…сёння нацыянальны канон –
гэта трагічная музыка,
якую спарадзілі самыя высокія парыванні
беларускага духа…

— Валянцін Акудовіч
 
Эма Яленская (№98)
Вёска Камаровічы ў Мазырскім павеце (Фрагмент) Наш народ не вызначаецца чысцінёю. Хаты, як правіла, брудныя і настолькі перапоўненыя рознымі насякомымі, што непрызвычаенаму да гэтага чалавеку цяжка тут доўга вытрымаць. Жывёл, праўда, апроч курэй і катоў, у хатах не трымаюць, часам толькі прыганяюць свінню, каб пакарміць яе каля печы, і адразу выганяюць. Хату, праўда, замятаюць кожную раніцу, але пры бясконцым засмечванні, выліванні і сплёўванні тут ніколі не бывае чыста. Па вуглах відаць шэрую імглу павуціння, а летам заўсёды поўна мух і камароў. Двара не замятаюць літаральна ніколі, таму смецце на ім ляжыць кучамі, і нікога гэта не хвалюе. Перад вялікімі ўрачыстасцямі ў хаце наводзяць парадак, прыбіраюць непатрэбныя старыя рэчы, а стол і лавы мыюць гарачаю вадою. Чысціня ўласнага цела, як можна здагадацца, залежыць ад асабістых поглядаў на гэтую справу. Наогул мыюцца штодзённа, адразу пасля ўставання, наступным чынам: набіраюць з кубка ваду ў рот, выліваюць яе з вуснаў у далоні і ёю мыюць сабе твар. Прычэсваюцца рэдка, бадай што толькі адзін раз у тыдзень, у нядзелю з раніцы. У жанчын доўгія прыгожыя валасы, расчэсваюць іх часта звычайным грэбенем з кляновага дрэва, які служыць ім таксама і для часання ільну. Бялізну перамяняюць у нядзелю, або калі выпадае якое свята, або калі ідуць на важныя адведкі. Улетку вельмі любяць халоднае купанне і пасля доўгага працоўнага дня грамадамі цягнуцца за тры вярсты да ракі Арэсы і там купаюцца і адпачываюць. Зімою ходзяць у лазню, якую валасны наглядчык павінен прапальваць перад кожным святам на працягу некалькіх дзён, каб усе маглі ўволю напарыцца. А ўвогуле чысціню тут дагэтуль успрымаюць як нейкае прыхарошванне і святочную празмернасць, і яна не лічыцца паўсядзённай патрэбай. І тым не менш нельга адмовіць нашым сялянам у пэўным адчуванні прыгажосці. Ёсць цяга да арнаментоўкі хатніх прылад, ёсць моцнае жаданне прыгожа апранацца. Зразумела, што ўсё гэта прадстаўлена яшчэ ў маларазвітых формах, што дамарослыя мастакі не выяўляюць надта вялікай разнастайнасці ў творчых ідэях, але іх майстэрства сапраўды вырасла на мясцовым грунце, без ніякіх чужых уплываў. Не ведаю, ці можна аднесці да тутэйшага тыпу архітэктуры старажытныя ўніяцкія цэркаўкі, якія яшчэ дзе-нідзе сустракаюцца, але ва ўсялякім выпадку яны выглядаюць прыгожа і маляўніча. З хатняга ўжытку – гаршкі і міскі часта бываюць аздоблены пэўным арнаментам светлага колеру на цёмным фоне гліны. Дробныя вырабы з дрэва – такія, як лыжкі, сальнічкі, кублы і г.д. – зроблены з сапраўдным густам і дакладнасцю. Найлепш, аднак, праявілася мастацкае вынаходніцтва ў строях і тканінах. Цікаваю магла б быць калекцыя палескіх тканін і ўзораў, якімі іх аздабляюць нашы жанчыны. Я не ведаю настолькі добра гэтую справу, каб магла гаварыць пра яе; ведаю толькі, што чырвоныя ўзоры на рукавах саматканых кашуль, клеткі ці палосы на спадніцах, канцы намётак або ручнікоў і паясы, якімі падпярэзваюцца, уяўляюць такую вялікую разнастайнасць, што цяжка сустрэць два разы дакладна такі самы ўзор. Амаль кожны ўзор мае сваю, характэрную для яго назву: на ўкоскі, на тры крыж’я, по-піліпоўіцкі, гускі і г.д. Колеры, ужываныя ў вырабах з воўны, бываюць: чорны, чырвоны, зялёны, жоўты, сіні і белы, але дзеля гэтага апошняга бяруць бавоўну. Сам працэс ткання вельмі адмысловы, індывідуальна прадуманы, і здатная майстрыха можа выткаць на невялікім варштаце прыгожыя ўзоры-дарожкі на абрусы або ручнікі. У варштат (кросны) састаўнымі дэталямі ўваходзяць: вороціло, дошчэчкі, ніты, якіх можа быць чатыры, шэсць, восем і больш, бердо і чоленко (чаўнок). Паяскі ткуць нейкім дзіўнаватым спосабам, і адзінай прыладай тут з’яўляецца цвік, убіты ў сцяну, на які прымацавана ўся работа, а далей усё робіцца ў руках. Адзенне палескага народа вельмі прыгожае. Назіраецца вялікая разнастайнасць у спосабе павязвання хустак, у кроі світак і гарсэтаў; амаль у кожнай вёсцы ёсць свае адметныя рысы. У Камаровічах, нягледзячы на пранікненне новых павеваў, дагэтуль захоўваюцца адвечныя мясцовыя ўборы. Мужчына носіць кашулю з самаробнага хатняга палатна, доўгую, амаль да каленяў, з малым адкладным каўняром (калнір), завязаным пад шыю чырвонай тасемкай (косінка). Штаны летам носяць найчасцей палатняныя, або з льнянога даматканага матэрыялу, які называюць летнік, у клетку, белае з блакітным. Часам на штаны купляюць корт або сукно, але гэта рэдка бывае. На нагах перш за ўсё носяць палатняныя анучы, якімі абгортваюць нагу аж да калена, а потым абуваюць лапці з ліпавага лыка, завязаныя чорнымі раменнымі аборамі такім самым спосабам, што і пры костцы; там, дзе нага танчэйшая, наматваюць аборамі густа, адзін віток каля аднаго, далей – шырока накрыж і потым зноў пад каленам густа абвязваюць нагу. У дадатак да адзежы носяць таксама боты (чоботы), зробленыя яўрэем-шаўцом з дамашняй скуры. Нідзе босыя не ходзяць, хіба толькі каля дома, па двары, а калі трэба ісці далей, то абуваюць лапці. Штаны запраўляюць у боты, альбо аборамі ад лапцёў завязваюць ля каленяў. На кашулю, якая надзета паверх штаноў, апранаюць даўгаполую камізэльку з глыбокім выразам каля шыі, ззаду яна палатняная, а спераду – са свайго дамашняга сукна, чырвонага ў клетку, альбо ў чорныя, зялёныя ці жоўтыя палосы. Зашпільваецца камізэлька на куплёныя масянжовыя гузікі. Кашулю падвязваюць пояском – або чырвоным, тканым у празрыстую сетку, з вісячымі па канцах хвосцікамі, якія завуцца махры, або рознакаляровым, шырынёю ў тры пальцы, густа тканым, з рознымі ўзорамі. На гэтым поясе вісіць каліта або шабета – скураная сумачка дзеля захоўвання труту і крэменю, ножный (для нажа) скураны футарал, огніво, кавалак каванага жалеза дзеля выкрасання агню. Запалкі дзеля ашчаднасці выкарыстоўваюць як мага менш. Трут робіцца з драўлянага грыба, які доўга вараць, потым прысыпаюць салетрай або порахам. Суконная світа звычайна бывае белая альбо светла-попельнага колеру, доўгая да каленяў, часам крыху вышытая сінім шнурком пры кішэнях. Сукно звычайна даматканае, але світу павінен пашыць яўрэй-кравец. Зімою носяць кажухі. Шапкі па большай частцы купляюць, аднак зімовай парою сустракаюцца яшчэ і шапкі, пашытыя дома: суконныя белыя, уверсе чатырохкутныя, аздобленыя па швах сінім шнурком, аточаныя на адвароце футрам, якое можна апусціць на вушы і завязаць пад барадою. Такія шапкі называюцца аблаухі і носяць іх толькі вельмі старыя людзі. Жанчыны прыбіраюцца наступным чынам: лапці альбо боты, як і ў мужчын. Доўгая кашуля, якая зашпільваецца на шыі маленькім каўнерыкам, з шырокімі рукавамі, аздобленымі ля далоняў вузкай абшыўкай. Гэтая абшыўка, каўнерык і ўвесь рукаў ад пляча да локця перэтканы чырвонымі ўзорамі, толькі дзе-нідзе ўпрыгожанымі вузкай блакітнай палоскаю. Жаночая кашуля складаецца з трох нясточаных кліноў (полкі), акрамя таго ёсць рукава, а пад імі касыя куточкі або ласточкі, на плячах выстаўкі, пры шыі і рукавах – каўнерыкі, пазуха, з тылу ж, на карку, матэрыял збіраецца ў закладкі. Спадніца доўгая, да зямлі, зморшчаная каля пояса і заўсёды звязаная тканым пояском, канцы якога звісаюць збоку. Спадніца гэтая пашыта з ваўнянога матэрыялу, чырвоная ў клетку ці ў чорныя, сінія або зялёныя палосы; гэты ўласнаручны тканы выраб завецца андаракі. Летам ужо часта можна бачыць у святы паркалёвыя спадніцы, звычайна чырвоныя. На работу таксама надзяваюць, як больш зручныя і танныя, льняныя спадніцы; яны лягчэйшыя і таннейшыя, белыя з блакітным – летнікі. Маюць жанчыны на кожны дзень палатняныя фартухі, ператканыя чырвоным, на святы – белыя, паркалёвыя, куплёныя ў яўрэек, з нашыўкамі альбо з вязанай устаўкаю. За такі фартух, абы-як пашыты, плоцяць па 5 злотых і больш. Горсэты робяць часцей за ўсё цёмныя: шарсцяныя чорныя, сінія, а часта нават чорныя з аксаміту; маладыя жанчыны да свайго строю выбіраюць чырвоныя паркалёвыя з жоўтымі і зялёнымі кветкамі. Такі гарсэт шыецца без рукавоў, з глыбокім выразам каля шыі і зашпільваецца на бліскучыя гузікі; ён шчыльна аблягае фігуру і дасканала падкрэслівае яе формы. На шыі мноства шкляных пацерак, крыжыкаў, латунных медалікаў, разнастайных бліскучых цацак, павязаных стужкамі самых яркіх колераў. І ніколі іх не бывае зашмат. На галаве дзяўчаты носяць паркалёвыя хусткі, завязаныя ззаду так, што два канцы вісяць па абодва бакі. Валасы над ілбом раздзелены і гладка зачасаныя. Цяпер і замужнія жанчыны пачынаюць насіць такія хусткі, але да нядаўняга часу адзнакай замужніцы (жонкі) была намётка. У дзень шлюбу яна была абавязковым убраннем кожнай замужняй жанчыны. На намёткі бяруць самае тонкае і самае лепшае палатно, яго нацягваюць на лубяную формачку ў выглядзе кароны, якая завецца лямец; адзін яе канец абрамляе твар, больш свабодна яна прылягае каля вушэй, а другі канец спадае на спіну ніжэй пояса. На гэтую намётку завязваюць яшчэ каляровую хустку, звычайна чырвоную (бо гэта любімы колер), і прымацоўваюць бліскучымі заколкамі. Жанчыны носяць такія самыя, як і ў мужчын, белыя світы і падпяразваюцца чырвонымі паясамі. Калі гразка ці снег, яны вельмі спрытна падымаюць спадніцу і падтыкаюць яе вышэй каленяў. Прыгожа тады выглядаюць іх зграбныя постаці, што рухаюцца шырокім крокам. Рукі яны трымаюць часцей складзенымі на грудзях, а калі нясуць дзіця або нешта цяжкае, дык заўсёды ў лубяной кашолцы на плячах. Трэба прызнаць, што палескія жанчыны маюць вельмі прывабны выгляд і ў цэлым прыгажэйшыя за мужчын. Сярэдняга росту, яны ніколі не бываюць ні надта худымі, ні празмерна тоўстымі; яны шырокія ў плячах, з выразнымі грудзьмі і стройнай шыяй, рухаюцца свабодна, размашыста і паважна. Галаву трымаюць узнята, глядзяць прама ў вочы, у маладзейшых вочы так і блішчаць ад какетлівасці. Ёсць у іх штосьці гордае і няскоранае, калі яны ў святочны дзень стаяць са складзенымі на грудзях рукамі, абапершыся на вароты, упэўненыя ў сабе, стройныя, свежыя, асляпляючы яскравасцю колераў. На прывітанне чалавека з панскага двара “Добры вечар!” яны, злёгку ківаючы галавою, спакойна адказваюць: “А добры, пане!” Бабулі, добразычлівыя і даверлівыя, ахвотна затрымліваюцца для даўжэйшай гамонкі. Мужчыны ж наогул маюць сярэдні рост і шмат сярод іх вельмі нязграбных, цяжкіх, з доўгімі рукамі і крывымі нагамі. Але часта сустракаюцца і вельмі малыя. Відаць, іх развіццё адбываецца вельмі запознена, бо часта 22-гадовыя юнакі яшчэ не маюць і следу вусоў і барод і выглядаюць такімі маладымі, што часам іх можна прыняць ледзь не за дзяцей. Барод і вусоў тут ніколі не голяць, хіба як выключэнне, і то толькі тыя, хто нядаўна вярнуўся з войска. Валасы носяць даволі доўгія і стрыгуць іх роўна вакол галавы. У мужчын заўважаецца таксама больш агіднай прыніжанасці перад тымі, каго яны лічаць лепшымі за сябе, кланяюцца ім у пояс, пакорліва прыгінаюцца і наогул яны менш, чым жанчыны, разгаворлівыя, а больш дзікія. Пераважны колер валасоў на Палессі – светла-русы, крыху залацісты. Сустракаюцца, аднак, вельмі часта зусім чорныя галовы і, што цікава – яны амаль ніколі не сівеюць. Ведала я і 80-гадовых бабуль з абсалютна чорнымі валасамі. Вочы амаль ва ўсіх светла-шэрыя; не памятаю, каб калі-небудзь бачыла чорныя або нават піўныя. Пры цёмных валасах такія шэрыя вочы, акружаныя чорнымі вейкамі, робяць вельмі прыемнае ўражанне. Сустракаюцца таксама і блакітныя вочы, але не так часта. Твары звычайна круглыя, свежыя, з зусім некласічнымі рысамі, вызначаюцца раскошнымі зубамі. Наогул жа, вельмі прыгожых твараў мала, але і выразна брыдкіх не відаць, асабліва сярод жанчын. Гэта пераважна мілыя тварыкі, ад якіх павявае здароўем і весялосцю. Маладыя хлопцы вельмі дбаюць пра сваю знешнасць і ўмеюць кідаць свае забойчыя позіркі на дзяўчат. Ёсць таксама сярод іх вельмі настырныя і адважныя і ў дачыненні да жанчын. Аднак іх ідэалам з’яўляецца не тая гожая, здаровая, свежая і румяная дзеўка, якую мы звычайна лічым за тып вясковай прыгажосці. Палеская моладзь схільна закахацца ў жанчын хілых, далікатнага выгляду, якія маюць цела бела, чорны бровы і русу косу, а яшчэ трохі падобныя да “паненак”. Такія карыстаюцца вялікім поспехам. (Цалкам згадкі Эмы Яленскай пра вёску Камаровічы ў перакладзе Уладзіміра Васілевіча чытайце ў 97-99 нумарах "Дзеяслова").  
