…Мова валодае незвычайнай жывучасцю…
І я ўпэўнены – беларуская мова
ніколі не знікне…

— Ігар Шклярэўскі
 
Вольга Гапеева (№92)
* * * учэпістым лапкам самае месца на каваных парэнчах гаўбца схапіцца штомоцы і з кожнаю хвіляй даваць зразумець што цяпер давяраеш пагойдвацца і бачыць што быць супраць ветру – прыгожа ускудлачана пер’е колеру крэсак алоўка упярэмешку з колерам валуна злепленага vajarka’й на ўскрайку мястэчка дзе толькі чорныя горы пагойдвацца у такт тралейбуснага сапрана і ўзгадваць што старыя трамваі спявалі аднак душэўней хаця ў гэтым горадзе іх ніколі і не было затое былі каханкі цяпер яны разам з трамваямі спяць у іншых краінах а гэтым учэпістым лапкам самае месца тут на гаўбцы той што нарэшце здолее іх палюбіць не праз танклявасць або сілуэтнасць але праз гук несамоты які абвяшчае прыбыццё птушынага госця яна будзе любіць кароткія пёры ўлетку і троху даўжэйшыя ўзімку захапляцца спрытнай няўклюдай і абавязкова казаць пра гэта ўголас бо іначай птушкі не разумеюць яны не чытаюць думак праўда ведаюць розныя мовы сярод якіх і чалавечая але з птушкамі рэдка вядуць размовы больш слухаюць іхнія спевы, фатаграфуюць, трымаюць у клетках, палююць і хочацца тады птушкам забыцца на мову людзей маўчаць і чакаць на паэтку бо ў кожнага паэта ёсць свая птушка крумкач, голуб, кірля, бывае яшчэ сарока хаця сярод птушак бытуе павер’е быццам у кожнай птушкі ёсць свой паэт ці паэтка што бы анёл-абаронца піша і піша пра іх свае вершы а птушкі думаюць што гэта малітвы і паўтараюць штодня а некаторыя нават штоночы спадзеючыся што можа хоць так іх пачуе дурны ашалелы непрадказальны бескампрамісны птушыны лёс   * * * прачынаюся па чужым будзільніку перапісваю чужыя тэксты думаю пра чужых нябожчыкаў сустракаюся з чужымі сябрамі размаўляю на чужых мовах фатаграфуюся з чужымі дзецьмі пешчу чужых катоў жыву ў нічыйных пакоях чытаю нічыйныя кніжкі ем нічыйным відэльцам рэжу нічыйным нажом сплю пад нічыйнымі коўдрамі так я вучуся быць госцяй у гэтым чужым і нічыйным свеце і калі мяне потым папросяць я нарэшце сваёю памру смерцю   * * * м а ў ч а н н е пакой куды садзяць і не пытаюцца ці там зручна м а ў ч а н н е выстаўленне уладных межаў і іх добрае дбанне м а ў ч а н н е стратэгія хворых, дзяцей і вар’ятаў м а ў ч а н н е пакаранне без выстаўлення даты смяротнага пакарання м а ў ч а н н е выкрэслівае ўсё са спісу жывых м а ў ч а н н е здрада таму пякельнае але пустое м а ў ч а н н е для паэткі што для верніка адлучэнне м а ў ч а н н е я абіраю мову   * * * Хіле, Кім, Нурдуран, Ліндзе, Крысціне, Марыі, Мод калі пяць жанчын чытаюць са сцэны свае вершы шостая сядзіць праваруч сёмая наперадзе я нарэшце адчуваю сябе ў бяспецы і што гэтая выпадковасць не выпадковасць зусім а доўгая балючая праца стагоддзямі тых хто верылі ў сябе калі не верыў ніхто і гэты ніхто дагэтуль сядзіць сярод нас але нас ужо восем і мне не вусцішна болей   * * * паветраны змей і птушка сустрэліся неяк у небе каля воблака нумар пяць птушка падумала – вось ён мой альтэр эга а паветраны змей сказаў што не ведае птушку хаця яны лёталі разам ужо цэлы дзень – думала птушка усяго толькі дзень – думаў змей але запрасіў-такі птушку на сваю палову неба, пазнаёміў з сябрамі і ў адказ птушка запрасіла змея на сваю палову неба але на 600 кіламетраў не хапіла вяроўкі і птушка сказала давай я дзюбай яе разаб’ю паветраны змей не згадзіўся, сказаў мы не выбіраем да каго быць прывязаным і зваліўся да ног сваёй гаспадыні калі сціх вецер   * * * чарговы ліст ад цябе атрымала сёння чытала яго на гаўбцы, хоць і без каваных парэнчаў калі адкрывала канверт з надзеяй падумала што гэта апошні твой ліст з такім адваротным адрасам яшчэ падумала што час існуе незалежна ад цябе ад мяне і ад нашых аб ім уяўленнях бывае нясецца і за дзень тады пражываю тры дні тваіх, а бывае некаторыя даты зусім выпадаюць і дзіўны такі каляндар вымалёўваецца раптам хаця лічбы і чыслы – гэта асобны тэмат для размовы… яшчэ ты пытаўся пра лёс, таксама няпроста, напэўна мне цяжка абраць адно для яго вызначэнне надоечы чула досыць трапную фразу што лёс – гэта не тое, што з табою здараецца а тое што думаеш, што з табой адбываецца значыцца лёс – адказнасць перад сабою якія навіны? ды асабліва ніякіх: раблю пераклады, нешта чытаю, нафарбавала пазногці хачу вывезці ровар свой на шпацырку праўда то халадно, то яшчэ якая халера вучуся не падпускаць кепскія думкі спрабую сябе зразумець і часам – іншых намагаюся ўсвядоміць свае жаданні бо як высветлілася дагэтуль жыла без іх я кіравалася жаданнямі іншых ігнаравала сябе як вынік – стаю пасярод нейкага поля што за яно? навошта я тут? і куды мне падацца? усё ж галоўнае ў жыцці чалавека гэта яна сама шкада што не даведалася пра гэта раней хаця з іншага боку лепш цяпер чым ніколі так што галоўнае, каб у згодзе з сабой, астатняе – як давядзецца ты пісаў што неяк праз дождж адмовіўся ад шпацыркі захацелася перадаць дажджавік або парасончык штось падказвае, аднак, што іх не прапусцяць ну і ладна, перададзім тады лепш чакалядку пайду патэлефаную стэфе і буду працаваць далей на завяршэнне наконт ліставання яшчэ адно невялічкае назіранне лісты напісаныя зранку адрозніваюцца ад вечаровых напэўна, як і размовы двух непадобных людзей   * * * спраўджваю фіялку ці супадае ейны колер з колерам бэзу што квітнеў калісь ля майго дома даведнік усё ўскладняе дадаючы лаванду і фуксію у гэтай кветкавай разнастайнасці перакладаю твой верш усё што адбываецца з намі – словы усё чым мы ёсць адна для адной – вершы і калі я пішу гэты радок мой лятак выпускае шасі а ты пайшла на шпацыр у парк і ў нашых пакоях сталы з разгорнутымі нататнікамі памаранчавым і чорным у прадчуванні нас, нашых целаў і колерных каардынатаў сумных і сухіх як размовы пасля таго як ты аднойчы сказала што сябрам мне быць не хочаш   паэма “Знакі” 1. забабонамі поўніцца свет і мая галава час ад часу гарадскі дзіцячы фальклор мяшаецца са спрадвечным