…жыццё – гэта месца,
куды мы прыходзім папіць кавы…

— Ігар Бабкоў

Людзі не птушкі –
ім патрэбная свая зямля…

З малых гадоў мяне захаплялі беларускія мястэчкі. Найперш сваёй зусім іншай прасторай, адрознай ад той, больш прывычнай, дзе даводзілася мне жыць. У дзяцінстве я ўспрымала Мінск (і гэтае адчуванне мала змянілася) як лабірынт заблытаных вуліц з нагрувашчанымі будынкамі жылых дамоў, крамаў, садочкаў і мамінай працай дзесьці за вялікім паркам. Вёска, у якой жылі бацькі маёй маці і куды мы рэгулярна наведваліся, складалася з дзвюх вуліц. На галоўнай была нашая хата, школа, крама, клуб з бібліятэкай і сельсавет. Ад скрыжавання адзін канец адыходзіў «на бор», другі – у бок суседняй вёскі.

А ў мястэчках, асабліва на захад і паўночны захад ад Мінска, заўсёды быў невялікі пляц, на ім стаялі касцёл і царква, ад цэнтра ў розныя бакі разыходзіліся вуліцы з жылымі дамамі. Будынкі царквы і касцёла нібыта трымалі над мястэчкам незвычайна высокае неба, якое ў Мінску засланялі дамы, а ў вёсцы яно апускалася ніжэй і, здавалася, ляжала на дрэвах і хатах. На ўсходзе ад Мінска ў мястэчках часта не было гэтых чароўных будынін, што трымалі высокае неба, але заставаўся пляц з паркам, па перыметры – крамы, школы, а часам і карчомкі, хоць называліся яны ў савецкія часы крыху інакш. Яшчэ ў мястэчках надараліся палацы і замкі (ці хаця б іх руіны), і гэта рабіла прастору цалкам казачнай: уяўляліся рыцары, князі, князёўны ў доўгіх сукенках…

Дарогі маіх ранніх вандровак па Беларусі пралягалі праз Заслаўе, Ракаў, Валожын, Шчучын, Ліду, Наваградак, Мядзел, Клічаў, Бярэзань, Чэрвень. Запісалася на мапе майго дзяцінства і мястэчка Смілавічы. Праз яго мы праязджалі кожны раз, калі ехалі на выходныя ў вёску. Назва мястэчка ўваходзіла ў сістэму самых блізкіх і добра вядомых каардынатаў: Мінск, Смілавічы, Чэрвень (даўнейшая назва – Ігумен) і вёска Вайнілава. У Смілавічы дзед з бацькам вазілі гарбарам скуры, адтуль прывозілі новыя валёнкі. Створаная сто гадоў таму лямцавая арцель з часам ператварылася ў фабрыку, якая працуе па сённяшні дзень. Але мае першыя валёначкі былі самаробныя, не фабрычныя, я і цяпер іх добра помню. Лёгкія, цёплыя і неверагодна мяккія, яны былі да ўсяго яшчэ і незвычайнага шэра-карычневага колеру, з падшытымі пяткамі. Мне здавалася, што такі абутак мусіў зрабіць нейкі добры чараўнік, бо ўсе іншыя валёнкі былі чорныя і дужа каляныя. Аднойчы мы ехалі з мамай у перапоўненым мінскім аўтобусе, з якога яна выносіла мяне, малую, на руках. Калі мы прасоўваліся да дзвярэй, адзін валёначак саслізнуў у мяне з нагі, заціснуты ў шчыльным натоўпе. Пакуль я спрабавала патлумачыць гэта маме, мы выйшлі на прыпынак, я пачала плакаць. Але нехта з пасажыраў паспеў заўважыць маю страту і выкінуць яе з аўтобуса. Якое гэта было шчасце!..

Перад самымі Смілавічамі мы пераязджалі рэчку Волму. Толькі ў школе я, напэўна, зразумела, што гэта не тая самая рэчка, што Волга. І ў песні, якую чула ў маленстве, для мяне адназначна гучала: «течет река-Волма…» У старэйшых класах для мяне пачала адкрывацца іншая гісторыя мястэчка: тут, аказваецца, жылі ў сваіх палацах Агінскія, Манюшкі, Ваньковічы. Амаль казачныя персанажы князёў, намаляваныя дзіцячай фантазіяй, ператвараліся ў рэальных людзей, якія жылі тут, на маёй зямлі, і не толькі жылі, але і стваралі – музыку, жывапіс, архітэктуру. Я пачынала бачыць родныя ваколіцы ў новым святле, іхняя гісторыя паступова злучаліся ў маёй свядомасці з агульна-еўрапейскай.

Любоў да мястэчак засталася ўва мне, здаецца, назаўсёды. І калі мае шляхі пабеглі далей на захад, я заўсёды з вялікім задавальненнем знаёмілася з невялікімі мясцовасцямі ў Польшчы, Славаччыне, іншых краінах.

 

* * *

У кастрычніку 2019 г. мне па­шчасціла ўзяць удзел у Міжнародным кангрэсе перакладчыкаў Гамбровіча, які часткова праходзіў у французскім мястэчку Ванс (Vence) непадалёк ад Ніццы. Выпадковы эмігрант, Вітальд Гамбровіч выплыў у ліпені 1939 г. з Польшчы ў якасці журналіста на першым рэйсе міжатлантычнага пасажырскага лайнера Chrobry. Неўзабаве пачалася ІІ сусветная вайна, якую ён цалкам слушна вырашыў перачакаць у Аргенціне. Але пасляваенная рэальнасць, тыя навіны, якія даходзілі з радзімы, не выклікалі жадання вярнуцца. Толькі ў 1963 г. пісьменнік перабраўся з Паўднёвай Амерыкі ў Еўропу, спачатку ў Нямеччыну, потым у Францыю, але так і не вярнуўся ў Польшчу. Пры гэтым усё жыццё Гамбровіч пісаў свае літаратурныя творы выключна па-польску, у эміграцыі супрацоўнічаў з Ежы Гедройцем, друкаваўся ў парыжскай «Культуры». Апошнія гады свайго жыцця правёў у Вансе, тут ён і пахаваны на гарадскіх могілках. З 2017 г. ў віле «Александрын», дзе нейкі час жыў польскі пісьменнік, знаходзіцца музей.

Смілавічы. Палацава-паркавы ансамбль Манюшкаў.
Фота К. Шастоўскага.

Маляўнічае мястэчка прытулілася паміж Міжземным морам і Альпамі. Уласна мора мне давялося пабачыць толькі здалёк: калі самалёт заходзіў на пасадку і калі мы паехалі ў горы, на тое месца, дзе любіў пікнікаваць Гамбровіч. Адсюль адкрываліся ва ўсе бакі жывапісныя горныя краявіды, а на даляглядзе ў паўднёвым кірунку сінела мора. Ваколіцы Ніцы з канца ХІХ ст. сталі папулярнымі курортнымі мясцінамі, сюды пачалі часта наведвацца пісьменнікі і мастакі: хтосьці прыязджаў на кароткі адпачынак, іншыя заставаліся даўжэй. Тут жылі і працавалі такія славутасці, як Анры Маціс, Пабла Пікасо, Антон Чэхаў, Іван Бунін, Марк Шагал, Уладзімір Набокаў. Нядзіўна, што і папулярная назва рэгіёну – «Лазурковы бераг» (Côte d’Аzur) – мае літаратурныя карані. У 1887 г. народжаны ў Ніцы пісьменнік Стэфан Льежар выдаў у Парыжы кнігу падарожных нататак пра свае родныя ваколіцы «La côte d’azur», і хоць кніга асаблівай папулярнасці не мела, то назва прыжылася і пашырылася ў перакладах на іншыя мовы.

Ванс прывітаў нас зусім летняй залевай, за сцяной дажджу ледзь угадваліся абрысы дамкоў і пальмаў, але ўжо на другі дзень было сонечна і даволі цёпла. Стары горад, з брукаванымі вулачкамі, будынкамі са светлага каменю, вымытымі і свежымі пасля дажджу, быў такі чысты, што хацелася ісці басанож. Жаданне ўзмацняла непрывычная для мяне цеплыня паветра і насычаныя колеры экзатычнай паўднёвай расліннасці, пышная і жывая зеляніна – не вельмі пасавала ўсё гэта да сярэдзіны кастрычніка. Асобныя вулкі сярэднявечнага горада, па якіх даводзілася ісці, былі настолькі вузкія, што аўтамабілі там не маглі праехаць. Дрэвы на іх таксама не раслі, хіба што ў адмысловых бочках і цэбрах. Стваралася ўражанне, што ты блукаеш не па вуліцах, а па калідорах каменнага замка, назіраеш за прыватным жыццём ягоных жыхароў зблізку, нібыта завітаў у госці. То тут, то там сцены калідораў расступаюцца, і ты апынаешся ва ўтульных залах – на маленечкіх пляцах: з фантанам, касцёлам ці вежай. Такія невялікія мясцовасці, абнесеныя магутнымі абарончымі мурамі, невыпадкова называлі «арлінымі гнёздамі». Утульнае, схаванае ад вятроў і непрыяцеляў мястэчка ў гарах зачароўвае сваёй мініяцюрнасцю.

У «гняздзечку» Ванс нават катэдра Нараджэння Божай Маці мініяцюрная. Яна хоць і знаходзіцца на цэнтральным пляцы Клемансо (Place Clemenceau), але, каб не яскрава-жоўты колер і пазалочаная фігурка Божай Маці на фронце, якая свяцілася ў прамянях нізкага асенняга сонца, то я і зусім бы яе не заўважыла. А было б вельмі шкада не наведаць адзін з самых старых касцёлаў, пабудаваны на месцы былога храма Марса ў IV стагоддзі. Пра часы Рымскай імперыі нагадваюць лацінскія надпісы, што захаваліся на камянях у аснове пілястраў паабапал увахода. Вонкавы выгляд святыні не змяняўся з ХІІ ст., а вось усярэдзіне дэкарацыі час ад часу абнаўляліся. Нечаканай была для мяне сустрэча з працай нашага земляка: у баптыстэрыі катэдры знаходзіцца мазаіка Марка Шагала 1979 г., якая адлюстроўвае біблейскі сюжэт пра тое, як у трыснягу на беразе Ніла дачка фараона знайшла кошык з маленькім Маісеем, будучым прарокам.

Пляц Фрэн.
Фота Наталлі Русецкай.

Матывы вандровак, заблытаных сцежак мігрантаў, якія праляглі з сучасных беларускіх земляў на поўдзень Францыі, спадарожнічаў мне ўвесь час. Наша група ішла за гідам па вузкіх вулках Ванса, з пляца Клемансо мы трапілі на пляц Пэйра з фантанам (Place du Peyra), паглядзелі выставу, пры­свечаную Гамбровічу, а потым праз браму выйшлі за гарадскія сцены на пляц Фрэн (Place du Frêne). Пляц Ясеня сваю назву атрымаў ад дрэва, якое паводле легенды пасадзіў тут французскі кароль Францыск І у 1538 г. Ці той самы гэта ясень расце сёння пасярод плошчы? На жаль, ён нам не раскажа. Яшчэ здалёк я заўважыла пад дрэвам нейкі плакат, падышла бліжэй, разгледзела. Гэта быў здымак карціны ўласна таго дрэва, пад якім ён і стаяў. Успомнілася, як бачыла на Кракаўскім прадмесці ў Варшаве карціну з панарамай у бок калоны Жыгімонта. Прыдворны мастак караля Станіслава Аўгуста, італьянец Бернарда Белота, захаваў на сваіх палотнах дакладны выгляд польскай сталіцы XVIII ст., і пасля ІІ сусветнай вайны яны выкарыстоўваліся пры адбудове горада. Сёння можна параўнаць панараму таго часу з сучасным выглядам Варшавы. А ў Вансе можна паглядзець на ясень, перанесены рукой геніяльнага мастака на палатно амаль сто гадоў таму. Уважліва чытаю метрыку: Хаім Суцін, «Дрэва ў Вансе», 1929. Нічога сабе!

 

* * *

Хаім Суцін нарадзіўся ў Смілавічах Ігуменскага павета Мінскай губерні ў 1893 г.
Упершыню Смілавічы згадваюцца ў пісьмовых крыніцах у 1582 г., калі каралеўскаму ясеню ў Вансе было ўжо крыху болей за сорак гадоў. Натуральна, што паселішча ўзнікла раней, бо згадваецца ўжо як сяло, а значыць, даволі буйное пасяленне з царквой альбо касцёлам, а, магчыма, і мячэццю, бо з канца XVI ст. тут пачалі абжывацца татары. Пазней у мястэчку з’явіцца і сінагога, бо ў 1736 г.
Крыштаф Завіша падпіша прывілей, які дазволіць сяліцца туды габрэям. На мяжы ХІХ і ХХ ст. большую частку насельнікаў Смілавіч складалі менавіта габрэі: больш за дзве тысячы з амаль трох з паловай тысяч чалавек. На той час у мястэчку дзейнічалі народныя вучылішчы, прыходскія школы, паштовая станцыя, суконная фабрыка, некалькі гарбарняў, дзевяць корчмаў, каля шасцідзесяці дробных лавак, была свая пажарная каманда, вінакурня, два заезныя дамы, два вадзяныя млыны, кузня. Актыўна развіваліся рамёствы: ганчарнае, лямцавае, бандарнае, шавецкае, кравецкае.

У сям’і смілавіцкага краўца і гадаваўся будучы славуты мастак, якога добра ведаюць за мяжой, а нядаўна пачалі ўспамінаць і ў Беларусі. Хаім Суцін выехаў з роднага мястэчка спачатку ў Менск, дзе першыя ўрокі малюнка атрымаў у Янкеля Кругера, потым перабраўся ў Вільню, дзе вучыўся ў мастацкай школе Івана Трутнева, і нарэшце разам Міхаілам Кікоіным, таксама будучым жывапісцам, які нарадзіўся ў Гомелі, прыехаў у Парыж. У французскай сталіцы юнакі пасяліліся ў творчым цэнтры «Вулей» (La Ruche), дзе сустрэліся са сваімі землякамі Маркам Шагалам і Восіпам Цадкіным. Усе яны стануць вядомымі ў свеце мастакамі, але ніхто з іх ужо ніколі не вернецца на радзіму.

На пачатку ХХ стагоддзя ў пошуку лепшага жыцця па навуку і ў заробкі людзі актыўна выязджалі за мяжу. Хадзілі чуткі, што адзін з жыхароў Смілавіч нават трапіў на «Тытанік». Трое з дзесяці братоў і сясцёр Суціна выехалі на заробкі ў ЗША. Ураджэнцы Беларусі разляталіся па ўсім свеце, а трагічныя падзеі ХХ стагоддзя, якія адбыліся пазней, назаўсёды змянілі непаўторны культурны і рэлігійны ландшафт беларускіх земляў. Кастрычніцкая рэвалюцыя, грамадзянская вайна, чырвоны тэрор, сталінскія рэпрэсіі вынішчылі магнатаў і шляхту, святароў, навукоўцаў і творчую інтэлігенцыю, незваротныя страты прынеслі І і ІІ сусветныя войны. 14 кастрычніка 1941 года было ліквідавана смілавіцкае гета. Сёння на месцы расстрэлу мясцовых габрэяў стаіць помнік, надпіс на якім паведамляе пра гібель 2000 «савецкіх грамадзянаў». Бацькі Хаіма Суціна памерлі яшчэ да вайны і былі пахаваныя на мясцовым кіркуце (паводле звестак, размешчаных на старонцы музея «Прастора Хаіма Суціна» ў Смілавічах, іх магілы адшукаць не ўдалося). Частка сям’і, якая заставалася ў мястэчку, паспела эвакуявацца перад самым прыходам нацысцкіх войскаў, дзякуючы чуйнасці і клопатам швагра Суціна – Шолама Цукермана.

У пасляваенны час габрэяў у мястэчку засталося вельмі мала, большасць працавала настаўнікамі, але былі і прадстаўнікі іншых прафесій – краўцы, гарбары, шаўцы. Летам у нашу вёску прыязджаў жыд Фэба, які скупляў старое рыззё і прадаваў розныя неабходныя ў гаспадарцы рэчы. Менавіта дзякуючы яму трапіла ў нашую хату аршанская швейная машынка. «Прыдасца ў сям’і з дзвюма дочкамі», – пераконваў Фэба маю бабулю. Пазней у дзеда з бабай нарадзілася яшчэ адна дачушка, усе тры ўмелі шыць. Машынка была вельмі добрая, сшывала і тонкую тканіну, і грубую, і нават скуру. Я таксама навучылася на ёй шыць: пачынала з самых простых начных сарочак, потым былі спадніцы, блузкі, а ў студэнцкія гады – курткі, пінжакі і нават паліто.

 

* * *

Блукаю па вулках Ванса, і думаецца мне пра тое, як выразна адчуваецца тут повязь часоў і народаў (хай і гучыць гэта так патэтычна). Час не спыняецца, а гісторыя існуе ў сваім адвечным кантынууме. Усё, што было, тое ёсць і будзе. Рымскія падваліны храма і брукаванка, катэдра з мазаікай Шагала, каралеўскі ясень і карціна Суціна пад ім, замак Вільнёў (Villeneuve) XVII cт., ружанцовая капліца пры жаночым дамініканскім кляштары, створаная Анры Мацісам, пляц Гадо (Place Godeau названы ў гонар Антуана Гадо, мясцовага епіскапа, пісьменніка і паэта) з калонай Марса і часовай выставай, прысвечанай Гамбровічу, віла «Александрын», у якой жыў і працаваў польскі пісьменнік. Улетку на пляцы Гранд Жардэн (Place du Grand Jardin) адбываецца музычны фестываль NUITS DU SUD (Летнія ночы).

Хаім СУЦІН. «Ева». 1928 г.

А як выглядаюць сёння Смілавічы? Што нагадвае пра слаўнае мінулае мястэчка? Ці шмат захавалася з тых даўнейшых часоў? Нешта амаль выпадкова ацалела, яшчэ болей было страчана. Барочны касцёл святога Вінцэнта і кляштарныя будынкі XVIII ст. засталіся адно на малюнку Напалеона Орды, інтэр’ер сінагогі можна пабачыць на старым фотаздымку, незваротна зніклі царква Багародзіцы ХІХ ст. і старая мячэць. Падчас апошняй вайны было знішчана і шмат жылых дамоў, у тым ліку дом сястры Хаіма, у якім засталіся працы мастака: паводле ўспамінаў пляменніцы Суціна гэта былі партрэты ягоных сясцёр Этэль і Мэры, а таксама партрэт невядомага мужчыны. Лёс гэтых карцін невядомы.

Часткова захаваўся палацава-паркавы комплекс. Маёнтак у Смілавічах у розныя часы належаў Завішам, Агінскім, Манюшкам і Ваньковічам. Два палацы – стары, будова якога была распачатая яшчэ Станіславам Манюшкам, і новы, дабудаваны Лявонціем Ваньковічам, – былі злучаныя аранжарэяй. Сёння новы палац займае сельскагаспадарчы каледж, будынак аранжарэі не захаваўся, а стары замак знаходзіцца ў вельмі занядбаным стане. Шляхецкая сядзіба была аточаная шыкоўным паркам з экзатычнымі дрэвамі, яшчэ і цяпер тут можна ўбачыць лістоўніцы, белыя морвы, чорныя хвоі, піхты, блакітныя елкі.

Маляўнічы парк хараством незвычайных для Беларусі дрэваў (кажуць, да рэвалюцыі тут раслі нават пальмы!) і вытанчанымі абрысамі палацаў мог натхняць Хаіма Суціна на стварэнне шэдэўраў не горш за краявіды Ванса ці Шартра. Магчыма, менавіта жывапіснасць смілавіцкіх ваколіц і паўплывала на лёс хлопчыка, які захапляўся імі, тонка адчуваў прыгажосць і заўважаў яе ва ўсім, а потым старанна пераносіў на палотны. А на беразе Волмы, можа, яшчэ расце тая вярба, што помніць, як маленькі Хаім сядзеў пад ёю і натхнёна маляваў, але яна нічога нам не раскажа. Не раскажа нічога і бераг рэчкі, з якога ступалі на тонкі лёд мальцы Хаім і Шрага-Файбіш Царфін. Як не раскажа ніводная карціна мастака пра ягонае роднае мястэчка, якога ён сам саромеўся і часам казаў, што паходзіць з Вільні. Так было, напэўна, і прасцей, і больш прэстыжна. Пра вярбу і здарэнне на рэчцы мы ведаем са словаў унука Царфіна – Сэма і пляменніцы Суціна – Ніны (Наумы Ферапонтавай, дачкі Шолама Цукермана і сястры Хаіма Этэль), якія ў сваю чаргу пераказваюць успаміны дзеда і бацькі. Крупінкі гэтай вуснай гісторыі пра дзяцінства славутага мастака пачалі збіраць у Смілавічах, дзе пры падтрымцы ЮНЭСКА ў 2008 г. быў створаны музей «Прастора Хаіма Суціна».

Амаль праз сто гадоў пасля таго, як мастак выехаў у Францыю, у Беларусь упершыню трапілі ягоныя палотны. У 2011 г. «Белгазпрамбанк» набыў на аўкцыёне ў Лондане першую працу Хаіма Суціна «Вялікія лугі ў Шартры ля віядука» (каля 1934 г.). На карціне імкнуць у неба высокія дрэвы, глядзіш на іх і чуеш пошум летняга ветру ў галінах. Ад гэтага робіцца яшчэ больш шкада, што нашчадкам не дадзена ўбачыць на палотнах мастака той смілавіцкай вярбы над Волмай.

Праз два гады банк «вярнуў» беларусам яшчэ адну карціну Хаіма Суціна, якая зусім нечакана ўвайшла ў сучасную гісторыю Беларусі сімвалам народнага супраціву. «Ева» набыла незвычайную папулярнасць пасля таго, як была арыштаваная карпаратыўная калекцыя «Белгазпрамбанка» з галерэі «Арт-Беларусь» улетку 2020 г. Ева апынулася «за кратамі». Ейны арышт перажывалі так, быццам яна была цалкам рэальнай, жывой асобай, удзельніцай пратэстаў. У адзіным парыве – je suis Eva – фб-карыстальнікі ставілі партрэт Евы на свае аватаркі, арганізоўвалі флэш-мобы, стваралі мемы з Евай у паласатым адзенні лагерных вязняў, актыўна выкарыстоўваўся хэштэг #evaлюцыя, якім пазначаліся тэксты, прысвечаныя культпратэсту. Супрацоўнік Нацыянальнага мастацкага музея Мікіта Моніч напісаў верш, у якім апошнімі словамі былі: «оставьте Еву». Прынт з выявай Евы з’явіўся на кубках, вопратцы, торбачках. Адусюль пазірала на беларусаў Ева, сцяўшы вусны і склаўшы рукі на грудзях, яна нібыта ўсім сваім выглядам гаварыла: наша возьме! Суцінская «Ева» адбыла свой тэрмін і выйшла на волю, у той час як многія беларусы застаюцца за кратамі.

 

* * *

У людзей, дрэваў і карцін розныя лёсы – у кожнага свой, адметны і непаўторны. Дзесьці ў Вансе расце высачэзны ясень на пляцы свайго імя. Сам, як кароль, ён крыху абыякава назірае за тым, што адбываецца вакол. Дрэва пражыве сваё доўгае жыццё на тым самым месцы, дзе яго пасадзілі і дзе яно ўзрасло. Іншае наканавана неспакойнай духам «Еве»: яна вандруе па свеце, бярэ ўдзел у гістарычных падзеях далёкай краіны, адкуль быў родам яе аўтар. Яе арыштоўваюць, але яна вяртаецца на свабоду. Людзі ж, тысячы беларусаў, якія былі шчыра прывязаныя да сваёй зямлі, хацелі б, як той ясень, спакойна і годна жыць там, дзе яны раслі. Але іх «выкарчоўваюць» і змушаюць да пошуку іншага, больш бяспечнага месца. Разлятаюцца ва ўсе бакі свету здольныя таленавітыя творчыя дзеці зямлі беларускай. Яны звіюць сабе «гняздзечкі», узгадуюць дзяцей, але людзі не птушкі – ім патрэбная свая зямля, на якой яны б маглі годна ўзрастаць, моцна трымаючыся карэннем, на якой маглі б гадаваць наступныя пакаленні і ствараць сваё.

 

№118

 

Паэзія

Леанід Галубовіч.

Чужыя вершы. Вершы.                  

Іна Снарская.

Куды павяртаецца поўня. Вершы.        

Фелікс Баторын.

Людскасці ген. Вершы.

Зміцер Захарэвіч.

Партрэт прамінулай эпохі. Вершы.

Алесь Спіцын.

Святло аголенай поўні. Вершы.

 

Проза

Віктар Казько.

Дождж на бульбу.

З цыкла “Лёнькі, Ваські, Валодзькі”.

Віктар Варанец.

Крымінальны ланцужок. Апавяданне.

Стася Наркевіч.

У калючых абдымках лёсу. Апавяданне.

Канстанцін Касяк.

Самаізаляцыя. (Заканчэнне).        

Сяргей Белаяр.

Знічка. Апавяданне.

 

Дэбют

Анатоль Хіневіч.

Чалавеку дадзены шлях. Вершы.

Ксенія Фёдарава.

Мост. Апавяданне.                         

 

Пераклады

Ян Твардоўскі.

Каб кахаць… Вершы. Пераклад Наталлі Русецкай.      

Мар’яна Саўка.

Оптыка Бога. Вершы. Пераклад Уладзімера Арлова.

 

Вытокі

Генадзь Лапацін.

Паслядоўніца. Алёна Грэцкая ў расповедах Варвары Грэцкай. (Пачатак).    

 

Эсэ

Васіль Жуковіч.

“Я з тымі, хто жыццё пяе, ідзе за праўду на Галгофу”.

Два літаратурныя партрэты.    

 

Запісы

Уладзімір Мароз.

Мілан, Мілан… З аповедаў жыцця.      

 

Кнігапіс

Зінаіда Драздова.

Элегіі жыцця. Рэцэнзія на кнігу Васіля Зуёнка “Паўстанак з літарай «Л»”.

 

Анкета «Дзеяслова»

Адам Глобус.

Аксана Данільчык.

Райсн (Беларусь)

Паэма

 

  1. Беларусь

Мой дзед з Кабыльніка быў чалавек тутэйшы,

З сякерай і канём мужык у кажусе,

Маіх дзядзькоў шаснаццаць і мой тата –

Тутэйшыя, як соль зямлі, усе

Плыты па рэках гоняць, дровы цягнуць,

У поце робячы, што лёс дае скупы,

Вячэру даядаюць з адной місы

І падаюць у ложкі, як снапы.

Дзядуля мой залазіць ледзь на печку,

Спіць за сталом, бо ўжо не малады.

А ногі – самі завядуць на печку,

Бо верна служаць доўгія гады.

 

 

  1. Косяць сена

У полі ўжо цягне туманамі восеньскімі на дасвецці.

Выходзіць касіць на балота мой дзед і ягоныя дзеці.

Па чарачцы з раніцы ўзяць, нібы клезмеры нашы, паспелі,

І ўсе васямнаццаць – за працу, і дзед на чале, як скрыпач у капэле:

І – крок, і – направа плячыма, і – жжжых! – нібы танец маланкі вядуць на балоце.

“Бо хлеба кавалак, сыны, – кажа дзед ім, – заўжды здабываецца ў поце…”

І свішчуць бліскучыя косы, мільгаюць зарослыя рукі – капоты далоў! –

Нібыта яліны калматыя, тата старэнькі і дзеці, сямнаццаць курчавых галоў…

Успыхваюць косы і пырскаюць росы, і падаюць травы далоў.

А птушка спявае ў ляшчыне, ды так, што сляза на вачах у дзядулі:

“Ну, кенар, ну, кантар! І дзе навучыўся? Вы гэткае чулі?!”

 

Закураць ды квасу глынуць са збана, ды навостраць мянташкамі косы,

Пасля Памагай, – крэкнуць, – Бог! І наноў загудзе сенакос шматгалосы,

І, як васямнаццаць люстэркаў, пабліскваюць косы на сонцы яскрава,

І спраўна згінаюцца рукі, і лыткі працуюць, і плечы адводзяцца ўправа.