 
Вольга Гронская (№98)
заВершанае   *  *  * Кожнаму несці з сабой сваё: неба ці, можа, крыж.   Звонкімі спевамі салаўёў поўнячы сэрца ціш, рэзаць іржавым лязом тугі словаў і думак вір, вольхай ўкарэньвацца ў берагі, блытацца ў мы, ты, вы...   Вымыта, выпалена ўначы, выхаджана па дне. Нешта глыбока ўнутры маўчыць (крыкам было раней). Цёплай далонню кранаць кару, кáру сваю прымаць.   Жыць – гэта проста ісці ўгару. І неба, і крыж трымаць.     *  *  * У гэтай гісторыі – прымітыўнай і простай – дзяўчынка робіцца моцнай, злой і дарослай (некаторыя траўмы дапамагаюць у вострым стане, калі ты не можаш знайсці свой востраў, дом, чалавека, свет, чараду ці зграю).   Дарога нібыта сама цябе выбірае і абяцае прывесці да брамы раю. Ты па ёй крочыш – і падыходзіш да краю.   Прэч паляцець трэба яшчэ вучыцца. У логаве сэрца – раненая ваўчыца. Чым ад халоднага ветру схаваць ключыцы?.. Піць малако тугі, выдыхаць, лячыцца.   А потым глядзецца ў Вэндэрса і Кар Вая, сінія блюзы слухаць і гук трамваяў, бачыць, як горад бяззорнае надзявае… І адчуваць – жывая.     *  *  * Разумееш, гэта вельмі пагана – не верыць.   Вось, напрыклад, выцягваю ровар, выходжу за дзверы i еду. Колькi iмгненняў – без рук цi заплюшчыўшы вочы. Дарога сама нясе мяне, куды хоча. Я ёй аддаюся цалкам, быццам каханку, потым шчаслiва i стомлена пад’язджаю да ганка, любячы гэты дурацкi ранак усёй сабою. Нi смутку няма, нi болю.   А ты паўтараеш: «Як маешся?» i «Трымайся»… Жыццё тады, нiбыта палоскi на майцы: то цёмнае ўсё, то сiнь.   Глядзi, я нiчога не бачу i не намацваю руль. I я табе гавару: Ты – дарога. Трымай. Нясi.     *  *  * І раз, і два, і тры... І ўразіцца Манэ. І пад вадой схаваць трывогі і хістанні. Чаканае цяпло п’яніць, як шарданэ. У кроку ад мяжы, у кроку ад світання.   Чатыры, пяць і шэсць... І больш не быць мане. Бо мячык патануў (такі вось мячык, Таня). А ісціна ў віне? Адной тваёй? Ды не. І – кропкай замяніць шматкроп’е і пытальнік.   Сем, восем, дзевяць... Нуль. І так усё міне. Сплыве пад мостам прэч, без права на вяртанне. І, ведаеш, няма нічога найдзіўней, чым нашага жыцця неўтаймаваны танец.     *  *  * Яна на кожнае “тысаматакхацела” згадвае: Так. Хацела. Права на боль і цела, на цеплыню злева, сонца, краіны, вогнішчы і залевы, на ноты, з якімі па рэйках ці ўверх па прыступках, на словы, імя, язьмінавы водар з кубка (не трэба – у ложак, хаця б на кухні). Яна хацела: крылы, красоўкі, заплечнік, раніца ў Амстэрдаме, у Бруге – вечар…   А атрымала зусім не тое пакуль. Цела і боль у ім. шнары, быццам ад куль, ад словаў і пацісканняў плячыма. Прыступнасць. Магчымасць прачнуцца ў сваёй айчыне і бачыць берлінскае неба толькі чужым зрокам. Фіранкі на кухні – блізка. Мора – далёка.   І часам, калі – на рэйкі, калі не выносіць сябе пустую… Яна сінім малюе хвалі, гэта крыху ратуе.     *  *  * Што тыя слёзы? Вада. I вуду ў iх не закiнеш, не выцягнеш рыб. Цвердзiш сама сабе: ёсць i буду… Рыбы не вераць, ныраюць углыб, лыпаюць недзе ўнутры вачыма, мераюць ровень тваёй тугi i уцiскаюцца туга, шчыльна ў шчылiны мiж камянёў глухiх – словаў, не злоўленых лёскай лёсу, рухаў, увязлых у клейкi глей… Рыбiн рабы i стракаты россып сыпле стаката бязгучных «але», што на паверхнi вады кругамi, у iх i канец, i пачатак – адно.   Выпусцiць вершаў сваiх арыгамi i апусцiцца да рыб. На дно.     *  *  * Люты сышоў. Пакінуў сканчэнне “ты”, на рыпучай паперы і скуры – вятроў сляды і нешта ўнутры, што дзярэ да спазму ў гартані. Словы ўмерзлі ў ільды. У глыбі маёй вады – рыба б’ецца аб рэбры ў нераце нематы. Дрэў галіны нібы ў іншы сусвет масты, пад якімі замерла і не сплывае каханне.     *  *  * Ты ляжыш лужынай на асфальце. З празрыстым панцырам ды марай ва ўлонні наступнай раніцай нарадзіць мора. І адбіваеш неба Берліна.   А нехта халоднымі пальцамі прарысоўвае лініі на тваіх далонях.   Смяюцца мойры. Словы, думкі і рысы блытаюцца, сэнс губляецца, горад робіцца Вавілонам. Неба падае ў цябе, разбіваецца. … Не збываецца.     *  *  * У табе вырастае нешта – вастрэй за нож і рэжа знутры. То чырвоным, то сінім пульсуе ў грудзях Бінош, не дае дыхаць фон Трыер. У тумане не бачна дахаў і дрэў, мяжы паміж існым і пустатой. Вецер кліча з сабой. Ты ценем за ім бяжыш па дарозе не той. Парушаеш правілы. Птушкі на ўсіх палях паабапал тваіх шляхоў. І жыццё – гэта кропка “тут”. І яна пасля застанецца штрыхом. А цяпер лістапад. Падаюць ліст і ціск, ты – трымаешся і стаіш. Там, дзе песня твая запісваецца на дыск, – немата і ціш.     *  *  * Ісабэль стаіць і глядзіць на снег, што завесіў квадрат акна.   Свет размыты, быццам пейзаж Манэ. У снягах драмае вясна. Задуменны горад цалком глынуў белы кіт з халодным хвастом. Ці сівы штукар прасціной з ільну захінуў нас. Або шчытом – аніякай розніцы. Проста дзень – манахромны калючы махер…   Ісабэль выходзіць, паўз снег ідзе. Неба сыплецца за каўнер.     *  *  * Так, кожны ў свеце мае свае патрэбы. Птушкам хочацца хлеба, хлопчыку – снегу з неба, а паднябенню – шакаладу і чаю. Нехта прагне хуткага выйсця з адчаю, а нехта – Прагі ці выйсці туды, дзе паветра.   Помніш, хацелася, каб не загінуў Вертэр, каб не забівалі Катані, ну ці – зусім маленькай – каб не плакала Таня?..   Вось зараз – што патрэбна табе?   Гарады на Б, з аднаго ў цябе ёсць каменьчык, з другога каштаны, трэці – у памяці, марах і (хочацца верыць) планах. Трэба адсутнасць болю, жыццёвыя алкаголі, воля, марскія хвалі, ногі, пад імі дарогі, можна педалі, рукі, што гладзяць плечы. Раніца, дзень і вечар, калі ў табе столькі шчасця, што анідзе не ўмесціш…   І – аніякіх вершаў болей, ніякіх вершаў.
