыле, падлогу. Ён падумаў, што ёй проста цесна з ім на тапчане, падняўся: “Кладзіся, я на падлозе лягу”, – але яна ўжо заснула. На баку, імгненна, падабраўшы ногі да жывата.

З гэтага ўсё й пачалося. І паднялося з падвала качагаркі да нумара ў гатэлі “Масква”. А там, тады, прачнуўшыся апоўдні на падлозе ў качагарцы, Ганна дагаварыла тое, з чым апоўначы заснула: “Я, магчыма, ягоная дачка…”

– Ну-ну, – дапіў ён недапіты ўчора, бо яго немагчыма было дапіць, самаробны, куплены на Рагожскім рынку “Calvados”, які з’явіўся і на Рагожскім, і на іншых рынках з кніг Хэмінгуэя, фотапартрэты якога віселі нават на кухнях гандляроў. – А чаму “магчыма”?

– Бо ў той час маці блізкая была…

Яна запнулася, ён спытаў:

– Не з ім адным?

Ганна ўскочыла.

– Дзе тут памыцца? Вада ў тваіх апартаментах ёсць?

– За печчу кран.

Яна пайшла за печ і адтуль, плёхаючы вадой, што цякла з крана ў пра­іржавелую балейку, сказала: “Са Сталіным, з Берыем…”

Ён нават не падумаў, што яна кажа пра тых, з кім блізкая была яе маці.

– Што са Сталіным з Берыем?

– Тое, пра што ты спытаў…

Ганна выйшла мокрая, кроплі вады між палоскамі не дарэшты змытага вугальнага пылу дыяментамі бліснулі ў сонечных, што раптам коса ўпалі з вакенца пад столлю, промнях – такая дыяментавая зебра.

Яна была трохі старэйшая за яго, але выглядала, як толькі што створаная Ліліт.

– Ты думаеш, што я прыпыленая?

Што ж, калі нават… У літінстытуце ён да такіх ужо звык, нармальныя на аддзяленні паэзіі амаль не сустракаліся. Адна імпульсіўная паэтка, якая, убачыўшы яго з вакна на чацвёртым паверсе літінстытуцкага інтэрната, раптам закрычала: “Хочаш, каб у імя нашага высокага кахання я ўніз скочыла?” – і калі ён абыякава, бо ніякага кахання, ні высокага, ні нізкага не было, кіўнуў: “Скачы, калі хочаш…” – рынулася сторч галавой і жывая засталася, бо ненармальных Бог шкадуе.

Потым яна пра сустрэчу з Ахматавай распавядала. Як прыехала ў санаторый, дзе Ахматава памірала, прачытала ёй вершы. Тая заплакала, абняла яе: “Ты – мая дачка, бласлаўляю цябе на высокае служэнне рускай паэзіі. А мне час”. І ў яе на руках памерла. “Я таму і не забілася, калі з чацвёртага паверха скочыла, бо ў мяне служэнне…”

Ні зебры, ні лані, ні лісы вершы не пішуць і з глузду не едуць. Ён абняў Ганну, зебру: “Я думаю, Ганя, што табе нельга піць самаробны кальвадос”.

Яна пацепнула плячыма так, як пацепвае чалавек, якому ўсё адно, вераць яму ці не, вызвалілася з ягоных абдымкаў, дастала з сумачкі, кінутай учора пад тапчан, залаты медальён, на якім, нібы кропля крыві, чырванеў маленькі рубін: “Вось… Паглядзі…” Падняла вечка – і з медальёна, з партрэта на белай эмалі вочы ў вочы Віктару зірнуў Купала.

– Яна памерла з гэтым медальёнам на грудзях. Казала, што нядоўга, але і Купала яго насіў. З партрэтам Сталіна. Толькі я не зразумела, чаму? Ён жа не быў сталінцам. Проста вершы пісаў…

Так. Проста вершы пісаў.

Віктару было ўсё адно, кім яшчэ быў Купала, апроч таго, што быў паэтам. І датуль гэта яму ўсё адно было, пакуль адзін былы зэк у запалярным горадзе Нарыльску не сказаў, калі яны пра смерць Купалы загаварылі: “Ён двойчы памёр. Спачатку паэзію пакінуўшы, а пасля – кінуўшы маці. У першыя дні вайны ў Мінску, калі горад ужо гарэў. Жонку ўзяў, транты ўзяў, а маці кінуў! Ты б кінуў сваю?..”

Гэты былы зэк, Грахавец, таксама паэт, меў за спінай 20 лагерных гадоў, у чым вінаваціў усіх – ад Сталіна да Купалы, “якому ў гэты час медалі чаплялі і прэміі выдавалі! За што?!. – гэтак выдыхаў Грахавец, нібы спірту хлебануў. – Дваццаць апошніх гадоў – спрэс сталінскія агіткі! Нібы не ім, іншым чалавекам напісаныя. Але ж гэта ён, не я пісаў!..”

Зразумела было, што ў Грахаўцы крычыць крыўда, але ж і праўда таксама: маці сваю Купала, пакідаючы Мінск, з сабой не ўзяў. Магчыма, яна не хацела ехаць. Куды і па што? Са свайго жыцця, якое ўжо сканчалася…

Але магчыма, што і не…

Так ці інакш, але адносіны Віктара да Купалы ўскладніліся. Да праблемы кінутай маці дадалася, – хоць ён гэтага не хацеў, гэта замінала яму чыста чытаць Купалу, чыста любіць яго, – праблема пакінутай паэзіі. Праблема агітак, “дрындушак”, як зняважліва пра тое, што напісаў у апошнія гады, а значыць, зневажаючы самога сябе, казаў Купала. Разумеў, што ён піша, і пісаў. Самазневажаючыся. Чаму?.. Страх, грошы, званні, прэміі – усё яно так, усё нібы відавочна. Але чаму?..

Гэтага Віктар не ведаў. Як не ведаў і таго, чаму так важна яму знайсці адказ на гэтае пытанне.