А потым заход пазалоціць ім косы, бо вечар нарэшце настане,

І хеўра ўсміхнецца: чакае бабуля даўно з селядцамі, з блінцамі ў смятане.

І ўсе апранаюць капоты і крочаць дадому з касой на плячы,

І, слухаючы перапёлак, як рыба маўчаць, ідучы.

 

 

  1. Бабуля

Мая бабулечка была жанчынаю пабожнай,

Майстрыхай дзетак нараджаць, штогод, вясною кожнай.

Без болю, быццам яйкі, на радасць ёй, квактусе,

Браты, за двойняй двойня, выходзілі з бабусі.

Траіх дзядзькоў радзіла, залезшы на паддашак,

Дваіх дзядзькоў шукала – згубіліся ў траве,

На печцы – адзінаццаць, як адзінаццаць пташак,

І ўрэшце быў мой тата, народжаны ў хляве…

А потым яе ўлонне замкнулася нявінна:

Дарыць пялюшкі бедным – ёсць занятак.

Зрабіўшы ўсё, што ты была, бабулечка, павінна, –

Хадзіць па хаце

Качкаю між любых качанятак.

 

 

  1. Гоняць плыты

Туманам замазала вёскі, дарогі, зацерла імжой без мяжы,

Твар цёплага поля намацваюць золлю навіслыя з неба дажджы…

Сям-там праглядаюцца дрэвы, асвер над калодзежам, зрэдчасу хата, якая

Пасля расплываецца, і ўсё бялее ўваччу, і сусвет у тумане знікае.

Сухая галінка ўпадзе. Цішыня. Толькі птушачка плачацца дзесьці:

“У гэтым жыцці давядзецца так шмат перанесці,

Так шмат перанесці…”

Дзясяткі крынічак між градкамі плешчуцца, шэпчуць, мармычуць, галосяць,

І толькі далёка-далёка з туману над Нёманам дзедавы крыкі даносіць:

“Шмуля, гэй, Шмуля,

Давай паварочвай зад на Скарулю1!..”

 

То дзед, бараду прамачыўшы, намацаў швартовы,

Дзядзькі на плытах з бусакамі2 працуюць, знікаюць раптоўна

ў тумане, ды чуюцца крыкі і ўрыўкі размовы,

І плёск апачынаў3, што плынь рассякаюць… Зацягвае бераг туман,

і нічога няма – дзе зямля, дзе вада пад вяслом?

І ўсё, што наўкола, існуе няісна – і дыхае мяккім цяплом…

Вось нешта віецца нябачнае… Вось праплываюць лясы і даліны,

Стаяць, быццам мэбля ў багатых дамах, абабітыя дымкай хаціны.

А потым прарвецца зялёная яснасць… І неяк душа праясніцца…

І вызірне сонца, і вербы ў слязах над вадою нахіляцца ніца.

Абмыты сінечаю лес галавой ззяе мокрай, над лугам

Высока-высока ліецца зіхценне… А ўнізе вясковец за плугам…

 

Раскоша лугоў травяных, што іскрыцца і пахне, і плача ў расе,

І пасмы туману, як мары палёў і далінаў, над ёю плывуць пакрысе…

Павольна, павольна плыты разам з рэчкай плывуць пакрыёма.

На сонцы блішчаць буданы, калі дождж і расу выпарае салома.

Дзядуля ж разлёгся ды вочы прымружыў, пацягвае з люлькі тытунь з асалодай:

Наўкола зямля расцягнулася гэткім цяплом і лагодай,

Красуе ў палях і балотах, зялёных і жоўтых далінах –

Празрыстай ракой разліваецца лён на бурштынавых тонкіх сцяблінах,

Бульбянае поле застыла ў халоднай зялёнай красе

Ды кветкі ружовае грэчкі смяюцца, у крапінках белых усе, –

Зямля жыццядайнымі сокамі, хмелем салодкім цячэ,

Нямое жыццё прарываецца травамі, цягне карэнне, галіны…

І дзед, агаломшаны радасцю гэтай шчаслівай хвіліны,

Не можа маўчаць і раве: “Трасца вашаму бацьку!” А потым яшчэ,

Яшчэ: “Трасца вашае маці!” Аж дзеці ўстаюць і вачыма

Ўпіваюцца ў поле, што ўсё аж кіпіць і пякучыя фарбы ліе.

У свеце віруе вясна, і ў табе чарадзейства яе…

О Госпадзе мой! У палях пачалося такое, што й словам назваць немагчыма!

——————————————————–

Вось так мой нябожчык дзядуля плыты гнаў у Прусы нястомна.

Пад вечар блакітнай Вяллёю даходзіў да белага Нёмана.

Шырыгу4 ўкапаўшы ў пясок ды швартоў завязаўшы цяжкі,

Цяпельца на кожным плыце раскладалі дзядзькі.

Па двое ля вогнішча моўчкі сядзелі ўначы,

Хлеб жытні ламаючы, боршчык з гаршка едучы.

 

І ціха наўкола было, толькі сінія хвалі спявалі

Ды з трэскам агонь распускаўся ад кветкі чырвонай чароўней,

І толькі раз-пораз паплёсквала рыба па хвалі,

А з сіняга-сіняга неба звісала чырвоная поўня.

 

 

  1. Вялля і Нёман

У ноч, калі месяц з нябёсаў — як срэбная зліва,

З’яўляецца з Нёмана постаць літоўскага воя,

А побач з Вяллі выплывае дзяўчына шчасліва —

Вейкі даўгія, а кудзеры зблытаны з мокрай травою.

Крочыць нясмела, ды больш не хаваецца ў хвалі…

І Нёман імкне напярэймы — абняць яе цела тугое,

Цалуе ў зялёныя вочы, што шчасцем блішчаць і тугою,

А потым адносіць на дно ў крышталёвыя сінія залі…

 

 

  1. Дзядзька Аўром пасвіць коні

На варту начную адправіўся дзядзька Аўром,

Узяў кажушок і дарожную кайстру з харчамі.

Сядзеў каля вогнішча шэрым вялікім карчом,

І толькі магутныя косці няроўна тарчалі…

Бо дзядзька Аўром на лугах пасвіў коні ўначы,

Што фыркалі цяжка, ступаючы крокам звязаным.

На спінах кабыліных месяц зіхцеў, дрыжучы.

Над полем туман быў, і Нёман звінеў за туманам.

Сухое цяпельца амаль дагарэла датла,

Аўрома гайдалі дрымотна-пяшчотныя хвалі –

І дрэва злівалася з дрэвам у рэштках святла,

Ды чутна было, як скубалі траву і жавалі…

Ды чутна было, як варушацца ў небе агні,

Як цёплым напевам туманяцца зорныя далі,

Бы срэбная сетка дрыжала ў начной глыбіні

І ў ёй калыхаліся рыбы й міргалі, міргалі…

Аўром лёг на спіну і зорыў на зорак святло –

І месяц вадзіў карагоды ў касмічным суквецці,

І танчылі зоркі, і зорак сямнаццаць было,

А тая, зялёная – найпрыгажэйшая ў свеце…

І тут задрыжала. І падае, быццам знарок

Збіваецца з такту ў сатканым з блакіту паветры,

Як іскра з блакітнае зрэнкі, зрываецца ў змрок

І знічкай ляціць у лясныя замшэлыя нетры, –

Як сон абараваны, што ён разгадаў праз гады…

Іскрыстая сінь ахінула начное прадонне,

І дзядзька ўздыхнуў і падняўся, і крочыў туды,

Дзе ў цемры стаялі, драмаючы, цёплыя коні…

І ён завіхаўся ля коней, і чутна было,

Як дыхаюць, шыя пры шыі, глыбока й няспынна.

Раз-пораз на нейкага падала збоку святло,

І ў змроку відаць была толькі стамлёная спіна…

Змарыўшыся, у саламяным прылёг будане.

Зліваліся коні, бы грыва да грывы прышыта.

Заснула таполя і ззяла лістотай у сне,

І ў месячным срэбры драмала далёкае жыта.

Аўром паляжаў ды ўсміхнуўся самому сабе,

Згадаўшы пра вёску і ўсё, што было дарагое, –

І раптам пачулася песня з такою тугою,

Бо выйшла душа з берагоў і пяяла ў журбе:

 

“Ты найпрыгажэйшая ў вёсцы, Настасся,

Глядзі,

Як наліўся ячмень, як гадуе бародку авёс,

Балоты ў тумане аж ззяюць ад рос…

Паслухай!

Паслухай!

Як ходзіць між елак, бы вязень вясны,

Размораны поўняй, раструшчаны скрухай,

Замшэлы і босы нячысцік лясны…

Выходзь у палі, бо ўсе птушкі паснулі,

І толькі крынічка – усё яшчэ не,

Твой стомлены бацька храпе на гумне, –

І толькі старая рабіна пачуе ў падворку

Ды ветрык з аеру падслухае нашу гаворку.

“Ты найпрыгажэйшая ў вёсцы, Настасся!”

 

Аўром выцірае слязу, што цішком пралілася,

Прыслухваецца, ды наўкола ні гуку, ні кроку:

З душою душа развіталася ў змроку…

 

 

  1. Бабуля сышла ў царства нябеснае

Спявалі птушкі ўсе, калі не стала

Старэнькае бабулі,

Бо праведнасць і ласку ў ейным сэрцы

Усе на свеце чулі.

 

Калі бабулечку спускалі з ложка,

Маўчалі ўсе наўкола,

І не было ні ляманту, ні стогну,

Калі паклалі долу5.

 

Хадзіў па доме дзед, ушчэнт разбіты,

Не бачыў анікога,

Бо сам ён першым жоначцы памерці

Паабяцаў, нябога.

 

Калі бабулю неслі па мястэчку,

Тужылі жыхары ўсе:

“Няма, няма ўжо Шлёміхі старое!”,

І поп Васіль журыўся.

 

І толькі калі шамасаў6 сцізорык

Надрэзаў апранахі7,

Мае дзядзькі загаласілі, быццам

Разбойнікі ля плахі.

 

 

  1. Настасся

Настасся збірала зялёнае шчаўе ля сцежкі –

Хацела абед згатаваць свайму тату, Антошу.

Хвала Беларусі за свежага шчаўя раскошу,

За футра ялінаў, за чорных гракоў галавешкі…

Узяўшы фартух, да зямлі нахіляецца Насця,

Ступаючы качкай, не ведае клопату з ліхам,

Ідзе па расе, удыхаючы кожным удыхам

Жыццёвыя сілы зямлі, яе п’янае шчасце.

А з лесу хтось крочыць, хамут начапіўшы на плечы.

Прыклала далонь да вачэй: што за дзіўнае дзіва?

А ён гэткі зух, бы ў лясной нарадзіўся гушчэчы.

Настасся з высокага шчаўя глядзіць сарамліва.

А гэта Аўром пасля варты вяртаўся дахаты:

“Дабрыдзень Настасечцы, любай цялушцы рахманай!”

Яна стрымгалоў праз лістоту ў таемныя спраты –

Туды, дзе сілкамі асілка не будзе спайманай.

Аўром – у пагоню праз лес, па слядах сваёй мэты,

Далёка чуваць яго крыкі і смех у кустоўі:

“Цялушка мая! Маё золатка любае, дзе ты?!

Настасся!..” Яна ж уцякае й цікуе з любоўю.

“Бо ён гэткі зух, бы ў лясной нарадзіўся гушчэчы!”

Шалёныя вочы гараць, валасы як папала, –

Дагнаў, а яна ўся надзеяй і страхам трапеча…

Нібы куранятка пад сонечны дожджык папала…

Абняў шырачэзнымі лапамі ўсё яе цела,

Цалуючы ў смуглую шыю пяшчотна і чула.

Яна ж толькі ціхенька ўсхліпнула і затрымцела,

А потым мацней і мацней да грудзей яго льнула…

 

 

  1. Дзядзька Іца

Навучыўся на краўца

Ўмелы дзядзька Іца,

Каб старэнькім лахманам

Новымі зрабіцца.

Каб старэнькім лахманам

Новымі зрабіцца.

 

Толькі прыйдзе ў вёсачку,

Нітку ў голку ўдзене,

Шыльду вешае: “Каму

Перашыць адзенне?”

Шыльду вешае: “Каму

Перашыць адзенне?”

 

Па-турэцку на стале

Сеўшы блазнавата,

Шые, пора ды кладзе

Ён за латай лату.

Шые, пора ды кладзе

Ён за латай лату.

 

Вёску аблатаў сваю –

Крочыць у чужыя,

Хутка край на новы крой

Цалкам перашые.

Хутка край на новы крой

Цалкам перашые.

 

Навучыўся на краўца

Ўмелы дзядзька Іца,

Каб старэнькім лахманам

Новымі зрабіцца.

Каб старэнькім лахманам

Новымі зрабіцца.

 

 

  1. Зімовая ноч у старэнькай хаце

У хаце старэнькай сям’я спачывала ўначы,

Дзядзькі пазіралі бяздумна, бо змучыла праца,

Вялікія люлькі палілі, праз дым сапучы,

А хтосьці захроп за сталом, не паспеўшы падняцца.

Трашчала лучына й давала скупое святло,

Каб дзядзька Рахміэл зашыў нагавіцам каленкі.

Гудзела завея і плюхала снегам аб шкло,

У коміне скрэблася люшка, як мышка ля сценкі…

На печцы гарачай, сцягнуўшы кашулю амаль,

Круціўся дзядуля, бо сон не прыходзіў здаровы.

Біў вецер па нёманскім беразе поўхамі хваль,

З хлява далятала рыканне старое каровы.

Паклаліся ў ложкі, у кожным па двое, дзядзькі,

Маўчалі і ў цёмную столь пазіралі бяздумна –––

Дзядуля круціўся, а потым прамовіў-такі:

“Аўромчык, сынок, заспявай, каб зрабілася сумна!”

 

І дзядзька Аўром падхапіўся з ляжанкі ўначы,

Ялінаю шэрай магутныя выпрастаў плечы –––

Як восеньскі вецер у лісці сухім, пеючы,

Завыў, застагнаў сярод хаты ў зімовай цямрэчы.

На цёмных дарогах у сцюжу так выюць ваўкі,

На светлых ад поўні раўнінах так выюць на зоры – – –

Як тыя калоды, без гуку ляжалі дзядзькі,

І раптам дзядуля заплакаў, завыў, як у горы,

На печы варочаўся, біў у цагліны, хрыпеў:

“О Божухна, дапамажы, столькі цемры і злосці…”

 

А ў дзядзькі Аўрома трымцелі цягліцы і косці,

Ды быў ад люстэрка чысцейшы ягоны напеў.

Той спеў разліваўся вадою ў сівых туманах,

А дзядзька Аўром рос у цемры вялізарным дубам,

Раз-пораз угору і ўніз патрасаў сваім чубам

(Бо гойка Настасся яму паказалася ў снах).

Устаў на дыбкі і заржаў – так у поце і мыле

Распалены конь па гарачай сумуе кабыле, –

Падскочыў, расправіўшы плечы, і стаў рукі ў бокі,

І кожны ўсміхнуўся, і бліснула шчасце з вачэй,

І кепскія думкі, як шэрыя птушкі-сарокі,

З той хаты старой разляцеліся як найхутчэй…

Спяваў ён і танчыў, а потым упрысядкі ў скокі,

Гарачы парыў запаліў у вачніцах зару,

І дзед адчуваў, быццам хата ляціць угару,

Па хісткіх прыступках караскаўся проста ў аблокі…

 

Аўром дапяяў і ў здзіўленні наўкол паглядзеў.

Агеньчык амаль дагарэў на апошняй лучыне.

Дзядуля маўчаў, а пасля запытаў неўспадзеў:

“А скуль у цябе гэты кантарскі голас, мой сыне?”

 

Блакітны світанак зайшоў у нагрэтую хату,

Салома пры дрэвах камлям не давала цяпла,

Вятры з кажуховай падкладкі вышчыпвалі вату,

Старая карова замоўкла і больш не раўла.

 

 

  1. Антоша грае на бандуры

Гэй, гэй,

Грай, Антоша-салавей,

Нам гучней,

Не шкадуй сваёй бандуры,

Шуры-буры-муры-туры,

Весялей,

Гэй, гэй!

 

Князь у Крэве быў сівенькі,

Быццам лунь,

Быццам лунь,

Дзвюх дачок расціў у замку,

Дзвюх красунь,

Дзвюх красунь.

Ды служыў на стайні чмут,

Ветрагон Змітрок Бядуля

Па мянушцы Шалапут.

 

Гэй, гэй,

Грай, Антоша-салавей,

Нам гучней,

Не шкадуй сваёй бандуры,

Шуры-буры-муры-туры,

Весялей,

Гэй, гэй!

 

Тут вясна прыйшла ў адведкі,

Родзіць кветкі і лісткі,

Завяліся ў птушкі дзеткі

І ў сабачкі шчанюкі,

У хляве – цяля вясновае,

Ёсць і ў замку нешта новае:

Тая ж доля – дзякуй ёй!

Хутка прынясе ў падоле

Князю кожная дачка –

Байстручка…

Аёй-аёй…

 

Гэй, гэй,

Грай, Антоша-салавей,

Нам гучней,

Не шкадуй сваёй бандуры,

Шуры-буры-муры-туры,

Весялей,

Гэй, гэй!

 

Князь камандуе: “Па конях!”,

Цягне з похваў меч стары,

І ў Вялейцы ды Смургонях,

Дзятлаве і Мазыры –

Вершнікі яго, карэты,

Пасланцы ды эстафеты

Абшукалі кожны кут,

Толькі цуд –

Знік няўлоўны Шалапут!..

 

Гэй, гэй,

Грай, Антоша-салавей,

Нам гучней,

Не шкадуй сваёй бандуры,

Шуры-буры-муры-туры,

Весялей,

Гэй, гэй!

 

У лясах пад Крывічамі

Затаіўся Шалапут,

А сівенькі князь начамі –

Там і тут,

Там і тут.

Конь і вершнік, нібы здані,

Мчаць у рыцарскай красе,

І ад рэха палявання

Ўсіх трасе,

Ўсіх трасе…

 

Гэй, гэй,

Грай, Антоша-салавей,

Нам гучней,

Не шкадуй сваёй бандуры,

Шуры-буры-муры-туры,

Весялей,

Гэй, гэй!

 

 

  1. Дзядуля прыходзіць паміраць

Увечары шэры, як голуб, прыйшоў з поля дзед,

Паправіў пасцель і пакаяўся на развітанне,

Падзякаваў свету і дабраславіў гэты свет,

І стомлена вочы заплюшчыў на самым змярканні…

Сабраліся над узгалоўем дзядулі сыны,

Глядзелі на бацьку, галовы панурыўшы ціха,

І так зашчаміла ім сэрцы, што моўчкі яны

Стаялі, не здольныя выдаць ні слова, ні ўздыху.

Ды бацька пачуў іх і вочы адплюшчыў ізноў,

І цёплая ўсмешка старое аблічча кранула,

Усеўся на ложку, каб лепей разгледзець сыноў,

І так развітаўся з усімі, прамовіўшы чула:

“Ты, Орча, мой першынец, нашага роду аснова!

Ты браўся апошні за лыжку і першы за плуг…

Што сеяў ты, цёплая глеба прымала вяснова –

Хай семя тваё будзе плодным, як поле і луг!..

Рахміэл, хто можа на лузе з табой пацягацца?

Каса твая – быццам імклівы агонь у траве,

І птушка ў гняздзе, і змяя тваю ведаюць працу –

Хай неба пашле табе плён і ў гумне, і ў хляве!..

Рачны чалавек, хто з табой параўнаецца, Шмуля,

Хто снасці трымае, як ты, і плыты так вядзе?

Ты пахнеш лускою, ты ў водары ціны і ў муле –

Дай Божа табе на зямлі і на любай вадзе!..”

 

У ноч пазірала чырвонымі шыбамі хата,

Што кідалі водбліск на дзеда калі-нікалі.

Маўчалі дзядзькі, і маўчаў з імі разам мой тата,

Бо з дзедавых словаў нічога ўпусціць не маглі.

Тады й развітаўся… І перш чым душа адляцела,

Склаў рукі і вочы заплюшчыў, ужо на вякі.

І кожны знямела глядзеў на знямелае цела,

І слёз не лілося, нібыта аслеплі дзядзькі…

Заплакала птушка і ўсхліпнула іншая следам,

Апошні агеньчык патрэскаў лучынай і счах.

Стаялі дзядзькі ля ўзгалоўя, схіліўшы над дзедам

Цяжкія галовы на згорбленых горам плячах…

 

 

1 Скаруля — літ. Skaruliai, мясцовасць на Вяллі ў Літве (цяпер — частка горада Ёнава), дзе рака робіць рэзкі паварот.

2 Бусак — доўгі шост з металічным вастрыём і крукам на канцы, багор.

3 Апачына — доўгае вясло для кіравання плытом.

4 Шырыга або шырка — доўгі завостраны кол для тармажэння плыта.

5 Паводле традыцыі, цела нябожчыка адразу пасля смерці спускаюць з ложка і кладуць на падлогу.

6 Шамас — сінагагальны служка.

7 Жалобны рытуал на пахаванні — надрыванне каўняра або лацкана вопраткі.

 

Вершаваны пераклад Андрэя Хадановіча.

 Даслоўны пераклад з ідыш Вольфа Рубінчыка і Сяргея Шупы.

 

 

Чытаць “Дзеяслоў” №115!

 

Чытаць “Дзеяслоў” №114!

 

САМАІЗАЛЯЦЫЯ

 

Надыходзяць і такія часы,
калі нават звычайнаму літаратару
нічога не застаецца, як пісаць таемны дзённік.

Адам Глобус

Страх

– Ці пішаш нешта? – пытае нечакана сябар за куфлем піва. Звычайна мне не задаюць такіх пытанняў. Бывае, я нават сумняваюся ў тым, што хтосьці агулам чытае мае тэксты. Таму зняважліва называю іх пісулькамі.

Мы сядзім у звычайным менскім бары, гаворым пра неабавязковыя рэчы. Позні вечар, спакойная атмасфера, нікога больш. Побач завіхаецца афіцыянтка, ладненькая такая дзяўчына гадоў дваццаці. Рыхтуецца да закрыцця. А я на пытанне таварыша адказаць не спяшаюся. Спачатку трэба адказаць сабе самому.

Вядома, я пішу. Шмат. Друкую, праўда, мала. У асноўным публіцыстыку – артыкулы на сайтах і калонку ў часопісе. Усё астатняе – у стол. Чаму? Відаць, баюся. Чаго? Простых рэчаў. Не вельмі хацелася б быць абсмяяным, неапублікаваным, непатрэбным, нягеглым, нявартым. Працягваць можна бясконца.

Страх – гэта вельмі моцны інстынкт. Ён можа перавышаць здаровы сэнс. І ў прынцыпе так і павінна быць. Але ў некаторых рэчах варта ўсё ж сябе пераадольваць. Бо ў іншым выпадку што застанецца? Спісаныя абразкамі сшыткі ды дзённікі. А каму яны будуць патрэбныя, калі аўтар ноўнэйм? Ды нікому! Хаця бывае, што і тэксты вядомых аўтараў забываюцца. Я такіх занядбаных багоў еўрапейскай літаратуры ведаю. Але паўтараць іхны лёс не хацеў бы.

– Хлопцы! Толькі вас чакаем! – кажа ладненькая афіцыянтка і ўсміхаецца. – Мы зачыніліся!

Наперадзе бязлюдны сонны Менск.

 

 

Туман

Даўно такіх туманаў не бачыў, каб увесь горад зацягнула і ён ператварыўся ў прывід. Як з фільмаў жахаў. Тым больш, каб адбывалася гэта ўзімку. Каторы год нешта не тое з надвор’ем…

Я заблукаў, вяртаючыся дамоў. Не адразу зразумеў, у якім баку жыву. А такое рэдка бывае са мною: з дзяцінства добрая памяць.

Раней я любіў туман. Калі ён спускаўся на Нёман, мы, падшыванцы, беглі ў яго і забаўляліся там. Пужалі адзін аднаго. Самы эфектны спосаб – знайсці ўжо раскладзенае кімсьці на беразе вогнішча ды нацягаць з яго вуголля. Неблагія вочы монстра могуць атрымацца.

А яшчэ мне падабалася, калі мы збіраліся ля вогнішча ды распавядалі страшныя гісторыі. Часам досыць банальныя, як песні папулярнага ў той час «Короля и шута», але вяртацца дамоў потым было ўсё адно страшнавата.

Зараз мяне такім, натуральна, не ўразіш. Пэўна, цяпер не здзівіўся б, каб сустрэў таго монстра з пякельнымі вачыма на вуліцы. Так і ўяўляецца ён мне – вялізны такі, большы за мяне, чорны чалавек з вачыма, якія палаюць. Выходзіць з туману і моўчкі павольна крочыць у мой бок.

Але ў горадзе было пуста. Пахла свежасцю і цеплынёй. Рэдкія машыны не давалі застацца ў поўнай адзіноце. Горад усё яшчэ абжыты, і ў ім ёсць людзі.

 

 

Бімшы

Кажуць, што з беларускай мовай усё будзе добра, калі гаварыць на ёй будуць не толькі прафесары, але і гопнікі.

Разам з цеплынёй на менскіх вуліцах з’явіліся ў нармальнай колькасці бімшы, якія просяць на выпіўку грошы. І добра, калі гэта падмагазіннік лакальнага маштабу. Але неяк прыкра іх назіраць у самым цэнтры горада. Многія з іх – гэта тыя, хто яшчэ ўчора быў нефармалам і тусаваўся ля сцяны Цоя. Я іх добра ведаю – каго толькі ў твар, а каго і па мянушцы. Так і не змаглі выйсці з гэтага стану – штодня піць, гуляць ды “аскаць” на выпіўку.

Сёння на Камсамольскай да мяне падышоў такі бімша, апрануты пад рокера з 90-х, і на чысцюткай беларускай мове папрасіў 60 капеек. Грошай я, вядома, яму не даў. Бо незалежна ад мовы ён застаўся бімшам, які не хоча нармальным шляхам зарабляць на жыццё.

 

 

Канцэрт

Многія здзіўляюцца, калі я кажу, што люблю малалюдныя канцэрты. На пару дзясяткаў чалавек, не болей. І яшчэ каб знаёмыя былі не толькі ў зале, але і на сцэне. Ідэальны варыянт – акустыка. Тады музыка не напружвае, але дапамагае занурыцца ў сябе. Здаецца, ты разам з людзьмі, але ўсё ж адзін.

Сесці за вольны столік, замовіць сабе кавы, гарбаты, а можа чаго мацней. Усё залежыць ад настрою. Побач падсаджваецца адзін з музыкаў. Вітаемся, размаўляем, зараз ён пойдзе рыхтавацца да выступу. Тым часам на сцэне два хлопцы ўжо граюць чыкагскі блюз. Іхнія спевы, гітары і губны гармонік пераносяць у атмасферу 1920-х гадоў. Прынамсі, мне ўяўляецца менавіта гэтая эпоха, калі чую блюз або джаз.

Слухаючы, магу і напісаць нешта. Ад нядаўняга часу пішу часцей у праграмы на смартфоне. Раней больш падабалася папера. Як Петэру Хандке – нобелеўскі лаўрэат таксама нібыта ўсё піша ад рукі. А яшчэ любіць гуляць па лесе і збіраць грыбы.

Шпацыры таксама маё, а вось грыбы – не вельмі. Пісаць ад рукі карысна, але справа вельмі непрактычная – потым жа яшчэ і набіраць даводзіцца. У тым ліку і з гэтай прычыны ў мяне без патрэбы ляжаць спісаныя сшыткі. Лянота. Не хочацца да іх вяртацца. Кожны раз адкладваю набор і рэдактуру “на потым”, але цяпер думаю, што гэтае «потым» можа ніколі ўжо і не прыйдзе.

Музыка – вечная катэгорыя. Нават калі цябе даўно няма, яна будзе працягваць сваё жыццё. Твае песні падхопяць іншыя. Тое самае з кнігамі, карцінамі і фільмамі – існуеш, пакуль ёсць запатрабаванасць і цікавасць. Гэта і ёсць шлях у вечнасць.