 
Леанід Галубовіч (№97)
[caption id="attachment_1307" align="alignright" width="300"] Фота Міраслава Адамчыка[/caption] *  *  * Усё, што я вачыма бачыў – рай. А ўсё, што зведаў розумам, то – пекла. Як сонечныя шкельцы не збірай, – паранішся і ўсё звядзеш да кепства...   Бо з’яўленае намі хараство і прыгажосць – не болей, чым хімеры. Паэзія – здзіўленне пусткай: што?! пяра на чыстым аркушы паперы. 29 жніўня 2016      *  *  * Паэзія нікому не патрэбна, апроч паэта, што стварыў яе, і ўся яна – са зрэб’я ці са срэбра – адно яму і плача і пяе.   Яна і разняволіць да нябёсаў, і ўвязніць у самоту і запой, пакінуўшы паэта безгалосым, спакутаваным словам і сабой.   Але для творцы то наканаванне – ёй слугаваць да самага канца, не прагнучы ні славы, ані звання – прыняўшы крыж, нібыта знак вянца… 17 снежня 2016     *  *  * Крый Бог, сказаць каму, што ты – паэт, каб прыхаванай не адчуць насмешкі… З зямнога каменным зрабіўся свет, душу згарнуўшы да маленькай флэшкі. 30 жніўня 2017       *  *  * Маўчання не агучвай, там – хаос. Гармонія гайдаецца ў калысцы, дзе немаўля намацвае свой лёс, гарлаючы па мацярынскай цыццы… 31 студзеня 2016      *  *  * Максім Багдановіч вяршынь паэзіі дасягнуў рана, а вянца славы – толькі пасля сваёй смерці…   Бацька ж мой быў цесляром, будаваў хаты і кожную з іх вянцом завяршаў. Многія з іх ужо абязлюдзелі і струхлелі… Што ж, ён быў рукатворным майстрам, і нічога не рабіў навечна, а ўсё – для пэўнага часу і для канкрэтных людзей…   Вось жа й Максім калісьці нарадзіўся ў бацькоўскай хаце… 3 кастрычніка 2015     ПОШУКІ МАМІНАЙ РАДАСЦІ Мы бачым адны толькі матчыны рукі, Адны яе рукі, адны іх рухі. Анатоль Вярцінскі   Успамінаю: мама корміць, спявае, распавядае, нас шкадуе, лашчыць і апранае; мама працуе, сумуе, плача, бядуе, нам спагадае, дорыць, даруе…   …і толькі шчасця яе, хоць знак, успомніць я не магу ніяк.   Значыць, трэба перазагрузіць памяць быцця, вылоўліваючы імгненні яе жыцця. Дарэчы, я першынцам быў у мамы, то, можа, момант шчаслівы самы і быў у час з’яўлення майго?   Зрэшты, я з болем на свет выходзіў, каб мець на тое хоць нейкі сподзеў… Са мною шчасця быць не магло. 1 кастрычніка 2016     *  *  * Так хочацца вярнуцца мне туды – да маміных дагодлівых далоняў, да вымаўленых першых родных слоў, да басаногіх дзён, да шэпту таямнічага: “кахаю”… …ад утравелай матчынай магілы, ад мовы пад счужэлым языком, ад збабленай і сплаканай жанчыны чаму ж іду я ў супрацьлеглы бок, а не туды, куды хачу вярнуцца?.. 1 лютага 2017     *  *  * Калі б мінулае вярнулася сюды, то ўсе мае бабулі і дзяды, тым болей, прадзяды і прабабулі, ўсяго б свайго не ўбачылі й не ўчулі, а згледзелі б засушаны выток, дзе прашчураў квітнеў жыцця куток.   Цяпер тут іншы рэй і іншы тлум, дзе новы свет стары пусціў на глум, каб тут раскашаваць яму прыгожа… Ды ад збыцця ўцячы ніхто не зможа, – і кожны з нас між небам і зямлёй пакіне крыж адсутнасці сваёй. 7 кастрычніка 2016      АПОШНЯЯ РАЗМОВА                        Светлай памяці паэта Алеся Каско Ну, вось, Алесь, з табой апошні раз гаворым мы на ўскраі нашай драмы без лішніх слоў і рытарычных фраз па два бакі пустой магільнай ямы.   “Адразу я, – ты гэтак мне сказаў, – а ты чакай, калі паклічуць Зверху…”, нібы крывёй з ахвярнага ляза апёк, – і як бы спраўдзіў паняверку…   Калі ж паклалі слухаўкі, нібы з натомленых і потных рук рыдлёўкі, стаў адступаць заценены нябыт, вяртаючы паперу і алоўкі…   Ды што пісаць, калі ў Айчыне ўсё духоўнае й бацькоўскае на схіле, і ўсё святое сцёрта на рыззё, а грэшнае – ва ўсёй красе і сіле?! Ну, што ж тады няхай ужо зямля прымае нас, як высахлае семя, якое, можа, – некалі, пасля – рассуне жвір і дол сабой засее… 27 лістапада 2017     *  *  * Шчаслівыя, хто ведаюць мову Бога. Цар Саламон   Аснова мовы – маўчанне… Алесь Разанаў  Пакутна мне быць паэтам нямеючай мовы, збіраць, як жабрак манеты, ў падворках маміны словы.   Ціха шаптаць, таемна, нібы ў малітвах млосных, гукі жыцця пайменна – зычныя да галосных…   Небу з прадоннем млечным іх адпускаць бяссіла, каб захаваць навечна ў мове Айца і Сына. 7 чэрвеня 2018
 
Андрэй Хадановіч (№97)
РАДЫЁ САМОТА   ХОР Ён мальцам на спевы бегаў штодня, ды ўночы было цікавей, бо ўночы ў падворку спярша цішыня, а потым пяяў салавей.   Яму падпявала вярба ля ракі і конік фальшывіў між траў... А потым бяда. Салаўя на шматкі суседскі кот разадраў.   І хлопцаў душылі слёзы і гнеў, а ён ім: “Птушку шкада, ды гляньце, ён тыдзень нічога не еў, давайце накормім ката”.   Бо ў іхнім двары шмат было прыбышоў, суседзяў было – цэлы свет, і ўсім было добра, пакуль не пайшоў вайной на суседа сусед.   І ўсім было кепска, ды скончыўся бой – і хтось запяяў салаўём: “Вось вораг, што прагнуў забіць нас з табой, – давай мы яго заб’ём!”   І ўсіх паяднаў справядлівы парыў, і помста біла хвастом... А ён ім: “Вораг наш дом разбурыў, давайце збудуем дом”.   Казаў ім: “Калі не любіць цэлы свет, не зможаш любіць і свой двор...” Жыў доўга, ды неяк на досвітку дзед пакрочыў у рай, бо памёр.   “Ты шмат памыляўся, – сказалі яму, – ды ўсё-такі жыў як след. Ты варты, пакінуўшы цела-турму, пець з намі для Госпада, дзед!”   А ён: “Я для спеваў занадта стары, бо сёння на досвітку ўмёр. Ваш хор салодка фальшывіць, сябры, – давайце скасуем хор”.     РАДЫЁ САМОТА Восень гоніць па ходніках муміі кветак. У гербарыі бронхаў – засушаны свіст. “Сэрца ірвецца ў горы”, – плача падлетак. “Сэрца ірвецца ў горы”, – мроіць турыст.   Алкаголь заядаецца шакаладам – і настрой матляецца матылём. Карабель знікае за даляглядам. Далягляд знікае за караблём.   Карабель... – і так да канца лічылкі, а на дне бяссоння – бяздонне сну. Напісаць “свабода”. Выправіць тры памылкі. Атрымаць “самоту”. Яе адну. Гамбург, кастрычнік 2017     ГОРАД, ШТО НІКОЛІ НЕ СПІЦЬ (бо так і не адаптаваўся да мясцовага часу) Гэты горад сапраўды не спіць ніколі, а таму й не прачынаецца зусім, засыпаючы пялёсткамі магнолій тых, хто зранку не прачнуўся разам з ім.   Гэты горад разгайдае кожны талент, гэты горад ператравіць кожны кіч. Закалыша вас травой на Коні-Айленд і абудзіць пад сталом на Брайтан-Біч.   Штось кашэрнае гатуецца з бараніны. Ў караблі гуляюць авеню і стрыты: 25-я і Мэдысан – паранены, 26-я і Лексінгтан – забіты.   Кіламетры тут расцягваюцца ў мілі – і жывеш на трэць даўжэй, калі паверыць. Тут на вуліцах за вечар напалілі гэтак моцна, што не хочацца праветрыць...   Тут рок-зорка выступае ў пераходзе, і кладзеш даляр падземнаму шаману. Бачыш выспу – і ўсміхаешся Свабодзе, і яна табе ўсміхаецца з туману.   Пройдзе ўсё, ды толькі тут – з табою побач... І выходзіць твая муза на Брадвей, брыдучы па ім апоўначы на поўнач, з кожным крокам забірае ўсё лявей.   Каб гудзела памяць песняю няспыннай, а калі ў чым перабольшу ці зманю – нібы пальцы, што скрыжоўваюць за спінай, яго вуліцы скрыжую з авеню. Нью-Ёрк, красавік 2018   НОЧ МУЗЕЯЎ: СТАРАЯ ГРУЗІНСКАЯ ПЕСНЯ Апушчу галаву на стол – і прачнуся ў музеі, а наўкол – жывыя карціны – усё, што прысню. Белы голуб Пікаса глядзіць на мяне і шызее: трэці раз прачынаюся тут, і ўсё ўпершыню.   З глыбіні інтэрнэту выйдзе Nickname Пірасмані, а за ім наўздагон сімулякры сабак – Google dogs. Элегантны цыган папросіць маіх money-money на цыгары, цыліндр, цынандалі ды імпартны кокс.   Гэты ведае ўсе таямніцы вершаў і прозы, адвязе на дабітай маршрутцы ў к/ф “Міміно”, ператворыць віно – у песню, а песню – у слёзы, слёзы ў дождж, і гэтак далей: вінаград, віно...   Расхістае ўначы ўвесь горад, са мной уключна, бо жывая вада Тбілісі – надта жывая. Мой кіроўца ў заторах слухае рэп так гучна, што народ на прыпынках танчыць і падпявае.   Гандляры-мужчыны мераюцца чурчхелай, вабяць самай вялікай, прыгожай, смачнай і спелай, а красуня-кухарка толькі смяецца з мача, разумеючы больш, дзе горача і дзе смачна.   “Вельмі пасуе сукенка”, – кажу ёй. “Пытанне цела, – кажа какетка. – Я для яе патаўсцела”. “Добры жарт”, – кажу. “А гэта – пытанне душы. Бачу, што пішаш вершы. Бяры – і пішы...”   Неймаверны горад сышоў са сваіх графіці і вядзе ў ноч музеяў, бо кожная ноч – музей: “Нарадзіўся – расці вялікі, мой неафіце, адрывайся, спявай і танчы, не цверазей”.   Льецца літрамі лірыка й літары лёгкага флірту раскруцілі сляпым катом і кажуць: “Цяплей! Цяплей! Цалавацца – толькі ў зацяжку, кахаць – без фільтра, каб аднойчы памерці ад шчасця – і жыць далей”. Тбілісі, травень 2018     *  *  * З неба падаюць абрыкосы. Вецер блытае сену косы. Кот за коткай бегае крос. З абарванцам б’ецца матрос.   Хлопцы рыбу ловяць таптухай. Брат стрыечны ходзіць з татухай. Першакласнік разбіў мапед. Але смерць пайшла на абед.   Крапіва кусае за лыткі. Сон – глыбокі, і Сож – не плыткі. Ты суседцы: “Пайшлі ў траву”. А яна: “Не дуры галаву”.   Абрыкосы падаюць з неба. Усё на свеце ідзе як трэба. – Адчапіся! – Чаму? – Таму... Два па дваццаць гадоў таму.     ЧАТЫРЫ СЕЗОНЫ, КАБ СТРЫГЧЫ ГАЗОНЫ Увесну трава – пяе, зялёны прыбой аж да ганка. Як толькі скосіш яе – за спінай расце, партызанка.   А потым ідуць дзьмухаўцы, віншуючы з хуткім летам. Ледзь зрэжаш на тым канцы – капцы! – яны ўжо на гэтым.   Улетку трава ўтрая марудней расце, старая. Ляжыць-загарае, як я. Ды нос мой хутчэй згарае.   Увосень – бульбу стрыжэм, грыбы й журавіны зрэдку, а ўзімку ўплятаем джэм з таго, што вырасла ўлетку.   Дарэчы, у нас дажджы, касіць – дарэмныя мары. Ты кажаш: “Лепш пастрыжы газон, што вырас на твары”.     ПІШУ ХАЙКУ Лічу па складах. Бракуе трэцяй рукі – з сямю пальцамі.   * Літаратуру ведаю па вярхах. Па вяршынях     *  *  * У сёмае неба, нібы аблачынкі, плывуць параходы, салют! На трэцяй планеце гадаюць мужчынкі: тхор, ластаўка, кіт ці вярблюд?   Вярблюд параходы цыруе канатам, бо пойдуць іначай на дно, і так віртуозна, што нават фанатам ніводнага шва не відно.   Іголка гарэзіць, як ластаўка-птушка, сшывае нябёсы й зямлю, а тхор без аркестра пяе ёй на вушка, даказвае, што не вярблю...   