вясковым мой каханы ў адчаі чытае свой гараскоп на год ён стаміўся ад хворых і як сапраўдны паэт шукае паратунку ў словах чым гараскоп не паэзія? усё залежыць ад інтанацыі але вымаўленне ніяк не даецца майму каханаму таму ён верны служка пані тэорыі і грэбуе практыкай перакатвае мяне ў сваім роце не разумеючы куды зрабіць націск каб я загучала так як магу хаця ўсё гэта адбудзецца потым цяпер мой каханы пакуль не мой і не каханы а разгублены леў сярод катоў, галубоў і кніжак з адчуваннем вяроўкі на шыі ён чытае свой гараскоп   2. першы дзень у горадзе намацваю свае клапаны звяраю гадзіннік вакол задуменныя людзі стомленыя савецкім стэрэатыпам неяк сяброўка сказала, што гэта краіна бы тая путана можа прапанаваць адно – віно і каханне а што яшчэ трэба паэткам хіба каліва сну і добрыя вершы раз-пораз і кепскія жарты, грошы і новыя мовы   3. сёння ў банку незвычайна натхнёна паэткі, паэты запаўняюць паперы колькі вы атрымліваеце на год у лары? які адсотак падатку вылічваецца з даходу? паэты пыхцяць паэткі ўздыхаюць чарговым разам усведамляюць сваю іншавасць або іншавасць анкетаў складзеных для незвычайных людзей якія ведаюць пра падаткі і даходы яны – богі рэальнасці і рацыянальнасці   4. трэці дзень на грузінска-эстонскай мяжы захад і ўсход зменяцца на поўдзень і поўнач гэта апошні пункт прызначэння – марыла я іншых кірункаў свету пакуль не прыдумалі можа прыдумаю я?   5. веданне памнажае смутак а яшчэ падказвае мытнікам дзе схаваная халодная зброя пальчаткі гумовыя трыбушаць мой заплечнік сурвэткі, цукеркі, пігулкі, пракладкі, алей, крэм, пігулкі, грабеньчык, пігулкі, флэшкі, аловак, асадкі, рулетка, пігулкі і гаманцы а трэцяй ночы а трэцяй раніцы усё так адносна адносна мовы на якой мы прызнаемся ў каханні адно да адное але гэта не лічыцца гэта як пабрацца шлюбам у лас-вегасе калі мова – нейтральная тэрыторыя мы ўдаём іншых сябе а можа і самых сапраўдных нашы летакі стаяць побач, адпраўляюцца ж у розных кірунках ягоны – на паўгадзіны раней ах, пенелопа, чаму ты не з’ехала першай   6. for many happy years together надпіс на ўкладанні скрынкі вось мой абраны мой нарачоны цяпер мы разам і назаўсёды умее ён лашчыць скуру маю як ніхто не ўмее маланкаю пралятае па целе мой верны сябра здраджвае толькі аднойчы калі сточваецца клінок тады ніяк мне не распрануцца але нездарма ж я – кандыдатка навук ведаю як на ім завастрыць рашучасць і тады мы зноў будзем разам танчыць удвох мой сцізорык і я   7. чорны сабака пачынае са смерці ўласнай ахвяруючы галавой прачынаюся думаю кепскі знак і не кажыце мне што ва ўсім ёсць добрае нешта што добрага ў адрэзанай галаве бязвіннай істоты гэта ўрок, экзамен – шапочуць вакол галасы але жыццё – тэатр, не школа, здаецца так нам казалі мой каханы сядзіць на ўскрайку ложка а я на ўскрайку сябе гатовая скасаваць усе межы звольніць усіх мытнікаў ніякіх візаў уздоўж майго цела і больш тонкіх матэрый канешне ж гэта захворванне нават жэле мае межы жэле je lait je l’air je le дзяўчына-жэле дзяўчына-вяроўка дзяўчына-цень   8. сярод усіх нармальных мы самыя ненармальныя сярод усіх ненармальных мы самыя нармальныя   9. It’s so easy to love you і таму што? нецікава? вусцішна? нязвыкла? немагчыма? банальна? сорамна? сумна? балюча? не балюча? а хочацца каб балела? каб крывяніла і не загойвалася? каб свідравала і пазбаўляла сну? бо барацьба, бо сэнс нейкі, бо так зразумела і звыкла? бо так вучылі? бо іншага і не ведаў? тое што лёгка прыняць складана не змог   10. It all went wrong цяпер мой каханы болей не мой і не каханы цяпер ёсць толькі цяпер
 
Станіслаў Ежы Лец (№92)
ТЫСЯЧА І АДНА ФРАШКА   Урны (паслявыбарнае) Нашчадкі вочы ўтаропілі, застылі між экспанатаў: – Што гэта? – Урны, і кожная ў попеле спаленых кандыдатаў.   Міфалогія Я прызнаўся даме ў каханні, намякаючы на інтым: “Ці магу, нібы Зеўс, да пані я прыйсці дажджом залатым?”   А яна смяецца гулліва: “Вершатворца, будзь мужыком, а калі зусім немажліва нам без міфаў, прыходзь быком!”     *  *  * Як розняцца людскія лёсы: хто піша вершы, хто даносы, а хто другое разам з першым – даносы выкшталцоным вершам.     Ідэалогія аднаго пісьменніка Не марксіст і не католік – прававерны алкаголік.   Наканаванасць Тут бяссільны прымус і вырак, курсы крытыкі і дрэсуры. Гэты вырасце й будзе сатырык, той – начальнік аддзела цэнзуры.     Пра людзей У людзей няшмат паўнамоцтваў: новы гімн – ці турэмныя шлягеры. Вось ты ў лагеры пераможцаў, а пасля ў пераможцаў – у лагеры.     Радасць плагіятара Сяджу ў бібліятэцы, адводзячы душу: чытаю свае вершы – якія напішу!     Фрашка Жонка прыехала ў госці нарэшце – цэлы курорт абмяркоўваў патрошку, як мы ўдваіх, бы жаніх на нявесце, тыдзень і два не вылазілі з ложку. Месяц кахаліся мы ўсё нястомней... Класік пісаў, што нуду абуджае жонка ў мужчыне. Наіўны!..   P.S. Не помню, ці я казаў вам, што жонка чужая?     Фрашка Раз на нудысцкі пляж зайшоў у паліто эксгібіцыяніст – сышліся дзве культуры. Ім паказаў усё, а гадам – хоць бы што... Ён закрычаў: “Банзай!” – і выскачыў са скуры.     Пра некаторых “Ідзем да Хрыста!” – яны хваляцца горда. Навошта? Каб крыкнуць: “Жыдоўская морда!”     *  *  * Баляць галовы і ў святых ад німбаў залатых.     *  *  * Жабракі на катэдральным цвінтары не жабруюць – атрымоўваюць дары!     Непаразуменне На холадзе пляскаў, каб рукі сагрэць, у далоні. Праходзіў актор – і схіліўся ва ўдзячным паклоне.     Кожнаму штосьці належыць Кожная хвойда свайго мае Фройда.   Кожная гніда – свайго Парменіда.   Кожная чарка – свайго Петрарку.   Кожная вена – свайго Шапэна.   Кожная здрада – свайго дэ Сада.   Кожная страта – свайго Герастрата. Кожная ср…ка – свайго Бальзака.   А кожная нага – свайго Дэга.   Кожная ў свеце штуковіна мае свайго Бетховена.   Кожны жывы мае нешта. Астатнім – рэшта.     Цяжкасці паразумення “Куды ты спяшаеш?” – у хвалі пытаю, ды за паварот адплыла хваля тая, а іншая, што наўздагон ёй цячэ, пытання майго не пачула яшчэ.     