 

 

Будні

Нічога дзіўнага і арыгінальнага ў маім жыцці не адбываецца: пяць дзён працую, два выходныя газую. Даўненька ўжо так не было, каб неяк іначай атрымлівалася. Звычайна сцэнар менавіта такі.

І я на ростанях: з аднаго боку мне ў прынцыпе падабаецца такі лад жыцця, а з іншага – я добра разумею, што насамрэч гэта шлях у нікуды. Так існуюць звычайна тыя, каго грэбліва называюць «овощами”. Хаця хто з нас выбітны? Усе мы ў пэўным сэнсе “гародніна”, бо няма ж такіх, хто не спіць, не хоча есці, не займаецца сэксам.

Абсалютная большасць часу – гэта будні. Нецікавыя шэрыя часіны, калі ты заняты манатоннай працай. І па вялікім рахунку не асабліва важна, якая яна – офісная або не. Усё адно ж херачыш без асаблівага задавальнення. Як некалі правільна напісаў Паланік у сваім «Байцоўскім клубе». Вельмі не люблю гэтую кнігу…

Калі-небудзь у мяне будзе іншы расклад. Я буду прысвячаць увесь свой вольны час літаратуры, весці дзённікі, друкавацца і пісаць, пісаць, пісаць. Але ж пакуль гэта толькі мара. Шчыры спадзеў на лепшае жыццё, якога я нібыта варты.

 

 

Армейскі жым

У зале зрабіў армейскі жым, упершыню за доўгі час. Мо які год не падымаў перад сабою штангу, а тут трэнер загадаў. Не самае любімае практыкаванне, але ж за назву я яго вельмі шаную.

Выдатна разумею, што дысцыпліна – гэта зусім не пра мяне. Я надта непаслядоўны. Ніколі не служыў у войску, і ўжо, хутчэй за ўсё, не буду. Ды і спецыяльнасць мая паводле ваеннага білета зусім ужо грамадзянская –
пісар справаводства. Але ж якая прыцягальная мілітарная эстэтыка! Увесь гэты антураж вайсковай справы. Калісьці менавіта з ёй я думаў звязаць свой лёс.

Калі ў чацвёртым класе пра нас здымалі фільм, сказаў на камеру, што хачу стаць прафесійным вайскоўцам. Думаў, альбо дэсатнікам, альбо лётчыкам. Тады мне здавалася, што гэта я, менавіта я і ніхто болей, той самы хлопчык з вядомага верша Купалы.

Яшчэ школьнікам пачаў насіць камуфляж. Піск моды ў той час – колер “Белая ноч”, як у злодзеяў з фільма “Скала”. Нешта нармальнае тады, а гэта быў самы пачатак нулявых, было не дастаць. Трэба было далёка ехаць і яшчэ пашукаць.

Камуфляж знаходзіўся звычайна на жданоўскім “Полі цудаў”, дзе можна было адшукаць усё, што хочаш. У школе за яго ўшчувалі настаўнікі.

“Тут у нас не Чечня!” – нервова крычала мне біялагіца з-за свайго стала кожны раз, калі я прыходзіў да яе на ўрок у вайсковых штанах і берцах. З імі таксама была бяда – нармальныя былі амаль недасягальнымі. Здабываліся ўсімі праўдамі і няпраўдамі праз знаёмых у міліцыі, войску ці яшчэ дзе.

Я і цяпер люблю стыль мілітары, ён заўжды будзе самым папулярным у маім гардэробе…

 

 

Трамваі

Трамваі – самы лепшы від транспарту ў Менску, бо дазваляюць адчуць дух горада, глянуць на яго не спяшаючыся, без мітусні. Кажуць, што, каб пабачыць Вену, трэба праехаць па адмысловым трамвайным коле. У Менску няма свайго трамвайнага кола, але той рэйкавы спрут, які раскінуў на гарадской мапе свае жалезныя шчупальцы, дазваляе ўбачыць горад ва ўсёй ягонай красе.

На трамвайным шляху можна пабачыць усё тое, што не паказваюць турыстам. Акурат на гэтай думцы пад’ехаў мой трамвай. Я зайшоў у салон, развітаўся з дэпрэсіўным пралетарскім раёнам і, прытуліўшыся да вакна, уключыў музыку. Зайграла мая любімая “Summer time”. Заўжды трымаю на смартфоне альбом з лепшымі песнямі Луі Армстранга – слухаю іх, калі на душы пагана.

Трамвай крануўся з месца і паехаў пад ціхі і спакойны спеў па начным горадзе.

 

 

Віскарык

– Выпіць хочаш? – пытае мяне Сашка са старту. Ён працуе дырэктарам у адной канторы, а паралельна займаецца яшчэ цэлай купаю справаў. Адзін з самых модных і прасунутых маіх сяброў. Заўжды на хвалі, умее трымацца трэндаў. І вось вам прыклад: яшчэ не пайшла мода на “Айкас”, мала хто ў Менску наогул ведаў, што гэта, а ён іх ужо паліў.

– Не адмоўлюся! – адказваю яму.

– Віскар будзеш?

– Давай!

Ён павольна дастае з шафы каробачку, разрывае прыгожую абгортку, а ў каробачцы бутэлька. І два келіхі, адмыслова пад гэтае віскі. Адкрывае батл, прынюхваецца.

– Ведаеш, колькі каштуе? – пытае, разліваючы пітво па келіхах.

– Нават не ўяўляю! Пару дзясяткаў грыноў?

– Дзе там, дзядзя! Франклін цэлы, каб ты разумеў!

– Ого! – шчыра здзіўляюся ды бяру келіх у руку.

– Я яго для асаблівай нагоды трымаў. І сёння акурат такі выпадак!

– І што за нагода?

– Ты завітаў, даўно ж не бачыліся! Ну, будзьма!

Мы выпіваем. Віскі прыемна грэе нутро.

– Ну, як? Адчуваеш смак? – пытае гаспадар і пільна ўглядаецца ў мяне, чакаючы адказу.

– Адчуваю… – мармычу я, але насамрэч я слаба нешта адрозніваю. У страўніку ўжо плёхаецца літр нямецкага піва, якое я піў да гэтага, таму самелье з мяне сёння ўжо ніякі. Як, у прынцыпе, і заўжды. Не адрозніў бы я дарагое віскі ад таннага, нават калі б ён мне самага паршывага пойла наліў. А вось ром адрозніць магу нават пад газам…

Раніцай, калі прачнуўся, даслаў яму смс з вельмі кароткім тэкстам: “Віскі яўна было лішняе”.

 

 

Ранак

Калі кладуся позна спаць, то з цяжкасцю прачынаюся. Яно і натуральна, бо хіба можна добра выспацца за пяць-шэсць гадзінаў, а тое і за чатыры, як часцяком у мяне бывае? Думаю, што не.

Калі ж кладуся спаць рана, як учора, то ўсё адно хачу спаць. І нічога з гэтым не магу зрабіць. Хаця раней, у часы юнацтва, усё было нармаль­на. Як быў малым, то зусім ранняй птушкай адчуваў сябе. Падымаўся часта, калі маці яшчэ спала, і сядаў на кухні глядзець ранішнія перадачы і мультфільмы. Яны звычайна ішлі цэлым блокам. І ўсё было цікавым, не тое, што цяпер.

Відаць, трэба аднаўляць гэтую звычку. Бо зараз я жыву ў рэжыме, калі нічога не паспяваю, але пры гэтым імкнуся ахапіць усё. Але ж на выхадзе атрымліваецца нуль. Вечна бягу за нечым недасяжным, а яно, як выяўляецца, мне нахрэн не патрэбнае. А вось звычка ўставаць рана трэба, нават вельмі.

 

 

Сон

Бывае, мне сніцца адзін і той жа сон. Лакацыі ў ім ніколі не паўтараюц­ца, але сюжэт заўжды аднолькавы: я прачынаюся ў целе іншага чалавека. Падымаюся, прымаю душ, збіраюся на працу, снедаю. Абдымаю дзяцей, якіх у мяне няма, цалую не сваю жонку, еду не ў свой офіс.

На працы раблю тое, што не асабліва люблю, а бывае, і не ўмею. На мяне крычыць нейкі незнаёмы мне начальнік, са мной фліртуе невядомая прыгажуня-сакратарка, не мае сябры завуць мяне ўвечары ў бар. І чым далей цягнецца гэты сон з чужым працоўным днём, тым болей да мяне пачынае даходзіць, што гэта не маё жыццё. І ў самы адказны момант, калі нехта ў мяне пытае, ці ўсё са мною добра, я прачынаюся.

Пасля такіх сноў я ўжо ў сваім жыцці цэлы дзень хаджу сам не свой. Думаю аб тым, што мне снілася. І галоўнае, што мяне сапраўды непакоіць, –
ці можа чалавек аднойчы прачнуцца іншым чалавекам? З іншым жыццём, каштоўнасцямі і ўсім тым, што нажыта непасільнай працай? Напэўна, у будучыні, калі тэхналогіі дазволяць, такая функцыя будзе даступнай за нейкія там грошы.

Трэба завязваць з чытаннем раманаў Філіпа К. Дзіка…

 

 

Планы

Кожны раз, калі я прачынаюся, думаю аб тым, што сёння акурат той дзень, калі я напішу геніяльны твор. Бывае нават, што цягам дня я прадумваю пакручастыя сюжэты, запамінальных герояў, яскравыя апісанні ды іншыя акалічнасці літаратурнай справы. Усё тое, за што вы любіце чытаць кнігі. Нешта нават складаецца ў планы і пачынае класціся на паперу. Але ж большасць тых планаў так і застаецца планамі.

Я люблю пісаць ад рукі яшчэ са школьных часоў. Нататнік у маім спісе каштоўнасцяў заўжды стаяў вышэй за ноўтбук. Магчыма таму, што памер адразу вызначаны і ты дакладна ведаеш, дзе будзе канец.

Японскі раманіст Юкіа Місіма пачынаў свае творы з апошняй фразы. Ён заўжды ведаў, чым скончыцца ягоны раман, апавяданне або эсэ. Можа быць таму і паспеў за жыццё так многа напісаць. Бо меў цвёрдую ўпэўненасць у тым, што і для чаго робіць.

Каб стаць сапраўдным літаратарам, пісьменікам з вялікай літары, а не проста пісулькіным – трэба быць не толькі працавітым і мець талент. Гэта ўсё добра, але трэба яшчэ ўмець быць шчырым. Найперш з самім сабой. Добра ведаць свае плюсы і мінусы, светлыя і цёмныя бакі душы. Я перакананы, што любы чалавек выдатна ўсведамляе ўласныя “касякі”, але ж далёка не кожны нават сам сабе можа прызнацца ў іх. Ад гэтага і пачынаюцца ўсе гэтыя неўрозы з псіхозамі.

Дзень мінае за працоўнымі справамі, вечар з сябрамі ў горадзе ці зале або проста дома. І сюжэты мае так і застаюцца недапісанымі, незавершанымі, няскончанымі. Як незакрытыя праграмы на кампе, вісяць яны недзе ў душы ды перагружаюць працэсар. А мяне самога не пакідае адчуванне таго, што я жыву чужым, не сваім жыццём.

Які мой цяперашні свет? Я і сам не ведаю. Усё ранейшае нібыта разбурылася і страціла актуальнасць. Раней я любіў усе гэтыя бясконцыя тусоўкі, мячык, рэгбі. На гэта і выдаткоўваў увесь свой вольны час. Абы каб быў дзвіж! Нават калі асабіста мне ён і не вельмі патрэбны. Літаратура, як у савецкія часы культура, – па рэшткавым прынцыпе. Таму ў мяне дагэтуль і не было кнігі.

Боль, расчараванні, страты – неад’емныя спадарожнікі нашага жыцця. Нікуды не падзенешся ад пачуцця банальнасці і адзіноты. Гэта нармальна. І вельмі важная якасць для літаратара. Бо каб добра пісаць, трэба шмат часу праводзіць у адзіноце.

 

 

Той самы Маа

Тысячу гадоў не быў на начным кніжным кірмашы. А тут нешта накаціла настальгія – вырашыў схадзіць. Калісьці гэта было галоўнае месца, дзе я шукаў кніжныя навінкі. Але з часам неабходнасць такіх начных паходаў адпала сама сабою – цяпер жа столькі кнігарняў у сеціве, дзе можна замовіць і танней, і з дастаўкай, што і пераймацца не варта. Два клікі – маеш кнігу. Але калі вырашыў, то трэба рабіць – сабраўся ды пайшоў.

Сярод мноства кніжак мяне зацікавіла толькі біяграфія Маа Цзэдуна, яе і набыў за семдзесят капеек. Маа – персанаж цікавы. Добры паэт, які выдатна валодаў каліграфіяй. Сам ён характарызаваў сябе так: “Яшчэ да таго, як стаць марксістам, я ўжо быў кітайцам, а стаўшы марксістам, я не перастаў быць кітайцам”. Нешта падобнае казаў у 1920-я гады Антон Баліцкі, наркам асветы БССР, адзін з натхняльнікаў палітыкі беларусізацыі: “Спачатку я беларус, а толькі потым камуніст!”

Маа шмат чытаў, ніколі не стамляўся вучыцца і заўжды адказваў на жыццёвыя выклікі. Калі ягоныя камуністы ўзялі Пекін, то многія з іх, пераважна маладыя, спрабавалі прыкурваць ад лямпачак. Цёмныя людзі, якімі трэба было кіраваць.

Усе памятаюць ягоныя заплывы праз Янцзы, але мала хто ведае, што добра плаваць Маа навучыўся толькі ў 1950-я гады. То бок, калі ўжо быў у сталым узросце. Цягам некалькіх месяцаў па вечарах ён грыміраваўся і ехаў у басейн, дзе плаваў. Хацеў паказаць, што лідар усё яшчэ мае сілы.

 

 

Сям’я

Час ляціць вельмі хутка. Здаецца, яшчэ зусім нядаўна чакана-нечакана мне патэлефанавала маці і сказала, што бабулі больш няма. А прайшло ўжо колькі гадоў…

Затым былі крама, труна, катафалк, могілкі. Мне так і не хапіла словаў, каб хаця б нешта сказаць на развітанне. Я проста моўчкі кінуў сваю жменю зямлі ў магілу, і на гэтым ўсё. Мо так нельга рабіць і варта было б усё ж хаця б нешта сказаць для парадку, але я не змог.

Потым былі доўгія роздумы сам-насам аб тым, што на аднаго блізкага мне чалавека стала меней. Засталося іх усяго два – маці і былая жонка. Жонка хай сабе і былая, але ўсё яшчэ застаецца для мяне вельмі блізкім чалавекам.

А было тры…

Сябры таксама важна, але сям’я ўсё ж перадусім, як ні круці! Я так доўга з гэтым змагаўся, ненавідзеў і адмаўляў, што ўрэшце апынуўся ў процілеглым лагеры.

Першаснае і галоўнае ў жыцці – гэта сям’я.

 

Жывая мова

Мне вельмі пашэнціла, бо я заспеў яшчэ той час, калі ў вёсцы гаварылі па-беларуску.

Кожнае лета я чуў жывую беларускую мову ад бабулі. Мы прыязджалі да яе звычайна ў жніўні, калі ў маці быў адпачынак. Па іроніі лёсу бабуля роднай мовы не любіла, бо ўсё жыццё выкладала ў школе рускую мову і літаратуру. Таму і мне яна прывівала любоў да іх самымі рознымі спосабамі.

Шмат распавядала пра жыццё пісьменнікаў, мы разам вучылі на памяць вершы, а таксама пісалі дыктоўкі і сачыненні. Але мяне больш займала ейная гутарка. Дзіўная і незвычайная. Менавіта ад яе я пачуў упершыню такія словы, як даўнейшы і муляе. Здавалася б, ну словы і словы, але для мяне ў іх была нейкая загадка.

А ўжо потым я пачаў разумець, што яна гаворыць, як героі многіх твораў з беларускай літаратуры. Найперш, вядома, Якуба Коласа. Нічога дзіўнага ў гэтым няма – мясцовасць блізкая, гутарка падобная. Бабуля, дарэчы, казала, што бачыла яго.

Я і цяпер чую, як яна сварыцца на мяне і ў канцы кажа: “каб болей твае аднае нагі не было!”

 

 

Людзі з мінулага

Не люблю сустракаць людзей з мінулага. Гаворка не пра сяброў ці таварышаў, з якімі проста даўно не бачыўся, а пра знаёмых. Скажам, меў нейкія справы, мо разам працаваў ці вучыўся, а потым у пэўны момант вашыя дарожкі разышліся ў розныя бакі. І часцей за ўсё вы сустракаецеся ў горадзе раптоўна, вітаецеся, пачынаеце гаварыць. Такія сустрэчы амаль заўжды выклікаюць у мяне раздражненне.

– Усё яшчэ працуеш настаўнікам у школе? – пытае ў мяне такі вось чалавек з мінулага.

– Даўно ўжо не… – адказваю, а сам у галаве пракручваю ўласнае жыццё.

– А дзе? – цікавіцца ён.

– Амаль дзесяць гадоў мінула, за пяць хвілінаў усяго і не распавядзеш!

– А я і не спяшаюся! – адказвае чалавек і ўсміхаецца.

Без асаблівага жадання распавядаю. Мне падаецца, што ў такой цікавасці ёсць нешта штучнае, ненатуральнае, пустое. Каб я жыў дзе ў лесе, пячоры, не меў сацыяльных сетак – гэта была б іншая справа. На скрайні выпадак, каб выехаў надоўга з краіны. А так – усё ж пад рукою…

Пагаварылі ды разбегліся. Чалавек з мінулага ў чарговы раз занатаваў нумар майго тэлефона, які ніколі не мяняўся. Занатаваў, каб зноў знікнуць на бліжэйшы дзясятак гадоў…

 

 

Літаратура і мастацтва

Уладзімір Сарокін у фільме пра сябе распавядае, як яму падабалася сядзець на кухні, піць гарбату і глядзець у вакно – за ім шэрыя постаці ранкам цягнуліся на прыпынкі, каб дабрацца да сваіх станкоў.

“Літаратура і мастацтва, што можа быць лепей?” – задаецца рытарычным пытаннем Сарокін.

Я цалкам згодны з ім. Мне таксама падабаецца сядзець на кухні, піць зялёную кітайскую гарбату і пісаць. Праўда, дазволіць сабе не хадзіць на працу я пакуль не магу. Таму даводзіцца рабіць гэта позна ўвечары або наогул уночы. А такою парою рэдка хто цягнецца на працу. Хутчэй з яе.

А яшчэ бывае, што п’яныя студэнты крычаць па начах. “Халява, прый­дзі!” – найбольш распаўсюджаны вокліч. Часам іх ганяе міліцыя, а са сцяны суседняга будынка круглыя суткі ўсміхаецца вясёлы Ільіч.

А яшчэ хораша беспрытульным катам, якіх раскармілі суседзі па доме –
цэлы дзень нічога не робяць і абсалютна не пераймаюцца з гэтага.

Але ім можна – яны ж коцікі.

 

 

Менск

З Менскам у мяне агулам дзіўная гісторыя выйшла. У дзяцінстве, калі жыў на Ангарскай, я цярпець не мог горад. Увесь час мроіў адсюль з’ехаць. Мяне проста неверагодна раздражняла яго шэрасць і правінцыйнасць. І толькі перабраўшыся ў цэнтр, я насамрэч палюбіў Менск.

Многа гадоў лічу беларускую сталіцу адным з лепшых гарадоў у свеце. Чаму? Усё проста: горад мае вельмі пакручастую і драматычную гісторыю. Даўнейшых будынкаў бракуе, але ж тут вельмі камфортна.

Шырокія праспекты, сталінскі ампір, шмат паркаў. І самае галоўнае – тут няма людзей, бо ў асноўным яны лакалізаваныя ў спальніках. Гэта дазваляе творчаму чалавеку быць насамрэч занураным у сябе і не адрывац­ца на мітусню, якая пануе навокал.

Што раніцай, што ўвечары тут складана нарвацца на людзей. Яны як бы ёсць, яны побач, але ж не надакучваюць. І гэта вельмі цешыць. Мы жывем у двухмільённіку, аднак тлум для горада з такой колькасцю насельніцтва тут амаль незаўважны. Прынамсі, там, дзе бываю я, яго цяжка знайсці.

Натуральна, што нехта зараз можа сказаць, маўляў, Косцік, што за гон, а як жа Каменная Горка? Там я бываю гады ў рады, таму мне складана меркаваць.

Шырокія менскія вуліцы, паркі, скверы, праспекты мне прыносяць сапраўднае задавальненне. А яшчэ мне падаецца, што паваенны Менск –
гэта аграменны помнік класавай няроўнасці, хаця і быў пабудаваны камуністамі. Але пра гэта я напішу як-небудзь іншым разам.

У Менску добра быць паэтам, пісьменнікам, музыкам, мастаком. Але, вядома, ёсць і свае мінусы: гэта не мегаполіс, а проста вялікая вёска, дзе ўсе ўсіх ведаюць. Не схаваешся, калі што. Людзям канфліктным складана з працай.

 

 

Гісторыя і літаратура

Мяне шчыра засмучае, як часцяком абыходзяцца з гуманітарнымі навукамі. Найперш з гісторыяй і літаратурай. Калі чалавек абсалютна недасведчаны ў гісторыі, мае прафаннае ўяўленне аб ёй, але ж бярэцца разважаць і рабіць нейкія экспертныя высновы.

З літаратурай яшчэ прасцей – чэл банальна не чытае кніжкі, штосьці чуў пра аўтара, але лічыць, што можа на сур’ёзных шчах нешта там меркаваць. Ці адразу голасам суддзі Дрэда выносіць прысуд усёй нашай літаратуры – “чытаць няма чаго!”

Ну гэта ж рэальна смешна…

Вы ж не бярэцеся гаварыць, скажам, пра запуск шатла ці нейкія там складаныя тэхналагічныя працэсы. Якога д’ябла вы тады лезеце сваімі нямытымі капытамі ў гісторыю? Што вы можаце ведаць пра сучасную беларускую літаратуру, ды і пра несучасную таксама, калі апошні раз чыталі нешта ў школе. Адкуль гэты пафас і пагарда?

Я даўно заўважыў, што пасля трэцяй чаркі размовы заходзяць акурат пра гісторыю або літаратуру. Заўважыў таму, што вельмі часта ў такіх гутарках-спрэчках стрэлкі элегантна пераводзяцца на мяне. Маўляў, з намі тут гісторык дыпламаваны, няхай рассудзіць. Або, як варыянт, з намі ж пісьменнік – няхай раскажа. А гаварыць не хочацца, бо гэта дыскусія сляпога з глухім.

Часта бачу, як пераймаюцца ў сеціве, маўляў, гісторыя не вучыць. А чаму? Бо людзі бяруць нейкія цікавыя, зручныя, прыдатныя (патрэбнае падкрэсліць) для сябе факты, нязручныя адкідаюць і інтэрпрэтуюць іх так, як лічаць патрэбным. З рэальнай жа гісторыяй такі падыход, як правіла, мае мала агульнага.

Гісторыя не вучыць, бо яе ўспрымаюць вельмі часта не як нейкі складаны і аб’ёмны працэс, дзе па вызначэнні не можа быць простых пытанняў і гэткіх жа простых адказаў, а як мульцік, дзе ёсць дрэнныя і добрыя, чорнае і белае. Па прынцыпе падабаецца/не падабаецца.

 

 

Малады Гадар

Паглядзеў стужку “Малады Гадар”, якая атрымала пару гадоў таму шырокі розгалас і добрую рэкламу. Фактычна – гэта пераказ гісторыі кахання Гадара і акторкі Ганны Вяземскі, якая была ягонай другой жонкай. Яна грала галоўную ролю ў знакамітай “Кітаянцы”, на здымках якой яны і пазнаёміліся.

У фільме Гадар паказаны менавіта яе вачыма. Самотны аўтар, які чытае кніжкі, пакуль іншыя весяляцца і ўвесь час знаходзіцца ў пошуку чагосьці новага. І гісторыя кахання ад шчырага захаплення геніем да поўнага разрыву.

Мяркуючы па водгуках, многім не спадабаўся такі падыход. А як па мне, то цалкам нармалёва. Сэнс пераказваць ягоную біяграфію? Атрымалася б нудна і нецікава, як многія іншыя баёпікі. Маўляў, вось ён нарадзіўся, а вось пайшоў вучыцца, а тут ён захапіўся кіно і літаратурай. А потым май 1968-га, барыкады, моладзь на іх. Наўрад ці рэжысёр, які зрабіў рэвалюцыю ў кіно, заслугоўвае такой банальнасці.

У стужцы добра паказана, як разыходзяцца сцяжынкі двух блізкіх людзей. І як цяжка жыць з творчым чалавекам, які сапраўды хоча нешта сказаць свету, а ты ўсяго толькі хочаш тусавацца. Сумна, калі жанчыны сыходзяць ад такіх мужчынаў.

Ён, дарэчы, усё яшчэ жывы…

 

 

Станкевіч

Прыгадаўся такі ўспамін пра пісьменніка Юрыя Станкевіча.

У 2016 годзе ў Менску прэзентавалі ягоны раман “Паўночны вецер для спелых пладоў”, які толькі пабачыў свет. І таварышы вырашылі прывезці аўтара на сустрэчу з чытачамі. Як вядома, Станкевіч не надта любіў прэзентацыі, як і агулам любую публічнасць. Ён удала абыходзіўся без яе, што, дарэчы, ёсць прызнаннем ягонага таленту. Бо кнігі прадаюцца і без асаблівай рэкламы.

Калі прывезлі Станкевіча, я выйшаў з кнігарні, каб сустрэць пісьменніка. І быў проста неверагодна ўражаны, калі той паціснуў мне руку. Ягоныя пытанні ўвялі мяне ў ступар, бо Станкевіч пачаў распытваць – як той, а як гэты, з тым сябруеш, а з гэтым, што пішаш, а што думаеш напісаць. Рэч у тым, што мы не бачыліся гадоў дзесяць. І я думаць не думаў, што ён хаця б неяк цікавіцца маёй творчасцю і так добра абазнаны ў тым, што я публікую.

Калі падчас прэзентацыі ў яго нехта спытаў, маўляў, каго з маладых самі чытаеце, каго можаце параіць, то Станкевіч не асабліва задумваючыся сказаў, кінуўшы погляд у мой бок:

– А вось, Кастусь стаіць, яго і чытайце!

 

Цалкам першую частку “Самаізаляцыі” Канстанціна Касяка чытайце
ў папяровай версіі часопіса.

Дамова

Невелікодны аповед-байка

Герой майго цалкам, як кажуць, рэалістычнага і разам з тым усё ж трошкі і дзівоснага аповеду – Раман Карпавіч Савасцей. Спытаеце, хто ён? А ніхто ўжо. Як сам пра сябе кажа, адстаўной казы барабаншчык. А калі папраўдзе – пенсіянер са стажам, і немалым ужо, бо Раману Карпавічу, дзякаваць Богу ці каму там іншаму, семдзесят з гакам.

Дарэчы, сам ён не любіць, калі яго называюць гэтак – Раман Карпавіч. І зусім не пасля таго, як аднойчы яго хтосьці жартам назваў Сазанам Карпавічам. Зрэшты, і падстаў для такога жарту не было б, калі б мы, беларусы, перакананы Раман Савасцей, не малпавалі расейшчыны. На добры стары лад да яго павінны былі б звяртацца спадар Раман ці спадар Савасцей, а дзеці і людзі маладзейшага веку – проста дзядзька Раман. На жаль, засмучаўся герой майго аповеду, перанялі беларусы, забыўшыся на свае звычаі, расейскую форму зваротку. У Расеі ж яна сталася параджэннем шмат­вяковага рабства-прыгонніцтва, у выніку чаго паноў велічалі “отчеством”, а дваровых і ўсіх іншых бяспраўных людцаў узнагароджвалі ўжо нават не імёнамі, а мянушкамі-клічкамі, нібы тое быдла ці сабаку – Філька, Цішка, Ягорка, Яшка…

Раман Савасцей, быў час, не думаў пра гэта і нешта падобнае да гэтага. Рос ён, гадаваўся, як і ўсе простыя савецкія людзі, у тагачаснай атмасферы афіцыйнай дружбы народаў і міжнароднага братэрства. Ёсць, існуе ў Савецкім Саюзе БССР, дык, значыцца, ён, Раман Савасцей, – беларус. На гэтым усё і сканчалася. Чым беларус адрозніваецца ад таго ж суседа-ўкраінца ці, скажам, рускага – пытання такога не паўставала. Наадварот, усё падводзілася пад адзін назоўнік: каб ніякіх адрозненняў не было наогул. Навошта гэтая дзяльба-цераспалосіца? Савецкі чалавек – от і досыць, гэтым усё і сказана.