Ён просіць іголку: “Хоць песеньку вышый, хоць просценькі-просценькі хіт, бо трэба спяваць, усё вышай і вышай, таксоўшчыку бла-бла-блакіт”.   А дзесьці над імі – Вялікая Тайна, бо творцы нябесных радзім не ведаюць самі, ці будзе там файна, куды ўсе мы разам ляцім...     *  *  * Дарэмная штука ў жыцці пацана ганяцца за ёю ды мерацца славаю. Ты ходзіш пад стол пехатой, а яна – плавае.   Ты плаваеш, бо праваліўся пад лёд, калі пакатацца пайшоў замест школы. Яна, пасадзіўшы на лёд самалёт, ратуе палярнікаў і ледаколы.   Чытаць і пісаць навучыўся ледзь-ледзь, прычэсваеш першыя вершы калматыя. Яна ж табе кажа: “Пара пасталець!” і хітра смяецца ў тваёй хрэстаматыі.   Будзь сам Куляшоў, а яна – шоу куль, там чэрап і косткі, там надпіс: “Не ўлазьце!” Ды чуючы стуль “прывітанне” й “пакуль”, ты рыкаў ад злосці і плакаў ад шчасця.   І хай па гісторыі й сёння траяк, і нават па музыцы двойкі тры чвэрці, але, як маньяк, не замоўкнеш ніяк, шліфуеш памеры, каб ёй не памерці.     *  *  * Першае слова з’ела карова, сорам – другое скубе, трэцім Марыська, твая чарнаброва, дражніць малога цябе.   Хто анямеў ды схаваўся за пугу ад языкастай чумы? Вечар-пастух гнаў з нябеснага лугу рыжых цялушак, нямы.   Кідаеш словы абразаю колкай – дзеўчыне, лёсу, жыццю: толькі хацеў абазваць рыжай цёлкай – рыжая цёлка цю-цю...   Што дагарэла, вяртаецца з прыску – ну, чарнаброва, чакай!.. Хто гэта й сёння малую Марыську дражніць, здаровы бугай?   Не заракайся ад гэтага статку, гэтай дражнілкі, каўбой! Слова было, ёсць і будзе спачатку. Нават калі не з табой.     ЦУМ НА КАЛЯДЫ (вершы з вітрыны) * На Каляды змяняюцца ўсе. Час падводзіць старыя рахункі. Хтось дары ў Віфлеем панясе. Хтосьці блізкім нясе падарункі.     * Не засне да курантаў дзіця: “Што падораць?” – пытанне жыцця. Час паўзе... Пацярпіце хвілінку... З Новым годам!.. Хутчэй пад ялінку!   * На Каляды малы і малая “Дзед-Марозам” завуць Мікалая, Санта-Клаўсу пішуць лісты... Ўсё трывае Мікола. Святы!   * Кожны год тата цягне пакункі, А ў пакунках – для ўсіх падарункі... Але што б ні казала сям’я, Іх галоўны прэзент – гэта я!   * Пачастункі прыносім з крамы, Без застолля й свята – не свята! Навагодні настрой у мамы: Сёння зноў памагае тата.   * “Каханая, з Новым годам!” – І кружыцца галава, І горача снегу з лёдам Ад шчасця і хараства!   * Святкуем – толькі ў бабулі: Чакаючы, кожны раз Нам вяжа, каб мы адчулі, Як многа звязвае нас.   * Рыхтуем калядны цуд У клопаце штогадовым, А зорка – заўсёды тут, У сэрцы, любіць гатовым.     НОВЫ ГОД Надышло трыццаць першага снежня. Новы год адзначаем? Канешне. У кватэры – далёка да раю, дзікі вэрхал і лямант адчайны. Тата енчыць: “Дэдлайны! Дэдлайны!” Мама ў крык: “Прыбірай!” Прыбіраю.   – Смецце выкіні! – Слухаю, бос! Потым тата бярэ пыласос. Уключыў – і ўсяго за хвілінку заганяе ката на ялінку.   У сацсетках – калядныя вершыкі. У суседзяў – разборкі і спеў. Усё менш да канца трыццаць першага. Усё болей, чаго не паспеў.   Трэба сыру ў салату пацерці. Паглядзець, колькі двоек у чвэрці. З кніжкай хайку расслабіцца ў ванне. І сябрам разаслаць віншаванні.   Сеў пісаць – не грузілася пошта. Бег на хлеб – не ўлічыў галалёду. Не паспеў! А куды? І навошта? Адкладзём да наступнага году.   А пад вечар збіраюцца ўсе. Хтосьці кнігу (стол-кнігу) нясе. Хтосьці ставіць у цэнтр стала пляшку міра, бутэльку святла.   За акном – навагодні салют. На экране – то цар, то вярблюд. Мандарынкі. Карыца. Халва. Прывітанне ад духу Раства...   Госці выпілі шмат, ды не ўсё. З ванны булькае прывід Басё. Хтось за вокнамі горла дзярэ. Хтосьці сані спыніў на дварэ.   У фіранках заблытаўся кот. За сцяною храпе новы год. Новы ранак прылёг на зямлю. Спіце, родныя. Я вас люблю.    
 
Уладзімір Някляеў (№97)
Яблычны спас АЛІВА                                                               Вользе Ён моўчкі крочыў берагам марскім. Ягоныя сляды змывалі хвалі І адбягалі… Потым цалавалі Сляды жанчыны, што ішла за ім.   Ён не глядзеў, ці йдзе? Ён шлях пачаў І доўжыў так, нібыта йшоў да мэты, Якой ніхто не ведаў, апрача Яго самога і жанчыны гэтай.   За імі шлях не рассыпаўся ў прах, Бо самі йшлі яны, куды хацелі, І разам з імі па сваіх шляхах Звяры і птушкі беглі і ляцелі. Днём грэла сонца. Ноччу грэў касцёр. Яны ішлі – нічога не шукалі. Пілі ваду, што працякала з гор, І елі сыр, што пастухі давалі.   Калі ісці стамляліся, плылі. Спаць клаліся пад вечнаю алівай. І ён спяваў нараніцы, калі Яна з ім прачыналася шчаслівай.   У ёй аліва вечная цвіла, Якая йсці яму давала сілу, Ён вёў яе, яна яго вяла Ад небасхілу і да небасхілу.   На іх сляды, што йшлі вакол зямлі, Паклаліся сляды дачкі і сына…   Бог ведае, куды яны ішлі... І хто быў ён... І хто была жанчына... 09.09.2018, Ліда Марыні, Салента, Італія.     ЯБЛЫЧНЫ СПАС Наканаванае наканавана. Разам уночы, як здані з тумана Выйшлі да возера. Там на вадзе Спалі лілеі. Ніколі, нідзе Нам не было так святочна, так светла... Як мы кахаліся! Дзе тое лета, Жнівень даспелы, яблычны Спас, Дзічка, што свечкай свяцілася ў ночы?.. Тыя лілеі, што ўбачылі нас І сарамліва заплюшчылі вочы. 7.05.2017     СВЕТ                                                Сяргею Ваганаву Калі глядзець на свет прыветна, Не распаляць у сэрцы злосць – Свет не такі ўжо беспрасветны, Святло таксама ў свеце ёсць.   І людзі ёсць, і ёсць не людзі, І ўсё, што тут стварыў Гасподзь… І ёсць сам-Свет, Ёсць цуд, І ў цудзе Ёсць мы – на міг адзіны хоць… 28.07.2016     *  *  * Поўдзень. Субота. У садзе Брат. У ягоным паглядзе Сонца. Нябёс вышыня. Ён усміхаецца. Я – Брату насустрач – Шчаслівы...   Спёка. На прыпечку дня Дзедава выспела вішня. Бацькава выспела сліва. 31.07.2016     *  *  * Душа да душы прывыкаюць, І рукі да рук прымыкаюць, І губы да губ прынікаюць –   Так людзі ў людзей пранікаюць Адное ў адно звар’яцела, Пажадліва - целам у цела!   А як ты хацела?.. 17.01.2017     *  *  * Цела на захад, а кроў выцякае на ўсход. Мёртвы народ сам сябе ўжо не помніць жывога. Гэта такая трагедыя – мёртвы народ. Гэта такая камедыя мёртвага Бога.   Ён у царквах, у касцёлах – у храмах памёр. Думалі – храмы, а выйшла, што склепы і труны. І ні пры чым ні чума, ні халера, ні мор, І ні пры чым ні варагі, ні скіфы, ні гуны.   Час і манюк, і прарокаў да кучы грабе, Перамяшаліся ў пыле свае і чужыя,   Мёртвы народ ажыўляе самога сябе – І аніяк ён самога сябе не ажывіць.   Бог беларускі! Калі ты ў нябёсах есі, Можа, абрынешся градам, пяском з камянямі, Громам ударыш, ці вогненны знак падасі, Страшны свой суд, ажывіўшы, учыніш над намі.   Можа, запаліш у нас пад нагамі зямлю, Каб мы суда пабаяліся болей, чым смерці…   Бог беларускі! Цябе я і мёртвым люблю! Б’ецца і б’ецца ўва мне тваё мёртвае сэрца. 26.03.2017, Брэст, шпіталь хуткай дапамогі     *  *  * Сарвалася ў бездань дарога. І я азірнуўся ўначы: За спінай маёй анікога. Хоць крыкам крычы – Ніхто мне вяроўку не кіне Ніхто не працягне руку!..   А недзе Агонь у каміне. Каханая на скразняку. 24.03.18     КРЫЖЫ 29 чэрвеня 2018 года былі арыштаваныя крыжы, якія беларусы везлі ў Курапаты, каб абараніць Нацыянальны мемарыял ад нячыстай сілы. Арыштаваныя крыжы. Нябесны Ойча, адкажы, Ці час нам брацца за нажы, Ці падстаўляць шчаку другую, Як падстаўляе з году ў год Яшчэ няспраўджаны народ, Што сам з сабою варагуе?   Даруй нам, Божа. Не карай. Хай сам сябе знішчае край, Той родны кут, што так нам мілы, Дзе ў храмах молімся чужых, Дзе мёртвым сорамна за тых, Хто зневажае іх магілы!   Даруйце нам, дзяды, бацькі… Хай вам баляць, пякуць цвікі, Якімі вы раскрыжаваны, Хай Беларусь, уся ў слязах, Пакуль мы таньчым на касцях, Галосіць, ліжа вашы раны!   Няхай паміж крывавых вех На здзек сыходзіць і на смех Усё, што стала нашай доляй, І хай знямее той народ, Няхай той род ідзе на звод, Які не заручыўся з Воляй!   Даруй смяротны грэх, Гасподзь! Хай век не скінуць нам аброць, Хамут, што самі мы надзелі!.. Хай прахам стануць дух і плоць, Але пакінь надзею хоць, Пакінь мне, Госпадзі, надзею… 29.06.2018, Курапаты.     *  *  * Хрыстос сказаў з крыжа сем фраз. І ўсе не пра сябе. Пра нас.   Ён нам пра тое, як любіць, Як жыць у Божым свеце годна.   А мы Яму: як нам баліць, Калі глядзім на крыж Гасподні. Хрышчэнне, 2017     ВЯЛІКАЕ КНЯСТВА ЛІТОЎСКАЕ Дым у полі пустым. Свіст – Нібы Пры татара-манголе. Анікім не засеяна поле, Анічым – і паволі Камяні Узыходзяць На ім.   КАНСПЕКТ ГІСТОРЫІ БЕЛАРУСІ                                               Алесю Краўцэвічу Крыжамі на полі карчы. Я ў полі араты. А ў хмарах мяне крумкачы Цікуюць зацята. Каб сэрцы маё разарваць І выдзеўбаць вочы!.. Дык што мне: крычаць?! Ці маўчаць? “Крычы. Але моўчкі”. Маўчу. Бо запомніла кроў На вечныя векі: Як выйдзе мой крык з берагоў – Скрывавяцца рэкі. Зазвоняць над полем мячы, Заціўкаюць кулі… І кажа мне памяць: “Крычы! Ды так, каб не чулі. Бо ўсіх нас – касой! Як траву – Ад краю да краю!..”   Я моўчкі крычу і жыву. Я моўчкі ўміраю. І некалі моўчкі радня Спытаецца ў скрусе: “А што гэта за цішыня Над тым, што было Беларуссю?..” 26.09.2018     *  *  * У час, заткнуты коркам, Часцей глядзім туды, Дзе Божыя сады, Скуль нам міргаюць зоркі.   І поўнімся святлом, Што нам не слепіць вочы…   Мы лепей бачым днём. Але далей – уночы. 4.01.2017     НЕВЯДОМЫ Невядомы ўвайшоў у жытло. Запаліў невядомы святло І агонь распаліў невядомы, Гаспадар невядомага дома.   Дзе той дом? На зямлі, на вадзе? Невядома. Не ведаю, дзе.   Але з тым жа – штораніцы – сном Прачынаюся, бачу ў кашмары: Невядомы ўваходзіць у дом – І гарыць на ім шапка ў пажары. 18.01.2017     *  *  * Цямрэчы кругаверць. І пах. Ці кроў? Ці не? Так востра пахне смерць, – Падумалася мне.   Тады дажыць – паспець! – Любоў – і з ёй у роў. Яле якая смерць, Калі так востра – кроў?   Калі паспець – дажыць! – Калі твой страх бяжыць Скрозь стрэлы, брэх сабак!..   І як яно: не жыць? – Не ўцяміць аніяк. 23.03. 2018, 20-я камера ЦІП.     