Сатырычныя лаўры Сатырыку ўпляце ў вянок лаўровы ліст пабіты ў вершыках удзячны мазахіст.     Адноснасць У сараканожкі – гора: трыццаць дзевяць мае ног. Горка скардзілася ўчора, што няроўна дзеліць Бог.     Скрозь слёзы Не кожны ідал неўміручы, не з кожнай дупы выйдзе дучэ, не ўсім венерыкам – Венеру, не ў кожнай сральні быць пленэру, не кожны шыбенік павешаны, не ўсе прарокі пішуць вершамі, не кожны Бог – занудны клірык... А то б усім – смяротны вырак.     *  *  * Цікава, калі ўрэшце пазнаёмяцца унук паэта з цэнзара нашчадкам, – каму з унукаў прыйдзецца саромецца, каму – хваліцца дзедавым заняткам?     *  *  * Запытаўся гарбун асвечаны: “Ці бязгорбы вярблюд – скалечаны?”     Графаману Усякая Муза – жанчына, што любіць прэзент, камплімент, ды гвалціць яе – злачынна, тым больш, калі ты – імпатэнт.     Папярэджанне Герастрат – цяпер паэт, што безгаловым паліць сэрцы. Нецэнзурным дзеясловам.     Пра салідарнасць Вальтэра купіў нашай моваю, бо мёртвых калег падтрымоўваю.     *  *  * Напісанне гімнаў і пэанаў – спецыяльнасць нашых графаманаў: так багоў малюе верш хвалебны, што сатырык болей непатрэбны.     Пра фрашку Як фрашку перажыў герой яе гаротны? Ледзь не памёр, але зрабіўся несмяротны.     Ноч Паэт сніць водары нязнаных нам батанік, зрываючы ўва сне з русалкі лёгкі станік, сніць, як па небе цмок ляціць дзівосным дзівам, і смачныя сыры з халодным моцным півам, і салаўіны спеў, як месяцовы лівень... Сніць, і ўсю ноч дрыжыць – і чэшацца ўвесь жнівень, бо зноў пасцельны клоп, глухі да песні боскай, прыпаў да генія сваёй душою плоскай.     Пра Зоську Зоська-манашка шчыруе ў мальбе. Злітуйся, Божа, з самога сябе!     На могілках Ходзіць фартуна вядзьмаркай касою. Смерць не чытае газетаў і кніжак: як непісьменная цётка з касою, подпісы ставіць – за крыжыкам крыжык.     Між паэтамі Версія для далікатных З ніваў чужых ты збіраеш свае ўраджаі. – Гэта абраза? – Ды што ты, метафара не абражае.   Версія для таўстаскурых Крадзеш ва ўсіх, не шкадуеш ні лаўраў, ні пенсій. – Гэта абраза? – Ды што ты, я ў пераносным сэнсе.     Парадокс З кожным годам пытанне гучыць у душы ўсё трывожней: “Калі ж апошняя навалач стане навалаччу апошняй?”     Пра моду Мы ў тонусе й добрым тоне, глядзім у часопіс новы: з чым у гэтым сeзоне трэба насіць галовы?     Супраць адкрыццяў На Месяц? Але не са мною, мне досыць паверхні зямное, для космасу я стары. Бо хтось яшчэ вернецца з Месяца і скажа: “Там шмат чаго змесціцца, збудуем там лагеры!”   Магіла паэта Сюды спяшаецца паломнік, як да кастальскае бруі. Стаіць абкаканы ўвесь помнік. Не страшна. Гэта салаўі.   Слоган Пацярпеўшы перамогу, свой шалом патрыёт здае ў металалом.     Пра паэта На шостым тварыў пачуцці. Бо першых не меў пяці.     Пра нейкую Столькі цноты ў гэтай лілеі, аж сама ад нявіннасці млее.     Або – або Быць лэдзі – тады ўжо Гадзівай. Быць сучкай – тады ўжо праўдзівай.     Хлеб наш надзённы Дзеля хлеба, толькі дзеля хлеба з кімсьці і катлету з’есці трэба.     Пра вакацыі Адпраўляем думку ў адпачынак. Каб не намякала нам на ўчынак.     Пра нябожчыкаў Бывае, нябожчык ніяк не сцяміць, што ён мярцвяк.     Класіфікацыя І нават найвышэйшы рангам асёл не зробіцца мустангам.     *  *  * Хто спецыялісты ў справах веры? Люцыферы.     Пра механіку Дасканалай машынкай зрабіў яго страх: адкрывае душу – пры замкнёных дзвярах.     Указальнік Усе дарогі – да Рыма. Кожнай можна праехаць міма.     Пра намеры Не асуджайце мужчынаў, паненкі і пані! Іхні намер празрысты, як вашыя ўбранні.     Дзяўчыне Твае вочы мне ззяюць згубаю. Твае вусны прарочаць файнае. Адыдзі! Праз цябе, мая любая, эпігонам зраблюся Гайнэ я.     Злачынства і пакаранне Ён чытае ёй вершы – мае, як свае, а яна яму сэрца навек аддае, і ніякая песня мая ўжо не ў стане ліхадзея ад ейнага збавіць кахання.     Пра час Ахвяра і кат – дзве стрэлкі, адзін цыферблат.     Пра ваўкоў і авечак І сытыя ваўкі, і цэлыя авечкі, бо сёння гусакі, а заўтра чалавечкі.     Герой! Адным пальцам усіх перамог у баі вырашальным. Бо той пальчык быў указальным.     Пра снабізм І ў мышынай дзіры жывуць снобы: шчуры.     Пра адказнасць Кожны каменьчык лавіны лічыць, што ён нявінны.     Пра органы слыху Як вухам пачуць немагчыма, то бліжнія чуюць вачыма.     У ціхім лесе У ціхім лесе паляўнічы ўзвёў курок. Ліс адказаў: “Я зразумеў намёк!”.     Датклівы Сам не паліў людзей, а толькі дровы нёс, і вельмі мучыўся, што дым казыча нос.     Ключавое Знайдзіце ключы хутчэй для адкрывання вачэй.     Прывыканне І прынцэса на гарошыне патроху пятай кропкай прывыкае да гароху. Што казаць пра чалавечыя галовы, менш пяшчотныя за ніжнія паловы.   *  *  * Вясна, лета, восень, зіма, Вясна, лета, восень, зіма, Вясна, лета, восень, зіма, Вясна, лета, вось... І нас няма.     Пра двух нябожчыкаў Той загінуў, як Гектар, гэты жыў, як дырэктар.     Інфармацыя для роздумаў Нават з Эльдарада, шчыра вам кажу, жыхары ўцякаюць за мяжу.     Тысячы год Тысячы год, як плывуць, абмінаючы рыфы, разам міфічная праўда й праўдзівыя міфы.     Напэўна ж! Каб далі нам бочку Дыягена, доўга б не стаяла ў нас пустой: бочку Дыягена вокамгненна мы напоўнім вогненнай вадой!     Пра святасць За святыя німбы гэты біўся з тым бы.     Аптымістычная фрашка Для кожнага асла дзесь траўка падрасла.     Пра планаванне Змяняюцца багі – і ўжо ўзгаднілі мы, каму блюзнерыць, а каму пяяць псалмы.     Пра дарогі Каб хоць нехта з нашых начальнікаў галавой зразумець бы змог: лепш дарогі без указальнікаў за ўказальнікі без дарог.     Руплівец культуры – Цяжка арэцца культурная ніва? – Я толькі ўгнойваю, – хмыкнуў ляніва.     Time is money “Ці ты ўжо на сёмым небе? Падай хоць маленькі знак!” – на пахаванні секунды лічыў спадкаемца-сваяк.     Твар Твар палітычнага ладу добра відаць толькі ззаду.     Законы фізікі Цяжка паціху-памалу грымнуцца з п’едэсталу.     Роздум Кепска будзе нам, грэшным, нягеглым, калі неба дамовіцца з пеклам!