І Раман Савасцей верыў, пагаджаўся: а й праўда досыць, больш анічога і не трэба. Яно нават і клопату праз тое менш. Усё аднолькавае, агульнае для ўсіх: і мова, і апратка, і жыллё, і звычаі. Тым больш, што панятак “савецкі чалавек” гучаў не проста звычна, а ганарова. Бо савецкі чалавек – не раб і нават не рабацяга нейкі, а – дзівіцеся, пралетарыі свету! – паўнапраўны і адзіны гаспадар вялікай, неабсяжнай краіны, што разлеглася “с южных гор до северных морей”. Ну, а што гэтаму гаспадару жывецца акурат як нікчэмнаму, пагарджанаму рабу, – пра гэта не тое што сказаць каму нельга было, але й падумаць нават. І Раман Савасцей, як і большасць ягоных знаёмцаў і незнаёмцаў, і не думаў. Бо поруч з усім іншым жыў у душы і страх, няхай сабе не надта і ўцямны. Зрэшты, уцямнасці гэтае ставала на тое, каб разумець, што трэба трымаць язык за зубамі, не вытыркацца і не лезці, куды не трэба, не спрачацца з начальствам і не дамагацца праўды і справядлівасці, бо інакш можаш лёгка і неўпрыкмет трапіць туды, куды і Макар цялят не ганяў, а то і далей.

З гэтым і жыў Раман Савасцей ад немаўляцкіх дзён да старасці, лічы. Скончыў школу, пайшоўшы ў першы клас у год вызвалення. Не быў выдатнікам, але і не двоечнікам. У інстытут не патрапіў – нават і не спрабаваў, ведаючы, што спадзеву мала. Падаўся ў тэхнікум, не надта выбіраючы і яго. У выніку пайшоў у людзі, ці лепш сказаць – на свой хлеб – улікова-бухгалтарскім работнікам. Пачынаў звычайным рахункаводам у калгасе. Пасля арміі трошкі праўдаю, а больш няпраўдаю ўбіўся ў Мінск. Спачатку не ў саму сталіцу, а ў прыгарад яе – у Бараўляны, у вучгас колішняга Інстытута механізацыі і электрыфікацыі сельскай гаспадаркі. Адтуль ужо праз некалькі гадоў перабраўся ў Мінск. Рабіў на розных заводах і фабрыках, падменьваў часам і галоўных бухгалтараў – досвед і вопыт з гадамі займеў немалыя, але і на пенсію пайшоў практычна шараговым бухгалтарам, бо вышэйшай адукацыі не дапяў, а без яе з кожным годам перспектывы і самага малога кар’ернага росту ўсё больш зводзіліся да нуля. Само сабою, паспеў – ужо ў Мінску – ажаніцца, займець двух сыноў, атрымаць на чатырох чалавек у рэшце рэшт трохпакаёвую “хрушчоўку”.

І пасля ўсё ішло, здаецца, звычным размераным шляхам: выраслі, вывучыліся сыны (абодва скончылі, апярэдзіўшы ў гэтым бацьку, універсітэт), пажаніліся, зрабілі Рамана Савасцея дзедам, падарыўшы яму ўнука і ўнучку. Усё, паводле выслоўя, як у людзей. Нават і лецішча ў вёсцы, на былым бацькоўскім котлішчы, таксама мае, на якім дзеці і ўнукі (зноў жа, як і ў людзей) бываюць гады ў рады, калі толькі раптам ускінецца ахвота пахвастацца ў лазні і сасмажыць шашлыкі, і дзе ад вясны да позняе восені завіхаюцца ў градах і цяплічках адно сам ён, Раман Савасцей, ды ягоная троху маладзейшая спадарожніца – бадай, і яе варта тут назваць – Жана Аўксенцьеўна.

Ішло, а хутчэй кацілася (бо ўсё ж неяк надта хутка прамінула) гэтак вось жыццё героя майго аповеду, і нішто, здавалася, не паказвала на нейкія крутыя перамены ў ім. Ды, папраўдзе, нейкіх вонкавых змен ці перамен і не адбылося, калі не мець на ўвазе падзей 1991-га, 1994-га і пазнейшых гадоў. Перамены адбыліся, так бы мовіць, унутраныя, у самім Рамане Савасцею. У ягонай душы. Нават, калі хочаце, у светапоглядзе. Адбыліся нечакана, раптоўна і, што ці не самае важнае, рашуча і беспаваротна…

Тым восеньскім днём апынуўся ён паблізу могілак, якія ўсе ў Мінску завуць Маскоўскімі, хоць афіцыйная іх назва – Усходнія. Паехаў Раман Савасцей на той канец праспекта ў гаспадарчы магазін: шукаў для кухні, на замену старой, счарнелай і абабітай, новую ракавіну. Перад тым абышоў некалькі магазінаў і нідзе яе не знайшоў. Не было той злашчаснай ракавіны і там, у “Гаставарах” непадалёк ад могілак. Выйшаў ён з магазіна і прыпыніўся ў одуме, што рабіць, куды можна сёння яшчэ падацца ў сваіх пошуках. І міжволі звярнуў увагу, што нешта надта ж шмат людзей кіруецца акурат у бок могілак. Не стрымаўся, папытаў у нейкага мала­дзёна, куды гэта і чаго валіць столькі народу. Пачуў у адказ… пра нейкіх дзядоў. Спачатку быў не дацяміў, што за дзяды, а пасля дайшло: гэта ж акурат сёння восеньскія Дзяды, дзень памінання памерлых.

У родных Раману Савасцею мясцінах людзі хадзілі ў адведкі да памерлых родзічаў і сваякоў на Радаўніцу, што ў другі аўторак пасля Вялікадня. Раней мо і на Дзяды хадзілі, але ён таго ўжо не ведае. Прынамсі, ні ад маці, ні ад каго са старэйшых вяскоўцаў не чуў пра тое. Нарадзіўся ён акурат у год “самай дэмакратычнай у свеце” Сталінскай Канстытуцыі (гэтак, з вялікай літары, пісалі тады абодва словы), калі савецкі лад добра-такі ўсталяваўся, калі і папраўдзе, як у той песні, “усё пайшло на новы лад” і старыя звычкі практычна адышлі ў нябыт. Ні будучы малым (да вайны), ні падлеткам не бачыў Раман Савасцей (пэўна ўсё ж лепш будзе называць яго так, як яму самому падабаецца – спадар Раман ці дзядзька Савасцей), каб хто з вяскоўцаў, да прыкладу, маліўся. Адно ўлетку сорак першага пракацілася па вёсках хваля ўсеагульнага запозненага хрышчэння ўжо бадай што звычна раней няхрышчаных дзяцей. Казалі, што такіх немцы будуць расстрэльваць. Вось і везлі адусюль, з блізкіх і далёкіх вёсак, у райцэнтр, дзе ацалела адзіная на ўсю акругу царква, дзяцей самага рознага ўзросту, часам нават пятнаццацігадовых, каб ахрысціць іх і тым самым ахаваць ад бяды. Карацей кажучы, жыццё было чыста савецкае – галоднае і галотнае, але вясёлае, з песнямі ды пастаноўкамі ў клубе, з лозунгамі і дэманстрацыямі. Месца для Дзядоў у ім, само сабою, ужо не было. А тут раптам, на шостым дзясятку гадоў, спадару Раману наўрэліся, як казала маці і як ён услед за ёю гаварыў, таемныя і незразумелыя Дзяды. І гэтак яму кінулася гэта ў галаву, што ўзяў ды пайшоў туды, куды па адным і купкамі ледзь не валам валілі людзі, найбольш маладзейшага веку, але нямала і сталых, нават, можна ўжо сказаць, і старых, як сам ён.

Спадар Раман амаль дадыбваў ужо да ўвахода на могілкі, як пачалося нешта незразумелае і нечаканае. З усіх бакоў, адусюль, адкуль толькі іх столькі і адразу ўзялося, наляцелі міліцыянеры і салдаты і пачалі хапаць хлапцоў і дзяўчат, скручваць ім рукі, валачы, падганяючы дубінкамі і тумакамі, да машын. Усчаліся крыкі, енкі, лямант. Не верачы вачам і вушам сваім, не цямячы, што гэта вакол творыцца, спадар Раман разгубіўся. Паспрабаваў даць, як кажуць, ходу назад, ды не атрымалася: натоўп панёс яго зусім у другі бок, наперад. І так шпарка, што неўзабаве ён апынуўся ўжо ажно за могілкамі, бадай што ў полі. І тут нарэшце пачаў даходзіць да памяці, сёе-тое бачыць і чуць.

Найперш кінулася ў галаву тое, што людзі вакол, сярод якіх ён гэтак неспадзявана для сябе апынуўся, гаварылі пераважна па-беларуску, прытым не гэтак, як ён сам і многія з тых, каго ён ведаў і з кім стасункаваўся, а правільна, літаратурна, прыгожа. Гэта яго ўразіла. Раней не даводзілася яму быць сярод такіх людзей. Ён, бадай што, не думаў і не ўяўляў, мо нават і не верыў, што такія ёсць і што іх гэтак шмат. Прытым гэта былі пераважна маладыя хлопцы і дзяўчаты, многія амаль што падлеткі, хутчэй за ўсё вучні яшчэ, нават не студэнты. І размаўлялі яны між сабою не змушана, не прыдурняючыся, а натуральна, выдавала на тое, што яны звыклі акурат гэтак стасункавацца між сабою, а не інакш.

І нечакана, неспадзеўна да спадара Рамана дайшло, што, папраўдзе, так яно павінна было б і быць з усімі людзьмі ў Беларусі. Калі мы беларусы, завіравалі ў галаве думкі, дык між сабою нам і наканавана, належыць боскім лёсам зносіцца пры дапамозе беларускае мовы. Паўсюль у свеце гэтак і ёсць: немцы між сабою – па-нямецку, французы – па-французску, палякі – па-польску. І толькі адны беларусы – як нейкія вырадкі, толькі ў нас усё не як у людзей. І толькі мы быццам саромеемся сваёй мовы і ахвотна, пры першае ж магчымасці цураемся яе. Не задумваючыся пры гэтым. Маўляў, гэтак прынята ўжо, усе так робяць, дык чаго я буду ўпарціцца і выстаўляцца, ці ж я лепшы, за ўсіх астатніх разумнейшы. Ат, як усе, гэтак і я.

А чаму? – ці то сам у сябе, ці то ў кагосьці спытаў, прытым ці не са здзіўленнем, Раман Савасцей. Хто і калі ўбіў гэта ў нашы галовы? Чаму мы ўсе гэтак лёгка і дружна пагадзіліся з гэтым? Ці ж гаворыць усё гэта за нас як за людзей пэўнай нацыянальнасці, як за асобны народ, які, як і іншыя народы, таксама мае ўсё сваё, што належыць мець народу?

Дзядзька Савасцей (ды тады яшчэ Раман Карпавіч Савасцей) усё не мог ачомацца. І паспрабуй тут ачомацца! Аказваецца, пражыўшы ў Мінску больш чым трыцццаць гадоў, ён не ведае роднага ўжо для яго і ягоных дзяцей горада. Аказваецца, ёсць і во гэткі Мінск – цалкам беларускамоўны. І, што самае галоўнае, папраўдзе блізкі і родны яму. Якраз усведамленне гэтага найперш і найбольш усцешыла яго, нейкім незразумелым, але тым не менш патаемным і добрым пачуццём сагрэла душу.

І ён пайшоў за гэтымі людзьмі, нязнанымі ім дасюль мінчукамі, гэтак неспадзеўна і раптоўна адчуўшы сваю ўласную еднасць з імі. Ішоў па полі, каб неўзабаве разам з усімі ўкленчыць ці то ў малітве за памерлых і змардаваных, ці то ў клятве за светлую будучыню Беларусі. Сыпаўся з неба дробны, яшчэ не зімовы, а чыста восеньскі сняжок, але ён не заўважаў яго. Як не заўважаў і пасля, стоячы ў шчыльным, плячо ў плячо, натоўпе ў Курапатах, пад шатамі соснаў, слухаючы нязвычныя для вуха, але надта ж кранальныя для душы і сэрца, запамінальныя для розуму словы прамоўцаў пра жудасныя расправы з бязвіннымі людзьмі, што чыніліся тут сталінскімі апрычнікамі ў перадваенныя гады, пра святую і вечную памяць незлічоных ахвяр, пра тое, што тут, у Курапатах, з часам, калі Беларусь будзе вольнай і незалежнай краінай, паўстане годны гэтай памяці мемарыял…

Вось з таго позневосеньскага дня 1988 года, з таго яшчэ па ўсіх сваіх праявах і адметнасцях чыста савецкага часу і пачаліся згаданыя вышэй перамены ў жыцці майго героя. І не такія малыя, як можа каму падацца. У душы Рамана Карпавіча Савасцея адбыўся, калі гаварыць па вялікім рахунку, сапраўды карэнны пераварот, ці лепш, бадай, сказаць – рэвалюцыя. На свет, па-сутнасці, нарадзіўся новы чалавек. Не беларус паводле пашпарта (тады ў пашпартах пазначалася нацыянальнасць уладальніка), а сапраўдны, паводле, так бы мовіць, свайго самаўсведамлення і самавыяўлення. Нарадзіўся спадар Раман, ці, для нейкага іншага выпадку, дзядзька Савасцей.

Перш-наперш ён пачаў цікавіцца публікацыямі і літаратурай нацыянальна-адраджэнцкага зместу, выпісаў, на ўздзіў сям’і і суседзяў, пісьменніцкі штотыднёвік “Літаратура і мастацтва”, сачыў за афішамі і стараўся патрапіць на вечарыны, прысвечаныя падзеям і датам з гісторыі і культуры Беларусі, хадзіў на мітынгі і імпрэзы ўзніклых неўзабаве нацыянальна-дэмакратычных рухаў і партый. І, вядома ж, паўсюль і з усімі сам загаварыў па-беларуску.

У сям’і гэты ягоны крок успрынялі спакойна. Жонка бадай што наогул не зрэагавала. Сама яна, нарадзіўшыся і вырасшы ў лагойскай вёсцы, гаварыла на трасянцы, прытым бліжэйшай да беларускай, чым да рускай мовы, толькі часам, пры нагодзе, калі не хацела выстаўляць на паказ сваю вясковасць, старалася “русіць” па-сапраўднаму. Спадар Раман, маючы на працы ўвесь час справу з паперамі, хай сабе і посна-ўліковымі, змушаны быў больш трымацца рускай мовы і паступова прызвычаіўся выказвацца на ёй амаль правільна, прынамсі – досыць прыстойна. Але – толькі на працы. Дома ж у маўленчым рэжыме кантраляваў сябе не надта строга. Аднак жа на трасянку не пераходзіў. Хатняе паслабленне маўленчага рэжыму часцей выяўлялася ў тым, што спадар Раман прамаўляў па-беларуску цэлыя сказы, кшталту пажаданняў ці просьбаў, а яшчэ ў тым, што ўстаўляў у гаворку па-руску беларускія прымаўкі і прыказкі, упадабаныя калісь радкі і асобныя выразы ці словы з вершаў і баек паэтаў. Сыны ж – адзін к таму часу ўжо быў студэнтам, а другі хадзіў у дзявяты клас – бацьку з ходу падтрымалі: атмасфера перыяду гарбачоўскай перабудовы рабіла сваё, дабратворна ўплываючы найперш на моладзь. У прыватнасці, ідэі дэмакратызацыі жыцця наогул і нацыянальна-культурнага адраджэння Беларусі чуйней і вастрэй успрымаліся акурат моладдзю, у першую чаргу, вядома, студэнцкай і вучнёўскай. У выніку ў сям’і Савасцеяў неўзабаве ўсталявалася, можна сказаць, беларускамоўная аўра.

На працы ж раптоўную і рашучую “беларусізацыю” спадара Рамана ўспрынялі не адразу і не ўсе. Сёй-той, асабліва на пачатку, спрабаваў пацвельвацца, нават перакрыўляць-перадражніваць ягоныя словы, а то і злавацца-абурацца: маўляў, што за выбрыкі, дзеля чаго, каму гэта трэба… Ды нечакана яго актыўна і прыязна падтрымала каляжанка, ад якой спадар Раман менш за ўсё чакаў не тое што падтрымкі, а нават і звычайнага паразумення. Гэта была чыстакроўная, як кажуць, расейка, родам, здаецца, з Разаншчыны. У Беларусь жанчына патрапіла разам з мужам-вайскоўцам, таксама расейцам. Дык от яна пасля аднаго з наскокаў на Савасцея абруселага да непрымання ўсяго роднага беларуса сказала: “А мне нравится! Не всегда понятно, но – красиво! Намного красивее, чем по-польски. И занятно как-то. Вы, Роман Карпович, не обращайте на них внимания, разговаривайте по-белорусски. Хоть это будет говорить о том, что мы живём в Белорусии, а не непонятно где…” Асабліва даспадобы былі спадарыні Фраловай (такое прозвішча мела каляжанка) Савасцеевы застольныя прымаўкі. Раней, яшчэ, здаецца, зусім нядаўна, работнікі аддзела хадзілі абедаць у сталоўку, а цяпер гэта стала не па кішэні. Перакусвалі тым, што прынеслі з дому, тут жа, у аддзеле. І спадар Раман, быццам жадаючы дадаць усім апетыту, раз-пораз прыгаворваў: “Чалавек галодны ні на што не годны”, “Якая яда, такая й хада”, “Вялікі кусок дзярэ раток”, “Не дораг абед, а дораг прывет”, “Смачна было, ды блізка дно”, “Дзе каша і аладка, там будзе й грамадка”, “Адзін з’еш хоць вала – адна хвала, а як станеш з людзьмі есць – будзеш мець чэсць”… Гэткія прыгаворкі прымалі нават і тыя надта “рускія” тубыльцы, якія найбольш крывіліся і абураліся “прыдурваннем” калегі Савасцея.

Новым інтарэсам, а разам з ім і новым зместам напоўнілася жыццё спадара Рамана. У 1990 годзе ён стаў членам групы падтрымкі кандыдата ў дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР, вядомага ў краіне паэта. Некалькі вечароў, пасля працы, а ў выхадныя і ўдзень спадар Раман абыходзіў кватэры мінчукоў, агітуючы іх насельнікаў галасаваць акурат за гэтага кандыдата. І быў рады, што амаль паўсюль людзі сустракалі яго ветліва, прыязна, уважліва выслухоўвалі, задавалі нямала пытанняў. Значыць, людзі пакрысе адтайваюць душою, скідваюць з плячэй шматгадовую прыніжанасць, пазбаўляюцца такога ж шматгадовага страху.

У 1991 годзе спадар Раман уступіў у Беларускую сацыял-дэмакратычную грамаду. Першапачаткова трошкі вагаўся, куды падацца: у БНФ ці ў Грамаду? Пераважыла Грамада. Мэты і задачы ў абедзвюх партый пазначаліся нібы адны і тыя ж, ды ўсё ж… У першай яго трохі бянтэжыла само слова фронт. Ну які фронт? Прычым тут фронт? Супраць каго? Зноў супраць белых? Ці, можа, ужо супраць чырвоных? Зусім іншы дух і змест у слова грамада. Сваё гэта слова, наскае, роднае. Беларусы адвеку ўсё рабілі акурат грамадою. Грамадою лес валілі, ляда ўздымалі, жыта сеялі, малацілі, касілі, студні капалі, хаты ставілі. Што ні вазьмі – усё грамадою. От грамадою і сваю незалежную, вольную і прыгожую дзяржаву збудуем, дзе будзе добра ўсім добрым людзям рознага звання і прыналежнасці. Таму і стаў Савасцей грамадоўцам. Са спадзевам на тое, што Грамада ў хуткім часе стане галоўнай партыяй Беларусі, якая і павядзе за сабой увесь працоўны беларускі люд, якая ўзначаліць усенародную працу па адбудове нашай незалежнай тысячагадовай дзяржавы.

Ды, на жаль, спадзевам тым не дадзена было здзейсніцца. Памёр, нечакана і раптоўна, мудры і аўтарытэтны аднаўленец і стваральнік Грамады, а ягоныя пераемнікі вельмі ж хутка давялі партыю да развалу. Не партыю яны бачылі ў сабе, а сябе ў партыі, аказаліся ўсяго толькі каліфамі на час, амбіцыйнымі самаўлюбёнцамі. Тое ж здарылася і з Фронтам. Бяссілле, імпатэнтнасць іх найбольш ярка праявіліся ў час выбараў першага прэзідэнта Беларусі. Выключылі з выбарчай барацьбы найбольш вартага і верагоднага на погляд Савасцея пераможцу Генадзя Карпенку, пакінуўшы народ практычна без выбару. Выбары былі, другія за ўсю гісторыі Беларусі, сапраўды свабодныя, а выбіраць не было з каго. Ніхто з канкурэнтаў дырэктара саўгаса не мог яму супрацьстаяць. Адзін – бо савецкі, камуністычны чыноўнік, які глядзеў адно ў бок Масквы і веры якому не было ў людзей аніякай. Другі – нядаўні кіраўнік дзяржавы, які страціў пасаду проста-такі анекдатычным чынам, выявіў сваю поўную бездапаможнасць штосьці вырашаць разумна і прынцыпова, а не падменьваць яе пустапарожняй балбатнёй, бесхрыбетнасцю і, да ўсяго, неразумнаю ўпартасцю. Трэці – бо зашораны, апантаны антыкамуніст і антырасеец, прытым яшчэ і католік, які замест таго, каб прыхаваць гэта, прылюдна дэманстраваў сябе ў касцёле, быццам не цямячы, што на той час беларусы ў масе сваёй не маглі зрабіць свой выбар на карысць верніка польскага касцёла (апошні, на жаль, быў і ёсць у Беларусі акурат польскім).

Спадар Раман асабіста сам галасаваў і агітаваў галасаваць іншых (сяброў, сваякоў, знаёмых) за другога – Шушкевіча. Як кажуць, выбіраў меншае зло сярод большых. А Шушкевіч, пры ўсёй ягонай нерашучасці і недальнабачнасці, воляю лёсу ці выпадку быў усё ж “белавежскім зубрам”, меў арэол ліквідатара “імперыі зла” Савецкага Саюза і стваральніка СНГ, да ўсяго выяўляў сябе нацыянальна-свядомым беларусам. І Савасцей быў, вядома, засмучаны вынікамі першага тура. Настолькі, што галасаваць у другім туры не пайшоў наогул. Не хацеў хоць нейкім чынам удзельнічаць ва ўжо неаспрэчным прыходзе да ўлады таго, каго не хацела і не магла прыняць душа: калі і не ворага, дык відочнага нядобразычліўца беларушчыны.

Не памыляўся спадар Раман, як і сотні тысяч, мо нават і не адзін мільён іншых беларусаў, калі дапускаў, што з выбраннем такога ППРБ (гэтая абрэвіятура чамусьці лёгка асацыявалася ў яго з ПТР, якое было на ўзбраенні яшчэ і тады, калі Раман Савасцей адслужваў абавязковую вайсковую) лёс краіны з назваю Беларусь можа прыдбаць трагічны накірунак. Як ні горка гэта ўсведамляць, так і сталася. Усе зробленыя яшчэ ў апошнія гады савецкай улады і ў першыя гады незалежнасці захады і крокі па шляху нацыянальнага адраджэння Беларусі былі адменены, спынены, ліквідаваны, закансерваваны, а то і вернуты практычна ўсе колішнія савецкія парадкі і ўстаноўкі, выбудавана яшчэ больш жорсткая і адмысловая, чым за савецкім часам, выканаўча-ўладная чыноўніцкая вертыкаль. Пасля трох-чатырох гадоў сапраўды дэмакратычнага жыцця ў краіне зноў запанаваў колішні аўтарытарны рэжым, толькі крыху іншага, ніжэйшага, так бы мовіць, калгасна-саўгаснага рангу ці кшталту. Да ўлады, бачыў спадар Раман, прыйшлі не былыя выкшталцоныя камуністычныя бонзы з чырвонымі дыпломамі, а сераднячкі, нават троечнікі, амаль спрэс выпускнікі правінцыяльных інстытутаў (пасла названых па модзе ўніверсітэтамі) і славутай сельгасакадэміі. Краіну ахінула атмасфера ўсеагульнага абсурду і прафанацыі ва ўсіх галінах эканомікі, грамадска-сацыяльнага жыцця, навукі, інфармацыі, адукацыі, культуры, спорту ўрэшце. Уражанне такое, часта думаў герой аповеду, што краіна, а разам з ёю народ наш жыве не ў рэальным свеце, а ў нейкім прыдуманым, паралельным, віртуальным, дзе ўсё добра, складна, дарэчна, хораша, нават выдатна і слаўна, што ў самым цэнтры Еўропы створана і бездакорна, а самае галоўнае – стабільна функцыянуе найшчаслівая, найбагатая, наймагутная ва ўсіх адносінах народная рэспубліка, вось толькі свет чамусьці не хоча гэтага заўважаць, прымаць і захапляцца.

Найбольшы ж абсурд тычыцца мовы карэннага, тытульнага народа гэтай квітнеючай рэспублікі, – беларускай мовы. З-за яе гаротнага стану найперш баліць душа і ные сэрца ў спадара Рамана. У незалежнай, суверэннай Рэспубліцы Беларусь улада ўмудрылася правесці рэферэндум, каб пазбавіць яе статуса дзяржаўнай. І правяла, і пазбавіла. Бо толькі якому-небудзь апошняму ёлупню ці яшчэ хіба заклятаму ворагу беларушчыны незразумела, што ў рэальнай нашай сітуацыі беларуская мова не можа канкурыраваць нароўні з рускай, што першая абавязкова і беспаваротна асуджана ў такіх варунках на выцясненне з усіх сфер ужытку, ліквідацыю і канчатковае знішчэнне.

Гэта і адбываецца на нашых вачах, горка ўздыхае вось ужо амаль паўтара дзясятка гадоў стары Савасцей. Беларуская мова ў краіне з назваю Рэспубліка Беларусь сёння ўсяго толькі нешта кшталту этнаграфічнае акрасы, поруч з саламяным павуком ды гліняным саганком. Яна фактычна апынулася ў тым жа становішчы, у якім была ў царскай Расіі: жыла ў гаворцы вясковых тубыльцаў і дапускалася да ўжытку ў навуковых публікацыях фальклорна-этнаграфічнага характару. Спадар Раман часта прыгадвае чытанае аднойчы выказванне Мураўёва-вешальніка пасля падаўлення паўстання на Беларусі 1863-64 гадоў: “Тое, што не дарабіў тут рускі штык, даробяць руская царква, рускі чыноўнік і руская школа”. Царква, чыноўнікі і школа дараблялі мураўёўскую справу не адно дзесяцігоддзе. Але дзіўная штука: расейскія каланізатары быццам бы вынішчалі на Беларусі пальшчызну, ды тым самым не спрыялі адраджэнню беларушчыны, а насаджалі расейшчыну. Пасля тое ж рабілі бальшавікі, няхай сабе ўжо пад шыльдаю інтэрнацыяналізму. А сёння іх справу з поспехам працягваюць свае манкурты і янычары. Спадару Раману ажно ўжо проста гідка слухаць цынічную хлусню пра росквіт беларускай культуры ў апошнія гады. Пра які росквіт можа ісці гаворка, калі з дзяржаўнага ўжытку начыста выкінута мова беларускага народа? Самае жахлівае, што амаль паўсюдна рускамоўнай стала на Беларусі школа. Міністр адукацыі без крупінкі сораму гаворыць ажно пра дваццаць (!) працэнтаў школ, якія нібыта навучаюць дзяцей на беларускай мове. Але ж стары і неаднойчы стрэляны верабей Раман Савасцей ведае, што гэта пераважна невялікія, так званыя калісь малакамплектныя вясковыя школы. Да таго ж, калі папраўдзе, дык і яны не зусім беларускамоўныя, бо сёння аніхто і нідзе не прытрымліваецца колішняга савецкага адзінага моўнага школьнага рэжыму. Сёння ў тых нібыта беларускамоўных школках беларуская мова ў самым лепшым выпадку прысутнічае адно на ўроках, а па-за імі паўсюль пануе тая ж фактычна адзіная сапраўды дзяржаўная руская мова. А, між тым, школа – асноўная, падмуркавая цаглінка жыццядзейнага моўнага дома любога народа. Без школы на роднай мове ў народа няма будучыні. Стары рахункавод Савасцей гэта разумее. А вось спадар (не, хутчэй – гаспадзін) міністр народнай адукацыі чамусьці не разумее. Парадокс? Абсурд? О, колькі гэтакіх парадоксаў і абсурдаў падносіць нам сённяшні нанатэхналагічны час!