Пад той час ён ужо аб’ездзіў Савецкі Саюз па ягоных найдальніх кутах і закутках, пабачыўшы на Сахаліне і Камчатцы, у Сібіры і на Поўначы такое, пра што ні ў якіх кнігах не прачытаеш, што ніяк не супадала з ягонымі ўяўленнямі пра краіну, у якой ён нарадзіўся і жыў. Праз тое паўзнікала процьма пытанняў, куды важнейшых за літаратурныя, бо гэта былі пытанні жыцця, якія патрабавалі зразумелых, ясных адказаў, але ў той краіне, у якой жыў, у тым свеце, у тым жыцці, якое звярэла наўкол, з грубай сілай варочаючы, як камянямі, чалавечымі лёсамі, ён адказаў не знаходзіў. Тады пачаў шукаць іх у самім сабе: паспрабаваў пісаць. Аказалася, што для яго гэта найлепшы спосаб пошуку. І аднойчы падумаўшы пра літаратуру як пра магчымы занятак жыцця, паехаў з Нарыльска ў Маскву, дзе паступіў у Літаратурны інстытут.

Установа была прэстыжная, на аддзяленне паэзіі набіралі ўсяго дванац­цаць чалавек, а ў Савецкім Саюзе кожны пастух і бухгалтар вершы пісалі, так што давялося вытрымаць вялізны конкурс, каб даволі хутка зразумець, што ў інстытуце тым можна было і не вучыцца. Але, калі б не вучыўся, не хадзіў бы ён па кантрамарках, якія выдаваліся студэнтам літінстытута, ва ўсе маскоўскія тэатры, у адным з якіх, тэатры на Таганцы, і пазнаёміўся з паненкай у белай сукенцы з чырвоным поясам, якая назвалася Ганнай і сказала, што яна дачка Купалы. А калі не Купалы, дык дачка ці Берыі, ці Сталіна…

Праз дзесяць гадоў пасля іх знаёмства ў тэатры, Віктар увайшоў у 414­ты нумар гатэля “Масква”, дзе сорак гадоў таму дажываў свае апошнія дні Купала, са сталінскім тэлескопам. Паставіў яго каля вакна, глядзеў то на Маскву, то ў неба, якое сцякала пад ноч на захад, тупаў у нумары з кута ў кут і ўсё спрабаваў уявіць сябе на месцы Купалы ў гарачым чэрвені 1942 года, калі яго выклікалі з Казані, дзе ён быў у эвакуацыі, пасялілі ў гэтым гатэлі і нібы забыліся, дзеля чаго выклікалі. 60-годдзе ягонае адзначыць? Дык чаму пра гэта ніхто ні слова? А вось пра тое, што немцы ў нейкай газеце ў Мінску надрукавалі побач з патрэтам Гітлера ягоныя вершы і назвалі ягоным іменем вуліцу, на якой ён жыў, сказалі…

Гэтую вуліцу ягоным іменем збіраліся назваць яшчэ да вайны. Бальшавікі, не немцы. Але чамусьці перадумалі. І вось цяпер…

Можа, яго прывезлі, каб пакаяўся?..

У Казані ўжо змушалі пакаяцца. Нават напісалі тэкст пакаяння. “Немцы, гэтыя крывавыя дзяблы яшчэ прабуюць прыкідвацца нявіннымі авечкамі і спекуляваць сумленнымі і чыстымі імёнамі! Кажуць нават, што яны вуліцу, па якой я жыў у Мінску, назвалі маім імем…”

Ён не стаў гэты тэкст зачытваць. Тады яму сказалі, што трэба ехаць у Маскву. Для чаго?.. Каб ён тупаў з кута ў кут у гэтым нумары і думаў: калі свае не захацелі вуліцу ягоным іменем назваць, а ворагі назвалі, дык хто ён цяпер для сваіх? У час, калі вайна, калі Мінск пад немцамі, а немцы пад Масквой? І невядома, колькі вайна працягнецца, калі і чым скончыцца?..

Навошта яго выклікалі ў Маскву з Казані?!.

Ніхто ж нічога не кажа! Ніхто нічога!.. Робяць выгляд, нібыта ўсё так і павінна быць. Нібы так і трэба: выклікаць з Казані, пасяліць у гатэлі і забыцца, дзеля чаго выклікалі…

І так з дня ў дзень. З ночы ў ноч. Нехта стукне ў дзверы – ён сцінаецца, баіцца спытаць: хто?.. Бо як да вайны, гэтак і ў вайну ў Маскве арышты, арышты, арышты… Шпіёны, здраднікі, ворагі народа…

У дзверы нумара пастукалі, Ганна ўскінула галаву: “Хто?..” Віктар падышоў да дзвярэй: “Хто там?..” – “Пакаёўка. Вы прасілі кашулю на сёння папрасаваць”. – “Прасіў. Але ж не ўночы”. – “Дык у вас святло. Падумала: можа, збіраецеся…”

Ён адчыніў дзверы – за імі, адсунуўшы ўбок пакаёўку, паўсталі двое міліцыянтаў. Адзін прайшоў у нумар: “У вашым нумары ў начны час старон­нія. – І ступіў да Ганны, якая як ляжала, гэтак і засталася голай ляжаць на падлозе. – Дакументы!”

Міліцыянт стаў пры таршэры каля тумбачкі, на якой ляжала чырвонае, з фотакарткай і пячаткай пасведчанне дэлегата ХХVI з’езда КПСС. Зірнуўшы на фотакартку, на Віктара, міліцыянт казырнуў: “Выбачайце!” – і спінай выйшаў з нумару, акуратна зачыніўшы дзверы, з-за якіх пачулася: “Ты што!.. Падставіць нас?..”