ДЗЕНЬ ВОЛІ I У камеры турэмнай, нібы звер, Глухім адчаем выючы да столі, Святкую я стагоддзе БНР — Няспраўджанае свята нашай Волі.   Прынік да вочка вокам вартаўнік. Мардаты. Зубы сцяты. Чын па чыну. А недзе там, над столлю, — сакавік. І недзе там — за кратамі — Айчына.   І раптам я адчуў, што мы ўдваіх За кратамі. Як з ланцугом на шыі, Я выю ў столь па гэты бок ад іх, Яна — па той бок у нябёсы вые.   Аж дрыжыкі бяруць з яе выцця! Такая ў ім туга, нуда такая. Як не хапае ёй, каб жыць, жыцця, І смерці, каб памерці, не хапае!   І так — скрозь век, скрозь сто студзёных год, Скрозь боль і жах, скрозь песні з карагодамі — І скрозь правадыроў, і скрозь народ, Які ніяк не можа стаць народам.   ІІ Вясна, вясна! Скажы, шапні ты мне, Калі ўжо ты прыйшла на наш гасцінец, Чаму я ў роднай, крэўнай старане Турме — радня, а ўсёй радні — чужынец?   Шапні, вясна чаканая, скажы: У чым я прад Айчынай вінаваты?..   І слухаў я, як б’юцца капяжы Аб падваконнік, Аб сцяну, Аб краты...   ІІІ О, Беларусь! О, Крывія мая! Ты Ува мне Жывой крывёй струменіш! І гэта ўжо ніяк, Нічым не зменіш: Кроў на ваду не памяняю я.   Дарма — турма! А Воля — не дарма! І не дарма Пагоні меч узняты! Мы рассячэм ланцуг! Мы вырвемся з ярма! Мы ўсё-ткі спраўдзім Волі нашай Свята! 2018, 20-я камера ЦІП     *  *  * Яна ў табе – ты ў ёй. Няма паміж Табою і Айчынаю нікога, Апроч усемагутнейшага Бога, Яго любові і Яго ахвяры. Калі ж вас разламілі, як спарыш, Калі між вамі ворагі, пажары, – Хай помстаю, якою ты гарыш, Гарыць зямля! Гараць у небе хмары! Вада ў рацэ! І палымнее крыж У Госпада ў руцэ – як сімвал кары! 12.02.2015  
 
Марыя Бадзей (№96)
ЛОЎЛЯ ВЯТРОЎ   *  *  * Валасы – саломы псалмы, жніва ўжо час, Стрыжка памяці, што расце скрозь скроні чарніцай. Канец лета, дзе месяц вятроў грае яблычны джаз, І да поўні ў вадзе дапаўзае гадзюкай крыніца,   І кусае цябе за нагу – не хадзі басанож, Басадуш ды па дне залатым гаркаводнага краю, А ты чэшаш укус і лезеш па яблык у дождж, Дзе аблокі над садам шчабечуць «не раю, не раю, не раю».     *  *  * Жнівень з нажніцамі, Жнівень з сярпом, Жнівень са скіпетрам. Спевы чырвані «мі-до-здароў», Нагрэтыя сэрцы з залатым семем пад скураю Ў кашы даспяваюць.   Рогат груш і аса на плячы, Сліў няпростыя словы, і рэкі Круцяць слёзы ў вірах і адпяваюць соль.   О псалмы лета! Суцэльны дзень Перарваны крохкімі «спаць».   Думкі мёду, Яблычны боль, Харэі арэхаў.     *  *  * Бралі рэшата і разносілі Каханне, як прыстрэк:   На топкія балоты, На ніцыя лозы, На быстрыя рэкі, На цёмныя лясы, За крутыя горы, За глыбокія Дунаі, Гублялі на вакзалах, Везлі за мяжу, Скормлівалі галубам, Даставалі па начах –   Маўляў, ідзі, дзе сонца не грэе, дзе вецер не вее, Пеўні не пяюць, ваўкі не выюць, Чорны вол па гарэ ходзя, Наймічка з парубкам перакачваюцца, І гарачы камень табе ў зубы.   Разнеслі і пішам, Адправілі, свішчам, Верхам на вятрах Па мастах па калінавых Блукаем, гукаем, галёкаем, Шукаем Смалу на язык, Стралу ў вушы, Зямлю, Скуль вяртання няма.     *  *  * Жанчыны павязваюць хусткі ў лес, як у храм. Іх рукі пахнуць ажынамі. Мужчыны рахуюць: Дванаццаць грахоў за забойства змяі, З кіём паляванне як шлях у бязгрэшша, Але ці трэба такі лёс Грышкам-пабеданосцам на раварах?   Вужы па вежы шкляной не далезуць у царства, Але зямлі дзеці змеі, Але зямлі дзеці людзі, Цалуйма й хадзем!   У імхі схіляцца штогрыб, Укленчыць над модламі ягад, Узірацца ў сляды на пяску – Хто тут быў да мяне? Услухацца ў рэха, Баяцца людзей больш за ваўкоў. Рэха – рух вершалінаў, Дрэвы спяваюць харалы. Жанчыны павязваюць хусткі ў лес, як у храм.     Дыптых І. верасень – вера сее сны па пожнях па нівах каштаны пад вокны выплёўваюць свае сэрцы манету кінуў летась у кішэню вяртанне той самы вір воды з-пад крана п’ем кроў Нямігі не спім.   ІІ. кашаль попельных ружаў у небе музыка мы заслужылі мой горадзе музыку мы залажалі струны ад жалю рвуцца трубы равуць вар’яцеюць шыя без дотыкаў лімфавузлы набухаюць шыя твая няроўная горадзе на табе шалік пахнеш дажджом горад вады горад сонца лісце п’е сонца золата й медзь развяртанне каштан маё сэрца з кішэні шпурляю ў вакно.     *  *  * Хто есць цвілы хлеб – перуноў не баіцца.   У кожным арэху па маланцы, У кожным рэху па ліхаманцы, Слівы, залевай зламаныя, Рабінавай роспаччу Ночы на мяжы.   Вецце маланак раве, Дрэвы ў шыбы рвуцца.   Вятры выціраюць твары ў люстэрках. Гістэрыя назваў, Вязьмо імёнаў, Словаспады ў вострыя травы, Марнатраўныя сны Да сваіх вешчуноў вяртаюцца.   Хата ля лесу, і сабака брэша на дзверы.     *  *  * Ружа вятроў жартуе і пахне фугаю, Скрыпкі восеньскіх студняў, Брагі журба. Яблыкаў у траве разгубленасць Слухаю. Дзён малацьба.   Рызы на цвік, рыззё – цвіркунам, і каб зорныя слівы, Зрэнкі чорнага перцу, часнок, калыханкі заранак. Дождж пасталеў і пайшоў, і мы пойдзем на ловы, Ловы вятроў У галлі паламаных маланак.    
 
Сяргей Дубавец (№96)
Д’ябал запрэжаны ў плуг Містычны трылер з жыцця пражскіх големаў. (Фрагмент) На Радыё Салярыс гаварылі заўсёды й паўсюль, не толькі ў мікрафон. Гаварылі многа, маштабна, заўзята, пераважна пра палітыку, але і пра ўсё на свеце таксама. Гаварылі на тэрасе, ідучы, на працоўным месцы і, само сабой, у сталоўцы. А паколькі новых уражанняў на касмічнай станцыі бывае няшмат, часта гаварылі пра тое, пра што ўжо было гаворана, і так, як было гаворана. Лагічныя довады, ракурсы, показкі прамаўляліся, забываліся і прамаўляліся зноў, прычым калі мінулы раз суразмоўца А. нешта даводзіў суразмоўцу Б., дык у новай сітуацыі тымі самымі аргументамі суразмоўца Б. тое самае даводзіў суразмоўцу А. І гэта было натуральна, як самое жыццё, у якім усё цыклічнае, усё паўтараецца і, па вялікім рахунку, ад гэтага не становіцца больш зразумелым. Вялізную ў белых танах сталоўку на першым паверсе Радыё Салярыс называлі рэстаранам. Ці таму, што гэта была пражская традыцыя – падвышаць статус харчовае ўстановы, ці таму, што тут працавалі афіцыянткі. Дзве дзяўчыны і цяпер мітусіліся між сталамі, беручы замовы і разносячы стравы кліентам. Хоць, па вялікім рахунку, у гэтым не было патрэбы – кожную страву наведнік мог накласці або наліць сабе і сам. Шэф-поварам у сталоўцы быў афганец і для карэнных насельнікаў тутэйшых шыротаў гатаваў нясмачна. Чорная ялавічына, незразумелыя спецыі, якімі так лёгка было сапсаваць кураціну, усялякія задубянелыя гарохі… Аднойчы расейская служба запатрабавала іншага рэстаратара. Аднак, заявіла дырэкцыя, трэба выбіраць паміж смачнай кухняй і танным меню. Іранцы, а іх было больш за ўсіх, прагаласавалі за таннасць, пагатоў і кухня ім смакавала. – Мы тут жывем толькі ўспамінамі, – сказаў Навумчык. Людзі з беларускай службы Радыё ўжо сабраліся за адным сталом. Праўда, дырэктара не было. Тым часам Навумчык працягваў: – Моладзь катэгарычная да нас, «дыназаўраў». У прынцыпе, гэта правільна, мы самі такія былі. Вось я толькі прачытаў у фэйсбуку: «І які плён вашых масавых акцый?» Гэта пра 1990-я гады. А плён такі: незалежнасць краіны, па-першае. Па-другое, калі на шэсце выйшла 50 тысяч, мы сарвалі аншлюс! Ельцыну не патрэбная была другая Чачня, а Захад пабачыў, што далёка не ўсе беларусы згодныя аб’яднацца з Рашай. У 1999 годзе я спыніў членства ў Сойме БНФ і да наступных акцыяў не меў ніякага дачынення, таму пра іх памаўчу. Імбрыка, які апынуўся ў асяродку зорак свайго маленства, не пакідала вострае адчуванне, што з яго пакепліваюць. Ды так тонка, ветліва і крыху іранічна, што ён перажываў ад гэтага эйфарыю нефармальнага дачынення з сапраўднымі акторамі. Усіх гэтых людзей ён імгненна пазнаваў па галасах, але гаварылі яны зусім не тое, што, як ён сабе ўяўляў, гэтымі галасамі мусіла прамаўляцца. – Як мне нясмачна, – паўтараў Абламейка, кладучы ў рот чарговы кавалак валакністага чорнага мяса і жуючы з непадробнай крывой грымасай. Знакаміты сваёй пераборлівасцю, Абламейка быў схільны да крытыкі і абструкцыі непазбежных абставінаў. Важная рыса аб’ядноўвала ўсіх гэтых людзей за сталом, – усе яны былі зоркамі першай велічыні ў розных сферах жыцця па-за Радыё. І калі б заўтра Салярыс закрылі, яны проста перасталі б быць журналістамі, а засталіся б: Навумчык – палітыкам, Абламейка – гісторыкам, а Шупа – перакладчыкам замежнай літаратуры, які ведае 80 моваў. Навумчыка, як і Абламейку, і Шупу, а калі шчыра, дык і Есіпа, звалі Сяргеямі. Калісьці дырэктар беларускай службы Радыё Салярыс нават выказаў дапушчэнне, што Сяргей – самае беларускае імя. Маўляў, у вайну, калі немцы бралі ў аблогу беларускі партызанскі атрад, яны мусілі б крычаць: «Сяргей, здавайся!» Паводле той самай аналогіі, як усе немцы для нас з дзяцінства былі Фрыцамі, а ўсе расейцы Іванамі. Усе Сяргеі нечым падобныя. У Іменніку Дубаўца гэтае падабенства тлумачыцца наступным чынам: «СЯРГЕЙ – змагаецца з дэманамі ўнутры самога сябе. І апантаны, і экзарцысты ў адной асобе. Што зробіш, Сяргей больш за іншых адкрыты для спакусаў. Ён на кожным кроку спакушаецца, пры тым робіць гэта цалкам усвядомлена, але востра перажывае сваю грахоўнасць, у чым, уласна, і заключаецца ягоны “экзарцызм” (гэта ён сам так лічыць). Супярэчнасць закладзеная ў самім імені з дзвюх частак, якія па-сутнасці абазначаюць працэс і дзеянне, скіраваныя ў супрацьлеглыя бакі». Не сказаць, каб усё тут моцна не падабалася Імбрыку, было весела, ён чуў шмат яму невядомага і карыснага, згадвалі начальства. Але ўсе гэтыя людзі былі зусім не такія, якімі ён іх завочна ведаў і рыхтаваўся тут пабачыць. І трэба было не настройваць сябе супраць іх за гэткую інакшасць, а думаць, як уліцца ў іхні калектыў. «Такі лад жыцця робіць іх такімі, а не іншымі», – думаў ён. А лад жыцця яму падабаўся. – Нічога, – ухвальна паглядзеў на яго крыху маладзейшы за астатніх Прыдуманы, быццам прачытаў ягоныя думкі. – Усё наладзіцца. – Я 20 гадоў у эміграцыі, – казаў Навумчык, – гэта вымушаная эміграцыя, вы-му-ша-ная. Бо на радзіме мяне зараз жа арыштуюць ці, можа быць, нават заб’юць. – Як