Спадар Раман даўно ўжо, кажучы сабе гэтак у думках, не пасміхваецца. Грэшна стала пасміхвацца. Гэта ж тое самае, што скакаць на кладах продкаў. А ён ужо ўсё часцей і часцей думае акурат пра гэтыя самыя клады. Пасля сямідзесяці нельга не думаць. Калі верыць статыстычным паказчыкам, дык ён, Раман Савасцей, зажыўся на гэтым свеце. Сярэдні век мужчын у квітнеючай Рэспубліцы Беларусь – шэсцьдзесят два гады, а ён ужо восьмы дзясятак размяняў. Ды што там статыстыка! Ён і без яе ведае, што нахабна парушае беларускія стабільныя стандарты. Часам азірнецца назад, прыгадае сяброў і знаёмцаў прыкладна аднаго з ім веку і – жахнецца: амаль нікога не засталося, усе надта нейк недарэчна дружненька адышлі ў лепшы свет. А ён вось яшчэ на гэтым. І пакідаць яго Савасцею, не ў крыўду аднагодкам кажучы, не хочацца. Надта ж прагне душа затрымацца тут, дачакацца нейкіх лепшых змен, нейкае прасветліны ў лёсах дзяцей і ўнукаў. Быць таго не можа, што кон нашага народа такі жорсткі і бязлітасны, што стаіць ён на краі бездані. Не заслужыў ён гэтага сваёй цярплівасцю, ціхмянасцю, памяркоўнасцю, працавітасцю, ветласцю, душэўнай спагадлівасцю і сардэчнай дабрынёю.

Першыя гады “новай эпохі” спадар Савасцей актыўнічаў на, так бы мовіць, грамадскім фронце: хадзіў на мітынгі і шэсці, на іншыя апазіцыйныя мерапрыемствы. Ды з часам актыўнасць гэтая пачала мізарнець. І зусім не таму, што двойчы ці тройчы яму добра-такі перападала ад дубінак “ахоўнікаў беларускай рэвалюцыі”, а неяк і немалы штраф вымушаны быў заплаціць. На гэта спадар Раман мог бы асабліва і не зважаць: ведаў, куды ішоў і чым рызыкаваў. Пачалі адольваць сумненні іншага плану, гнятлівыя думкі ад адчування, нават ці не прадчування нейкае нібы асуджанасці, безнадзейнасці справы дэмакратызацыі ў краіне і нацыянальнага адраджэння Беларусі. Прынамсі, на доўгія і доўгія гады, бо без прымусу ўладу з рук не выпусціць нізавошта. А сілы, якая прымусіла б яго пайсці на гэта, няма і нішто не гаворыць пра тое, што яна хутка з’явіцца. Тыя, хто рэпрэзентуе сябе лідарамі апазіцыі, ужо бадай і не ставяць перад сабою мэты калі-небудзь прыйсці да ўлады, задавольваючыся статусам “вечнага апазіцыянера”. Зрэшты, іх можна нават зразумець. Створаная ў краіне сістэма амаль начыста пазбавіла апазіцыю магчымасцей працаваць, весці ў грамадстве растлумачальную і арганізацыйную работу. Што ў гэткіх умовах застаецца? Імітаваць такую працу, а ў выніку атрымліваць сякія-такія фінансавыя субсідыі і гранты, што дазваляе досыць бязбедна жыць, ездзіць у багатыя замежныя краіны самім і вучыць, уладкоўваць там сваіх дзяцей. Неяк неўпрыкмет спадар Раман пакрысе адыходзіў ад сваёй калісь такой дарагой і паважанай Грамады, а неўзабаве і зусім сышоў.

Падупаў духам спадар Раман яшчэ ў дзевяноста восьмым, калі яму споўнілася шэсцьдзясят і калі яго тут жа, з ходу, выперлі на пенсію. Аказаўся ён зусім не падрыхтаваным да гэтага, хоць быццам і сам меркаваў зрабіць акурат гэтак. Але гэта раней, яшчэ за савецкім часам, калі ведаў, што на пенсіі будзе яму гарантавана сапраўды спакойнае і бязбеднае жыццё. Тады Раман Карпавіч, бадай што, чакаў таго часу. А калі сапраўды ён надышоў, сітуацыя карэнным чынам змянілася. Спадар Раман пасля выхаду на пенсію адразу ж адчуў сябе жабраком. І з кожным годам гэтае адчуванне адно абвастралася. Сталася так, што пенсію яму пачалі прыносіць дадому. Ён аб такой ласцы не прасіў, але, дурань, і не адмовіўся. Калі б атрымліваў пенсію, як раней казалі, у сберкасе, мо даўмеўся б штомесяц нейкі рубель-другі пакідаць на рахунку – за гады нешта, пэўна, сабралася б. А прынесеныя дадому грошы знікалі хуценька і без знаку, як вада пасля летняга дажджу. Нястача іх зрабілася заўсёднай. Ледзь хапала грошай на харчы ды на аплату кватэры. Добра яшчэ, што парупіліся з жонкай у свой час пра бялізну, адзенне і абутак. Бо калі б трэба было траціцца і на гэта, наогул былі б кранты.

За савецкім часам спадар Раман таксама не быў надта багатым, аднак жа капейкі не лічыў, нават сёе-тое адкладваў, як людзі па звычцы казалі і тады, на чорны дзень. Назбіралася на ашчаднай кніжцы няшмат, нейкія тры тысячы, якія ляснулі ў памятным дзевяноста першым. Шкада было, вядома, аднак жа ўсё на свеце забываецца, паступова забылася і гэтая страта. Ды начыста пра яе забыць не давала сама ж новая ўлада – частымі гаворкамі пра кампенсацыю колішніх савецкіх укладаў. Пасміхваўся горка Савасцей з тых абяцанак-цацанак. Хто, на прамілы Бог, кампенсуе? Новыя мільянеры, што невядома адкуль гэтак раптоўна з’явіліся? Гаспадары казачных палацаў і замкаў вакол Мінска і іншых гарадоў? Дык гэта ж яны ўсіх і абрабавалі, абадралі, як ліпку, мільёны такіх вось, як і ён. Шырэй падстаўляй кішэнь!

Тым не менш, калі спадару Раману пераваліла за семдзесят, ён атрымаў ліст, у якім яго запрашалі зайсці ў банк “по вопросу компенсации вклада”. Здзівіўся Савасцей, але – пайшоў. Падаў у вакенца запрашэнне. Дзяўчына зірнула ў яго і спытала: “Будете получать?” Ён кіўнуў. Неўзабаве яна падала яму паперку з просьбаю паставіць свой подпіс. Распісваючыся, зірнуў, колькі ж яму адвалілі сённяшніх за тры тысячы колішніх. Кінуліся ў вочы лічбы 1 і 5. Падумаў – паўтара мільёна? Няшмат, вядома, ды, як кажуць, з паршывай авечкі хоць воўны касмыль. І якое ж было расчараванне, калі тыя адзінка і пяцёрка азначалі ўсяго толькі пятнаццаць тысяч! Хацеў Савасцей адмовіцца, ды дзяўчына за шклом ледзь не ў слёзы: маўляў, вы ж распісаліся, што згодны, я ўсё аформіла, рахунак закрыла… Плюнуў ён і цішком падаўся на вуліцу. Ішоў і хацелася яму, каб быў звычны, мацюкацца ўголас. Не ад крыўды і жалю – яны забыліся ўжо, а – ад страшэннае, незаслужанае абразы! Мала што абрабавалі, дык яшчэ гэтак напляваць яму ў душу. За тры тысячы савецкіх рублёў ён мог бы набыць усе восем тэлевізараў, палову жыгуля, румынскі мэблевы гарнітур ажно з шаснаццаці прадметаў… А сёння яму, бы апошняму бамжу, тыцнулі на дзве пляшкі самай таннай гарэлкі. Не, думаў спадар Раман, брыдучы дахаты, мо і была калі-небудзь такая ж несправядлівая ўлада, ды такой подлай, па ўсім, не было…

Час ад часу пенсіі павялічваліся, але цэны і жыллёва-камунальныя кошты раслі куды хутчэй, і спадар Савасцей не-не ды канстатаваў з сумам, што нішто гэтак не прыгнятае і не прыніжае чалавека, як беднасць. Але-але, і гэтая якасць жыцця не ў малой ступені таксама паўплывала на ягонае самапачуванне грамадзяніна. Беднасць ці абвастрае ў людзях азлобленасць і ваяўнічасць, ці, наадварот, спараджае пакору і абыякавасць. Спадар Савасцей з жалем адчуваў, што належыць да апошніх. Ён ніколі не быў ні зласліўцам, ні ваяўнічым, заўсёды быў схільны да таго, каб усё вырашаць ціхамірна і справядліва. Хоць, здаецца, не быў раней і абыякавым, тым больш пакорлівым. Ды, зноў жа, гэта – раней, калі жыццё ішло раз і назаўсёды вызначанымі каляінамі. А зараз дзе і якім чынам праявіць сваю неабыякавасць, сцвердзіць сваю чалавечую годнасць і непакорлівасць? Ага, паспрабуй толькі – адразу ўведаеш, дзе ракі зімуюць!

Ды, можа, віна тут не аднае беднасці. Мо найбольш прыніжае, абязвольвае чалавека, змушае яго апускаць крылле беспрасветнасць, бесперспектыўнасць, тупіковасць жыцця. І не так яго ўласнага, як жыцця роднай краіны, роднага народа. Пра самога сябе спадар Раман бадай што ўжо і не думае. Што тут, зрэшты, думаць? Жыццё, як ні лічы, пражыта. Добра, блага, але – пражыта. Засталося, як кажуць, нуль цэлых і нуль дзясятых. Ну, мо не зусім нулі, мо пашчасціць яшчэ на нейкія адзінкі ці двойкі. Шкадаваць яму аб чым-небудзь асабліва няма прычын. Дзякаваць Богу, і сам яшчэ на нагах, і жонка пакуль што ў сіле, вядзе рэй і дома, і на лецішчы. І за дзяцей яму не сорамна – выраслі разумнымі і дарэчнымі, і ўнук з унучкаю не засмучаюць дзеда з бабай. Жыві, Рамане, і не шманай! Дык жа – не! Смокча душу, несупынна і неадступна, нейкі смоўж нэндзы, дайце веры, з-за гаротнага стану Беларусі. Жыў калісь бяздумна, дык папраўдзе не шманаў. А собіла задумацца, дык і прапала некуды тое нешмананне.

Спадар Раман разумее, што не выпадкова гэта. З чытанага за апошнія гады ведае, што цягам немалога ўжо часу, цэлых стагоддзяў, такая быццам доля беларуса – акурат нэндзіцца. Былі ўзлёты, ды, на жаль, надта ж кароткачасовыя – у дваццатыя ды ў дзевяностыя гады мінулага стагоддзя. І абодва разы ўзлёты тыя жорстка, бязлітасна абарвала адна і тая ж д’ябальская сіла. Першы раз, як ні старалася яна рэзаць беларушчыну на нашай зямлі пад самы корань, усё ж не змагла вынішчыць яе дарэшты. Шмат гадоў спатрэбілася Беларусі, яе народу на тое, каб акрыяць і заявіць аб сваім праве на незалежнасць. Ды зноў была аддадзена каманда: “Асадзі назад!” Прытым не проста каманда затармазіць, прыпыніць рух нашага народа да нацыянальна-культурнага і дзяржаўнага адраджэння, а ліквідаваць, адкінуць, знішчыць усе пазнакі яго, паставіць апошнюю кропку ў трагічным лёсе Беларусі. І робіцца гэта як ніколі раней подла і цынічна: нібыта рукамі саміх жа беларусаў, нібыта паводле іх уласнага волевыяўлення, дзеля чаго быў ініцыяваны і праведзены ганебны рэферэндум.

Амаль пяць з паловай дзесяцігоддзяў жыцця спадара Савасцея пазначаны савецкім часам. Не праклінае і не бэсціць ён тыя дзесяцігоддзі – усё адно ўжо нічога ні вярнуць, ні змяніць. Нейкія згадкі прыносяць нават радасць і ўцеху – усё ж там прайшла ягоная маладосць. Ды куды часцей яны прыносяць боль і смутак. Цяпер ён ведае, які той час быў бяздушны, бязлітасны, жорсткі да чалавека. А яшчэ – колькі тады было хлусні, падману і фальшу! Хлусня была ў аснове ўсяго, што гаварылася і рабілася ў краіне перамогшага сацыялізму. Часам пачне думаць і ўспамінаць, дык ажно месца сабе не знаходзіць ад сораму, горычы і болю: як яны трывалі ўсё тое, як наогул маглі жыць, працаваць, адпачываць і нават весяліцца ва ўмовах той усеагульнай, проста-такі татальнай савецкай хлусні, а перадусім – страху.

А пасля схамянецца, вернецца думкаю ў сённяшні дзень – і пачуццё сораму, горычы і болю адно ўзрасце. Тады людзі жылі ў няведанні, ім змалку ўбівалі ў галовы хлусню пад маркаю праўды.

А цяпер, сёння? За гады перабудовы, за першыя гады набытай краінай незалежнасці ў людзей на многае расплюшчыліся вочы, не толькі мо­ладзь, але і старэйшыя пакаленні са згаладалай прагаю зажадалі праўды і справядлівасці, павагі і абароны іх правоў і чалавечай годнасці. А з чым сутыкнуліся? З той жа хлуснёю, з тым жа падманам, з тым жа фальшам, з той жа бессаромнай балбатнёю і безадказнымі абяцанкамі, хіба толькі больш цынічнымі, чым раней, бо – непрыхаванымі, відочнымі, незакамуфляванымі пастулатамі так і не прыдуманай дасюль новай дзяржаўнай ідэалогіі. А перадусім, як і раней, у краіне зноў запанаваў страх.

Вось таму і смокча душу старога Савасцея смоўж згаданай вышэй нэн­дзы. Сам ён, вядома, сяк-так дажыве і ў атмасферы гэтай савецка-калгаснай паранойі. А дзеці, унукі? Як ім жыць, што рабіць? За мяжу з’язджаць, як шмат хто робіць? Прыстасоўвацца? Ні старэйшы, ні малодшы сыны, ведае пэўна, Беларусі не выракуцца. Не ўмеюць яны і прыстасоўвацца. У выніку жывуць з плеч у печ і з разладам у душы, бо абодва, не прымаючы розумам і сэрцам існуючы рэжым, тым не менш вымушаны працаваць у дзяржаўных установах (адзін у школе, другі – у НДІ) –трэба ж неяк жыць, утрымліваць сям’ю. З-за дзяцей найперш і нэндзіцца стары Савасцей. Самому яму выпала доля амаль усё жыццё пражыць у паняверцы, дык і дзецям, па ўсім, свеціць тое ж самае.

А тады ж, як над Домам урада залунаў нацыянальны сцяг, здавалася, што мара беларусаў заняць свой пачэсны пасад між народамі ў рэшце рэшт здзейснілася. У салодкіх лятунках і светлых надзеях жыла ў той час душа спадара Рамана. Хораша думалася пра будучыню Беларусі пад гаспадарскім прыглядам саміх беларусаў. Людзі акрыяюць, развінуць плечы, на ўсю моц уключаць у работу свой разумовы і фізічны патэнцыял. І праз нейкі час не пазнаць будзе нашай дарагой сэрцу Бацькаўшчыны – яна стане не паказной, а сапраўды зялёнай, дагледжанай, упарадкаванай, усё ў ёй будзе даведзена да ладу, зроблена з думкаю пра чалавека – каб яму жылося тут добра, зручна і ўтульна. Беларусь бачылася цывілізаванай еўрапейскай краінай кшталту Чэхіі, дзе ўмеюць не пагарджаць і чужым, але дзе найперш шануюць і зберагаюць сваё, бо толькі акурат гэтым сваім і праз сваё кожны народ і цікавы іншым народам. Дык жа прэзідэнтамі той самай Чэхіі былі, да прыкладу, сусветна вядомыя вучоны-славіст Масарык і драматург Гавэл – не абы каму давяраў народ кіраваць краінай. А калі наш народ дарасце да такой адказнасці, да такога разумення сваёй ролі і паводзін?

На жаль, не дадзена нашаму цяляці ваўка спаймаці. Як раптоўна і неспадзеўна пачалося ўсё ў 1991-м, гэтак жа раптоўна, але ўжо не неспадзеўна, усё і скончылася. Вярнуліся ў краіну, ужо ў маленькую, пад новай назвай Рэспубліка Беларусь, ранейшыя вялікадзяржаўныя хлусня, фальш і страх. І чым далей, тым болей – як у прымаўцы пра лес і дровы. І з кожным разам прыбаўлялася нэндзы ў душы спадара Рамана. Куды ні кінь – усюды, як кажуць, клін. Раней пры знаёмстве людзі з задавальненнем называлі сваю спецыяльнасць: інжынер, настаўнік, урач, токар, геолаг… Цяпер жа не надта ахвотна і не надта ўцямна кажуць: прадпрымальнік нібыта, сяк-так перабіваюся, вартаўнік, ахоўнік, беспрацоўны… І гэтак цягам амаль дваццаці гадоў. Некалькі пакаленняў практычна не маюць спецыяльнасці. Народ дыскваліфікуецца, папраўдзе ж дэградуе – і псіхалагічна, і культурна, і маральна, і сацыяльна. А вертыкальшчыкам рознага рангу на ўсё гэта начхаць. Для іх народ наогул быдла. Адпаведна і адносяцца яны да людзей, як да быдла. Нібы стары, даўні час вярнуўся: пан (князь, граф) раскашуе ў замку, а конюх спіць побач з канём на стайні… Хіба ж апошні будзе ўдзельнічаць, прытым свядома, у нейкіх выбарах? Яму й думка такая ў галаву не прыйдзе!

Апошнія гады ад ранняе вясны да позняе восені жыў спадар Раман амаль невылазна на лецішчы. Вёў, як сам сабе казаў, расліннае жыццё – па аналогіі з аднайменнай назвай перадачы расійскага тэлебачання, якую часам глядзеў, бо гаворка там круцілася вакол так званых дачных раслін. Ды ўрэшце перастаў глядзець: абурала і выклікала агіду тое, што аб’ектамі для перадач былі штораз надта ж шыкоўныя дачы-палацы сучасных зла­дзюганаў-мільянераў, тых самых наваспечаных паноў-прыгоннікаў. Раслінным жыццё сваё называў усё ж найперш таму, што жыў, можна сказаць, бяздумна, акурат як тая расліна: пасадзілі яе – яна і расце сабе. Гэтак, бадай што, жыў і ён. Нейкія грамадскія клопаты яго там мала турбавалі. Быццам паверыў нарэшце ў моднае апошнім часам выслоўе: вартасць жыцця – у самім жыцці. От ён і жыў. Проста жыў. Хадзіў, дыхаў, глядзеў, слухаў, адчуваў, успрымаў…

Папраўдзе ж, на лецішчы ў спадара Савасцея штодня знаходзіўся нейкі занятак: то нешта трэба паліць, прапалоць, апырскаць, то ў садку траву скасіць, дроў насекчы, вады ў лазню нанасіць, трэшчыну ў падмурку замазаць растворам, падмесці ў хаце і ля ганку ў двары… А пяток зімовых месяцаў, якія даводзілася праводзіць у гарадской кватэры, работы практычна не было. Адзіны занятак – пачытаць у аўторак і пятніцу “Народную волю” ды паглядзець навіны па тэлевізары. Праўда, сумаваць асабліва не даводзілася – такой “раскошы” не давала малая ўнучка. Як прыйдзе з садка, дык усе яе гульні, аж пакуль маці не пакліча класціся спаць, у дзеда-бабіным пакоі. Ды нават і малая шчабятуха, якую дзед Раман любіць і песціць без меры, не ратавала ад нэндзы.

І, пэўна, нястача і гэтая самая душэўная нэндза схілілі, а пакрысе і прыахвоцілі яго да гульні ў тэлелатарэі. Пабачыў неяк па тэлевізары тыражы “Суперлато” і “Вашага лато” і быў уражаны буйнымі і шматлікімі выйгрышамі. А вядома ж, старое – як малое. От і яму захацелася пагуляць. І раз купіў білецікі, і два, і тры. Колькі разоў выйграваў па пяць-сем тысяч – вяртаў затрачаныя на набыццё білетаў рублі, не больш, але працягваў гуляць. Латарэя – гэта, пэўна, таксама свайго роду наркотык: засмоктвае. Уцягнуўся і спадар Раман. Жонка ўжо і сварыцца на яго – навошта грошы на вецер выкідвае, а ён усё роўна: пойдзе на шпацыр ці ў краму, дык заадно і спакусліва-звабныя білецікі купіць.

З выйгрышамі ж, нават дробнымі, яму шанцавала чамусьці ўсё ра­дзей. Правяраў білеты часцей за ўсё разам з унучкай. Часам яна нават і закрэслівала тыя нумары, якія гучалі з экрана тэлевізара. Незакрэсленыя абводзіў кружком і казаў: “Зноў дзірка ад абаранка”. Унучка папраўляла: “Дык жа не адна дзірка, дзед, а тры!” Але-але, здараліся і тры дзіркі, і чатыры, аднойчы ж выпалі і ўсе пяць. Спадар Раман ужо не-не ды амаль збянтэжана паўтараў: “Няйнакш як хто начараваў! Чартаўшчына нейкая!” Яно быццам і праўда. Дзесяць, а то і ўсе пятнаццаць бочачак дастануць з мяшэчка латарэйныя красуні, а спадар Раман не паставіць у сваім білеціку ніводнага крыжыка – няма супадзенняў. Блізкія нумары, ды не тыя. Часта ж блізкасць тая проста здзеклівая. Скажам, выцягнута бочачка з нумарам “50”, а ў ягоным білеце стаяць “49” і “51”. І гэтак і раз, і два, і пяць разоў запар. Сапраўды, ці ж не чары, не д’ябальшчына нейкая?! А бачыў жа, што людзі – выйграюць, прытым не нейкія там пяць тысяч рублёў, што выпадала і на яго долю, а сотні тысяч і мільёны, нават дзясяткі і сотні мільёнаў, а таксама шыкоўныя аўтамабілі і новыя кватэры.

Кватэра акурат і была самай запаветнай мараю спадара Савасцея. Бачылі яны з жонкай, адчувалі, што сын і нявестка вельмі хацелі б жыць асобна. Не крыўдавалі яны на дзяцей за гэта, хоць, папраўдзе, трошкі і не разумелі. Успаміналі сваю маладосць. Як яны тады зайздросцілі тым сваім знаёмцам-равеснікам, якія жылі з бацькамі! Тыя былі вольнымі казакамі: не было ў іх аніякіх праблем схадзіць у кіно і ў тэатр, у госці ці яшчэ куды – было на каго пакінуць дзяцей. А колькі і яшчэ клопатаў бралі на сябе бацькі: і ў кватэры прыбраць, і есці наварыць, і бялізну ды посуд перамыць. Яны ж, Раман са сваёй Жанаю, колькі гадоў не ведалі ні кіно, ні тэатра, ні канцэрта якога: дзеці не пускалі. Не рызыкавалі яны падавацца з малымі дзецьмі і на поўдзень у час адпачынку, у выніку спадар Раман Чорнага мора так і не зведаў, адно з вагона цягніка, калі ехаў у кіславодскі санаторый, пабачыў краёк Азоўскага. Трошкі непамысна ім было і з іншае прычыны. Чаму дзеці не разумеюць, што і яны, бацькі іхнія, таксама мо хацелі б у старасці пажыць асобна, у цішыні і спакоі? Чаму не падумаюць, што старому чалавеку хочацца і днём прылегчы на хвіліну, і раніцай не падхоплівацца ледзь свет? Дзясятак гадоў назад яшчэ можна было б, бадай, размяняць іхнюю трохпакаёўку на нейкія дзве кватэркі, а зараз і думаць пра тое не выпадае. А трыццаці-сарака тысяч долараў для даплаты ні ў іх, ні ў сына з нявесткай няма і не будзе. Сітуацыя, як цяпер любяць казаць, тупіковая. Вось таму і снавалася, не пакідала Савасцея думка-мара здабыць жаданую кватэрку праз латарэю. А чым чорт не жартуе? Латарэя і ёсць латарэя: а раптам? Усё ж можа быць. Верагоднасць малая, вядома, але ж яна існуе. Вунь: людзі ж выйграюць! Дык чаму б і яму не аказацца ў іх ліку?! Перад Новым годам яго Аўксенцьеўна купіла на кухню насценны каляндар. Расійскі, вядома, беларускіх не знайсці. (На колішніх ”крэсах уходніх” пад Поль­шчай можна было беларускі каляндар выдаць, а ў нібыта незалежнай Беларусі зрабіць гэта не пад сілу.) Дык на тым расійскім календары з вавёрачкай выдрукаваны радок з Мацвея святога дабравесця: “І ўсяго, чаго ні папросіце ў малітве з вераю, атрымаеце”. У апошнія гады да царквы пачалі далучаць людзей гэтак жа настырна, амаль гвалтоўна, як пасля рэвалюцыі адлучалі, аднак жа ў спадара Рамана стасункі з верай і малітвай так і не склаліся, застаўся ён, як выказаўся найвысокі начальнік, праваслаўным атэістам. Тым не менш, Богу грашыць спадар Раман не мае намераў, як не меў і раней. Значыцца, і ён мае права на Боскую ласку. Прынамсі, спадзеў на яе.

З другога боку, падтрымліваўся гэты спадзеў і, бадай што, антыбоскімі сіламі – прыхільнікамі і адэптамі мамоны. Плоймаю пайшлі, плынямі паплылі парады і рэкамендацыі тэарэтыкаў і практыкаў капіталізму, найперш амерыканскага, як самага паспяховага, наконт метадаў і спосабаў хуткага і лёгкага абагачэння. Самы просты і даступны для ўсіх даверлівых і наіўных такі: трэба верыць, моцна жадаць удачы – і яна абавязкова прыйдзе. Вось і спадар Раман спакусіўся, клюнуў на прынаду: а мо й праўда? Слова ж, кажуць, не толькі інфармуе, але і ўплывае, валодае стваральнай, дзейнай сілай. Шмат разоў скажы сабе: “Я выйграю! Выйграю! Выйграю!” – і папраўдзе выйграеш…

Не ўголас, а сам сабе, і не так усур’ёз, як жартам, казаў гэтыя словы спадар Раман, закрэсліваючы ў білеціку нумары, што супадалі з нумарамі даставаных з мяшэчка бочачак, ды канчалася ўсё тымі ж дзіркамі ад абаранкаў. Адзін тыдзень казаў, другі, трэці, пяты. А пасля плюнуў і ляпнуў ці не ў злосці ўжо, мо нават трошкі і ў роспачы:

– Хоць ты каму, чорту таму самаму, душу прадай! Толькі дзе таго чорта знайсці?

– А я тут.

Спадар Раман скалануўся. Хоць трошку і тугавухім стаў ён апошнім часам (нашкодзіў сабе бензакасой ды дрэваапрацоўчым станком на лецішчы), аднак жа выразна пачуў чыйсьці голас. І машынальна, ні аб чым пакуль не думаючы, спытаў:

– Хто?

– Нехта, як ты кажаш. Чорт той самы.