 
Віка Трэнас (№92)
*  *  * Жыццё тваё спрытна круціцца, як вініл – адныя і тыя ж сюжэты, як захады і ўсходы, як вакол сонца планеты, паўтараюцца. Нішто так не мабілізуе, як пачуццё віны: і нашым і вашым, і тым і гэтым усё, што ты робіш, не падабаецца. Аднак за ноччу прыходзіць раніца, прыносіць новае і фартовае. “Толькі каб аб трывогу забытую не параніцца”, – думаеш, ставячы новыя трэкі, і ведаеш – атрымаецца.   *  *  * Калі ты ўпадзеш на самае дно тугі – адтуль узлятаць вышэй. Калі развітаўся з блізкім і дарагім – напаткаеш хутчэй яшчэ свой лёс выпадкова. Каб твой імпэт не пагас, Пегас дасць на шчасце падкову. Не спыніцца час. І не паскорыцца час.     Як мама. Як тата 1. І сніцца табе, што яна не спіць, трывожыцца, штохвілю ў акно ўглядаецца, а там – золка, змрочна, туманна. Шукае цябе, як у тумане вожыка, а ты за гарамі-морамі, за акіянам. І раптам заўважаеш, што хвалі паўночныя б’юцца аб бераг у такт ейнага сэрца, і што яна насамрэч – усе твае дзённыя і ўсяночныя, і яно ў вас адно на дваіх агульнае б’ецца. Холадна тут, настыла. Апранаеш шапачку і пальчаткі, як мама вучыла. Гэта яна – усе завяршэнні твае і пачаткі. Як мама?   2. Вы разам з татам (табе 32, тата – ужо на пенсіі), прыдумляеце імя багоўцы, што заляцела ў кватэру і засталася зімаваць на фіялцы. Кузьмінічна. Вы разам з татам глядзіце забаўныя ролікі з совамі, якія смяюцца, і з гаварушчымі папугайчыкамі. А калі ты далёка, вы строіце міны адно аднаму праз відэа ў скайпе, каб было весялей. Яму не трэба казаць мне: Гэта жыццё, дзетка, будзь асцярожнай. Я і так усё памятаю. І пытацца: “Почему не звонишь?” Я і так патэлефаную.     *  *  * Мы прячем глаза за шторами век. В. Цой Калі ты замыкаеш душу на вялізны замок і закрываеш вочы павекаў фіранкамі, каб чорна было табе і ўваччу і ўвушшу – не цешся неспадзяванкамі! Калі б нехта нават і змог з цёмнага шляху збочыць, хто ў стане пабачыць цябе і пачуць? Толькі Бог.     *  *  * У той рэдкі момант, калі чутно, як расце трава, Калі ад будзённых думак свабодная галава, Калі крыкі чаек на прывакзальных вежах Нагадваюць пах Балтыйскага мора свежы, Я трымаю рот на замку, Бог бярэ мяне за руку: “Сачы, не паказвай шчасця свайго, маўчы!” – А як забаліць нясцерпна, не варта трываць – крычы! – дадасць ахоўнік-анёл на маім плячы.     *  *  * Ты чытаеш гекзаметры ў рытме хваляў марскіх гучна, голасна, ледзь не крычыш у сябе ўнутры, і калі не адмовяць пачуцці, зрок і слых, ты не здолееш захлынуцца ў сваім віры. У замкнёнага кола ў нутры схаваны вуглы, у засмяглай рэчкі ў нутры – бяздонная глыб.     *  *  * зноў надзея мая на найлепшае на вырашэнне на ўваскрашэнне прарасла маладою травой а ўсяго толькі – колер юнай лістоты нованароджанай сёлета ў модзе     *  *  * Ты больш не шукаеш, як перажыць адзіноту. Ты носіш яе ўнутры, як сасуд, напоўнены ўспамінамі і пяшчотамі. І, каб не расплёскаць сваю самакаштоўнасць, нідзе нікому ніколі яе не паказваеш. Нечаканае шчасце гэтак сама, як і несуцешны боль, любіць адно цішыню.     *  *  * Калі адчуваеш: нябачная нітка, што звязвае нас, ледзь-ледзь – абрываецца, успомні: сонечны бераг, непераможная Ніка, на плечы накінуты плед і ясная раніца. Успомні салёныя хвалі марскія – аб сілу і гонар іх можна параніцца, і станеш такім, бо перамагаюць такія. Згадай, каб не паддавацца паніцы. Наш час прарастае скрозь брудны асфальт, і напаўняюцца лёгкія цёплым паветрам. Спеліцца верасень і ўзмацняецца вера. Час завяршае гештальт.