мне нясмачна, – паўтарыў Абламейка. «Але ж і сапраўды кумедзь, – думаў сабе Імбрык. – Дзіўнае пачуццё выклікае змагар, які асцерагаецца пераследу, арышту, смерці. Хіба ты не ведаў, куды і на што ідзеш, які абіраеш шлях? На вайне як на вайне. Можа, пра гэта проста не варта казаць – што цябе арыштуюць і заб’юць, а прыдумаць нейкую іншую “адмазку”? Напрыклад, што тут ад цябе сёння болей карысці, чым на радзіме, бо на радзіме сітуацыя яшчэ не даспела для твайго з’яўлення і ты даспельваеш яе адсюль? (Ён адчуў, што падбірае аргументы ўжо зусім не для Навумчыка, а для сябе самога.) Бо пра арышт і смерць гучыць для змагара не вельмі пераканаўча. Зрэшты, і эміграцыя – гэта ж таксама свайго роду подзвіг, па-свойму змагарны чын, бо напэўна ж не лёгка трываць дваццаць гадоў удалечыні ад Радзімы і пры гэтым захоўваць вернасць ёй… Выглядае, што гэта той выбар, які зрабіў і я». Усе задумаліся, быццам і на гэты раз пачулі ягоныя развагі. Як так адбываецца? Можа быць, усе гэтыя людзі за столькі гадоў разам на гэтай закрытай касмічнай тэрыторыі навучыліся чытаць думкі адно аднога? Бо калі паўтараюцца словы, значыць, паўтараюцца і думкі. Думкі перастаюць быць таямніцай ад таго, што яны не прамоўленыя, бо і так усё зразумела, кожны адказ, кожная рэфлексія. Усё ж паўтараецца! І калі новы чалавек трапляе ў гэтае кола, дзе закрытасці думак як такой папросту няма і не можа быць, ён стаіць перад імі, нічым не абаронены, бо тут такой абароны не існуе… Есіп нахіліўся да Імбрыка і прашаптаў яму на вуха: – Зараз афіцыянтка прынясе табе замову. Чэшкі таксама бываюць прывабныя. Асабліва ўсмешлівыя. Я адкрыю табе іхнюю таямніцу. Паводле прафесіі яны цырульніцы, скончылі хабзу недзе ў правінцыі. А працаваць уладкаваліся сюды. І ў профілі ў фэйсбуку пішуць месца працы – амерыканскае Радыё Салярыс. Можна што заўгодна сабе падумаць, праўда? Уяўляеш, як сакурсніцы здзіўляюцца, падабайкаюць і зайздросцяць ім… Імбрык замовіў сабе запечаную ў фользе курапатку, і цяпер ягоныя думкі пераключыліся на гэтае маленькае цельца на вялікай талерцы, якое невядома было як есці. Дакладней, вядома, і ён ува ўсю арудаваў пальцамі, але нешта моцна замінала яму і нічога не атрымлівалася. Ён такога ніколі не еў. Быццам як звычайная кура, але ў пяць разоў меншая, і ўсё ў яе такое маленькае, што… Імгненна прапаў апетыт. Імбрык выцер пальцы і зрабіў выгляд, што не спяшаецца са страваю, узяў у рукі гладкую шклянку халоднага таматнага соку. – А так прасцей, у эміграцыі, – сказаў Есіп. – Наша жыццё шчаслівае, калі яно далёкае. Мы жывем тут, а ўсімі думкамі жывем там, на Ра­дзіме, удалечыні. Гэта як далёкі гром, перастук колаў далёкага цягніка, праніклівае фартэпіяна за сцяной, брэх далёкага сабакі, святло далёкае зоркі… Тое, што моцна прыцягвае, кранае душу, натхняе… Калі мая дачка чытае ўголас Гарэцкага, мы разам пачынаем плакаць, бо ўсё робіцца невыносна блізкім. Блізкае цяжка перажываць. «Нічога не змянілася за сто гадоў для нас і нашых жаданняў», – кажа дачка. І гэта праўда. Далёкі Гарэцкі ўспрымаецца ледзьве не як шчасце. Як суперзорка, рэальна вялікі пісьменнік. Разумееш? – паглядзеў ён раптам на Імбрыка і казаў далей, – а блізкі, калі пачынаеш яго чытаць, ён блізкі, як аглушальны грукат цягніка, быццам ён едзе вось тут, проста ў цябе па галаве, ці як блізкі зацяты брэх ваўкадава, што кідаецца на цябе і хоча расправіцца з табой. Блізкая зорка асляпляе і спапяляе… А жыццё ў эміграцыі – далёкае, калі не браць яго блізка да сэрца. – Як мне нясмачна… – Тут у Чэхіі, – працягваў Есіп, – я аднойчы апынуўся ў лесе. Мы заехалі кудысьці ў грыбы. За дарогай я не сачыў, бо без толку, усё адно не запомню. Заехалі і заехалі. Ведаеце, як страшна бывае, калі на цябе з брэхам кідаецца вялікі сабака. Рэальна страшна. А тут мы прыехалі, выйшлі з машыны, і якраз побач на самотнай сядзібе каля лесу забрахаў сабака. Міралюбна забрахаў, не злосна і не страшна, бо за плотам. Мы разышліся ў грыбы, страцілі адно аднога з віду. І пакуль я мітусліва бегаў ад баравічка да баравічка, а лес тут не такі, як у нас, а бураломны і бугрысты, ногі паломіш, раптам зразумеў, што я застаўся зусім адзін. У невядомай краіне, у невядома якім баку, у невядомым лесе. І не брэша сабака, мой адзіны арыенцір. Зрабілася вусцішна. Я паспрабаваў гукнуць сваіх таварышаў. Цішыня. Напэўна, зайшоў я невядома куды і занадта далёка. Моцна крычаць не выпадала. Па-першае, сорамна вось так даросламу дзядзьку згубіцца, па-другое, у чужым лесе адчуваеш сябе, як у чужым доме… Што рабіць? Сонца няма, бакі свету ніяк не зафіксаваныя. Тэлефон не ловіць сетку. Ну і дожджык яшчэ пайшоў да ўсяго. І хутка збіраецца цямнець. Літаральна куды б я ні рушыў, шанцаў патрапіць да машыны адзін з тысячы, усё астатняе – у нікуды. Таму я стаяў на месцы. І мяне ахапіла паніка. Я абрабіўся горш, чым калі б на мяне наскочыў сваімі зубішчамі той ваўкадаў. Ну, рэальна страшная невядомасць. Чэшская глухамань – я зразумеў, што і такое бывае. Дождж, холадна, а я нібы на самым краі прорвы, якой не відаць, каб у яе не ступіць… Есіп зрабіў эфектную паўзу, каб усе перажылі гэты момант. – Працягвалася тое не надта каб доўга. Хвілінаў дзесяць. Але мутарна так і невыносна, што проста лягай ды памры… І тут бац! – забрахаў той далёкі сабака. Гэта было выратаванне. Я кінуўся на брэх і даволі хутка выйшаў да машыны. Так я навучыўся цаніць далёкае. – Лёгкія-лёгкія нашы далёкія, цяжкія-цяжкія блізкія нашыя, – спрабаваў упісацца ў гутарку Імбрык. Ён такі асіліў няшчасную курапатку, хоць непрыемны прысмак застаўся, прычым не ў роце, а дзесьці ў мазгах. – Як мне нясмачна… Усе абеднікі завяршылі трапезу, і грамада паводле завядзёнкі рушыла да ліфта, каб падняцца ў верхні буфет і там перайсці да кавы з дэсертам, ну і даказаць недаказанае. – Што такое нясмачна… Нясмачна бывае па-рознаму, – уздыхнуў Прыдуманы. – Слухайце, як было і што я запомніў на ўсё жыццё. Гэта было ў паўднёвым В’етнаме пад горадам Фантх’етам. Мы з жонкай жылі на беразе мора ў мясцовасці Кога. Ну і час ад часу дзеля разнастайнасці ездзілі на другі бок Фантх’ета ў рэсортную вёску Муйнэ, дзе была цэлая вуліца крамаў і рэстаранаў. І вось у адным рэстаране я спакусіўся замовіць сабе чарапахавы суп. Такая легендарная на маё ўяўленне страва. Праўда, і дарагушчая, зараза. Але гэта ж раз у жыцці! І пакуль мне гатавалі той суп, раптам узгадалася, што ў маленстве я меў сваю чарапашку. Смяр­дзючку такую, шмат за ёй трэба было прыбіраць. Але запомнілася не столь­кі гэта, колькі дзіцячая эмоцыя шкадавання, амаль спачування. Проста сэрца сціскалася, гледзячы на яе, ад гэткай прыроднай несправядлівасці. Ну чаму яна створаная такой нязграбнай. Ні павярнуцца толкам, ні пабегчы. Перавернеш на спіну, а яна так мучаецца, каб перакуліцца назад. І гэта ж не ад хваробы ці калецтва, яна такой задуманая. А найбольшае шкадаванне выклікалі гэтыя пярэднія лапкі, загнутыя ў розныя бакі. Яна соўгае імі, хоча рухацца, а нічога не адбываецца і ўсе яе памкненні дарэмныя… Я сядзеў у тым рэстаране, і такая маркота мяне ахапіла, што замовіў гэты чортаў чарапахавы суп. А тут яшчэ жонка іранічна так на мяне паглядзела: «Ты сапраўды будзеш есці Тарцілу?» Эх… Ну вось, нясе афіцыянт маю замову. Ледзьве не пад фанфары, бо ўвесь рэстаран пазірае на нас, на мяне. Вялікая глыбокая міска, поўная ўсяго на свеце. Апошняя надзея – што чарапахавы там толькі булён. Калі афіцыянт паставіў перада мной суп, мне хацелася праваліцца пад зямлю. Вядома, там плавалі нейкія авакады і розныя травы і іншая раслінная прыгажосць. А з усяго гэтага вытыркалася тая крывая лапка… – Вы не сталі есці? – збаяўся не пачуць працягу Імбрык. Насамрэч ён краў у Прыдуманага эфектную паўзу. Сам таго не хочучы. – Цераз не магу я раз ці два сербануў кісла-салёнай вадзічкі з краю і адсунуў місу, – працягваў Прыдуманы. – Ну не змог. Дагэтуль не падбяру слова гэтаму пачуццю. Увесь рэстаран глядзеў на мяне са здзіўленнем. Афіцыянты таксама. Але здзіўленне афіцыянтаў было радасным. Я вачыма паказаў, што міску можна забіраць. І калі пазней ішоў у прыбіральню, акурат міма кухні, бачыў, як тры афіцыянты, нібы груганы, наляцелі на маю Тарцілу, разрываючы яе на кавалкі. Так я зразумеў, што чарапахавы суп сапраўды смачны, калі на яго гэтак зацята кідаюцца. Толькі для мяне ён выйшаў канфузам. І тая крывая лапка ўсё яшчэ стаіць у мяне ўваччу. – Сумная гісторыя, – уздыхнуў Данчык, які далучыўся да іх ужо на тэрасе. Ён рэдка калі расказваў свае гісторыі і ўвогуле гаварыў мала. Легендарны Данчык рэдка пісаў артыкулы і рэдка калі браў у рукі гітару. Чаму? Імбрыка гэта востра цікавіла, і ён пастанавіў неяк разгаварыць вядомага спевака і куміра свайго дзяцінства. Грамада з каваю і пірожнымі расселася на тэрасе. – А вы ведаеце, што шмат дзе ў свеце чарапахавы суп забаронены? – спытаў Навумчык. – Не ў В’етнаме, канечне. Там можна ўсё. Проста чарапаха – рэліктавы від, на мяжы знікнення, яна сапраўды не паспявае за прагрэсам. Адстае. І есці яе – гэта як адшукаць жывога дыназаўра, забіць яго і зварыць з ягоных вушэй суп. – Навумчык на Радыё Салярыс быў галоўным аматарам вэнджаных свіных вушэй, якія яму пры нагодзе прывозілі з Літвы. Але пра гэта Імбрыку яшчэ трэба будзе даведацца пазней. – Я чытаў, што шмат чарапах развялося ў нас у Чарнобыльскай зоне, – сказаў Імбрык. – Адзін фатограф распавядаў, што ў закінутай вёсцы пачуў грохат посуду з абрынутай хаты. Зайшоў, а там чарапаха вылазіць з рандэлі… – Бачыш, не ўсё так проста, – рэзюмаваў Шупа. – Чарапаха сама імкнецца стаць супам. Сяргеі пачалі наперабой расказваць пра свае самыя смачныя супы ў розных месцах Еўропы. І тут на тэрасу ўвайшлі «салярныя» дзяўчаты – Ціхановіч, Радкевіч і Ганна Соўсь. Такія ж светлыя, як іх галасы ў радыё, што Імбрык чуў з пялёнак. Ды яны ўсе яму як мамы. Здаецца, зараз пачнецца шчасце. «Што такое шчасце?» (Цалкам аповесць Сяргея Дубаўца чытайце ў папяровай версіі часопіса).  