– Гэта простым савецкім грамадзянам простую савецкую прастытутку нельга мець, – ускінулася на ложак Ганна. – А дэлегату ХХVI з’езда КПСС можна мець прастытутку з тэлескопам! – І ўхапіла яго за руку, пацягнула да сябе. – Уф!.. Ну ты й пахнеш… Як цырульнік…

Яна была нястомная ў любові… Неспатольная… А пасля балбатала абы што. Напрыклад, што яе маці ў ложку Леніна кахалася. Не з Леніным, гэтага яна не казала, але ў ягоным ложку. З Купалам. “Магчыма, што ў тым ложку я і была зачатая”.

Ленінка.

У іх тут, у Маскве, не толькі ў кожнай акторкі, а ў кожнай гандляркі і цыруль­ніцы была свая тэатральна-літаратурная гісторыя. Абавязкова амурная.

Учора Ганна завяла яго ў цырульню на плошчы Маякоўскага. Цырульня называлася “Агні Масквы”, і там школьная сяброўка Ганны шчабятала, нажніцамі чыкаючы: «У гэтай цырульні яшчэ бабуля мая стрыгла, яна каханкай Маякоўскага была, ён у яе пастрыгся, потым пайшоў і застрэліўся… вы бачылі фота, на якім ён у труне… о, як пастрыжаны!.. ніхто б яго так не пастрыг, як мая бабуля… а маці стрыгла Талстога… не таго, які “Вайна і мір”, а які… забылася, як кніга называецца… кіно яшчэ па ёй глядзела… але таксама, як называецца, забылася… ну, вось і ўсё… глянь, Ганна, які ў цябе прыгажун… хоць у кіно здымай… спадзяюся, не застрэліцца… зараз мы яго яшчэ й асвяжым… “Одеколон “Огни Москвы”, чтобы Москвою пахли вы!..” – гэта Маякоўскі напісаў, пасля яму помнік каля нашай цырульні паставілі…” – і калі Ганна спытала: “За рэкламу адэкалона?” – сяброўка не пачула ў тым ніякага жарту. “Магчыма. А што?..” – “Нічога. Ты выпадкова не помніш, што ён яшчэ напісаў?..” – і яе знаёмая цырульніца Соня сур’ёзна адказала: “Як што?.. Паэму пра Леніна… І нешта там пра савецкі пашпарт…”»

Пра Леніна паэму. І пра савецкі пашпарт нешта.

З цырульні Ганна павезла яго на пахаванне даўняга сябра яе бацькі. “Паехалі. На пахаванні будуць людзі, якія не бываюць нідзе”.

Ён зразумеў, пра што яна сказала, але перапытаў: “Нідзе, апроч пахаванняў?..”

“Ён яшчэ і мой хросны, – як бы не расчула яна не надта ўдалы жарт. – Ніхто пра гэта не ведае, маці ўпотай мяне хрысціла. У Малым саборы Данского манастыра. Назвала Ганнай, бо ў нашым родзе ўсе жанчыны Ганны”.

Паехалі ў Данскі манастыр. Віктара здзівіла, што там, у Першым маскоўкім крэматорыі, яшчэ гараць печы. Ён чуў, што працуе новы, Мікола-Архангельскі крэматорый, а крэматорый у Данскім манастыры зачынены. “Для ўсіх, – сказала Ганна. – Але не для тых людзей, якія там будуць. Яны могуць, калі захочуць, хоць усе ў тым крэматорыі спаліцца. – І нібы пажартала ў адказ на ягоны няўдалы жарт. – А ты не хочаш?.. У той жа печы, у якой Купалу спалілі”.

Вось праз гэта, мусібыць, і ўбачыўся сон. Праз тое, што яна так сказала…

Прыснілася, нібы ён прыйшоў у крэматорый і сам лёг у печ, у якой спалілі Купалу, і сам жа, неяк аддзяліўшыся ад сябе самога, глядзеў, як ён, паэт Віктар Маргер, а не паэт Янка Купала, згарае. Як спачатку лопнулі вочы, потым праз вачніцы, праз рот, праз вушы пачала выкіпаць кроў, галава адкінулася назад, шво чэрапа разышлося і зеленаватым полымем запаліліся мазгі, і тут нейкая жанчына, не Ганна, іншая нейкая, пачала прасіць, за ягонай спінай стоячы і чамусьці Янкам яго называючы: “Не глядзі, Янка не глядзі…” – і далонькай спрабавала засланіць яму вочы, а ён адводзіў яе руку, не мог адарвацца ад жахлівага, якое магнетычна прыцягвала, відовішча, адхіснуўшыся толькі тады, калі тулава ў печы прыпаднялося, скрыжаваныя рукі раскінуліся, абнялі яго полымем, у якім ён згараў… “Гэй бэн гіном”, – пачуўся аднекуль чыйсьці голас, і з гэтымі словамі ў тым полымі ён прачнуўся…

Пякельна балела ў грудзях, у якіх толькі што згарэла, попелам рассыпалася ягонае сэрца.

– Гэй бэн гіном, – прытуліў ён да грудзей Ганну. – Ты чула такое? Што гэта?

– Чула… У Ерусаліме нешта.

– Скуль ты ведаеш, што ў Ерусаліме?

– Была там. Здаецца, гэта гатэль. Ці…

– Ці што?

– Не помню. Якая розніца, што?

Калі б не сон, не голас, дык ніякай.

– Нейкі ты ўскаламучаны з ранку, – на цырлах прайшла Ганна ў прыбіраль­ню. – А табе сёння, як ніколі, спакойным трэба быць. Як па смерці.

Нібы яна ведае, як яно там – па смерці – бывае.

 

ІІІ

Усевалад Мяркулаў паліў папяросу за папяросай, у попельніцы ўжо месца не было, попел сыпаўся на стол, на падлогу, а ён паліў і паліў.

Іван Луцэвіч любіў чысціню. Неахайнасць Мяркулава яго раздражняла, але ён не мог сказаць пра тое камісару 2-га ранга, 1-му намесніку наркама дзяржаўнай бяспекі СССР. Калі б ведаў, што ўжо амаль год Мяркулаў – намеснік наркама толькі фармальна, дык, можа, сказаў бы. Але ён не ведаў.