 
Уладзімер Арлоў (№91)
Аркады Падуі Балада Элю І на донцы келіха сум па барока у Францішка праблемы не існавала не існавала самога барока ні Іль Джэзу ў Рыме ні Божага Цела ў Нясвіжы   твой гатэль насупроць Святога Антонія на сняданак прашута з марэлямі калісьці ты прывёз такія з Адэсы бабуля зарадавалася: марэлі! ты спрабаваў пярэчыць: абрыкосы марэлі дзетка марэлі абрыкосы неяк брыдка   вярнуўшыся пачастуеш марэлямі сонечную марэлевую істоту марэльку на вусны марэльку на шматзначную кропку пупка марэльку ніжэй ніжэй і глыбей глыбей не трэба баяцца выцягнеш марэльку за срэбную нітачку яна ўжо злучыла вас дотыкам да вечнасці як далёка залятаеш пасля ранішняга келіха ламбрускі!   Францішак заходзіць без чвэрці дзесяць бярэ прашута тры скрылікі дынькі такога колеру пушок над міжножжам у Вулі у Вулляніцы з Запалоцця у Вулечкі   Францішак адмаўляецца ад кавы гарбата Earl Grey з цытрынай цытрыну дастае з кішэні выціскае тры долькі ў кубак першы раз у каралеўскім садзе саспела адзінаццаць цытрынаў у зайздроснікаў саспела роўна столькі ж даносаў: русін вырасціў агіднае кіслоцце зняць з яго прэміяльныя!   Францішак глядзіць Euronews на бульвары Рамблас у Барселоне аўтобус наехаў на мінакоў трынаццаць загінулі на месцы Алах акбар! хтосьці абураўся: якая там вайна цывілізацый?   яшчэ гарбата і тры долькі учора адшчыкнуў цытрынку у батанічным садзе адразу накінуўся рой пчолаў джаляць думаюць яму балюча бароняць заразы цытрыны свая   ІІ Ціт Лівій у такія раніцы раіў келіх віна з трыма савінымі яйкамі дзе іх узяць пакутліва думаеш ты ля кенатафа Ціта Лівія ў Palazzo della Ragione аднекуль умешваецца Шымборска як прадчуваная робіцца словамі музыка лесу пяяная совамі як фармулюе нам вожык апорыі думалі спіць а ён бачыць гісторыі пакуль ні соваў ні вожыкаў гісторыі відавочна прысутныя   у Падуі Лівій нарадзіўся выпіў першы келіх пакуль без савіных яек стаў улюбёнцам падуанскіх жанчын і падуанскіх соваў з’ехаў у Рым напісаў 142 тамы рымскай гісторыі выпіў 1420 паводле іншых крыніц 14200 келіхаў віна з савінымі яйкамі вярнуўся да падуанскіх соваў усе дарогі вядуць у Рым усе совы лятуць у Падую   пра яйкі пісаў і Стэндаль Стэндаль любіў не назаўтра а на закуску звычайныя курыныя пацвердзяць табе ў кавярні Педрокі а тая кавярня зусім недалёка (увага! не збівацца на рыфму!)   Бог з імі з яйкамі совамі Стэндалем яечняй з шасцю зыркімі вочкамі ты вырашыў неадкладна выпіць з Лівіем найлепей схавацца за каменем ганьбы на камень у Palazzo саджалі запазыкаў саджалі без штаноў сядзелі пакуль не адмярзалі яйцы ну навошта так груба? моршчыць пародзісты нос Марэля     калі цябе зловяць каб пасадзіць без штаноў ты з гонарам скажаш: я п’ю фалернскае фалернскае колеру растопленага на патэльні цукру у дзяцінстве вы рабілі з такога цукеркі ці рабілі цукеркі з цукру Хрыстос з Пілатам? фалернскае яны бясспрэчна пілі пілі Ціт Лівій з Актавіянам Аўгустам Данатэла з Гатамелатам і Дантэ Дантэ піў у суседнім доме фалернскае скажаш ты пілі кентаўры і кентаўрэсы з вашых фрэсак адну бутэльку ты давязеш да Айчыны там вядуцца такія кентаўрэсы… на тваёй мове кентаўрыцы яны дадуць падуанскім фору асабліва Марэля калі скачаш з ёю па лугах і лясах узлятаеш да самых соваў вожыкі адно лыпаюць вачыма Францішак ведае пра савіныя яйкі Ціт Лівій раіць на дадатак смажаных канарэек з часныком і перцам у Полацку абыходзіліся халодным агурочным расолам дзе яго ўзяць пакутліва думае Францішак у палацы біскупа пасля экзамена усё толькі пачыналася   ІІІ у капэле Скравеньі душу лашчыць думка як непарыўна знітаваныя грахі й мастацтва   ці займала гэта карузліка Джота? цяпер у нас без лёстак славяць Джота1 у сёмым коле пекла чэрці Дантэ катуюць Рэджынальда Скравеньі сын Рэджынальда збудаваў капэлу тую каб выкупіць грахі татулі-ліхвяра а Джота запрасіў на аздабленне сценаў вось так і нарадзіўся Рэнесанс даволі ўжо радкоў рытмізаваных! спыняе Марэля   на Страшным су́дзе усім у сраку будзе кажуць гэта Адам Міцкевіч   на Страшным су́дзе ў Джота мужчыны адлучаныя ад жанчын відаць каб хоць там не грашылі бо да таго месца вялікую ласку імаюць Марэля не пагаджаецца: каб пакутавалі ў расстанні аднаполыя варыянты вы не разглядаеце   перад Страшным судом Джота Францішак бачыць Вулляніцу залатыя слівы першых грахоў макавы россып радзімак на шыйцы чаму ў пекле параўнаўча з раем усё больш дынамічна і вынаходліва? хацелася б абмеркаваць тое з Лютэрам на жаль са старым ужо не пагаворыш як ты пасмеў крычыць мяне апярэдзіць шпурляецца чарніліцамі-каламаркамі сцяна ўжо сіняя як дупа мерцвяка у анатамічным тэатры   ІV у дзяцінстве ты марыў стаць патолагаанатамам не хапіла руплівасці практыкі добрых настаўнікаў ты заўсёды сачыў за поспехамі патолагаанатоміі напісаў пра яе поспехі лірычны верш заслужыў квіток у анатамічны тэатр у заплечніку лусцік з прашута біклажка з грапай настальгія па бел-чырвона-белым сале   у той лістапад гранту на тэатр яшчэ не было у палацы дожаў у Венецыі хацелі фантастычны адкат сем прафесарскіх чарапоў у зале медычнага факультэта мелі жывых уладальнікаў з трыма Францішак выпіваў Богу к пахвале і люду паспалітаму дзеля добрае навукі   тэатр поўны чалавечых целаў аншлаг маэстра аншлаг! Венецыя дае два целы на год мужчыну і жанчыну сёння самагубіца з-пад моста Riаlto секутар робіць першы разрэз так рэжуць спелую дыню першакурснікі праз аднаго трацяць прытомнасць ад салодкага паху выканаўцы галоўнай ролі ад вітражу чужых вантробаў ад голаду ва ўласных кішках   твой лусцік з прашута ідзе тугавата асістэнты рыхтуюць печ там вараць цела каб атрымаць шкілет тлумачыць табе спалатнелы студэнт павісае абмяклы на тваім плячы секутар выразае сэрца хто сказаў што мёртвыя не баяцца смерці?   