 
Анатоль Івашчанка (№96)
МАРЫ ДОНА ХУАНА   САШБАШ Гэта калі бракуе паветра. Гэта калі ў горле камяк. Гэта калі на пяць кіламетраў ў баку і ў цэлым – таксама галяк.   Гэта калі прыкручаны ножкі ложкаў. Калі голас захрас. Гэта калі нібыта ў апошні раз уваходзім у спальню штораз.   Страчаны сэнсы й рамсы паблытаны. Ноч. У сутонні тоне адказ. Гэта не мы – суткамі й літрамі. Not with your prayers. Not “Two of us”.   Гэта не мы малітвамі вашымі. Гэта не мы ў вашых шыхтах. Гэта не нас вы не заўважылі ў ліку аб’ектаў вашых атак…   Чэрвень чарнее новымі стратамі. Скончыўся джаз, вось жа, не ваш. Патасны пат упартае партыі. Паліць у цёмную бездань СашБаш.     АБВЕСТКА Мы пьем чай в старых квартирах, ждем лета в старых квартирах... Віктар Цой Прадаецца кватэра. Утульная. Хрушч. У цэнтры. Два пакоі. Асобныя. Вокны выходзяць у парк. Капрамонт, шклопакеты, санвузел сумесны. Цэннік звышгуманны. І поруч – пошта, садок і ламбард.   Хто тут жыў? Ён, яна, двое дзетак, кудлаты сабака… (Пачыналі удвох, ну а скончылі, вось, упяцёх). Ён быў муляр удзень, пэцкаў рукі, а ўвечары – вершы пісаў, небарака. Мог да ночы. Яна ж працавала ў садку, што насупраць. Такое жыццё.   Ёй былі даспадобы даўгія сюжэтныя вершыкі. Ён любіў паспяваць Башлачова ды Цоя на кухні ціхутка. Перад сном ёй пачытваў “Лаўца...” і “Забіць перасмешніка”. Зрэдку – штосьці сваё, ды яна вырубалася хутка.   Што яшчэ распавесці… Цікавяць прычыны продажу? Ну, якія. Знайшла яна іншага. Кажуць, – сантэхніка, покуль першы быў на заробках (ці ў Пензе, ці тое ў Варонежы). Прыязджае – сюрпрыз. Ушасцёх у хрушчоўцы цесненька.   Прадаецца кватэра. Хрушчоўка. Ў цэнтры. Утульная. Капрамонт, шклопакеты. Карочэ, хутчэй званіце. Дзе той муляр-паэт цікавіць цяперака туліцца? Ўзяў сабаку кудлатага. Кажуць, з’ехалі ў Піцер. Задар, жнівень 2018     *  *  * Паспець зваліць ад бытавухі, пакуль не зжэрла нас ушчэнт. Паслаць дэдлайны і цэйтноты, забіць на дэбет і працэнт. Ў багажнік спальнікі й намёты закінуць. У салон – сям’ю (глядзі, Кутузаў, не паблытай). Па плешку газу, і туды, дзе з неба знічкі й жалуды, дзе вышывае неба руны на чорнай роўнядзі вады… Дзе каля вогнішча начоўкі, дзе ветах, зорнае вясло, дзе сняцца усю ноч паклёўкі, калі нат клёву не было. Дзе будзе згадвацца як шчасце той на паўкілі шчупачок. Дзе… Зрэшты, досыць. Выбачайце. Пайду спакоўваць рэчмяшок.     PAUSE Суботні ранак. Раптам – та-дам – званок у дзверы. На расслабоне іду адчыняць (сам у халаце, жонка ў шорціках). Гляджу ў вочка: стаіць дзяўчо. Вочы ў падлогу. “Прабачце, можа, ў вас якіясь прадукты ёсцека?” “Зараз, – кажу, – пачакай, зірну...” І перад носам дзвярыма – плясь (нейк, камандор, машынальна, ну). Крочу на кухню. Жонка хвалюецца “Хто там?” “Ды-ы, гэта… дзяўчо…” (жонка хвалюецца два) “Чо?..” Хутка выходзіць і хутка вяртаецца. (Дзверы таксама на гэтым баку) “Памперсаў просіць, маці яе нарадзіла нядаўна, кажа”. Дастае макарону, нейкія крупы, кашы… Пакуем усё па пакетах. Моўчкі. Аператыўна ды зладжана. Выходзім на лесвіцу. Яна стаіць. Тая ж пастава… Дзякуе і сыходзіць. Тытры, уласна. Жыццё працягваецца (хтосьці з pause націснуў на play): пошук аўто ды кавамашыны, запіс старэйшай да артадонта… Словам, дэдлайны, рэжым цэйтноту, які не стрымаць, не спыніць, тлум, мітусня, трывожнае шчасце. Толькі дзяўчо ўсё у тамбуры ў вочку – ці уваччу – стаіць…     МАРЫ [ДОНА] ХУАНА калі прыхільнасці не адсякаюцца калі галава на плячох не трымаецца калі гамон пакрысе набліжаецца ды пані фартуна ўсё не ўсміхаецца   калі не знаходзіцца слова да раніцы калі дзеяслоўная рыфма… здараецца калі у танальнасці не патрапляецца ды штосьці гештальты не закрываюцца   калі час да горла прыставіў лязо калі не здзьмуваецца пыл з абразоў   калі засталіся сябры на “гражданцы” калі камандзіры – мудзілы й засранцы калі паміж рамаў глухая сцяна каханню хана ды лайна дахрана   калі мары дона (ну, мары хуана) пазбавілі веры ў светлае дно і хочацца выйсці ў вакно (пагуляць) памятай, братка, адно: гэта           не наша                          вайна   можаш не верыць можаш злавацца можаш схавацца нібы паца-ваца можаш сысці у сваю палестыну скурчыцца скурвіцца згнісці састыгнуць… ці – Талянову параду згадаць простыя словы услых паўтараць (ічы, ні, сан, шы, го) let’s go: гэта не наша вайна гэта не наша віна гэта не наша мана гэтанянашаняна...   як? палягчэла? якое нам дзела? цела пацела цела балела цела сядзела стаяла старэла цела ляцела цела ля цела шалік – пятля зацягнутая спакваля voilà     Любоў да галубоў я кармлю праз акно галубоў дробна пашаткаваным батонам я кармлю не таму што любоў больш няма пакрышыць на каго   у мяне ёсць дзве коткі і рыбкі трое дзетак у рэшце рэшт жонка мне стае цеплыні і пяшчоты каб хацелася зранку ўставаць   хтосьці скажа што чэл я някепскі што старанна выконваю справу можа хтосьці нат вершык пахваліць (я ахвотна паверу усім) на халеру ж мне лішнія рухі адчыняць запацелыя шыбы рэзаць хлеб і крышыць яго птушкам што загадзяць суседскі карніз?   далібог я не маю адказу але перш як паснедаць самому перш як рыб улагодзіць і котак (а пра жонку лепш прамаўчым)   дастаю дошку ножык і бохан рытуальна пагрукваю бляхай і сустрэўшыся позіркам з птахам прамаўляю: здароўкі, чувак!     *  *  * Ні краіны, ні хросту не хачу абіраць. На Васільеўскі востраў я прыйду паміраць. Твой фасад цёмна-сіні уначы не знайду, паміж выцвілых ліній на асфальт упаду.   І душа ад пагоста будзе ў цемру імкнуць, праляцеўшы над мостам ў петраградскім дымку. Красавіцкая зліва, на павеках сняжок, я пачую: “Шчасліва, ў добры шлях, сябручок”.   І пабачу два лёсы дзесьці там за ракой, да айчыны бялёсай прыхінуты шчакой: – быццам дзеўчыны-сёстры з непражытых тых год выбягаюць на востраў, каб правесці яго.   Іосіф Бродскі, 1962  
 
Міхаіл Рубін (№95)
Бульба і бугі Раптоўныя замалёўкі Знікненне фразы Перачытваць свае тэксты. Тое, што не памятаеш, схаванае там. І тое, чаго не было, таксама. З’яўляецца магчымасць адрозніць. Можна скарыстацца. Аднак...   Тры дні таму я адчуваў павагу да слова, калі пісаў. Сёння не пішу, і гэта таксама павага да слова.   Нават той, хто разумее мову, будзе прабірацца праз другія-трэція сэнсы, а можа, нават не паспрабуе. У вас розныя мовы – ведае ён. Ты – не.   Весці дзённік са спазненнем – гэта, так ці інакш, літаратура.   Ты запісаў цудоўную, прыгожую фразу. А потым яна знікла. Такім чынам, ты запісаў знікненне фразы. Мабыць, гэта і ёсць паэзія. 7.05.18     дарожнае * не знайшоў памылку там, дзе яе не было, – і ходзіш стомлены ўвесь дзень. цяжкая праца   * цягнеш сваё так, быццам усё – тваё. захопнік нейкі   * можна нічога не рабіць, але тады ці будзе што казаць заўтра?   * пэўная звычка вымушае шукаць адказы ў цёмным лесе, дзе натоўп такіх, як ты   * чаму я гэта пішу? дарога надыктоўвае ў запас  7.05.18     пра слова часам слова робіцца самамэтай, і ты імкнешся гэта давесці: слова, самамэта, слова, самамэта. нават не надакучвае. тэкст усё даўжэе, даўжэе, ён сам кажа за сябе нейкія абмеркаванні... нейкія спрэчкі... нейкія чуткі... нейкія веды... вось так праз шматкроп’і можна працягваць тэкст... далей, далей не напішаш дзённік, дык хаця б дасі інтэрв’ю – каб потым нешта раптам пра сябе даведацца слова як самамэта вымавіў і не можаш зразумець складаныя стасункі з сабой  9.05.18     пра выбар напрыклад, сёння садзіш бульбу, а заўтра граеш бугі – паўтары гадзіны тымі ж рукамі. і не скажаш: каму бульба, а каму бугі. з іншага боку, прыйдзецца ж некалі выбіраць. той, хто не можа зрабіць выбар паміж паэзіяй і музыкай, піша песні. я нават расстаўлю ўсе коскі, каб вы гэта зразумелі 9.05.18     голас скажаць свой голас, каб казалі, які шчыры ён шчыры – у яго ёсць свой голас чуеце гэтыя апладысменты, гэтае вохканне, гэтыя захопленыя вочы прыхільнікаў пафаснай праўды цяжка верыць дадзенаму прыродай 9.05.18     тлумачэнні вялікія літары за імі хаваешся маленькія літары так хочаш каб цябе бачылі усё вельмі проста растлумачыць 9.05.18     праўда вось даведаемся праўду і стане лягчэй вось даведаемся праўду і стане сорамна трэба памерці каб праўда пра цябе дзесьці захавалася                 9.05.18     *  *  * гэта тычыцца тых, каго ты можаш пакрыўдзіць гэта тычыцца тых, каго ты можаш зрабіць шчаслівымі не аднаго дык усіх закон жыцця 9.05.18     стан натхненне напачатку здзіўляе здараюцца немагчымыя рэчы і нават магічныя потым натхненне бянтэжыць магічныя рэчы робяцца звыклымі, а немагчымыя звыкла знікаюць прымроілася нешта, думаеш ты гэты стан можна пралічыць досыць дакладна 9.05.18     праз стому трэба было пасадзіць бульбу і ляжаць, каб нешта прыдумаць мабыць, гэта закон, які палягае вывучэнню ляжаць і ўспамінаць, што там у мінулым ляжаць і бачыць праз стому гэта было магчыма толькі пакуль сон не прыйшоў 10.05.18     маршрут праязны давязе куды