Не мог ён ведаць і пра тое, што амаль год таму наркам Берыя каман­дзіраваў свайго намесніка Мяркулава ў Куйбышаў. Фармальна – кіраваць эвакуяванай часткай наркамату дзяржбяспекі і кантраляваць працу эвакуяваных заводаў, а насамрэч – саслаў. І Мяркулаў са страхам здагадваўся, за што…

Увосень сорак першага Берыя сказаў яму, што Маскву, хутчэй за ўсё, давядзецца здаць немцам. Як некалі здалі французам. І прапанаваў застац­ца ў сталіцы, каб стварыць падполле. Мяркулаў адмовіўся. Сказаў, што таварыш Сталін нікому Маскву не здасць, і адмовіўся. А з Куйбышава, узважыўшы тое, што можа быць з ім далей, напісаў таварышу Сталіну ліст. Распавёў пра размову з Берыем увосень 1941 года. І вось учора Берыя выклікаў яго ў Маскву. Доўга размаўляў з ім, распытваў, як яму там, у Куйбышаве, жывецца… “Куеш зброю перамогі? Ну й добра. А то запанікаваў… Помніш, як ты запанікаваў, калі немцы да Масквы падышлі?..”

Так і спытаў: “Помніш, як ты запанікаваў?” Не ён, Берыя, запанікаваў, а Мяркулаў.

Пасля анекдот расказаў. «Выдумляюць, ведаеш, пра мяне і Сталіна анекдоты. Нібы ў Сталіна любімая люлька прапала. І ён пытае: “Лаўрэнцій, хто маю любімую люльку ўкраў? Ніхто не прызнаецца… Разумееш, якая гульня?.. Дык я дзесяць чалавек знайшоў, якія прызналіся. А Сталін знайшоў люльку за канапай. Смешна?..»

Мяркулаў разумеў, якая пачалася гульня, і Берыя бачыў, што Мяркулаў гэта разумее, таму трэба было прыдумаць нейкую важную прычыну, па якой ён свайго намесніка выклікаў. І Берыя сказаў: “Ты ж працаваў перад вайной з беларусамі і палякамі? Таму й адказнае даручэнне табе, Усевалад: арыштаваць Луцкевіча”. – “Якога Луцкевіча?” – “Івана Луцкевіча. Купалу, паэта іхняга”. – “Дык гэта любы лейтэнант зрабіць можа. Чаму я?..”

Берыя ўсміхнуўся.

– Ну, Купала – паэт, ты – драматург. Каму ж яшчэ?.. – А ўбачыўшы, што намеснік ягоны ўспрыняў усмешку як насмешку, пстрыкнуў пальцамі. – Эх, помніш, як мы ў Грузіі!.. “Шенма сурвілма дамліа…” – заспяваў ён, павёўшы, нібы танцуючы, плячыма, і паклаў руку на цёмна-шэрую, якая адна ляжала пасярод стала, тэчку. – Тут сфера тонкая, Усевалад. Гэты Луцкевіч ужо тры дні ў нябожчыках. Вось дакументы, пачытай. Мы і раней вырашыць гэтую праблему спрабавалі, але неяк… Я б сказаў: неяк нерашуча. А цяпер немцы сімвал барацьбы беларусаў з бальшавікамі зрабіць з яго надумалі. З намі, – падміргнуў грузін Берыя грузіну Мяркулаву, – маскалямі. Ягоным іменем вуліцу ў Мінску назвалі. Нават маюць намер, калі верыць нашай агентуры, вывезці яго з Масквы. Дык чаго яшчэ чакаць? Няма чалавека – няма праблемы. І тры дні таму ў гатэлі, дзе Луцкевіч жыў, ён зляцеў з дзясятага паверху… А пасля ўсяго Сасо раптам сказаў, што патрэбны публічны працэс.

Берыя часцяком, каб падкрэсліць сваё блізкае сяброўства са Сталіным, называў яго даўняй, яшчэ дзіцячай мянушкай Сасо. Хоць быў маладзейшы за яго на дзесяць гадоў і пазнаёміўся з ім ужо тады, калі ніхто Сталіна так не называў. Ніхто, апроч маці, якая пяць гадоў як памерла.

– Над кім публічны працэс?

– Над гэтым Луцкевічам. Каб паказаць, як мясцовы нацыяналізм зліваецца з фашызмам. Ясна?

Ясна было, што Берыя яго падстаўляе.

– Лаўрэнцій, ён жа мёртвы.

– Хто мёртвы?.. Фашызм?

– Луцкевіч.

– Сасо сказаў, што не. Разумееш?.. А калі таварыш Сталін, – з націскам прамовіў Берыя словы таварыш Сталін, – так сказаў, значыць, так і ёсць. Ці ў кожным разе мусіць так быць. І пакуль ты ў Куйбышаве быў, мы ўсялякіх біёлагаў з дактарамі і гэтых… як іх… якія каля Вавілава круціліся… генетыкаў у адну шарашкіну кантору сабралі – і яны нам 1-ю лабараторыю прыдумалі. Ажыўляльнік такі… Твой сябар Кабулаў свайго памочніка кіраваць там паставіў. Здольны аказаўся ягоны памочнік. Такі, ведаеш, вядзьмак… – І зірнуўшы ў недаўменныя вочы намесніка, Берыя дадаў спачувальна. – Так, Сева, гэта ўсё нялёгка зразумець. Але Сталін сказаў, што жывы, значыць, жывы.

Зразумець такое сапраўды было нялёгка. Калі толькі Берыя не вырашыў паздзеквацца. Ці яшчэ адзін анекдот пра сябе і Сталіна прыдумаць. Але не, на такі анекдот ён не асмеліўся б… Хоць дазваляў сабе іншым разам такое, чаго ніхто іншы дазволіць сабе не мог. Неяк Сталін спытаў яго: “Ты, Лаўрэнцій, можа быць, меціш на маё месца?..” – і Берыя зрабіў жартаўлівы выгляд: “А чаму не? Хіба благі той салдат, які марыць стаць генералам?”