Спадар Раман крутнуў галавой, сказаў сам сабе:

– Дажыўся, стары дурань: з чортам загаварыў! Добра хоць, што ўнучка адлучылася, не чула. Праўду жонка кажа: дабром гэта не скончыцца, давядзе мяне нячыстая сіла!

– А чыстая да чаго давяла?

Савасцей замёр. Пасядзеў гэтак хвіліну-другую. Потым ляпнуў сябе па баках, па сцёгнах, азірнуўся: дома ён, не звар’яцеў? Быццам не. Але ж ён чуў, прытым зусім выразна чуў пытанне. Ён нават з ходу хацеў адказаць, што чыстая – сіла, няйначай? – да жабрацтва яго давяла. Не адказаў толькі таму, што – паспеў схамянуцца, падумаць аб тым, што ці й напраўду не звар’яцеў ён.

Ды не паспеў спадар Раман як след абмацаць і праэкзаменаваць сябе, як пачуў:

– Дык чаго маўчыш? Навошта ты мяне клікаў? Грошай захацеў?

Тут ужо хацеў Савасцей і раззлавацца немаведама на каго, мо найперш на самога сябе, ды нечакана пасміхнуўся: а й папраўдзе дагуляўся, галюцынацыі пачаліся, толькі гукавыя чамусь. Вось табе, Рамане, і гульня! Дык і пагуляй! Гуляў там, пагуляй і тут, не бянтэжся і не саромейся – балазе, унучкі побач няма. От і сказаў, пэўна ж, уголас:

– А хто іх не хоча, грошай? Нябожчык і то вунь колькі патрабуе!

– Ну, не апраўдвайся, ты ж яшчэ не нябожчык.

– Я й не апраўдваюся. Гэта к слову.

– А навошта табе грошы? Маладому дык на гулі, на дзевак. А старому?

– На кватэру, калі табе гэтак пільна трэба ведаць.

– Сабе дамоўку ты ўжо купляць не будзеш, жонка ці дзеці купяць.

– Не пра тую дамоўку памоўка. Сам жа казаў, што я не нябожчык яшчэ.

– Даруй, зблазнаваў трошкі. Ну, добра. А калі я памагу, чым адплаціш?

– Дык у цябе ж, мусіць, пэўная такса ёсць?

– Ёсць, вядома. Адна і заўсёдная: душа чалавечая. Аддасі, не пашкадуеш?

– Што яе шкадаваць! Абрабаваная яна, мая душа, як і душа ўсяго нашага народа. Яшчэ вунь калі паэт сказаў: “І душу тваю абакралі, – у ёй нават мовы няма…”

– Але ж разам з душой аддасі і жыццё. Яго таксама не шкада?

– А што за жыццё без надзеі? Недарэмна ж сказана: чалавек жыве, пакуль спадзяецца.

– Усе вы так кажаце, пакуль не прыпячэ. А прыйдзе пара, дык і ўзмоліцеся: Божа мой, Божанька, дай яшчэ хоць гадок, хоць адно летца, хоць адзін дзянёк сонейка ўбачыць!..

– Ну, а ты як думаў? Па-чалавечы гэта. І я, мусіць, такую ж курну зацягну. Хоць, калі папраўдзе, дзеля таго найперш, каб пабачыць ды ўпэўніцца, што дзецям, унукам свеціць іншая, лепшая доля.

– Якія вы, людзі, аднак выкрутлівыя!

– Дык гэта ж ты нас і робіш такімі. Ці ж хіба не ты нашаптаў-убіў у галовы ўга як многім людцам: хочаш жыць – умей круціцца? Чаго ж цяпер папракаеш?

– Не навучыў бы, дык не выжылі б! З Божанькам сваім гладзенька ды чысценька не ўсё і не заўсёды атрымліваецца.

– Атрымлівалася б, калі б ты пад нагамі не круціўся!

– Чаго ж клікаў мяне ў такім разе? Як нявыкрутка, тады і я патрэбен, так?

– Хто і калі цябе клікаў! Сам пішчом у душу, а перадусім па яе лезеш, насланнём, неадпрэчным назолам ліпнеш.

– Няпраўда твая. Я толькі на покліч чалавечы з’яўляюся. Няхай нават на самы ціхі, безгалосы, але – на покліч. Я лепш за вас цаню вашу ж прымаўку аб тым, што нязваны госць горш за татарына.

– Хопіць балантэсіць попусту. Кажы ўжо, што рабіць трэба, ды зматвайся – насмярдзеў тут.

– Не смурод гэта. Серны водар – дзеля прафілактыкі.

– Святы Божа, святы-крэпкі, і ты баішся грыпу?

– Гм, я… А чаму не падумаеш, што дзеля тваёй бяспекі?

– Таксама мне – прыяцель знайшоўся!

– Няўдзячныя вы ўсе, мне гэта вядома, таму і не крыўдую. Дык што, дамовіліся?

– Наконт чаго?

– Ото цэ да! Забыўся ўжо? Я табе – выйгрыш, ты мне – душу!

– А-а, ты пра гэта… Дык а што, кантракт трэба падпісваць, ці так абыдзецца?

– Мы не бюракраты. Гэта вы, людзі, паперак напладзілі столькі, што патанаеце ўжо ў іх. Я на слова веру.

– Дык і калі… забярэш? – спадар Савасцей выціснуў з сябе апошняе слова пасля невялікае паўзы: гульня гульнёю, але стаўка ўсё ж занадта сур’ёзная – душа, ды прытым жывая.

Голас азваўся чамусьці таксама з невялікай затрымкаю:

– Ну… Пасля таго, як выйграеш джэк-пот і кватэру.

– Адразу ж? У той самы дзень?

– Ага, што я казаў?! Яшчэ й не прыпякло, а ўжо ўзмаліўся? Каб жа гэта, Божа, яшчэ пажыць трошачкі?

– Што ты па-дурному прыдзіраешся? Павінен жа я ведаць, ці не?

– Божанька ваш такога ведання не дае.

– Ты ж не Божанька! Тфу!

– Не, вядома. Але таму магу й сказаць, калі.

– І калі ж?

– Ну, скажам, праз год.

– Пасля выйгрышу?

– Але.

– Ну й чорт з табой, хай будзе па-твойму.

– Гм, са мной… А мо я й сам чорт? Ды, як у вас кажуць, Бог з табой! Выйгравай свае мільёны і не памінай… ліхам! Ха-ха-ха!

Прахапіўся спадар Раман, расплюшчыў вочы, павярнуў галаву ўверх-уніз, управа-ўлева, шыю пальцамі з аднаго боку і з другога пацёр, агледзеўся. Перад ім экран тэлевізара свеціцца, але ўжо там не тыраж “Суперлато”, а, здаецца, навіны паказваюць. Падумаў са здзіўленнем: няўжо ён так па-сапраўднаму прыдрамнуў, што ажно сон гэткі прысніў? Тут жа прыгадалася, што зусім нядаўна ці ў той жа “Народнай волі”, ці ў “Саўбелцы” (якую час ад часу купляе сын дзеля тыднёвай праграмы тэлебачання і старонкамі якой мінскі Якубовіч ажыццяўляе сярод людзей амаль такую ж сатанінскую – русіфікатарскую – дзейнасць, як маскоўскі сваім “Полем цудаў”– душагубную) чытаў, што вучоныя пераканаўча даказалі: сны не маюць аніякага прарочага ці нейкага іншага сакральнага сэнсу. Прыгадалася тая інфармацыя проста так, бо ведаў ён гэта даўным-даўно і без пацвярджэння нядаўнімі даследаваннямі англійскіх, здаецца, навукоўцаў. Таму пастараўся не засяроджвацца на гэтым ці то сне, ці то трызненні. Ці мала што можа прымроіцца-звярсціся? Або! Самае рознае глупства-недарэч­насць. Ці ж не было такога з ім? Бывала, прачнецца і доўга супакоіцца не можа, бо перад гэтым снілася нешта надта ж агіднае, паскуднае. Што – і прыгадаць не можа, а настрой тым сном сапсаваны надоўга.

Цяпер жа хапіла ў спадара Рамана розуму не толькі на тое, каб не засяроджвацца, але і трошкі з сябе пасмяяцца, нават пакпіць. Ківаў галавой і казаў бязгучна: “Ах ты, стары боўдзіла, падахвоціўся душу прадаць! Каму яна патрэбна, твая збалелая да гарчэчы душа? Яна нават і чорту на спажыву не пойдзе – не атруціцца, дык падавіцца. Атупеў ты, Савасцей, канчаткова. Не памятаеш ўжо самага істотнага: чорт спакушае і купляе толькі маладыя душы, якія можна нейкім чынам пусціць ва ўжытак. Так што – плюнь і забудзь на гэты свой сон-трызненне, а заадно і на гульню. Час жа зразумець нарэшце, што грошы валодаюць уласцівасцю прыцягваць грошы, таму й ручыць звычайна людзям грашавітым. Ці ты й папраўдзе спадзяешся, што твая жабрачая пенсія раптам прывабіць мільёны?!”

Так і зрабіў спадар Раман, але – толькі напалову. Недарэчны сон сцёр з памяці, а вось білецікі “Вашага лато” і “Суперлато” працягваў па звычцы купляць, і суботнімі ды нядзельнымі вечарамі разам з унучкай лавіў з экрана нумары тыражных бочачак. Удачы, як і раней, не было, штораз выйграваў адно “дзіркі ад абаранкаў”. Засмучаўся не надта, бо даўно настроіў сябе на філасофскі лад: маўляў, гульня ёсць гульня, тым больш – пасіўная, у якой ты практычна не бярэш ніякага ўдзелу, акрамя таго, што набываеш білецік. Больш пачынала турбаваць іншае: засмучэнні, перажыванні ўнучкі. Пры нейкім чарговым пройгрышы малая ледзь слязу не пусціла. Другім разам нечакана спытала: “Дзед, а ты падзелішся са мной грашыма, калі выйграеш?” Савасцей падумаў: “Эге, трэба канчаць, калі гэтак. Прынамсі, унучкі побач не павінна быць, хай яе душа як мага даўжэй застаецца анёльскай”. І прымусіў сябе не хадзіць і не купляць білеты ці не двух чарговых тыражоў. А потым зноў, але ўжо адзін, без малой памочніцы, лавіў з тэлевізара – найперш вачыма, бо стаў недачуваць – нумары тыражных бочачак.

І вось аднойчы, звычна кажучы сам сабе “міма” ці “ёсць такі” і закрэсліваючы супалы нумар, спадар Раман знячэўку адчуў нейкі ўнутраны штуршок. Чаго б гэта? Што здарылася? Не паспеў уцяміць, а вока ўжо схапіла скрыжаваную карцінку білета і ацаніла яе: толькі адзін нумар застаўся незакрэсленым. Сэрца, старое ўжо і не надта здаровае, затрымцела, усё цела, з галавы да ног, аблілося потам: а раптам? Дзяўчына на экране апускае ў мяшэчак руку, шукае-выбірае там бочачку, нарэшце вымае і аддае вядучаму. Той працягвае руку з ёю ў напрамку тэлекамеры, і спадар Раман не так чуе, як бачыць: нумар – ягоны! Стоп-гульня! Савасцей спрытна, не па гадах шустра ўскоквае з крэсла, падбягае да тэлевізара, узіраецца ў нумар выйгрышнага білета. Памылкі няма: гэта нумар білета, які ён трымае ў руцэ! Выйгрыш – джэк-пот і аднапакаёвая кватэра! Сума выйгрышу ў рублях – амаль чатырыста тысяч рублёў! Памкнуўся яшчэ раз убачыць нумар на экране, ды яго ўжо няма. Там вядучы крычма віншуе ўладальніка буйнога выйгрышу, і ўсе ў студыі дружна пляскаюць у ладкі. Віншуюць незнаёмца, які набыў шчаслівы білет у Мінску ці Мінскай вобласці. І толькі ён, спадар Раман, ведае, хто гэты шчаслівец, і ад няўцямнага, пакуль што зусім не асэнсаванага ўсведамлення гэтага, у якім больш, бадай, нявер’я, чым веры, ён нейк неразумна, па-блазенску ўсміхаецца…

Што было потым? Нявер’е жонкі, дзяцей, нявестак, унука і ўнучкі. Усе яны, адно за адным, дружненька папасміхваліся, нават папаздзекваліся з бацькі і дзеда, каб пасля гэтак жа дружненька анямець, а затым зарадавацца і… пачаць дзяліць грошы. Было і тое, што паказваюць на экране ў час кожнага тыражу: урачыстае ўручэнне сертыфікату на грошы і ключоў ад кватэры з шампанскім і кветкамі. А яшчэ потым – мэбліроўка новай кватэры і шчаслівыя пярэбары ў яе з гаманкім і песенным застоллем.

Былі і іншыя клопаты, звязаныя з неспадзяванай, хоць і вельмі жаданай неардынарнай падзеяй, – як і кватэрныя, пераважна радасныя, прыемныя. І ў тых клопатах надзвычай хутка, як ніколі раней, скончылася вясна і прабегла лета, у якое лецішча Савасцеяў упершыню было бадай што занядбана. Неяк не выпадала спадару Раману і ягонай Аўксенцьеўне сядзець там невылазна і вылізваць грады ды цяплічкі – клопаты, звязаныя з вялікімі (як для іх) грашыма, часта зрывалі іх з лецішча, гналі ў горад. Зрэшты, ці не ўпершыню за многія гады самаахвярнае шчыраванне-корпанне ў зямлі чамусьці падалося ім не такім ужо і неабходна-важным. Дайшло да таго, што Жана Аўксенцьеўна неяк сказала, хоць і не надта ўпэўнена: “Мо і праўду людзі кажуць, што больш тут траціш, чым атрымліваеш: занадта дарагі выходзіць вырашчаны тут памідор і агурок…” Спадар Раман прамаўчаў, бо ведаў тое даўно. Само сабою, аўчынка вырабу не варта, але ж – сваё, не вырашчанае, а ўласнымі рукамі выпешчанае, а таму нібыта і смачнейшае, саладзейшае, больш апетытнае і карыснае. Ды і само корпанне ў зямлі – яно ж быццам не прыгнятае, а наадварот, радуе, усцешвае і суцешвае, супакойвае, праганяе прэч тужлівыя старэчыя думкі…

Само сабою, быў рады спадар Савасцей неспадзяванай, аднак жа надта жаданай кватэрцы. У старым веку добра мець асобны, ціхі і зручны, прытулак. Ды ўсё ж радасць была зусім не той, як калісь, шмат гадоў таму назад, калі атрымаў сваю першую ў жыцці з усімі выгодамі, як тады казалі, жылплошчу. Была яна куды горшай, чым гэтая – няшчасная хрушчоўка з метровым калідорчыкам і сумешчанымі ваннай і туалетам. Ды радасць у душы была невымерна большая. На сёмым небе лунала душа! Цяпер жа найбольш рады быў радасцю дзяцей. Вельмі ж хацелі яны жыць асобна ад іх, бацькоў! І жаданне іх знячэўку спраўдзілася. Вось яны, сын з нявесткаю, сапраўды радаваліся і не хавалі гэтага. То й дзякаваць Богу, усцешліва думалі спадар Раман і ягоная Жана Аўксенцьеўна. Дзяцінае шчасце – гэта найбольшае і іхняе шчасце, расчульваліся старыя. Зрэдчасу адведваючы дзяцей, расчульваліся амаль да слёз яшчэ і з той прычыны, што ўнучка штораз прасіла іх вярнуцца назад, у свой пакой.

Карацей кажучы, прыватнае жыццё спадара Савасцея вырулілася нечакана на такія рэйкі, што заставалася адно – гнаць прэч частыя і гнятлівыя думкі аб смерці. Разумеў: пасля сямідзесяці развязка, як кажуць, можа адбыцца ў любую хвіліну. Але ж чалавек, пэўна, толькі таму й жыве, што не думае аб непазбежным канцы. Прынамсі, калі й думае, дык – як пра нешта вельмі далёкае, малаверагоднае, датычнае некага іншага, а не яго асабіста. Спадар Раман выключэннем тут не быў. Цьфу на сляпіцу тую! Забіваць галаву глупствам ён не будзе. Жывецца пакуль – то й добра. То й думаць трэба пра жывое. Пра дзяцей, унукаў, пра іх будучыню. А якой яна будзе, цалкам залежыць ад таго, калі злы дух сыдзе з небасхілу Бацькаўшчыны. Толькі тады скончыцца час самадурства і вернецца ў краіну верхавенства закону. А найперш – зноў абудзіцца беларушчына, пачнецца рэальнае і ўжо ўсеабдымнае, надзейна акрэсленае будаўніцтва акурат беларускага нацыянальнага дома. Спадару Раману вельмі хочацца дажыць да такой пары. А там і памерці можна. І думаючы гэтак, стары Савасцей прыгадваў дваццацігадовага земляка-партызана, які не адзін раз казаў не толькі на людзях, але нават і сваёй маці: “Эх, сустрэць бы, абняць першага байца Чырвонай Арміі, а там і загінуць не страшна!” І ён, быццам напрарочыўшы сабе, загінуў у апошнім партызанскім баі, калі ўжо разам з чырвонаармейцамі народныя мсціўцы вызвалялі ад фашысцкіх акупантаў райцэнтр…

Хутка скончылася тое не надта запоўненае дачнымі клопатамі лета, прамінула і зіма, ужо нязвычна для апошніх двух, а мо нават і трох дзясяткаў гадоў снежная і марозная. У красавіку, недзе ў сярэдзіне яго, калі сышоў снег і апала паводка, спадар Раман выбраўся на лецішча. Меркаваў, толькі – у адведкі. Але, усцешаны ласкавым, амаль па-летняму сонечным прыгрэвам і тым, што і ў двары, і на агародзе было ўжо бадай суха, парашыў застацца, балазе сякіх-такіх харчоў па даўняй, ці не сялянскай яшчэ, запаслівасці з сабой узяў. Жана Аўксенцьеўна, якой паведаміў па мабільніку аб гэтым сваім намеры, пачала была адгаворваць – маўляў, чаго гарачку пораш, яшчэ ранавата, хата за зіму настыла, не дай Бог прасту­дзішся, будзе табе тады радасць ад твайго ненагляднага лецішча, а пасля махнула рукой: “Ат, рабі як хочаш! Цябе ж не пераканаеш…”

Некалькі дзён пракорпаўся ён на лецішчы. Падгроб і спаліў леташняе лісце, падмёў двор і сцежкі-дарожкі да лазні, свіронка, прыбіральні, падрамантаваў цяплічкі. Само сабою, добранька прагрэў хату, злёгку, каб была цёплая вада, выпаліў раз-другі і ў лазні. Харчоў дакупіў у вясковай краме, у якой па цяперашнім часе быў амаль што гарадскі так званы асартымент.

І аднойчы, на заходзе сонца ўжо, збіраючыся вячэраць, нечакана прыгадаў той свой леташні, на здзіўленне прарочы, сон. Сцепануўся, уцяміўшы раптам, што сёння акурат тая самая дата – мінуўся роўна год з таго дня. Зрабілася чамусьці непамысна. Паспрабаваў, здаецца, усміхнуцца, нават рэзкавата павёў туд-сюд плячыма, бы хочучы атрэсці з сябе штосьці лішняе, натрушанае. Амаль з дакорам сказаў сам сабе: “Ах, Рамане-Рамане, і ты пад канец здурнеў, паверыў у нячыстую сілу? І не сорамна, не брыдка табе? Жыццё пражыў вольным ад прымхаў чалавекам, ніколі і думкі ні пра што такое не дапускаў, а цяпер – што змянілася? Не паддавайся, старэча! Ты ж ведаеш, у жыцці надзвычай шмат супадзенняў, самых нечаканых і неверагодных. Але ўсяго толькі супадзенняў, Рамане! Супакойся, вазьмі свае традыцыйныя за вячэраю кроплі ды паглядзі самыя праўдзівыя і самыя цікавыя ў свеце тэленавіны з абавязковым удзелам самага разумнага і дасціпнага каментатара. Паглядзі і – не абурайся, а пасмейся. Хай і горка, але – пасмейся. Вось і забудзеш на ўсіх астатніх д’яблаў, падд’яблаў і малых чарцянят!”

Спадар Раман гэтак і зрабіў. Наліў чарачку (трыццаць грамулек, не адзін раз вымераў дакладна) гарэліцы, прыгатаванай не з цукрам, а з фруктозай (паверыў вычытанаму дзесьці, што гэта не павышае цукар у крыві і змяншае халестэрын), з’еў сардэльку з аўсянкай, выпіў кубачак малака і, ямчэй усеўшыся ў мяккім фатэлі, утаропіўся ў экран дачнага “Віцязя”. Якраз пачыналіся навіны. І пачаліся яны з рэпартажу пра паездку-палёт ППРБ з інспекцыяй ходу веснавой сяўбы на калгасных (і сёння – менавіта калгасных!) палетках. З так званымі імправізаванымі прэс-канферэнцыямі для журналістаў на завяршэнне, з надзвычайным шчыраваннем і палётам фантазіі галоўнага распавядальніка-каментатара. Глядзеў, слухаў гэтае калгаснае шоу спадар Раман, часам, бадай, нават захапляўся віртуознасцю слоўных выкрунтасаў, але ўжо нічому не здзіўляўся і не абураўся, бо – абрыдла, бо рабіць тое было бескарысна, а толькі зрэдку пасміхваўся, а сяды-тады не стрымліваўся і рагатаў. Найталенавіцейшы чалавек, думаў спадар Раман. Нешта ад Цыцэрона, нешта ад Уладзіміра Ільіча, нешта ад Мікіты Сяргеевіча…

Глядзеў, слухаў стары Савасцей, седзячы перад экрама “Віцязя”, і не заўважыў, як задрамаў, паспеўшы перад тым падумаць, што на повадзе ў нейкага чорта ці іншага якога нячысціка ён не пойдзе…

Жана Аўксенцьеўна пазваніла, як заўсёды, як штодня, недзе каля дзесяці гадзін вечара, кладучыся спаць. Мабільнік мужаў маўчаў. Падумала: “Напэўна, выйшаў перад сном, а мабільнік у хаце пакінуў…” Перазваніла праз паўгадзіны. Налічыла дзесяць, а мо і больш доўгіх гудкоў – яе Раман не адгукаўся. Жана Аўксенцьеўна ўстрывожылася…

2010 г.

 

Шаноўныя аўтары і чытачы! Мы вырашылі аднавіць-рэанімаваць нашую даўнюю апытанку для літаратараў – анкету «Дзеяслова» – якая цягам 2005-га года друкавалася на нашых старонках. За гэты час багата чаго змянілася. Нямала цудоўных аўтараў, якія тады бралі ўдзел у анкеце, адышло ў Вечнасць. Змяніўся, разам з часам, і часопіс. Але галоўныя пытанні Літаратуры засталіся ранейшымі, і адно з цэнтральных сярод іх – чым ёсць з’ява творчасці, у чым яе феномен. Іншымі словамі, з чаго «вырастаюць» вершы, паэмы, аповесці, драмы, раманы… Вось жа, да вашай увагі – развагі актуальных беларускіх літаратараў на гэты конт. І не толькі.

Вашыя «дзеяслоўцы»

  1. Чым бачыцца Вам літаратурная творчасць: нябесным прызваннем, грамадзянскім абавязкам, прафесіяй, хобі, звычкаю? Што падштурхнула Вас да пісьменніцкай дзейнасці. Ці памятаеце свой творчы дэбют? Каго Вы лічыце сваім літаратурным “хросным бацькам”?

Для сучаснага пісьменніка літа­ратурная творчасць – гэта перадусім практыкаванне ў свабодзе. Крыху гульня, крыху – дыялог з чытачом, крыху – самапазнанне… Паняцці “нябеснае прызванне”, “грамадзянскі абавязак” засталіся ў мінулых эпохах. Хаця ў кантэксце трагічнай сітуацыі з беларускай мовай само пісанне твораў па-беларуску можна ўспрымаць як місію. Ну, а паколькі я займаюся драматургіяй – гэта яшчэ і прафесія, бо часта пішаш п’есы і інсцэніроўкі на замову тэатраў, атрымліваеш, як бы там ні было, ганарары і аўтарскія адлічэнні. Але гэта не асноўная прафесія, бо як драматург я не хачу быць залежным ад кан’юнктуры, ад рынку і таму з задавальненнем працую выкладчыкам ва ўніверсітэтце, а прафесію драматурга ўспрымаю як хобі.

У літаратуру мяне прывяла любоў да гэтай самай літаратуры, спачатку чытацкая, а потым пісьменніцкая і даследчыцкая. Школьнікам-дзевяці­класнікам я ўдзельнічаў у семінары маладых творцаў горада Магілёва, чытаў там верш “Волк” (на рускай мове), які пасля апублікавалі ў “Магілёўскай праўдзе”. Гэта і быў мой літаратурны дэбют, а кіраўнік семінара – празаік Аркадзь Кандрусевіч – стаўся “хросным бацькам”. Памятаю, пасля публікацыі верша “Волк” адзін з настаўнікаў сказаў мне, што трэба пісаць не пра ваўкоў, а пра людзей, пажадана камсамольцаў… Падчас вучобы на філфаку БДУ, на мяне, безумоўна, паўплывалі нашы выкладчыкі: Алег Лойка, Вячаслаў Рагойша, Дзмітры Бугаёў; у рэдакцыі “Літаратуры і мастацтва” я пазнаёміўся з Анатолем Сідарэвічам, які замовіў мне першыя рэцэнзіі і артыкулы, а калі я напісаў першую п’есу і аддаў яе ў Рэпертуарную калегію Міністэрства культуры – пазнаёміўся з Вацлавам Валадзько, які падтрымліваў мае, і не толькі мае, першыя крокі ў драматургіі. Менавіта Валадзько пазнаёміў мяне з рэжысёрам Рыдам Таліпавым, з якім мы зрабілі такія скандальна-эпатажныя спектаклі, як “Саламея і амараты” і “Стомлены д’ябал”. Пасля разносу “Саламеі…” і поспеху “Стомленага д’ябла” пачалося па-сапраўднаму маё жыццё драматурга.

 

  1. У чым адметнасць Вашай творчай працы? Які час сутак найбольш плённы? Да якіх “тэхнічных прыладаў” Вы найбольш звыклі: аловак, пяро, шарыкавая ручка, кампутар, дыктафон, інш.? Ці выкарыстоўваеце Вы “творчыя стымулятары”: кава, цыгарэты, віно, музыка, інш.? Што для Вас натхненне і ці чакаеце Вы яго, каб пачаць пісаць?

Калі мне задаюць пытанне, чаму я выбраў драматургію, а не паэзію ці прозу, я адказваю – з-за свайго спакойнага характару і ляноты. Паэт мусіць весці бурлівае эмацыянальнае жыццё “з чаркай і каханкай”, чакаючы натхнення для складання вершаў, празаік – як той катаржнік – пісаць кожны дзень хаця б некалькі старонак рамана, а драматург напіша п’есу – і потым некалькі гадоў чакае, калі яе паставяць у тэатры. Мне такі расклад пасуе, хаця, насамрэч, у чаканні прэм’еры ранейшай п’есы пішаш новую…

У маладосці я найчасцей пісаў вечарам і ноччу, цяпер – днём, ніколі – раніцай, а найлепей п’есы пішуцца “запоем”, калі застаешся сам-насам з тэкстам і час сутак ужо не мае значэння. Калі з’явіліся кампутары, я ахвотна стаў пісаць з дапамогай клавіятуры і манітора: адразу можна правіць тэкст, і гэтыя праўкі нябачныя, не пера­шкаджаюць, у адрозненне ад правак на паперы. Ані кава, ані цыгарэты (зрэшты, ніколі не паліў), ані алкаголь падчас працы, абавязкова – музыка (класічная альбо саундтрэкі з фільмаў), пасля напісання п’есы альбо асобнай сцэны можна ўзнагародзіць сябе келіхам добрага віна, а пасля прэм’еры спекталю з задавальненнем выпіць з рэжысёрам, мастаком, акцёрамі (даўняя тэатральная традыцыя адзначаць прэм’еры).

Натхненне – гэта пачуццё рытму, інтанацыі, атмасферы твора. Некалькі разоў даводзілася пісаць без натхнення (пільная замова) ці, дакладней, без натхнення распачынаць працу, пакуль уцягнешся – не спадабалася. Памятаю, калі я быў студэнтам, да нас на філфак прыходзіў Міхась Стральцоў, і я спытаў у майстра: “Чаму Вы больш не пішаце прозу?” “Бо я яе не чую”, – проста адказаў ён.