заўгодна а як згубіш праязны пачынаеш інакш пракладаць маршрут хоць гэта і немагчыма але маршрут унутры цябе ўжо іншы думаеш так і ўсё даруеш 10.05.18     немагчымае калі прыдумаў мелодыю і назаўтра памятаеш – гэта добрая мелодыя калі прыдумаў мелодыю і не памятаеш – гэта мелодыя з тых, якія з’яўляюцца толькі аднойчы другі раз не напішаш тое, што знікла назаўжды але немагчымае цягне за сабой 11.05.18     веды яны ўсё ведаюць, але нічога не робяць калі я нічога не раблю, мне становіцца сумна я таксама пачынаю ўсё ведаць не ведаю, што рабіць 11.05.18     *  *  * вельмі падобна на тое, што гэта не апошняя спрэчка выказаў думку, чакаю абвяржэнняў дарослы быццам чалавек а сядзіць тут ужо другую гадзіну ніхто не ратуе 12.05.18     тэзісы напрыклад я прамовіў тое-сёе асноўныя тэзісы шчырасці галоўныя пастулаты гонару з улікам гістарычнай і маральнай перспектывы а яны кажуць зрабі цішэй тут спяць дзеці 12.05.18     лёс злітасцівіўся нічога не казаў пра Бога пра волю таксама стаяў агаломшаны, калі выявілася запазычанасць лёс не падманеш 12.05.18     рэшта вось кажуць талент у краме забыў рэшту піша нешта спадзяюся адчуць 12.05.18     *  *  * псіхалагічная дапамога працуе тут і цяпер учора яна не працуе, бо позна заўтра яна не працуе, бо рана гэта вельмі проста не зразумець 13.05.18     пачуцці мабыць, нават і сумую ты не чытаеш мае паведамленні мы так дамовіліся мы ведаем пра пачуцці ўсё 13.05.18     фільм другая серыя бульбы ніякіх фота ніякіх фота гэты фільм трэба спыніць годна 13.05.18  
 
Валянцін Акудовіч (№95)
Літаратурны інстытут З новай кнігі “Трэба ўявіць Сізіфа шчаслівым. (Хронікі беларускага інтэлектуала)”   Я краў тры разы. Першы і трэці выпадак не дзеля гэтага аповеду. А вось другім, здаецца, будзе ў самы раз распачаць гаворку пра Літаратурны інстытут. Я не памятаю дакладна, калі навучыўся чытаць, аднак, засвоіўшы гэтую справу, чытаў такім спехам, што, здаралася, бегаў у местачковую бібліятэку па два разы на дзень. Бібліятэкарка чамусьці не давала больш за тры кніжыцы адразу, а потым злавалася, што я адно гартаю іх дзеля малюнкаў і зноў скачу ў бібліятэку напускаць холаду. Натуральна, у мяне не хапала адвагі нагадаць ёй, што хоць я яшчэ малы, але ўжо чытаю некаторыя кніжыцы і без малюнкаў, у чым нескладана пераканацца, пагартаўшы хаця б тыя, што цяпер у яе пад рукой. Я адно вінавата ўгінаў галаву і думаў, што калі вырасту, дык ажанюся не з жанчынай, а з бібліятэкай. Бо не было ў мяне тады іншага жадання, акрамя як чытаць і самому пісаць кнігі. Калі б у тую пару мне прапанавалі выбар: быць Уладаром усіх сонцаў і сусветаў ці лядашчым пісакам, нейкі твор якога прачытае ўсяго толькі выпадковы чалавек, я б не вагаўся ні хвіліны, бо тады быў пэўны, што сусвет і людства створаныя адно дзеля таго, каб было аб чым пісаць кнігі. Што там казаць, мне вельмі карцела і самому далучыцца да гэтай блаславёнай справы. Аднак, перш чым улегчыся ў творыва, патрабавалася вырашыць адну сур’ёзную праблему: чым пісаць? Недарэчна было нават думаць, быццам пісьменнікі пішуць пёркавай асадкай, якой трэба раз-пораз мусова дзяўбсці школьную чарніліцу. І я скраў у старэйшага прыяцеля аўтаручку… Але кнігу тады не напісаў, бо бацькі майго прыяцеля (і сябры маіх бацькоў) неяк заўважылі ў мяне скрадзенае. Было вельмі сорамна – і мне, і маім бацькам. Зрэшты, без таго пякельнага сораму я б ужо і не памятаў, што першую сваю кніжыцу выдаў праз сорак год пасля таго, як пачаў яе пісаць.   *** Напрыканцы семідзясятых я апынуўся ў Мінску, дзе мяне ўладкавалі на маторны завод (токар, слесар, выпрабавальнік рухавікоў, экспедытар). Паміж зменай гэтых прафесій забралі ў войска. Там асколак гранаты трапіў у вока, і пасля шпіталя мяне камісавалі з войска. Тады я зноў вярнуўся ў свой эксперыментальны цэх. Мой раман з маторным заводам запыніўся на 1975 годзе. Я даслаў на конкурс у маскоўскі Літаратурны інстытут невялічкую аповесць, паспяхова яго прайшоў (казалі пра больш як сто чалавек на месца), і пасля іспытаў мяне запрасілі на вучобу. Ад шчасця мяне напраўду ліхаманіла, аднак страху было яшчэ болей. Раптам не прыдамся і мяне пагоняць назад у задымлены цэх Мінскага маторнага завода! Дарэчы, на пачатку сітуацыя яшчэ моцна ўскладнілася адным драматычным сюжэтам. Я ж паступаў на завочнае аддзяленне, толькі адразу пасля апошняга іспыту мяне выклікалі ў прыёмную камісію, дзе прапанавалі перабрацца на вочнае навучанне. Гэта азначала пакінуць Мінск і на пяць гадоў пераехаць у Маскву. Тут я і разгубіўся, паколькі ў Мінску заставалася маё вялікае каханне. Хаця варта ўдакладніць: другое вялікае каханне. Першае здарылася ў восьмым класе і доўжылася сем гадоў. Гэта было апакаліптычных памераў узрушэнне: неверагодна шчаснае і гэтаксама пакутнае. На выпускным вечары я ўпершыню запаліў цыгарэту, бо ўжо здагадваўся, што ніколі болей не пабачу сваю каханую. Між іншым, яна і ведаць не ведала пра пакуты маладога Вертэра. Мера маёй сарамлівасці ў тую пару была такой, што я і на дыбе не сказаў бы: “Кахаю!” (Толькі праз гады здагадаўся, чаму хлопцу бывае так складана вымавіць самае галоўнае слова свайго жыцця? Бо спадысподу прыўкраснага слова “Кахаю” маўчыць брыдкае “Хачу”.) Другое маё каханне ўжо было цалкам дарослым з усімі яго сюжэтамі ды атрыбутамі: ад сарамлівых заляцанняў да жарсных пацалункаў і ўсялякага такога падобнага. Мы з дзяўчынай ужо нават пачыналі як бы жартам разважаць пра шлюб… Агаломшаны, пабег па парады да прыяцеляў, з якімі прысябраваўся падчас іспытаў. Чаго толькі ні пачуў ад іх за бліжэйшыя некалькі гадзінаў: ідыёт, балбес, прыдурак, хворы на ўсю галаву і г.д. і да т.п. Што праўда, было і колькі рацыянальных аргументаў. Хіба не найбольш важкі – што Мінск зусім не далёка ад Масквы і можна ездзіць цалавацца хоць сабе кожны ўікэнд… А пяць гадоў са стыпендыяй у сталіцы свету – гэта ж і словаў такіх няма, каб маё шчасце апісаць… І я здрадзіў каханню дзеля літаратуры. Ну, не зусім здрадзіў, бо і цалавацца ездзіў, і праз нейкі час па вяртанні ў Мінск мы пабраліся шлюбам. Але ў той дзень выбару я ведаў, што здрадзіў.   *** Мае страхі, што буду выгнаны з Эдэму, не спраўдзіліся. Праз колькі месяцаў пачуваў ужо сябе досыць упэўнена сярод аднакурснікаў, а недзе годам пазней нават быў вызнаны як інтэлектуал. Тады да мяне па кансультацыі наконт філасофскай веды пачалі прыходзіць і хлопцы з старэйшых курсаў. Даволі хутка знайшоўся і блізкі мне хаўрус, з якім па сёння адчуваю сяброўскую еднасць. Спіс кароткі, таму пералічу: Слава Кіктэнка, паэт з Алма-Аты; Юра Андрыянаў, паэт з Уфы; Сяргей Махоцін, дзіцячы паэт і бард з Ленінграда. (Пазней Слава з Юрам стануць галоўнымі рэдактарамі добра вядомых у Расіі літаратурных часопісаў: першы – алмаацінскага “Прастору”, другі – уфімскага “Бельскія прасторы”.) Санжын Пурэў з Улан-Батара не быў у нашым хаўрусе, бо пераважна сябраваў з манголамі, але ўсе гады навучання мы з ім пражылі ў адным пакоі. Ён ужо меў пяцёра дзяцей, кніжку прозы і юрту ў сталіцы Манголіі замест кватэры. У Санжына выявілася толькі адна загана – ён быў фантастычна харошым чалавекам. Таму ці не ўсе маскоўскія манголы, як і манголы, што рушылі праз Маскву ў Еўропу, не стамляліся раз-пораз завітваць да яго ў госці. “Перманентнае татарска-мангольскае нашэсце на тэрыторыю аднаго пакоя”, – весела скардзіўся я сябрам. Не магу не згадаць хаця б адзін эпізод з той пары нашага жытва. Пасля чарговых вакацыяў Санжын вярнуўся з вэнджанай нагой жарабяці, вышынёй мне амаль па плячо. Ён разгарнуў тоўстую паперу і сказаў: гэта падарунак. Колер вэнджаніны зачароўваў, а ядлоўцовы пах вабіў як сама эсенцыя смакаты. Да таго ж у камплект прэзента ўваходзіла дзве пляшкі элітнай гарэлкі з блішчастымі змейкамі на дне. Зразумела, мы ў момант селі за стол. Я адрэзаў сабе кавалак каніны, пакаштаваў – смачна… А праглынуць не змог. Што і не дзіва, бо ў нас ніхто і ніколі не еў каніну. Нават і падумаць пра такое было гідка. Я прыкрыў рот рукой, і неўзабаве той недажаваны кавалак апынуўся ў кішэні. Толькі што рабіць далей? Чалавек праз паўнеба цягнуў падарунак! І раптам мяне азарыла. “Слухай, Санжын, – прапанаваў я, – гэтак будзе нядобра, калі мы толькі ўдвох нацешымся такім цудам. Давай запросім маіх сяброў”. Санжын ўзрадаваўся, бо любіў частаваць не толькі дабрынёй свайго сэрца, а ўсім, чым толькі мог. Запрасілі… Што і казаць, двух пляшак гарэлкі на цэлую нагу жарабяці нам не хапіла. Таму яшчэ некалькі разоў бегалі ў краму. Калі мы сяброўскім кагалам адпраўлялі Санжына ў Манголію назаўжды, дык я плакаў на пероне, як ніколі раней. А Санжын плакаў у вагоне, прыціснуўшыся да шыбіны так, быццам хацеў яе раздушыць. Ну рыхтык два бабры румзалі… (Пасля “перабудовы” Санжын Пурэў стане Народным пісьменнікам Манголіі.)   Цалкам публікацыю згадак Валянціна Акудовіча чытайце ў папяровым “Дзеяслове”.