Мяркулаў бачыў, якой усмешкай усміхнуўся Сталін. І падумаў, што салдацкага жарту гэтага ён Берыю не забудзе.

– Значыць, таварыш Сталін сказаў, што паэт Купала жывы? – пагартаў Мяркулаў цёмна-шэрую тэчку з дакументамі. – А з гэтых дакументаў вынікае, што мёртвы. Не супадае адно з адным, – падсунуў ён тэчку да Берыі, касавата на яго паглядзеўшы, а той адсунуў паперы назад: “Вось бачыш… А кажаш: любы лейтэнант. Каб лейтэнант мог мёртвага арыштаваць, генералам стаў бы…”

“Праз гэта генерал можа лейтэнантам стаць, – зноў пасунуў тэчку Мяркулаў. – Калі жывы застанецца. Дзе я арыштую яго? На тым свеце?” – а Берыя ўстаў і пад руку павёў яго з кабінета: “Чаму на тым? Яшчэ на гэтым паспееш. На пахаванні. Ён жа не можа на сваім пахаванні не быць… – І ў дзвярах, сунуўшы Мяркулаву тэчку пад паху, Берыя на хвіліну задумаўся. – Хоць не, на пахаванні няёмка. Мы ўсё ж не рускія, грузіны мы з табой. Значыць, трэба раней, бо потым позна будзе, – паглядзеў Берыя на свайго намесніка з той пранізлівасцю, якой працінае вецер, калі пасля бабінага лета замаразкі надыходзяць. – Пахаваюць”.

 

4

На пахаванні хроснага Ганны, даўняга сябра яе бацькі, сабралася ў рытуальнай зале крэматорыя ці не палова партыйна-савецкага кіраўніцтва. Не было Генеральнага сакратара ЦК КПСС таварыша Леаніда Ільіча Брэжнева, якому не дазволілі на пахаванне пайсці дактары, але астатняга начальства, у тым ліку членаў і кандыдатаў у члены Палітбюро хапала. Адзін з іх, баць­ка Ганны, падышоў: “Ты як? Гатовы?..” – і калі Віктар кіўнуў: “Так, Васіль Дзям’янавіч, гатовы…” – той ціскануў ягонае плячо: “Глядзі, каб усё… –
І палец падняў. – Каб усё!”

Яму было ўжо за семдзесят, але рука Васіля Дзям’янавіча Грачына была зусім не слабая. Моцная ў яго была рука.

Упершыню Віктар адчуў яе моц, калі сказаў, што збіраецца пакінуць і літінстытут, і Маскву…

– І Ганну? – перапыніў яго Васіль Дзям’янавіч. – Ты думаеш, я дазволю, каб ты вось так? Каб пакруціў і кінуў?!

– Не змусіце ж вы мяне!

– Змушу!

Віктар ужо ведаў, як і хто змусіў бацьку Ганны ажаніцца з яе маці, таму сказаў: “Але ж вы не Берыя. Тым больш не Сталін. І часы не тыя”.

Грачын гэтак сціснуў яму плячо, што яно хрумснула.

– Не Берыя, але часы тыя самыя. Нават лепшыя. Мае.

Яны сядзелі на лецішчы, куды Васіль Дзям’янавіч прывёз Віктара і дзе ўжо быў накрыты стол: “Давай па-сапраўднаму, як мужыкі, пагаворым. Мне па-сапраўднаму і пагаварыць няма з кім. – І ён ледзь не адным глытком кульнуў шклянку каньяку. – А табе ёсць?..”

У сапраўднай мужчынскай размове высветлілася, што Ганна нічога не прыдумляла. Ну, амаль… «Яна, можа быць, усё ж мая дачка, – казаў, закусваючы, Грачын. – І я без прымусу гатовы быў з яе маці ажаніцца. Ды тая ў рожкі… Яна ж не толькі ў Малым тэатры, але і ў іншым грала. У большым за Вялікі, можна сказаць, мела ролю. І не мела ніякага жадання сысці з той сцэны, выйсці з той ролі на кухню. Так што прымусілі хутчэй яе, чым мяне. І ў ёй гэта сядзела. Свідравала. Яна ў адным ложку са мной спаць не хацела. Клалася каля ложка. “Табе навязалі мяне, як суку. Вось я і буду, як сука…” Між іншым, так і памерла, – поўна наліў другую шклянку і адставіў пустую бутэльку Грачын. – Сталін… Берыя… – Раптам усхліпнуў. – За яе!.. –
І спытаў, выпіўшы. Жорстка, нібы і не ўсхліпваў. – Ты чаму ў ЦК камсамола не пайшоў? Я ж дамовіўся, што цябе туды бяруць. І Ганна за цябе Аляксандра Анісімавіча прасіла. Ты хоць разумееш, які гэта трамплін? На якую ты з такога трампліна скочыш сцэну, у якую ролю?..

Віктар разумеў. Таму і вырашыў з’ехаць з Масквы ў Мінск. Але пасля размовы з Грачыным ён усё ж схадзіў у ЦК камсамола, дзе яму прапанавалі месца намесніка загадчыка аддзела. І калі ён сказаў, што падумае, папстрыкалі пальцамі: “Думайце, толькі хутчэй. Бо на гэтае месца…”

Віктар не думаў доўга. У той жа дзень забраў у камсамольскім выдавецтве, дзе галоўны рэдактар назваў яго прыдуркам, падрыхтаваны да друку рукапіс сваёй кнігі, зайшоў у інстытут і напісаў заяву рэктару: “Прашу адлічыць мяне, прыдурка…”

– Ты можаш патлумачыць прычыну? – пытаў рэктар. – У цябе ўсё складваецца, як мала ў каго. Ды ні ў каго болей так не складваецца! Я дзесяць гадоў упіраўся, каб займець тое, што ты займеў за год. Можаш ты патлумачыць?..