 

  1. Якія цяжкасці паўстаюць перад Вамі падчас напісання твора? Якое значэнне Вы надаеце слову, фразе, рытму твора? Ці звяртаецеся падчас пісання да даведачнай літаратуры, слоўнікаў, энцыклапедыяў?

Мая праблема як пісьменніка заключаецца ў тым, што я не люблю пісаць, як ні парадаксальна гэта гучыць. Я люблю прыдумляць: п’есу, герояў, сюжэт, сцэны. І калі ўсё гэта ўжо ёсць у галаве ці ў схематычным выглядзе на паперы – трэба яшчэ сядаць і падрабязна апісваць прыдуманае, ведаючы, што канчатковы варыянт атрымаецца ўсё роўна горш, чым той першапачатковы твор у маім уяўленні.

У драматургіі слова, фраза, рытм маюць іншую вартасць, чым у паэзіі і прозе (меншую? большую?), бо потым гэтае слова і фразу мусіць вымавіць на сцэне акцёр у зададзеным рэжысёрам рытме, а паўзы на сцэне адыгрываюць не меншую ролю, чым слова.

Мая драматургія – гэта падарожжа па краінах, эпохах, культурах. Без папярэдніх штудый навуковай літа­ратуры і прачытання мастацкіх тэкстаў той ці іншай эпохі немагчыма напісаць такія п’есы, як “Камедыя Юдзіфі”, “Сёстры Псіхеі”, “Шлях да Батлеему”, “Трышчан&Іжота”, “Чатыры гісторыі Саламеі”, “Францішка, або Навука кахання”, “Лабірынты Власта”…

 

  1. Што/хто найбольш спрыяе ў рэалізацыі Вашых літаратурных задумаў? Што/хто найбольш перашкаджае Вам у гэтым? Ці ўплывае на Вашую творчасць ацэнка сяброў, рэдактараў, чытачоў? Ці вяртаецеся Вы да напісаных твораў, каб перапісаць іх, перарабіць, удасканаліць?

У рэалізацыі творчых задумаў драматургу найбольш спрыяюць рэ­жысёр, мастак, акцёры і іншыя ства­ральнікі спектакля, якія шмат у гэты спектакль прыўносяць. Яны ж, бывае, і перашкаджаюць найбольш, калі не разумеюць тваёй задумы. Я лічу, мне пашанцавала на рэжысёраў: Таліпаў, Баркоўскі, Пінігін, Гарцуеў, Ляляўскі, Жугжда, Башава, Карбаўнічая, Казакоў, Ганум і многія іншыя. Супрацоўніцтва з Алегам Жугждам можна назваць сутворчасцю: мы разам, як драматург і рэжысёр, зрабілі больш за дзесяць спектакляў у розных краінах.

Ацэнка сяброў, рэдактараў, крытыкаў мяне цікавіць, але на творчасць не ўплывае. На творчасць уплывае ацэнка гледачоў – калі спектакль нікому не цікавы, яго здымуць з рэпертуару пасля двух-трох праглядаў (асабліва калі гэта спектакль на беларускай мове). Я пішу п’есы ў першую чаргу для сябе і такія, якіх мне як гледачу бракуе ў беларускім тэатры. Але вельмі рады, што мае творы знаходзяць водгук у гледачоў – часам меншы, часам большы. Некаторыя спектаклі па маіх п’есах ішлі на сцэне больш за дзесяць гадоў, іншыя непрыкметна знікалі з рэпертуару праз год-другі (гэта залежыць не толькі ад драматурга, але таксама ад рэжысёра і акцёраў). Ёсць спектаклі, якія акцёры шчыра любяць, а ёсць – у якіх толькі працуюць.

Вельмі істотнае пытанне пра пера­працоўку твораў. Мне здаецца, пісьмен­нік робіцца сапраўдным пісьменнікам толькі тады, калі навучыцца перапрацоўваць і ўдасканальваць свае творы. Дастаткова параўнаць першы варыянт “Майстра і Маргарыты” Булгакава з канчатковым. У мяне быў эстэтычны шок, калі я пабачыў, як выглядаў спачатку гэты шэдэўр. У тэатры тваю п’есу (а таксама п’есы Шэкспіра, Чэхава, Купалы) часта перарабляюць, адаптуюць для сцэны. Часам драматург гэта робіць сам у згодзе з рэжысёрам. У мінулым годзе я зрабіў па просьбе Алега Жугжды адаптацыю для лялечнага тэатра сваёй даўняй п’есы “Трышчан&Іжота” (1994), якая да гэтага ставілася толькі ў драматычных тэатрах. Папросту акуратна скараціў тэкст на адну чвэрць (15 старонак). І п’еса ад гэтага толькі выйграла. У маладосці чалавек, у тым ліку пісьменнік, праз­мерна шматслоўны… Памятаю, прачытаў у дзённіках Стэфана Цвейга, што вяршыняй пісьменніцкага майстэрства з’яўляецца ўменне скарачаць. Калі жонка пыталася ў Цвейга, як шмат ён зрабіў за дзень, той з гонарам адказваў: “Скараціў два сказы!”

 

  1. Ці задаволеныя Вы сваімі творамі? Што ў Вас не атрымалася ў творчасці? Чым Вы найбольш задаволены? Якія эпізоды сваёй біяграфіі Вы хацелі б перажыць наноў? Наколькі Вашая біяграфія паўплывала на творчасць і адбітая ў творчасці?

Напэўна, цалкам задаволеныя сваімі творамі толькі графаманы. Кожны твор хацелася напісаць лепш, чым атрымалася. Адны п’есы мне больш падабаюцца, іншыя – менш, і мая ўласная ацэнка не заўсёды супадае з ацэнкамі рэжысёраў і сцэнічным лёсам гэтых п’ес. Мне вельмі дарагія п’есы “Інтымны дзённік” і “Пясчаны замак”, а ставіліся яны толькі раз. А вось п’есу “Шлях да Батлеему” я пісаў спачатку неахвотна, з “супраціўленнем матэрыялу”, а ў выніку ў яе аказаўся самы шчаслівы сцэнічны лёс у розных краінах (часам я называю сябе аўтарам аднаго твора).

Многае не атрымалася і атрымалася многае, што тут лічыць і ўзважваць? Неяк я спытаўся ў старэйшага сябра-прафесара, які выпадкова згадаў у размове сваю чарговую каханку з чарговай краіны: “Колькі ж іх у цябе было?” І атрымаў адказ: “Я філолаг, а не бухгалтар!”

У мяне няма біяграфічных твораў, але ў кожным з твораў ёсць часцінка мяне як чалавека (і ў “адмоўных” героях таксама). Памятаю, Рыд Таліпаў любіў паўтараць: “Я стаўлю толькі тыя спектаклі, якія пра мяне самога!”

 

  1. Ці вядзеце Вы дзённікі? Як ставіцеся да правіла: “Ні дня без радка”? Ці знаёмае Вам пачуццё ляноты, ці змагаецеся Вы з ім (і як)? Калі “не пі­шацца”, што вы робіце, дзе/у чым шукаеце натхненне?

Дзённік не вяду, ні на паперы, ні ў інтэрнэце. Вёў калісьці ў юнацтве як “спосаб самаарганізацыі асобы” (вычы­таў такое мудрае азначэнне ў кнізе па псіхалогіі). Яшчэ адно мудрае азначэнне дзённіка (а паводле Эдзічкі Лімонава і літаратуры ўвогуле) – “спосаб навязаць сваю асобу свету”. Хаця я разумею каштоўнасць дзённікаў як выяўлення душы чалавека і сведчання эпохі і нават люблю часам чытаць апублікаваныя дзённікі. На жаль, дзённікі большасці беларускіх пісьменнікаў шматслоўныя і папросту нецікавыя.

Да правіла “ні дня без радка” я стаўлюся адмоўна. Адразу згадваюцца радкі Мандэльштама: Есть блуд труда, и он у нас в крови… Навошта прымушаць сябе пісаць, калі не хочацца? Жыццё такое цікавае: сябры, каханне, падарожжы, тэатр, спорт (калісьці я з задавальненнем гуляў у тэніс, цяпер гляджу па тэлебачанні альбо ўжывую на турнірах, калі атрымліваецца). Напэўна, у мяне не было дылемы, як у лірычнага героя Алега Мінкіна: Абрыдла мне гадзінамі / Над словам варажыць – / Мне б вырашыць адзінае / Адно: пісаць ці жыць?

 

  1. Ці чытаеце Вы творы сваіх маладзейшых і старэйшых калегаў? Хто з творцаў Вам найбольш блізкі – з беларускіх і сусветных аўтараў? Назавіце творы, якія Вы любіце чытаць і перачытваць? Ці ёсць такія ў сучаснай беларускай літаратуры?

Вядома, чытаю і нават пішу пра іх як крытык ці літаратуразнаўца. Як і на ўсё наша пакаленне «тутэйшых», на мяне ў юнацтве вельмі паўплывала проза Уладзіміра Караткевіча: папросту зрабіла беларусам. У студэнцтве я адкрыў для сябе Уладзіміра Жылку, Анатоля Сербантовіча, Алеся Разанава. У аспірантуры – тых паэтаў, пра каго я напісаў у кнізе “Як пакахаць ружу? Маладая беларуская паэзія 80-х гг.”
(1989). І, канечне, на мяне паўплывала – але ў адмоўным сэнсе – беларуская савецкая драматургія (пераважна сацы­яльна-бытавыя камедыі альбо ваенна-гераічныя драмы). Спрацаваў эфект эстэтычнага непрымання. Хацела­ся пісаць інакш і пра іншае. З расійскай драматургіі мне з маленства падабаўся Яўгені Шварц (у дзіцячай тэатральнай студыі мы гралі ягоную п’есу “Два клёны” – мая адзіная тэатральная адукацыя), пазней, дзякуючы літоўскаму тэатру, я “дарос” да ўспрымання і, спадзяюся (хоць не да канца перакана­ны), да разумення Антона Чэхава, а прыехаўшы ў Польшчу, адкрыў для сябе парадаксальны тэатр Вітальда Гамбровіча і Тадэвуша Ружэвіча. З сучаснай ра­сійскай драматургіі мне найбольш цікавы Іван Вырыпаеў (захапляюся яго здольнасцю змяняцца з кожнай п’есай і знаходзіць арыгінальную мастацкую форму для сваіх неадназначных ідэяў), з сучаснай літоўскай – Марус Івашкявічус (дарэчы, па паходжанні ён напалову беларус), з сучаснай беларускай (на жаль, спрэс рускамоўнай) – Андрэй Іваноў, аўтар выдатных п’ес “Это все она” і “С училища”. Рэдка чытаю беларускую прозу (за выключэннем таго года, калі я быў у журы прэміі Гедройца), але з цікавасцю прачытаў усе тры раманы Артура Клінава, тры кнігі эсэістыкі Альгерда Бахарэвіча і з найвялікшым задавальненнем – раман-эсэ Ганны Севярынец “Гасцініца «Бельгія»”. З сучаснай беларускай паэзіі мяне не пакідае абыякавым жанр пад назваю “паэзія пратэсту”, для душы чытаю вершы Алега Мінкіна, а нядаўна адкрыў для сябе ранняга Алега Бембеля (інтымную лірыку, дарэчы). Калі б з усёй сусветнай літаратуры прымусілі вылучыць трох аўтараў, якія найбольш на мяне паўплывалі – гэта беларус Уладзімір Караткевіч, англічанін Клайв Стэйплз Льюіс (у польскіх перакладах) і канадзец Гай Гэврыэл Кей (у рускіх перакладах).

 

  1. Чаго, на Вашую думку, не хапае сучаснай беларускай літаратуры і што чакае яе ў будучыні? Што пажадалі б Вы тым, хто робіць першыя крокі ў літаратуры?

Хтосьці з маіх папярэднікаў (здаецца, Уладзімір Арлоў), адказваючы на гэтае пытанне анкеты, слушна зазначыў: сучаснай беларускай літа­ратуры не хапае чытача. З пункту гледжання драматурга скажу – не хапае гледача, які б разумеў беларускую мову. Сёння рэпертуар нашых абласных і большасці сталічных тэатраў спрэс рускамоўны. Калі ў такім тэатры раптам ставіцца спектакль па-беларуску, рэжысёр на першай рэпетыцыі па­пярэджвае акцёраў: граем спектакль на замежнай мове, усё павінна быць зразумела без слоў! У мяне такое адчуванне, што за выключэннем вы­падкаў супрацоўніцтва з Купалаўскім тэатрам і РТБД я трыццаць гадоў пісаў п’есы для замежнага гледача. Таму драматургам, якія робяць першыя творчыя крокі, я пажадаў бы дажыць да часоў, калі ў Беларусі будзе не пяць, а трыццаць пяць беларускамоўных тэатраў і ім не трэба будзе рэалізоўваць свой творчы патэнцыял у суседніх краінах.

Усё, як ты хацела, Грэта

З фэйсбучных запісаў

* * *

Пахаваў сёння роднага дзядзьку Гену. 80 яму было. Як сказаў распарадчык у крэматорыі, «…и прекрасного дядю». Для мяне ён такім і быў, дзядзька з майго дзяцінства – вобраз, наскрозь пранізаны сляпучым сонцам. У 1960-я ён быў першым жывым антыкамуністам, якога я сустрэў у жыцці. Я проста даведаўся, што такія бываюць. Чалавек па-за сістэмай, які жыве так, як хоча. У той час усё маё дарослае асяроддзе амаль спрэс былі камуністы. І вось аказваецца, што можна жыць так, каб не дзьмуць у адну дудку з усімі. Гэта было адкрыццё! Толькі цяпер да мяне даходзіць, адкуль я сам такі. З тых першых дзіцячых уражанняў ад дзядзькі-антыкамуніста. І яшчэ ведаеце, што я зразумеў? Што ён і там, наверсе, будзе па-за сістэмай, якой мы намагаемся ўяўляць сабе той свет. І там ёсць свае несістэмныя персанажы, антыкамуністы тагасвету. То бок, дзядзька сваёй смерцю паставіў мне ў свядомасці другі маячок – дакладна так, як 50 гадоў таму паставіў першы. Думаю, распарадчык у крэматорыі крыху перагнуў з трагізмам сітуацыі. Дзядзька Гена і трагізм??? Ён жыў, як хацеў, сышоў, калі хацеў, і наперадзе ў яго ўсё, як ён захоча. Не адчуваю нічога, акрамя ўдзячнасці.

 

* * *

Вясна. А за вакном снегапад і канец глабальнага пацяплення. Усё, як ты хацела, Грэта.

 

* * *

Парабіўшы справы, амаль дзве гадзіны кружляў па цэнтры Менска. Не мог спыніцца. Суперская цеплыня, людзі сям-там, і мой горад! Помню, як на Цэнтральнай была залева, і дарослая дзеўка разбулася і бегала па лужынах з гучным смехам. Столькі шчасця! 1960-я, між іншым. Але такое магло ўставіць мне, малому, мазгі на ўсё жыццё. Поўная свабода! Я пасля выпускнога прынёс туды на руках аднакласніцу, не памятаю, каторую. Але быў закаханы, гэта памятаю. А выпускны быў на рагу Купалы і Маркса, дом злева. Напіліся, вядома. Раней я хадзіў туды ў памяшканне ў старэйшую групу садка і танчыў там «Бульбу»… Столькі ўсяго з усім звязана! Люблю цябе, Менск! Як бы там ні было, я праз цябе і ў табе палюбіў цывілізацыю, урбаністыку, Амерыку, рок-музыку… Ішоў да свайго сябра Вячоркі на Карламарла, а ў галаве гучала «Pamięć w kamień wrasta» SBB. Гойсаю па Менску, а песня гучыць ізноў…

 

* * *

Крыху статыстыкі. Беларусь – 40-я краіна, якая мае літаратурнага Нобеля. У свеце каля 200 краін (193 чальцы ААН). Сярод суседзяў літаратурнага Нобеля маюць толькі Польшча і Расея. З 15-ці краін, што былі ў складзе СССР, літаратурны Нобель ёсць толькі ў Расеі і ў нас. Калі Святлана Алексіевіч напіша кнігу па-беларуску, наша мова стане 26-й мовай у спісе нобелеўскіх моваў.

 

* * *

Перш быў здзівіўся, што настаўніца ў першым класе напісала на дошцы «пластелин». Але пачытаў міністра адукацыі, і здзіўленне само сабою прайшло. «Вопросы молодежной политики очень важны, – подчеркнул он. – В последнее время идет эта неспокойная обстановка везде в мире, и у нас в стране, к сожалению, это сказывается».

 

* * *

Насамрэч мы ўсе вельмі розныя і падзяляемся на тых, хто гэта прыняў, і тых, хто не прыняў. Другія яднаюцца ў групу, але толькі ў першых ёсць шанец аб’яднацца ў народ. Прабачце за пафас.

 

* * *

Нацыяналістам я стаў даўно, а патрыётам перастаў быць адносна нядаўна.
У чым розніца? Сёння недзе адкрываюць чарговы «помнік невядомаму салдату», кажа радыё Культура. Патрыёты адкрываюць. Для нацыяналіста гэта падзея ганебная, недапушчальная, дзікая нават. Бо нацыяналізм заўсёды пра цябе, канкрэтнага чалавека. А патрыятызм – пра абстракцыі і пустату. З гледзішча нацыяналіста патрыёты адкрываюць «помнік гарматнаму мясу». Так нельга. Чалавек не можа быць «невядомым» праз тое, што мы не далі сабе рупнасці даведацца ды яшчэ й адкрылі помнік уласнай абыякавасці. Колькі гадоў таму мы з бацькам паставілі помнік дзеду Каленіку, які загінуў у 1942-м пад Смаленскам. Перад тым мой бацька шмат гадоў шукаў свайго бацьку па архівах, шмат перапісваўся, знайшоў. Помнік паставілі на могілках у Мялешкавічах побач з бабай. Напэўна, тады я і перастаў быць патрыётам.

 

* * *

Гісторыя гэтых дзён. У мястэчку два маладзёны забілі дзядзьку крыху за сорак. Напіліся на беразе ракі і пачалі біць. І забілі. На трэці дзень Вялікадня. Прыехаў следчы камітэт, із’ялі тэлефон забітага. Больш нічога дзядзька і не меў. Стаў камітэт вывучаць тэлефон, а там – відэа. Акурат на Вялікдзень. Два маладзёны збіваюць бамжа і спрабуюць увапхнуць яго ў смеццевы кантэйнер. Накрыўкай гасяць па галаве. Лютасць на тварах і адначасова – радасць. Дзядзька, які гэта здымае, падахвочвае маладзёнаў: «Давай, давай, на ютубе будзе мільён лайкаў!» Размясціў ці не, невядома. Але ж лёс блогера, халера.

 

* * *

Проста расіяне хочуць жыць, як у КНДР. Ім падабаюцца парады, ракеты, отец народов, недаядаць і пагражаць Захаду. Ёсць і беларусы, якія хочуць таго самага. Але і яны насамрэч расіяне.

 

* * *

Увесь Занзібар, як Готланд у снезе, патанае ў жывапісе. На Готландзе я быў у лютым роўна год таму. Занзібар удвая меншы за Готланд, і тут дзверы ў дзверы з намі жыве шведка. Ёй з выгляду гадоў 70. На Готландзе яна ні разу ў жыцці не была, а на Занзібары – восьмы раз.

 

* * *

Усё, нібыта, арыентаванае на Расею, а ў рэкламе – «настоящее европейское (немецкое, итальянское, французское) качество». Хоць бы раз «настоящее российское качество» прагучала, дык не. Гэта як рукі цягнуцца па тое, што на Захадзе, пры тым галава на 180 градусаў павернутая на Усход.

 

* * *

Загаловак: «Кіраўнік БПЦ даручыў сфармуляваць пазіцыю па Курапатах». То бок хрысціянская пазіцыя яму не пасуе? «У попа была собака…»

 

* * *

Сябра распавёў, што на 9 траўня яму проста ў вокны грымела з рэпрадуктара песня. І пачаў падпяваць: «Всем миром, всем народом, всей землей / Помолимся за тот великий бой» – і запнуўся. Ну, вядома ж, «поклони»мся, а не «помоли»мся. Песня Пахмутавай сама выкінула з сябе гэты дысананс. Савецкае працівіцца эрпэцэшнаму. І наадварот. Як тая капліца на «лініі Сталіна». Але гэты дысананс ва ўсім. У тым, як правіцелі з савецкімі мазгамі жагнаюцца ў царкве. І ў тым, як галоўны ў нас эрпэцэшны поп будзе «фармуляваць пазіцыю па Курапатах». І ў тых святых абразах, на якіх малююць Сталіна. Дый у тым, што слова «каштоўнасці» ў нас вымаўляе той, для каго каштоўнасць – НКВД. І вось тут увага! У Расеі гэта ўсё ніякі не дысананс. Там гэта ўсё сваё, роднае, хоць, нібыта, і рознае. Дысананс – у нас, ад таго, што і галоўны эрпэцэшны поп, і грошы на новыя цыбуліны, і абразы святога Сталіна, і каштоўнасць НКВД, і тая песня Пахмутавай таксама – гэта ўсё рэчы імпартаваныя. Уся гэтая ядзерная сумесь РПЦ з камунізмам ператвараецца ў Беларусі ў настойлівы, але дысананс. Дзякуючы ўжо толькі таму, што мы шматканфесійная нацыя, у большасці беларусаў гэтая сумесь не сумяшчаецца і не ўзрываецца ў мазгах. Адно паветра псуе і настрой.

 

* * *

Вярхоўны суд адмовіў «Несмяротнаму палку» ў рэгістрацыі… Для мяне тут прычына не палітычная, а ментальная. Мой дзед Каленік загінуў у 1942-м пад Смаленскам, баба засталася пад акупацыяй з васьмю малымі дзецьмі адна. Можаце сабе ўявіць, што гэта такое. Таму гібель дзеда перажывалася ў сям’і і перажываецца мною праз усё жыццё. Але што прымусіла б мяне ўзяць дзедаў партрэт і выйсці з ім на ўрачыстую масоўку? Неяк гэта зусім не пра тое. Бо што я тым партрэтам хачу сказаць? Глядзіце, я помню? І што? Дзеда я, натуральна, не ведаў, але ўся радня, перакананы, майго параду не ўхваліла б. І гэта было б вельмі па-беларуску, інтымна. Памяць у нас не на парадах жыве. А ў расіян інакш прынята. «На миру и смерть красна». Нічога не ацэньваю, канстатую розніцу менталітэтаў.

 

* * *

Цяжка сабе ўявіць два больш розныя паводле гістарычнага лёсу народы, чым беларусы і расіяне. Мы 500 гадоў у еўрапейскіх працэсах, яны – па-за эпохай Адраджэння і з галавой у тыраніі. 19 стагоддзе: яны – імперыя, мы – адно суцэльнае паўстанне супраць іх. Нават у часы СССР, татальнай, здавалася б, уніфікацыі, гэта была ўніфікацыя нас пад іх, а не наадварот. У сярэднявеччы яны ўвесь час спрабавалі захапіць нашу краіну, у 19 ст. – перарабіць нас на рускіх, у СССР – аб’яднаць у ГУЛАГу, а ўсё для таго, каб сёння сказаць, што мы адзін народ. Я ў такія хвіліны згадваю сваю вясковую бабулю Хвядору з-пад Мазыра, непісьменную і не ідэйную, для мяне – вобраз беларускага лёсу і беларускай вечнасці, і думаю, што ж у ёй такога было «русского»? Беларуская мова з прасодыяй (казала, як спявала), казкі пра князя на аўтамабілі, песні пра Дунай? Неверагодная засяроджанасць на дзецях, працы і нуль свавольства? Колькі ні думаю пра гэта, бачу больш агульнага ў беларусаў з в’етнамцамі ці кубінцамі ці занзібарцамі (а я і там думаў пра гэта), чым з рускімі. Мы хоць і побач, але два розныя космасы і ні разу не адзін народ.

 

* * *

Ты беларус, а чаму не гаворыш па-беларуску? – Цікавае пытанне. Мне яго яшчэ ніхто не задаваў… Часцей пытайцеся.

 

* * *

«Мы панясем ягоныя косткі ад літоўскай граніцы да Менску на руках…» Запомніла­ся з ток-шоў пра пахаванне Каліноўскага. Быць пахаванымі ў Вільні на Росах прасілі ў сваіх вершах вялікія паэты Арсеннева, Жылка, Танк. А ўдалося гэта толькі Казімеру Сваяку, міма ягонай волі, бо ён ужо і месца сабе нагледзеў на могілках у Клюшчанах. Быць пахаваным на Росах для беларуса – значыць, патрапіць у Вечную Беларусь. Застацца сярод сваіх. Тут прафесар Лялевель, які натхніў студэнтаў-філаматаў прыдумаць Беларусь. Тут – мноства паўстанцаў Каліноўскага. Тут над магілай Сыракомлі пісаў свае вершы Янка Купала. Тут Іван Басановіч, бацька літоўскай нацыі, а заадно кіраўнік музычнай камісіі ў беларускім музычна-драматычным гуртку (1910). Тут шматпакутны аўтар першага беларускага рамана Ядвігін Ш. Раман называўся «Золата». Тут геніяльны Лявон Вітан-Дубейкаўскі, вынаходнік беларускага стылю ў архітэктуры. Тут, мабыць, адзіная ў свеце Літарацкая горка. І месца Каліноўскага на гары. Бо як сам Кастусь кажа ў Караткевіча: «Кожны раз чалавецтва бліжэй да шчасця на вышыню нашых магіл». Мой старэйшы сябра і настаўнік Лявон Луцкевіч таксама ляжыць на Росах. Прыязджаючы, я пачуваюся тут дома.

 

* * *

Прачытаў «выбары» наадварот. Атрымалася прыблізна «рабы вы».

 

* * *

У Вільні на пахаванні паўстанцаў фізічна адчулася, што Каліноўскі і ёсць нацыянальная ідэя беларусаў, выкладзеная ў ягоных «Лістах з-пад шыбеніцы». Яна проста працяла адзіным срэбным промнем усіх прысутных. Іншай такой ідэі няма. Прыдумляць іншую гэтаксама марна, як шукаць нацыянальную ідэю якой-небудзь Варонежскай губерні.

 

* * *

Едзем учора з Жэнем. Я разважаю ўголас: тэхналогіі спрашчаюць жыццё, але адвучваюць думаць. Усе гэтыя навігатары-калькулятары адбіраюць работу ў мазгоў, а мазгі, калі не працуюць, пачынаюць патроху адміраць. (Распаляюся.) Людзі перасталі чытаць кнігі, вакол адны гаджэты! Жэня, падумаўшы: кнігі цяпер чытаюць у турмах, там няма гаджэтаў.

 

* * *

Толькі замовіш сабе гарбаты, як адразу знойдзецца нехта, хто скажа: «по-белорусски правильно чай».

 

* * *

Анджэй Струміла… Мы разам рабілі «Вялікую кнігу Вялікага Княства Літоўскага», разам прэзентавалі яе на сцэне Купалаўскага тэатра. Кніга атрымалася вартай самога Княства і самога Майстра – сапраўды Вялікай. Вага 6 кіляў. Перафразуючы Караткевіча, кожны чалавек носіць сваё ВКЛ з сабой. Гэта дакладна пра Анджэя Струмілу. Светлая памяць.

 

* * *

А я веру ў цуды. Бо вялікія змены ў палітыцы і грамадстве, якія я бачыў на сваім вяку, адбываліся заўсёды цудоўным чынам. Ніхто і ўявіць сабе не мог, што пачнецца гарбачоўская галоснасць, разваліцца СССР, Беларусь стане незалежнай краінай. Усё гэта не было і не магло быць прагматычна прадуманым дзеяннем канкрэтных людзей, але было марай, якая авалодвала калектыўным несвядомым.

 

* * *

Драма амбітных беларускіх канфармістаў ад культуры ў тым, што яны ўяўляюць сябе міхалковымі-гаварухінымі, для якіх канфармізм з часоў Пушкіна і Дастаеўскага – гэта ліфт у падручнікі і вечнасць, куды нашых ніхто не пусціць, а свайго такога ліфта ў Беларусі няма і не было ніколі.