Францішак дастае караімскі піражок з Трокаў адпівае з біклажкі грапы ён пачаў бы першы разрэз на цалю вышэй ягоная Паола з умелымі рукамі і вуснамі з аўстэрыі насупроць Святой Лючыі некалі ператворыцца ў зграбны шкілецік сёння ён будзе любіць яе асабліва жарсна адкрые ў яе новыя брамкі запоўніць яе цалкам уявіць што падзяліўся на трох нават на чатырох Францішкаў   ты старанна запіваеш свой лусцік грапай анатамічны тэатр робіцца прытульным маленькі мілы Калізей калі-небудзь ты вернешся сюды з Марэляй Марэля любіць тэатр святлеюць яе вочы калі каштуе яна гэтага мёду   V ты хацеў бы вучыцца ва ўніверсітэце што тут называюць проста Бо ты хацеў бы вучыцца ў Бо Бо тут вучыліся Везалій і Тарквата Таса Бо тут праціралі штаны Капернік і Казанова Бо ля паўднёвых сходаў цябе сустракае Лукрэцыя Карнара2 няхай бы сталася гераіняй тваіх сноў і галюцынацый Бо такі цёплы мармур Бо такія жывыя блакітныя жылкі Бо яе аголеныя плечы хочацца пацалаваць ізноў (яе доктарская ступень таксама натхняе) Бо адной вельмі істотнай часткаю тваёй істоты ты ўжо разумееш Пігмаліёна Бо Тваё валадарства і сіла і слава вы кажаце: на венецыянскім дыялекце Бо гэта бык на ўсіх тваіх дыялектах Бо гэта Бо так маленькі ты называў Бога Бомы ў сенцах дзедавай хаты Болю якая сведчыла што ты жывы Бо цябе міласцівы Бог з таго языка на свет пусціў у Бо чуецца Борхес His end and his beginning3 Францішак сустракаў Борхеса у Вавілонскай бібліятэцы ты не памыліўся сказаў Францішак: Парацэльс аднавіў ружу з попелу я стаяў за калонай тонка ўсміхнуўся Борхес   Парацэльс падаруе ружу сіньёры Лукрэцыі ты пацалуеш мармуровае каленца (у сексалогіі гэта называецца фетышызмам) адчуеш на вуснах кроў ад ружавых шыпоў Марэля затрымціць ад рэўнасці напішаш Марэлі sms: назваў тваю радзімку Лукрэцыя Карнара адказ прыйдзе праз два дні: primitivo   VI сутулы Гатамелата фларэнтыйца Данатэла набіў аскоміну яшчэ ў мастацкай школе цябе заслужана адлічылі ты добра маляваў адных катоў дакладней котак у творы Данатэла цябе цікавіць пастамент склеп з двума дзвярыма дзверы жыцця на замку дзверы смерці як і мае быць наросцеж Сенека задаволены: дзверы адчыненыя можаш пайсці у Святой Джустыне мошчы святога Лукі (яго не адлічылі з мастацкай школы) адзіны з апосталаў не габрэй адзіны неабрэзаны ты ніколі не быў антысемітам але прыемна ўсведамляць: апосталам можа стаць не толькі габрэй   на сцяне базілікі направа ад увахода графіці з лічбамі такое ты бачыў у Горадні на Каложы: тут я і Нэлі саграшылі пачалі 21.30 скончылі 22.15 відаць былі школьнікі або настаўнік і вучаніца або вучань і настаўніца настаўніца анатоміі як некалі ў цябе   твой сябар дзяліўся: з настаўніцай займаемся 45 хвілін з дацэнткай акадэмічную па́ру дацэнтка любіла казаць вам секс дае адчуванне што мы жывыя называла твайго сябра мядовым катом цяпер ён там дзе ўсё больш дынамічна і вынаходліва праўда настаўніцы і дацэнткі асобна ад вучняў і студэнтаў затое разам з вучаніцамі і студэнткамі тут Джота даў пудлу   твой сябар быў скульптарам так і не даведаўся што Гатамелата ў перакладзе мядовы кот на памінках дацэнтка узяла пад сталом тваю руку дацэнтка ўмела гаварыць аксамітным шэптам мужчына не бывае старэйшым за жанчыну якую ён зараз абдымае ты абяцаў падумаць над прапановай   пражскі рабін Лёў казаў Францішку на гэтым свеце не здзіўляйся ніякай праяве на тым свеце не здзіўляйся таксама Голем моўчкі забаўляўся з айфонам   VII на Падую падаюць ападкі у выглядзе мокрага дажджу з пялёсткамі марэляў нясіце прэч парасоны! у часы перамогі на Сініх Водах Венецыя дала грант на бясконцыя лабірынты аркадаў   той лістапад быў знобкі і мокры дакладна як у Полацку праўда ў Полацку няма аркадаў гарачага віна з прыправамі і грапы учора доктар медыцыны Франчэска Фульманелі узяў яго ў аркадах за гузік: слухай цёзка чым у тваёй Гіпербарэі ратуюцца ў гэткую непагадзь? захапі наступнага разу пляшачку дзеля пажытку добрага ў прадрыглым Бо   у падуанскіх аркадах падуанкі аддана падаюць у абдымкі чужаземцаў так у вечаровым сутонні падаюць у далоні спелыя бэры і сапяжанкі так падаюць на вусны кроплі сляпога дажджу у тваіх шыротах яго завуць слёзы прынцэсы   твая прынцэса бярэ цябе за руку потым за нешта яшчэ вядзе пад скляпенні з соннымі кажанамі там пахне канваліямі і кавай там няма ўсталяваных у часы Нерона відэакамер там прыходзіць на дапамогу паэт Алег Мінкін у жорнах дзён бязлітасных і мулкіх вы схочаце на міг знайсці спачын і ўспомніце шукаючы прытулку абдымкі ратавальныя жанчын і ўчуеце рыпенне ложкаў мяккіх і шолах сукні і канвалій пах і сэрца будзе гулка-гулка тахкаць скрозь недавер застылы на губах ложкаў няма ложкі выкрасліў за саветамі пільны рэдактар ёсць ціхія ўскрыкі смех на зразумелай кажанам мове гэта толькі працяг верша ты чуеш Марэля?   