– Не.

– Чаму?

– Бо не магу. Цяпер не магу.

– А калі зможаш?

– Калі сам зразумею.

– А зараз не разумееш?

– Не. Проста адчуваю.

– Што?

– Што Енісей не для мяне.

– Пры чым тут Енісей?

– Тры гады таму я з Краснаярска да Ігаркі па Енісеі плыў. Лета, прыгожа. Велічная рака. Тайга, скалы па берагах. Груваздзяцца адна на адну. І дзіўна так: як бы й наглядзецца не магу – і не па сабе мне. Цісне. Гэткая веліч, моц прыроды, што наш цеплаходзік з баржай… Ну, цацкі, у якія гуляе Енісей. І я таксама цацка. Пагаварыў пра гэта з капітанам, той сказаў: “Енісей не вінаваты, што ён не для цябе”.

Рэктар не падпісаў заяву. Парваў, буркнуўшы: “Енісей не для яго… У Маскве рака Масква…”

Але гэта нічога не мяняла. Віктар купіў квіток на цягнік у Мінск.

На вакзале яго праводзіў Алег Шкляр, якому ён таксама распавёў пра Енісей. Шкляр быў старэйшы за яго, з’ехаў з Мінска ў Маскву раней. Пісаў па-руску і здолеў воўкам угрызціся ў маскоўскае мяса. Дапамог талент, але і сіла, каб угрызціся, патрэбная была немалая – і Шкляр яе меў. Таму і стаў магілёўскі паваенны падшыванец адным з лепшых рускіх паэтаў. Цяпер ён бегаў па пероне, размахваў шведскім спінінгам, купленым за рубель у нейкага мужыка, якому не хапала таго рубля на гарэлку, і крычаў: “Ты ідыёт! Паэтаў ствараюць імперыі! Іх сталіцы, а не правінцыі! Усе пруцца адтуль сюды! А ты назад?!. – І маленькі, пругкі, як тэнісны мячык, Алег падскокваў да пасажыраў. – Ну скажыце вы яму, што ён ідыёт!..”

Нейкая жанчына пазнала Шкляра: “Для вас – што заўгодна!” – і падышла да Віктара: “Вы – ідыёт!”

“Я не хачу ўгрызацца ў маскоўскае мяса. Яно з крывёй”, – казаў Віктар на развітанне Шкляру. Гэта была фраза, і Шкляр разумеў, што гэта проста прыдуманая фраза, але ўхапіўся за яе: “Паэт і павінен рваць жывое мяса і піць жывую кроў! А не жэрці дзярмо і піць сцулі, размазваючы прывінцыйныя соплі! Як Купала размазваў! Жыў у Піцеры, у Маскве! Мог стаць…” – “Кім?.. З Купалы мог Купаловым стаць? Што б ён рабіў, стаўшы Купаловым?..” – “А ты што робіш?.. Што ты робіш, калі, кідаючы Маскву, яшчэ і рукапіс кнігі з выдавецтва забіраеш, надумаўшы, што твая першая кніга не можа быць рускай! Ды хоць якой яна можа быць, калі цябе выдаюць адразу, а ўсе астатнія па дзесяць гадоў у чарзе стаяць! І не чакай, што ў Мінску цябе па-беларуску адразу выдадуць! Думаеш, там табе ўзрадуюцца?.. Адпіхваць пачнуць! Прыпёрся з Масквы – у Маскву і вяртайся! Там і выдавайся, маскаль!.. Я праз гэта праходзіў і кажу табе: не едзь! Плюхнешся ў тое балота – не выберашся!.. – І ўжо калі Віктар скочыў у тамбур, Шкляр бег за вагонам, махаў спінінгам: “Ты не ад Масквы адмаўляешся! Ты адмаўляешся ад велічы Енісея! Ад лёсу! Ад сапраўднага жыцця! Ну ў каго ты ў Мінску сапраўдны спінінг за рубель купіш? Ні ў каго! І за сто рублёў, і за тысячу! Там і няма нікога, у каго сапраўдны шведскі спінінг ёсць! Там толькі вуды самаробныя з паплаўкамі з коркаў!..”

Шкляр ведаў, што крычаў. Ні з кнігай, у выдавецкай рэцэнзіі на якую яго звінавацілі ў веры ў Бога, ні з працай у Мінску нічога не выходзіла. Год, другі, трэці… І аднойчы Віктар купіў квіток на маскоўскі цягнік. Але па дарозе на вакзал яму сустрэўся яшчэ адзін старэйшы сябар, Рыгор Барада. Ён не стаў угаворваць яго не ехаць. “Пайшлі, – сказаў, – хоць развітаемся па-людску”. Яны селі ў рэстаране, каб развітацца – і прапілі Маскву.

“Я не пытаю, чаму ты зноў туды сабраўся. Разумею. Але чаму ты з’ехаў адтуль?” – пытаў Барада. – “Бо я беларускі паэт. Беларускі, а не рускі”. – “Кінь. Не падымай пыл. Беларускім паэтам можна і ў Маскве быць. А ў Мінску – рускім. Вунь як Шкляр”. – “Што, як Шкляр?” – “Ён у Мінску быў рускім паэтам. І ў Магілёве”. – “Дык ён і ў Маскве рускі”. – “Ну, правільна”. – “Што правільна?..”