 

* * *

Калі мне споўнілася 26, я выразна адчуваў, што камунізм канае. Сёння падобнае адчуванне.

 

* * *

Усё найлепшае, што стварылі беларусы, было або да захопу Расейскай імперыяй, або насуперак ёй. Адзін з многіх тысяч доказаў гэтага – радзіма канцлера Льва Сапегі, магдэбурскае мястэчка Астроўна – з ратушай, рыцарскім замкам, касцёлам і кляштарам, царквой, сінагогай… Сёння гэта «аграгарадок», адзіная прыкметнасць якога – руіны касцёла на балансе Маскоўскага патрыярхату.

 

* * *

Паслухаў актора Яфрэмава, які п’яны збіў на машыне чалавека, пачытаў рэакцыі – шквал абразаў і рэзюмэ Арлушы, выразніка народных настрояў: не страшнае-страшнае здарылася, а звычайнае рускае страшнае. Зноў падумаў пра «адзін народ»: якая ж прорва аддзяляе іх і нас, у якіх страшнае можа быць таксама штодзённае, але ніколі не будзённае, не звычайнае.

 

* * *

Каб ацаніць глыбіню і маштаб таго, што адбываецца, трэба ўспомніць прынцып адзінства беларускай гісторыі. Гэта працяг таго самага паўстання, якому ўжо больш за 200 гадоў. І гэта станаўленне беларускай нацыі, якой на 26 гадоў гвалтам перапынілі гэты працэс.

 

* * *

Калі так імкліва ўчорашнія ворагі кажуць ва ўнісон, а ўчорашнія сябры становяцца ворагамі, значыць, мяняецца эпоха. У вялікім і ў малым. Яшчэ не заўсёды зразумела, хто адмірае, а каму жыць. Але тут дапаможа французская прыказка «мёртвы хапае жывога». Хто хапае, таму капцы. Не наадварот.

 

* * *

Упершыню з такім сустрэўся. Маладая сям’я назвала дзяўчынку Монікай – каб на Захадзе не было праблем з напісаннем лацінкай. Але, натуральна, хочуць, каб ёй добра было і тут, у Беларусі.

 

* * *

Пайшоў у лепшы свет Анатоль Лягуцкі, доктар, майстровец. Сядзеў на вуліцы на лаўцы, толькі ачомаўся ад нядаўняга інфаркту, і вось інсульт. Дасціпны, жыццярадасны, знаўца моваў з вельмі няпростым лёсам. Граў доктара-лекара з-пад Нізкага рынка, аптэкара ў народнай драме «Цар Максімілян», ездзіў у Менск да нас са сваіх Асіповічаў. Калі мы запісвалі ўспаміны для кнігі «Майстроўня», ён унікаў і ўрэшце ўнікнуў сустрэчы. Пасля я дазнаўся – чаму. Не хацеў свяціцца. У самым пачатку 2000-х была кампанія «оборотней в белых халатах». А ён доктар. І да яго прыйшла цётка, маўляў, мужык запіў, не выйшаў на завод, дай бальнічны, бо звольняць, а мужык сям’ю корміць. Ён даў. Яна сунула яму ў халат 10 даляраў. А пасля на нейкім застоллі гэта расказала. А гэта ж Асіповічы, усе адзін аднаго ведаюць. І там быў нейкі сваяк абэпавец. Назаўтра Лягуцкага паказальна вывелі з паліклінікі ў кайданках. Ну і далі тры гады хіміі. Пасля гэтага ён стаіўся. Як казала мая бабуля, памяні, Божа, душачку.

 

* * *

Свет падзяліўся на абсалютнае дабро і абсалютнае зло. Таго «астраўка бяспекі» паміж імі, дзе краіна жыла 26 гадоў, больш няма, толькі мяжа. Ты або там, або тут.

 

* * *

Далібог, як у савецкія часы на калгасным вяселлі адзін мужык чапляецца да ўсіх: давайця біцца! А ніхто не хоча, бо і часы іншыя, і не калгас, і вяселля няма. А ён хапае ўсіх за рукі, тузае, крычыць: давайця біцца! давайця біцца!

 

* * *

Менскія карцінкі. Каля ўвахода ў былы ЦК камсамола (насупраць танка і Дома афіцэраў) – расчыненыя дзверы рэстарана «Кухмістар», адкуль на ўсю прастору пяе Данчык: «Чаму ж цяпер, крыніцы, вы наўсцяж такія чорныя?» Прыпякае сонца. І ні душы.

 

* * *

Менскія карцінкі. Акуратны такі пенсіянер на Пуліхава (колішні «андатравы гарадок», дзе жыла наменклатура) папрасіў 20 капеек ці «колькі можаце».

 

* * *

Генерал-губернатар Паўночна-Заходняга краю Мураўёў-вешальнік атрымаў ад свайго расейскага цэзара карт-бланш на «усмирение» нацыі беларусаў. Турмы забітыя людзьмі, ёсць замучаныя да смерці. ХІХ стагоддзе – рэаліі. ХХІ стагоддзе – рэаліі. «Усё па-ранейшаму, толькі імёны змяніліся» (Ул. Арлоў).

 

* * *

Як цяжка памірае СССР у сваёй найлепшай рэспубліцы.

 

* * *

Верш Янкі Купалы «А хто там ідзе?» дакладна тлумачыць, што ў нас адбываецца сёння. Між іншым, ён перакладзены больш чым на 80 моваў свету і гэта ўсё выдадзена адной кнігай. Я да таго, што калі замежнікі пытаюцца пра сітуацыю ў Беларусі, вы можаце паказаць ім гэты верш на іхняй мове. Даходліва і вычарпальна.

 

* * *

Дзе мне найлепей чытаўся Караткевіч… Гэта было ў 1979 годзе на верхніх вайсковых «нарах» у Менскім палку (туды што набор завозілі 50 чалавек з Менска), які месціўся ў былым жаночым кляштары адразу за саборам Пятра і Паўла ў Вільні… А пазнаёміў нас Анатоль Сідарэвіч у пачатку 1980-х на вуліцы каля Купалаўскага тэатра ў Менску. Адбілася ў памяці ўражанне – чалавек-руіна. У пазітыўным сэнсе руіна, бо мы тады проста хворыя былі на руіны беларускіх замкаў ды сабораў… У 1984-м на вайсковых зборах у Слоніме я атрымаў ад Сідарэвіча тэлеграму. І, здаецца, мы ўсе там плакалі.

 

* * *

Наконт гадавіны расстрэлу Тарашкевіча трэба ведаць вось што. Сведкі бачылі яго ў «амерыканцы» і пасля гэтай даты. Рэч у тым, што Тарашкевіча ведалі тады ўсе ўвогуле беларусы. Хто як стваральніка класічнага правапісу, хто як перакладчыка Гамера, але найперш – як лідара найбуйнейшай у гісторыі Беларусі грамадскай арганізацыі – стотысячнай Грамады. НКВД закатавала яго да стану «куска мяса» і ў такім выглядзе цягала па камерах, прыводзячы ў жах інтэлігенцыю і студэнтаў, якія там сядзелі як ворагі народу. То бок, гэта было такое спісанае расстрэлам «наглядное пособие» для застрашэння. Калі нават з самім Тарашкевічам можна так, уяві, што будзе з табой. Таму падпісвай усё, што скажуць. Калісьці я пачуў гэтую гісторыю ад старога Янкі Багдановіча, колішняга рэдактара «Шляху моладзі». І, прызнацца, да канца паверыць не мог. Але цяпер не толькі паверыў, але ведаю, што такое можа адбывацца ў Беларусі…

 

* * *

Феномен расейскай літаратуры – разгледзець у прастытутцы чалавека! Але ж каб такі феномен адбыўся, трэба ад пачатку ў прастытутцы чалавека не бачыць.

 

* * *

У аўторак пахаваў дзядзьку. Неяк усё маё жыццё мы былі блізка, побач, разам. Дзядзя Сярожа – так я называў яго з маленства, іншыя – па бацьку, Васілевіч. Адзін з найлепшых людзей, чалавек без злосці. Ён быў руплівым будаўніком. У гмаху тэлевізіі на вуліцы Камуністычнай яго ведалі і любілі ўсе. Ды ўвогуле ўсе, хто ведаў. Калі ў 1970-х я ўпершыню пабачыў на здымку Элтана Джона, я проста ўскрыкнуў: О, дзядзя Сярожа! Элтан быў за раялем у шэрай бухматай кепцы. Але што агульнага? Паваенны дзетдомавец, бясколерная савецкая рэчаіснасць, нішчымніца… Не памятаю, каб ён насіў кепку. Хіба моцнае знешняе падабенства, тэмбр голасу… На жаль, мы дрэнна ведаем свае радаводы. І наша «простае паходжанне» – не такое простае. Хто мог падумаць, што ў Машэрава, напрыклад, – французскія карані (сам Машэраў не ведаў). А колькі тут стаяла італьянцаў і ўсякіх іншых. Пра брытанцаў я, праўда, не чуў, і гэта інтрыгавала. З тых часоў я заўсёды прыглядаўся да дзядзькі, а чарговы ўбачаны брытанскі твар – як бы падкрэслена не рымскі – кожны раз наводзіў на думку пра дзядзьку Сярожу… Загадка засталася загадкай. У развітальні на Альшэўскага пад «вечную памяць» я мусіў прызнаць, што Элтан Джон сышоў. Рысы твару завастрыліся, не тое што на здымку жывога блакітнавокага Васілевіча, які стаяў побач. Але вось што ўразіла і, бадай, надоўга. У труне каля галавы ляжала шэрая бухматая кепка.

Шаноўныя аўтары і чытачы! Мы вырашылі аднавіць-рэанімаваць нашую даўнюю апытанку для літаратараў – анкету «Дзеяслова» – якая цягам 2005-га года друкавалася на нашых старонках. За гэты час багата чаго змянілася. Нямала цудоўных аўтараў, якія тады бралі ўдзел у анкеце, адышло ў Вечнасць. Змяніўся, разам з часам, і часопіс. Але галоўныя пытанні Літаратуры засталіся ранейшымі, і адно з цэнтральных сярод іх – чым ёсць з’ява творчасці, у чым яе феномен. Іншымі словамі, з чаго «вырастаюць» вершы, паэмы, аповесці, драмы, раманы… Вось жа, да вашай увагі – развагі актуальных беларускіх літаратараў на гэты конт. І не толькі.

Вашыя «дзеяслоўцы»

Фота Міраслава Адамчыка

  1. Чым бачыцца Вам літаратурная творчасць: нябесным прызваннем, грамадзянскім абавязкам, прафесіяй, хобі, звычкаю? Што падштурхнула Вас да пісьменніцкай дзейнасці. Ці памятаеце свой творчы дэбют? Каго Вы лічыце сваім літаратурным “хросным бацькам”?

Творчасць ніяк не можа быць абавязкам. Абавязкам можа быць літаратурны занятак. Мне лацвей назваць гэта духоўным прызваннем… Высакапарна, але няхай. Гэта, безумоўна, тычыцца паэзіі, а што да маіх крытыч­ных артыкулаў, рэцэнзій, літаратурных эсэ і зацемак, то гэта ні што іншае як рамяство, прафесійная праца (дарэчы, па першай прафесіі электрыка я без абсалютнага задавальнення прапрацаваў ні многа ні мала 15 гадоў). А што да паэзіі, то першай яе “творчай праявай” стаўся неардынарны школьны выпадак. Данос, здрада. Аднакласнік у чацвёртым класе пачатковай школы выдаў мяне настаўніку, якога я шэптам суседу па парце абазваў “кілуном” (а ў нашай вёсцы гэтае слова лічылася абразлівым). І адбылося гэта якраз перад Новым годам. Таму пакаранне сталася па­двойным і балючым, як фізічна, так і маральна. Па-першае, мяне адлупцаваў бацька (таварыш і часты хаўруснік настаўніка па выпіўцы), па-другое, пазбавілі падарунка ад Дзеда Мароза. Вы можаце ўявіць, што значыла ў 1960-м годзе пазбавіць падлетка дармавых пры­смакаў (цукерак, пернікаў)?! Па тым часе, калі трэба было яшчэ на досвітку займаць чаргу па буханку кукурузнага хлеба ў “хатняй” краме дзядзькі Пе­т­руся… Вось тады, замудоханаму ў хатнім астрозе, мне і стукнула ў галаву напісаць вершык пра здрайцу. І ведаеце, я нешта такое напісаў, бо крыўдная мянушка (дражнілка) прыліпла да аднакласніка на доўгія гады. Відаць, арыентаваўся на іранічны купалаўскі ўзор:

 

Праўду з няпраўдай,

Цноту з гарэзіяй

Вымяшай спрытам

– Будзе паэзія.

 

Неверагодна, але пасля школы герой вершыка стаўся мне самым блізкім і верным сябрам (шкада, з-за алкагалізму ён сканаў на 45-м годзе жыцця). Такі вось быў пачатак “творчага” шляху. А да вершаў, сам таго не жадаючы, падштурхнуў мяне зноў жа бацька, калі аднойчы прынёс з вясковай бібліятэкі таўшчэзны том Янкі Купалы (памятаю, я яго ледзьве на печ узвалакваў, зялёны, нечым па­добны да тлумачальных пяцітомнікаў беларускай мовы). Найперш праз вершы Івана Дамінікавіча я на паэзію і “падсеў”… Першая публікацыя была ў раёнцы, здаецца, у дзясятым класе, некалькі слупкоў нарыфмавалася пра Першамай, якія ў рэдакцыі сям-там выправілі на свой капыл. Хоць каля трох рублёў ганарару і пэўную долю гонару ад аднавяскоўцаў я ўсё ж атрымаў. Своеасаблівая кампенсацыя за колішнюю канфіскацыю навагодняга падарунка… Што ж, магчыма, дбанне і карпенне над словам таго каштавалі!

 

  1. У чым адметнасць Вашай творчай працы? Які час сутак найбольш плённы? Да якіх “тэхнічных прыладаў” Вы найбольш звыклі: аловак, пяро, шарыкавая ручка, кампутар, дыктафон, інш.? Ці выкарыстоўваеце Вы “творчыя стымулятары”: кава, цыгарэты, віно, музыка, інш.? Што для Вас натхненне і ці чакаеце Вы яго, каб пачаць пісаць?

 

Вось, бачыце, у гэтым Вашым пы­танні нарэшце сышліся, можна сказаць, сінонімы: творчасць і нат­хненне… І пры гэтым Вы пытаеце пра адметнасці працы. Калі гаварыць менавіта пра паэзію, то працы як такой і не бывае… Выходжванне, выседжванне, вылежванне, вымройванне – вось складнікі творчага плёну. А пасля ўжо – калі дасць Бог што – занатаванне і самакрытычнае рэдагаванне…

Зана­таванне часцей за ўсё адбываец­ца познім вечарам і ноччу, хоць успышка азарэння можа здарыцца ў любы, нават непадходны і неспрыяльны для таго час.

У ХХ стагоддзі я пісаў толькі ша­рыкавай ручкай. З 2000-га года пера­важна набіраю на кампутары (адразу было мулка, але як сапраўдны беларус мала-памалу звыкся). Да жніўня 1986-га года стымулятары былі аднастайныя: віно, самагонка, піва, цыгарэты… Пасля – да 1998-га – кнігі, цыгарэты і кава. З 2012-га – кнігі і ўнутраны зрушны водгук на знешнія праявы жыцця… Я не сцвярджаў бы, што заўжды чакаю нечаканай хвіліны натхнення… Але калі такое здараецца, то несумненна – гэта творчая ўдача, свята душы, насалода слоў на гаркоту пакут. Апошнім часам гэта такая рэдкасць, якую я дадаў бы ў сваю асабістую “Чырвоную кнігу”.

 

  1. Якія цяжкасці паўстаюць перад Вамі падчас напісання твора? Якое значэнне Вы надаеце слову, фразе, рытму твора? Ці звяртаецеся падчас пісання да даведачнай літаратуры, слоўнікаў, энцыклапедыяў?Найцяжэйшая задача – гэта ўлавіць музыку, настроіцца на адпаведны і прымальны лад і рытм верша. І за­чапіцца за пэўную ключавую фразу (радок, страфу), вакол якой і будзе асноўвацца мастацкая тканіна твора. Калі, груба кажучы, пачынаеш тужыцца-намагацца, рамеснічаць, то справа швах… Лепш адкласці, як чарнавік, да іншага часу.

Так, я маю некалькі паліц з рознай дапаможнай літаратурай. Але найчасцей звяртаюся да даведнікаў, пішучы тэксты, звязаныя з крытыкай і эсэістыкай.

 

  1. Што/хто найбольш спрыяе ў рэалізацыі Вашых літаратурных задумаў? Што/хто найбольш перашкаджае Вам у гэтым? Ці ўплывае на Вашую творчасць ацэнка сяброў, рэдактараў, чытачоў? Ці вяртаецеся Вы да напісаных твораў, каб перапісаць іх, перарабіць, удасканаліць?

 

Найперш настрой, а цяпер яшчэ і здароўе. Хоць і паскудны настрой і розныя будзённыя няўдачы адкладва­юць недзе ў падсвядомасці зародкі ідэй і тэм для будучых твораў. Перачытванне любімых кніг, настальгічнае ўспамінанне і новае перажыванне пражытага таксама дадаюць адпаведнага тонусу і поцягу да творчай працы. Што да ацэнкі на­пісанага, то скажу так, я чалавек вельмі самакрытычны і чуйны да крытыкі збоку ад каго б то ні было. І, вядома, у маладосці я прыслухоўваўся да пад­казак, асабліва людзей таленавітых і вопытных. Але гэта не значыць, што я правіў напісанае бяздумна. Тым больш цяпер, калі ўжо і закідаў крытычных стала менш (усё ж ледзь не “жывы класік”), аднак ёсць два чалавекі, да парад якіх і сёння я стаўлюся з павагай і разуменнем (абое выбітныя стылісты і маюць добры літаратурны густ і досвед). І калі перапісваць тэксты ў мяне не было і няма звычкі (за вельмі рэдкімі выпадкамі), то ўдасканальваць іх, калі ў гэтым ёсць упэўненасць, даводзіцца даволі часта.

 

  1. Ці задаволеныя Вы сваімі творамі? Што ў Вас не атрымалася ў творчасці? Чым Вы найбольш задаволены? Якія эпізоды сваёй біяграфіі Вы хацелі б перажыць наноў? Наколькі Вашая біяграфія паўплывала на творчасць і адбітая ў творчасці?

 

Абсалютнай задаволенасці на­пісаным, я думаю, няма ні ў аднаго здаровага духам і розумам творцы. Ты напісаў, больш за тое, выдаў у свет тое, што напісаў. Яго ўжо немагчыма паправіць і выкрасліць з чытацкай памяці і літаратурнага працэсу. Ці мог бы ты зрабіць (стварыць) лепш, чым яно ёсць насамрэч? Нелагічнае пы­танне. Ды ўсё ж кожны з творцаў сам пра сябе маракуе, што мог бы нешта напісаць (або і ўвогуле не напісаць) не так, не тое, нашмат лепш і таленавіцей… Гэта такія запозненыя супакаяльна-пакаянныя душэўныя споведзі… Таму адназначна я незадаволены практычна ўсім напісаным, апроч чатырох-пяці вершаў (магчыма, што яны застануцца ў хрэстаматыйнай беларускай літа­ратуры). Няма ў мяне вялікага аса­бістага негатыву і да пераважнай большасці сваіх “зацемак з левай кішэні” (наўрад ці можна аднесці іх да мастацкай літаратуры, але спадзеў, што ў будучыні ў іх будзе чытацкая і літаратуразначая зацікаўленасць, мяне не пакідае).

Што да жыцця і ўласнай біяграфіі, калі б хто нават і даў такую мажлі­васць, то ці ёсць патрэба нанова перажываць табой пражытае? Хоць настальгаваць, успамінаць, смакаваць і горка ўздыхаць ёсць пра што… Скажам, у новым жыцці я мог бы не захапляцца выпіўкай так, як захапляўся ёю не­калі… Але ж колькі я страціў бы пры гэтым прыгод і “творчых” узлётаў у сне і на яве! Дадам нечаканае: магчыма, і ўвогуле няварта было “завязваць” з гэтай паскуднай звычкай і дарэшты высушваць душу… Паэзіі ад гэтага адназначна не дадалося. А вось што прыбавілася?.. Хіба толькі даўжыня бесперспектыўнага жыцця. Не трэба ўцякаць ад уласнай планіды (і ці магчыма гэта?). Што мая біяграфія адлюстравалася ў маіх кнігах, пэўна сказаць нельга. Хутчэй можна сказаць, што на іх старонках мільгаюць яе знікаючыя адценні… Творца – шчаслівы, ён жыве падвойным жыццём – дадзе­ным Богам і ўласна створаным…

 

  1. Ці вядзеце Вы дзённікі? Як ставіцеся да правіла: “Ні дня без радка”? Ці знаёмае Вам пачуццё ляноты, ці змагаецеся Вы з ім (і як)? Калі “не пі­шацца”, што вы робіце, дзе/у чым шукаеце натхненне?

Не, дзённікаў я не вёў і не вяду, але, як шмат каму вядома, пішу “зацемкі”, штосьці блізкае па змесце, але далёка не адно і тое ж. У гэтых маіх спарадычных занатоўках усё-ткі больш развагаў пра жыццё і літаратуру, чым пэўных дзённікавых фіксацый. А вершы я пішу, калі для гэтага з’яўляецца нейкая канкрэтная прычына альбо надараецца натхненне. Што да ляноты, то яна мяне пераследуе ўсё жыццё. І карані яе ў маіх неадступ­ных сумненнях: а ці варта, а навошта, а каму гэта трэба, а ці змагу?.. Таму пішу, калі выпадаюць прасветы ўпэўненасці ў сабе і з’яўляецца творчы сверб. Увесь астатні час я думаю, мрою, чытаю, гля­джу спартыўныя перадачы (я валідольны фанат: футбол, тэніс, біятлон)… І яшчэ, мяне часта накрывае экзістэнцыйная меланхолія і дэпрэсія. І гэта пры тым, што адразу пасля сну я раблю 15-хвілінныя фізічныя практыкаванні і чатырохкіламетровыя ранішнія і вечаровыя праходкі… Да таго ж трэба ўлічваць, што я выключны дамасед, апошні дзясятак гадоў увогуле рэдка куды выходжу. Карацей, за ня­значным выключэннем уяўляю сабой абломаўскі вобраз.

 

Ці чытаеце Вы творы сваіх маладзейшых і старэйшых калегаў? Хто з творцаў Вам найбольш блізкі – з беларускіх і сусветных аўтараў? Назавіце творы, якія Вы любіце чытаць і перачытваць? Ці ёсць такія ў сучаснай беларускай літаратуры?

Безумоўна, пакуль што яшчэ стараюся чытаць, хоць зрок ужо слабне. Апошняе, што ўдалося – гэта “Вясна. Вуснам цесна” Насты Кудасавай, “Па што ідзеш, воўча?” Евы Вежнавец, “Райцэнтр” Тані Скарынкінай, “Локісаў” Артура Клінава, “Такая і гэтакі: Талакуе з маланкай дождж” Алеся Разанава і чарговы 9-ы том “дзённікаў і запісаў” Рыгора Барадуліна… З перыёдыкі не абмінаю сваёй увагай часопіс “Дзеяслоў”. Па прапанове дачкі сёлета прачытаў кніж-кі Луі Альтусера «Об искусстве» і Гасто­на Башляра «Поэтика пространства» (пераклад з французскай, вельмі му­дронае чытанне, але прыцягальнае новым для мяне досведам), а таксама двухтомнік своеасаблівай анталогіі сучаснай рускай паэзіі «Живые поэты» (больш за 300 вядомых, малавядомых і невядомых аўтараў). У мяне даволі пры­стойны кніжны збор, які я пастаянна прарэджваю, аддаючы кнігі ў жэсаўскую бібліятэку і добрым людзям. Бо са­мому, шчыра кажучы, ужо хапае двух дзясяткаў кніг, блізкіх майму мастацкаму густу, тых аўтараў, асобныя творы якіх я перыядычна перачытваю: М. Багдановіча, Ф. Цютчава, Я. Брыля, М. Стральцова, Дз. Ліхачова (нататкі пра культуру і літаратуру), В. Розанава, Р. Фроста, М. Рыльке, А. Разанава, Л. Кастэнкі, Х.Л. Борхеса, У. Сакалова, М. Басё, А. Пісьмянкова, І. Пташнікава, Ю. Алешы, В. Адамчыка, У. Жылкі,
І. Буніна, Акутагавы, Э. Дыкінсан, Ў.Б. Ейтса, Г. Містраль, В. Шымборскай… і, шмат хто, відаць, будзе здзіўлены,
Ч. Букоўскага…

Найбольш блізкія мне творцы ў мастацкім плане – гэта Цютчаў, Брыль, Фрост і Стральцоў.

З сучасных пісьменнікаў пакуль нікога не перачытваю.

 

  1. Чаго, на Вашую думку, не хапае сучаснай беларускай літаратуры і што чакае яе ў будучыні? Што пажадалі б Вы тым, хто робіць першыя крокі ў літаратуры?

 

Найперш нашай сённяшняй літаратуры не хапае вольнамоўнай нацыянальнай напоўненасці (адчу­вання творчай бяспечнасці і айчыннай духоўнай аўры). Літаратура і сам літаратар задыхаюцца не толькі ад разрэджанай атмасферы бязмоўя, але і ад адчування пэўнай адчужанасці ў сваёй Айчыне, пакінутасці і сіратліва­сці, з зайдроснай аглядкай на суседзяў і на вялікія літаратуры свету. З іншага боку беларускія творцы загартоўваюц­ца ў змаганні (найперш унутраным) за спраўджванне свайго наканавання і таленту, што надае ім сілы, магчымасці і шанцы для прамаўлення свайго новага слова…

Бо як сведчыць гістарычны і літа­ратурны вопыт прамінулага, менавіта ў такой непрымальнай, задушнай таталітарнай атмасферы час ад часу і выпакутваюцца выбітныя і знакавыя мастацкія творы.

Калі заглядваеш у электронныя сеткі (Фэйсбук, скажам), ствараецца падманнае ўражанне буяння нацыя­нальнага літаратурнага жыцця. Аднак усё гэта віртуальныя відзежы (кукуш­ка хвалит петуха за то, что хвалит он кукушку). Яшчэ трыццаць гадоў таму смяяліся і ганьбілі савецкі літа­ратурны працэс, а што ж маем сёння – збольшага абноўленыя яго знешнія формы, бо ўнутраны маральны змест (чалавека і творцы ў тым ліку) амаль не змяніўся (дабро і зло працягваюць сваю спрадвечную барацьбу). Кніжкі выдаюцца, праводзяцца вечарыны, раздаюцца прэміі ў вузкім коле, а – выбітнога, важкага мастацка-літа­ратурнага плёну не надта заўважна. Няма сур’ёзнай незалежнай крытыкі, а галоўнае, бракуе самакрытычнасці самім літаратарам. Пры маім жыцці, дзякаваць Богу, былі створаны знакавыя і вы­значальныя на мастацкую перспектыву творы нашай літаратуры – гэта і міні­яцюрная “Жменя сонечных промняў” Я. Брыля, і “Чужая бацькаўшчына” В. Адамчыка, і “Смаленне вепрука” М. Стральцова, і “Шлях-360” А. Разана­ва, і “Любіць ноч – права пацукоў”
Ю. Станкевіча, і “Пан лес” А. Сыса…

Што ёсць сёння? Прываблівае ня­змушанай, духоўна выпакутаванай метафорыкай паэзія Н. Кудасавай, звяртаюць на сябе ўвагу стылёвыя і ідэйна-псіхалагічныя пошукі А. Баха­рэвіча, інтрыгуюць сваёй паэтычнай арыгінальнасцю Дз. Строцаў і С. Бры­ло… З шэрагу маладзейшых, але заўважна даравітых, вылучыў бы паэта В. Кораня.

Што пажадаць пачаткоўцам? Лю­біць Беларусь і намагацца быць яе творцамі.