кажаны вылятаюць на начны дазор калісьці ты хацеў стаць кажаном учаперыцца ў валасы настаўніцы анатоміі ты быў цяжкім падлеткам настаўніца ўсё зразумела   What is your name my darling? My name is Padova4 адказвае духмяная цемра   VIII на Prato della Valle каб не згубіцца не разгубіцца не шукаць паратунку ў канале пачынаеш шукаць знаёмых   той сіньёр выліты ваш прафесар прафесар быў улюбёны ў Рым і італікаў натхнёна прамаўляў за далёкай катэдрай вы глядзелі эратычныя сны смакталі праз саломінку вугорскае віно Bykaver зялёныя пляшкі нагадвалі цэнтурыёнаў аўдыторыя нагадвала амфітэатр Наташа з вашай групы рабіла на верхнім ярусе мінеты свайму хлопцу з пятага курса праз плошчу з цікавасцю назіралі партрэты членаў палітбюро на Доме ўрада да Падуі было гэтаксама блізка як да Марэлі Марэля не хацела есці суп у дзіцячым садку любіла збіраць з бабуляю дзьмухаўцы   на Prato della Valle статуі славутых падуанцаў не зводзяць з цябе вачэй яны пакрыёма мяняюцца месцамі яны не супраць каб іх зрабілася болей надакучылі за столькі гадоў адна адной даведнік сцвярджае: статуй семдзесят восем у цябе атрымліваецца семдзесят дзевяць зноў семдзесят дзевяць адна статуя відавочна дыхае ля ног бляшанка з-пад цукерак Mozart ты апускаеш у бляшанку два еўра grazie singor кажа статуя let’s have dinner shall we кажаш ты sorry I can’t I’m married5 адказвае статуя з польскім акцэнтам   Францішку прасцей чым табе падумаеш нейкія статуі сам стаіць у пяці гарадах у трох краінах самы недарэчны ў Празе навошта яму пяро ў руцэ? Францішак ужо тройчы адломваў уторкнуў б скульптару тое пяро ў сраку Міцкевіч быў бы задаволены   ты не дарэмна баішся статуй у дзяцінстве начытаўся Мерымэ начаваў дома адзін прахапіўся а ў дзвярах Венера Ільская масянжовая з пацінай на ўзножжы як у Мерымэ CAVE AMANTEM сцеражыся той што цябе пакахае працягвае да ложка рукі   ты думаў памрэш не памёр прыехаў у Падую запытаўся ў юнай экскурсаводкі ці былі ў яе галюцынацыі ці чытала яна Мерымэ адказ адмоўны дарма што Кармен заўтра запытаеш пра іншае   IX у Зале сарака6 Кармен ты і сорак кітайцаў жуюць паціху ластаўчыны гнёзды ведаюць кітайцы гнёзды свая   што ты хочаш спытаць у Францішка? ці былі ў яго жанчыны ў Падуі? у Падуі была Паола хацела ад мяне дзетку ці быў ён шчаслівы з Маргарытай? усё пачалося яшчэ пры жывым мужы кожны мае права на таямніцу   Францішак глядзіць на свой партрэт худы голены коратка стрыжаны хто заўгодна толькі не ён нічога дзіўнага з мастаком яны сустрэліся тады ўпершыню Джакома Форна7 трыццаць тры плямка вохры на лбе падобны на дзятла Беніта Мусаліні пяцьдзясят дзевяць падобны на дучэ да выхаду Італіі з вайны роўна год мастацтва належыць народу абвяшчае дучэ на плячо дучэ сядае матылёк з чорнымі крылцамі мастак Джакома Форна жагнаецца Franciscus Skoryna de Poloczko чытае дучэ там ваююць мае хлопчыкі   Францішак памятае як у Беразвеччы немцы расстрэльвалі палонных італьянцаў адзін лейтэнант трымаў у руцэ рамонак да астатняга імгнення абрываў пялёсткі кахае – не кахае? жыццё – небыццё?   Францішак бачыў дучэ і Клару Петачы на міланскай бензакалонцы Беніта і Клара не запраўлялі аўтамабілі віселі дагары нагамі як упаляваныя звяры ходзячыя ў пустыні ці знаюць ямы свая? Францішак бачыў дом дзе Беніта абняў Клару перад расстрэлам мастак Джакома Форна не дачакаўся мемарыяльнай дошкі Клару застрэлілі першай Францішак паклаў пры дошцы шэры каменьчык Клара на партрэце такая летуценная   твая экскурсія сёння апошняя пад партрэтам Францішка катэдра Галілея паўтара чалавечыя росты усярэдзіне можна схавацца бюст Галілея не пярэчыць табе робіцца горача героі Джота ужо валакуць цябе туды дзе ўсё больш вынаходліва ты не хацела б застацца тут нанач? Кармен не збіраецца стаць беспрацоўнай Кармен круціць пальцам каля скроні выходзіць за кітайцамі у катэдры можна выцягнуцца на падлозе паслухаць як працуе шашаль гісторыі цудоўная кажу вам калыханка   Х ты выбіраешся з катэдры пасля кароткага здаровага сну фрэскі ў аліўкавым святле месяца Стэфан Баторый мружыць вочы Галілей парыпвае катэдрай да проймы з анатамічнага тэатра лепей не прынюхвацца   у дзверы шкрабецца мышка зялёная сукенка з фальбонамі пляшка Primitivo такая самая ў тваім заплечніку піца не паспела астыць заўтра мяне звольняць з працы Уільям Харві8 з процілеглай сцяны чуе як разганяецца твая кроў ты даруеш мне Марэля?   Кармен хоча зверху зялёная сукенка не замінае Зала сарака поўніцца таемнымі рухамі нявымаўленымі на розных мовах словамі   напэўна я німфаманка мне хочацца з усімі імі Галілей шкадуе што ён толькі бюст Баторый гатовы ўступіць у гульню Ян Каханоўскі цалкам на баку Баторыя як тваё сэрца? адкуль яна ведае пра сэрца?   Кармен не збіваецца з рытму назва рытму ўвекавечаная на фрэсцы: de Poloczko de Poloczko de Poloczko Галілей хутка грымнецца з катэдры de Poloczko de Poloczko чаму табе мрояцца залацістыя хрызантэмы? de Poloczko de Poloczko на партрэце Баторыя толькі карона і кніга de Poloczko de Poloczko на партрэце Яна Каханоўскага гуляе ветрык de Poloczko de Poloczko   з-за катэдры выходзяць Марэля і Францішак Францішак у доктарскай мантыі у руцэ ў Марэлі залацістая хрызантэма                                        6 жніўня 2017   ________________________ 1 Радок з “Боскай камедыі” Дантэ. 2 Лукрэцыя Карнара (1646 – 1684), італьянскі матэматык і філосаф, першая жанчына з доктарскай ступенню. 3 Навела Хорхе Луіса Борхеса. 4 Як цябе завуць, дарагая? – Мяне завуць Падуя (англ.). Pаdova – італ. назва Падуі. 5 Давайце павячэраем  разам. – Прабачце, не магу. Я замужам (англ.). 6 Зала з фрэскавымі партрэтамі сарака найславуцейшых іншаземцаў – выхаванцаў Падуанскага ўніверсітэта. 7 Джакома Форна (1909 – 1989), італьянскі мастак, аўтар фрэсак у Зале сарака (1942). 8 Уільям Харві (1578 – 1657), англійскі медык, першаадкрывальнік цыркуляцыі крыві.