Пасля другой пляшкі гарэлкі ўсё было правільна. І тое, што ў Мінску, і што ў Маскве. І ў той жа час няправільна. Бо немагчыма жыць у прымаках – няхай нават асобна і няхай нават ты не прымак. Калі табе нават кажуць, што ты – як сын. А ты не хочаш быць не толькі прымаком, але і сынам. Сынам нават больш не хочаш быць, бо тады ў цябе бацька… Грачын. Увогуле ён нічога мужык, але надта доўга ў вялікіх начальніках – і прывык, каб раз сказаў і два не паўтараў. І праціскае ў начальнікі зяця. Ну, які, як сын, а не зяць, бо з дачкой таго мужыка не ажаніўся. І ён не настойвае… Добра, што не настойвае. Хоць гэта добра. А таго, што не ўсе ў начальнікі могуць хацець, проста не разумее. “Ты не хочаш у ЦК? Як гэта?..” І суне ў той ЦК, як у… Яшчэ добра, што дачка разумее. “Едзь ты, – кажа, – адсюль. Енісей не для цябе”. Ну, ягоная дачка… Ці не ягоная, хто яго ведае. Можа, Сталіна дачка, ці Берыі… Ці Купалы…

“Чыя?.. – нічога не разумеючы з п’янай споведзі Віктара, пытаў Барада. – І пры чым тут Енісей?..”

Барада працаваў рэдактарам у выдавецтве. Праз дзень ён патэлефанаваў: «Я папрасіў Пімена паглядзець рукапіс тваёй кнігі. Ён прачытаў і напісаў рэцэнзію. Яна кароткая: “Калі якія-небудзь кнігі і выдаваць, дык гэтакія”. Так што як хочаш: ці ў Маскву едзь з рускай кнігай, ці прыходзь у выдавецтва падпісваць дамову на беларускую».

Пімен быў народным паэтам, што ў тыя часы мела вагу. Пераважыць яго было цяжка. Кніга выйшла, і Віктар застаўся ў Мінску.

Не раз пасля, калі пра яго пісалі, што ён хоць і беларус, але рускі, што ён “выпадае з кантэксту беларускай паэзіі”, калі даставала правінцыйная валтузня, Віктар згадваў Бараду, Пімена… Вось для чаго яны тады выйшлі на ягоную дарогу? Перанялі на ёй… Каб ён лавіў рыбу на самаробную вуду?

У Маскве пра яго не забыліся – беларускую кнігу адзначылі ўсесаюзнай камсамольскай прэміяй. Барада сказаў: “Каб паказаць, дзе пернікі смачнейшыя”. А пасля з Масквы, з ЦК камсамола патэлефанавалі: “Перад з’ездам партыі мы збіраем нашых лаўрэатаў. Ты знойдзеш час, каб прыехаць да нас?”

Не знайсці часу нельга было. Лаўрэат.

– Не бяры гэтую прэмію, – казаў яму Бычык, пісьменнік, адносінамі з якім ён даражыў і да якога прыйшоў параіцца, што рабіць? – Лепш адмовіцца. Тут пытанне маралі…

Віктар слухаў і думаў: “А ты чаму браў?.. І дзяржаўную прэмію, і ленінскую, і зорку героя?..” Ён не сказаў гэта Бычыку, але той угадаў. “Ты, мусіць, думаеш, чаму я не адмаўляўся?..” І калі Віктар кіўнуў, спытаў: “Чаго ты ў такім разе да мяне прыйшоў? Каб потым сказаць, што са мной раіўся?..”

І зноў ён угадаў.

“У мяне жытла свайго няма, – развітаўся з Бычыкам Віктар. – Туляюся па чужых кутах, па наёмных каморах. А вы мне пра мараль”. І Бычык сказаў: “Што ж, вырашай сам. Табе жыць”.

Так. Яму жыць. Таму ён і не адмовіўся ад прэміі. Бо збіраўся жыць, а не адмаўляцца. Наадмаўляўся, досыць.

Зрэшты, невядома, ці была б тая прэмія, калі б не Ганна. Гады чатыры ні гуку, а тут тэлефануе – і нібы ўчора бачыліся: “Ты на святкаванне 100-годдзя вызвалення Балгарыі ад ярма Асманскай імперыі хочаш паехаць?”

Калі збіраюцца жыць, не адмаўляюцца ні ад якіх святаў. Нават ад ярэмных. Ён сказаў Ганне, што хоча яе бачыць, і яго ўключылі ў склад афіцыйнай дэлегацыі для паездкі ў Народную Рэспубліку Балгарыя на свята вызвалення.

Святкавалі на Шыпцы.

Гара, якую сто гадоў таму рускія з балгарамі спачатку адваявалі ў туркаў, а потым ад туркаў баранілі яе, да самай вяршыні была засыпаная людзьмі. І адным з тых, хто павінен быў прамаўляць да іх з гары, быў паэт Вірсаў. Заслужаны. Афіцыйны. Але калі даехалі да гары, ён быў глыбока ў нізіне. Не здолеў выйсці з машыны, на нагах стаяць не мог. Па дарозе ад Сафіі да Шыпкі ў кожным паселішчы сустракалі “рускіх братушак” музыкай і ракіяй, і ў кожным паселішчы Вірсаў чытаў верш “Шыпка” і выпіваў “за крэўнае, вечнае славянскае братэрства”, спачатку яшчэ думаючы пра магчымыя наступствы, а пасля ўжо і не…

За чвэрць гадзіны да святочнай дзеі да Віктара падбегла задыханая, не звыклая па гарах бегаць Ганна: “Пішы верш. Я дамовілася, што замест Вірсава выступіш ты”.

Пісаць не было калі. Ва ўрадавай ложы ўжо занялі свае месцы, пад руку падняўшыся ў яе, Генеральны сакратар ЦК КПСС, герой Савецкага Саюза і герой Балгарыі таварыш Брэжнеў і Першы сакратар ЦК Балгарскай камуністычнай партыі, герой Балгарыі і герой Савецкага Саюза таварыш Жыўкаў. Віктар яшчэ сутаргава ўспамінаў, шукаў у памяці тое, што магло б прыдацца да сённяшняй дзеі, калі да яго падышоў рэжысёр свята: «Я правяду вас да Арлінага гнязда… – і падвёў да сцэны на вяршыні скалы, якая называлася Арліным гняздом. – Як толькі пачуеце сваё імя, калі ласка, вось па гэтых прыступках да цэнтральнага мікрафона…»

Вечарэла. Па схілах Шыпкі, разрэзанай промнямі пражэктараў, ярчэй і ярчэй рассыпаліся агні. Яны калыхаліся ў руках сотняў тысяч людзей, твары якіх паблізу яшчэ можна было разгледзець, а далей – толькі калыханне, толь­кі ціхі гул над горнымі хвалямі чалавечага мора… “Паэт Віктар Маргер!..” – прагучала, рэхам азвалася недзе ў горных вышынях, і ён падняўся да мікрафона. “Ху-гу, ху-гу, ху-гу…” – дыхала ў мікрафоне, і Віктар, да апошняга імгнення не ведаючы, якія словы прамовіць, выдыхнуў у мікрафон, у прамяні пражэктараў, у агні на гары і ў змяркальнае неба над імі беларускія вершы. І не таму беларускія, што вершаў, напісаных у Маскве па-руску, не ўспомніў. Проста так выдыхнулася.

Змоўк – цішыня. Толькі “ху-гу, ху-гу, ху-гу” ў мікрафоне. Ён павярнуўся, падышоў у гэтай страшнай, пагрозлівай цішыні да сходаў, да пяці прыступак, па якіх падымаўся на мыліцах чалавек у вайсковым кіцелі, увешаны ўзнагародамі ветэран, які заспяшаўся, бо ўжо выгукнулі ягонае імя – і адна мыліца саслізнула з прыступкі. Віктар падаўся ўперад, укленчыў, каб падхапіць мыліцу, не даць ветэрану ўпасці, а выйшла, ва ўсякім разе знізу глядзелася так, як потым Ганна казала, нібы ён стаў перад ветэранам на калені, пацалаваў ягоную мыліцу, і тут жа, раптам ажыўшы пасля жахлівай цішыні, гара выдыхнула: “Гух!” – і рэха авацыі пракацілася па яе агністых схілах і ўзнялося ў змяркальныя нябёсы.

– Калі пачула, што ты чытаеш па-беларуску, падумала, што лепш бы ты п’яны быў, – казала ўжо на іншай гары, на Віташы пад Сафіяй, дзе назаўтра таварыш Жыўкаў даваў абед у гонар таварыша Брэжнева, Ганна. І смяялася. – Але Брэжнеў вырашыў, што ты чытаеш па-балгарску, а Жыўкаў, што не так добра ведае рускую мову… Вось Людміла можа пацвердзіць.

Людміла, дачка Жыўкава і сяброўка Ганны, пацвердзіла, што так, бацька вырашыў, што рускую мову ведае не надта – і на абедзе Віктара ўзнагародзілі медалём “100 год вызвалення Балгарыі ад асманскага рабства”.

– Ты нават не ўяўляеш, на якую ўзняўся гару! Што ты зрабіў для нашага… для савецка-балгарскага братэрства!.. – віншаваў яго выпіты, размяклы, усім задаволены Брэжнеў, якому Жыўкаў яшчэ на Шыпцы ўручыў такі самы медаль. – Ды за гэта… – аблапаў ён Віктара, а паміж імі ўкруціўся неяк, хоць нібы й дзірачкі не было, каб укруціцца, Посух: “Мы яго на прэмію вылучылі, Леанід Ільіч…”

Пра “асманскі медаль”, займеты ў кампаніі з Брэжневым, Віктар, каб не падначвалі, нікому не казаў, але Бычык, у якога якраз тады ў Балгарыі кніга выйшла, ад перакладчыка дазнаўся і спытаў: “Бярэш усё?..”

– Ты думаеш, я проста так напіўся? Не разумеючы, што раблю? – пры­знаваўся Віктару, калі з Сафіі ў Маскву ляцелі і ў самалёце выпівалі, Вірсаў. – Дачка Грачына сказала, каб я табе саступіў. Маўляў, бацька прасіў. У гэта я не паверыў, Грачыну не да такіх дробязяў, але падумаў, што калі не саступлю, дык яно мне дорага абыйсціся можа. І вырашыў саступіць. А як?.. Сказаць, што ты маладзейшы, і глядзецца будзеш лепей? Ці што чытаеш лепш, што вершы ў цябе лепшыя?.. Вось я і скарыстаўся гасціннасцю балгарскага народа.

– Гэта праўда? – тузануў Віктар за плечы Ганну, калі з аэрапорта прыехалі да яе на Кацельніцкую, а яна скінула ягоныя рукі і сказала, што не. Што Вірсаў гэта прыдумаў. “Трэба ж п’янтосу апраўдацца нечым”, – абыякава пракінула Ганна, і ён ёй паверыў, бо лепш было паверыць ёй, чым Вірсаву.

У кватэры Ганны, дзе пяць гадоў не быў, ён убачыў экспандэр, гантэлі, гіру… Мужчынскія забаўкі. “Так, – сказала яна. – Пажыла пару гадоў з адным касманаўтам. Але ж ты таксама ажаніўся. І давай болей не будзем пра гэта”.

Ён пра гэта і не хацеў. І не таму, што таксама ажаніўся. Проста Ганна не была створаная для такіх размоў. І калі ўночы яна сказала, што хацела б ад яго дзіця, ён здзівіўся: “Ты?.. Дзіця?..”

Прагучала яно не надта далікатна, але яна не пакрыўдзілася. “Так. Толькі ў мяне праблема. Я і з касманаўтам таму… Думала, калі яго ў касманаўты выбралі, дык здароўе такое, што… Але аказалася, што гэта ў мяне. І зрабіць нічога не могуць. Я і ў Балгарыі паказвалася. Прызналася Людміле. А яна сказала, што ў Індыі лекарка ёсць. Ёй дапамагла… – І Ганна прыўзнялася над ім. – Паедзеш са мной? Будзеш мець дзіця ад дачкі Купалы, калі ад дачкі Грачына не хочаш…”

(Працяг першай часткі рамана чытайце ў папяровай версіі “Дзеяслова”).