 
Алесь Разанаў (№91)
* Кветка распускаецца – і пераўзыходзіць пупышку, завязь выяўляецца – і пераўзыходзіць кветку, яблык выспявае – і пераўзыходзіць завязь, зярняты адтуль­ваюцца – і пераўзыходзяць яблык. Жыццё ў самапераўзыходжанні, і чалавек істотны сваімі можнасцямі.   * Тое, што здараецца з некім, здараецца і з табой, але на адмысловай адлегласці, і гэтай адлегласцю кожны з’яднаны з усімі і ад усіх адасоблены.   * Не так паглядзеў, не гэтак падумаў, не так сказаў… Вяртаюся, каб удакладніцца, да месца, дзе адбылося тое “не так” і “не гэтак”, а яно ўжо разышлося па ўсім свеце.   *  Quo vadis? Адной сваёй іпастассю ў мінулым, другой – у наступным, сам чалавек хада, і нехта заўсёды ведае, куды ён ідзе.   * Будучыня не тое, што настае, а тое, ува што настаюць і што мінулым не становіцца.   * Дзверы адчыняюцца і зачыняюцца. Толькі адчыненыя – яны дзіры, толькі зачыненыя – астрог, але яны адчыняюцца і зачыняюцца і гэтак на свой лад вытлумачваюць чалавека.   * Спажываю горшае, каб урэшце выбавіцца ад яго і мець справу адно толькі з лепшым, а сваякі і знаёмцы мяркуюць, што тое, што я спажываю, мне самае лепшае, мне найбольш даспадобы, і мне прыносяць яго зноў і зноў.   * Верш не вынік майстэрства, верш – вынік з майстэрства, і гэтым “з” істотны.   * Трэба было не гэтак, а так!.. Гісторыя не ведае ўмоўнага ладу, а жыццё ведае, і, можа, самыя прыгожыя кветкі цвітуць у садах умоўнага ладу. Паралельна з гісторыяй творыцца парагісторыя, і ўмоўны лад – дзейны лад. Усё, ува што чалавек укладаецца душою і духам, нібы прароцтва, урэчаісніваецца – знаходзіць адно яму вядомую рэчаіснасць.   * Калі супротнік перамагае, за тое, што ён дужы, яго клянуць, але калі перамагаюць яго, за тое, што ён дужы, хваляць.   * Святое месца пустым не бывае?!. Пустым – не, але чыстым ад якой бы ні было занятасці застаецца заўсёды.   * Спадчына – ніва, што прарастае ў наступнасць. Не засвоіўшы змест, захаваны ў спадчыне, апынаемся не гатовымі да сустрэчы з наступнасцю: яна проста не настае. Наступнасць не там і не тут, не потым і не тады, а выйсце з сябе, і ўсякая зёлка напамяць ведае гэтае выйсце. Што да чалавека, дык ён вынятак, і выйсце, пра якое ідзе гаворка, нібыта памятае, а забыў, нібыта захоўвае, а згубіў; ён заблудзіўся ў часе, і вобразы рэчаіснасці яго захопліваюць і гуляюць з ім у сваю гульню. Іду да руні – паразумецца з сабой і светам.   * Літаратура ёсць не таму, што яе чытаюць, а таму, што ёсць тое, што чытае яна, нават калі яе самую і не чытаюць.   * Зрок сведчыць, слых ловіць вестку, а дотык мае. Сярод усіх здатнасцяў ён найбольш рэчыўны, у ім збіраецца сустрэча, і сіла сябруе з ім. “…прасілі Яго, каб дакрануцца хоць да краю адзення Ягонага, і хто дакранаўся – ацаляўся” (Мацв, 14:36).   * Набываем, што ўжо нейкім чынам маем. Набываць – станавіцца: так, жолуд набывае іпастась дуба, становячыся ім.   * Самае асноўнае вымаўляецца моўчкі, і ў творы словы шукаюць – і ўтвараюць – магчымасць, дзе гэта можа спраўдзіцца і адбыцца.   * Тое, што можа чалавек сказаць пра самога сябе, істотна да парога. А тое, чаго не можа, істотна і за парогам. Паэзія заклікана, каб выказаць і выказваць гэтае “за”.   * Чалавек разумны?!. Па-свойму, і ўсякая істота разумная па-свойму. Быць – быць некім: хто кім ёсць, той тое ведае, і ведае ў той меры, у якой ёсць.   * Раўнавага – цэнтр, што не мае краёў. Якімі б сцежкамі хто ні ішоў, іхняя дамінанта раўнавага. Раўнавага відушчая, ёю нітуецца далеч і блізіня, і той, хто ідзе, ёю выводзіцца з нетраў асабовасці ў боскую сялібу. І адно тады, калі яна парушаецца, аб’яўляюцца краі і вынаходзяцца крылы.   * Усякая мова вынікае з радовішча бязмоўя: яна адметная тым, што ўзяла, а тым, што не ўзяла, істотная.   * Дзе не хапае сонца, узнікаюць споры цвілі, дзе не хапае здароўя, узнікаюць бацылы хваробы: яны гэтаксама жывыя, яны гэтаксама змагаюцца за сваё права на існаванне. Гэтак і з людзьмі, гэтак і з грамадствам: дзе не хапае праўды, аб’яўляецца хлусня, дзе не хапае сапраўднасці, аб’яўляюцца эрзацы – яны таксама пакліканыя, яны таксама на сваім месцы.   * Не можа быць малой літаратура (і суадпаведна – народ), у якой ёсць вялікія творы, а яны ў беларускай літаратуры ёсць.   * Людзі вучаць адно аднаго, як належыць жыць і як належыць паводзіцца, і ўсё адно жыцця не хапае, каб навучыць і каб навучыцца. Усё, што адбываецца, само вучыць, калі становіцца сваім, і – становіцца сваім, калі вучыць.   * “І немагчымае зрабі!..” Верш узнікае на мяжы немагчымага: тут ён здзяйсняецца і тут набывае змест.   * Эфект часу: здымаю непрачытаныя кнігі з паліцы, а іх ужо і чытаць не трэба: яны ўжо прачыталіся самі.   * “Спадзяванне на моладзь”, – кажуць сталыя людзі. Ужо і моладзь сталася сталай, а спадзяванне зноў раз за разам паўтараецца. Можа, само спадзяванне недастатковае альбо не туды глядзіць і не тое бачыць? Тыя самыя прынцыпы, што выяўляюцца ў сталых, выяўляюцца і ў маладых – па-рознаму, але тыя самыя. І, можа, лепш, чым вылучаць узроставыя катэгорыі, адразу абапірацца на тое, што ад узросту не залежыць, – на прынцыпы.   * Ідэі вынікаюць з суадносінаў людзей і чалавека, чалавека і Бога. І калі ідэі не дзейсняцца альбо вядуць не туды, нешта не так з самімі суадносінамі – нечага ў іх зашмат і нечага нестае.   * Філосафы не вымаўляюць ёсціну – яны ўваходзяць з ёю ў размову. Няма чалавека, які б не ўваходзіў у размову са сваёй ёсцінай, і няма ёсціны, якая была б адно сваёю.   * Мова – сустрэча гуку і водгуку, чалавека і народа, хвіліны і веку, і пакуль яна гучыць, сустрэча доўжыцца.   * Знаёмыя, гутарым пра адну вядомую асобу. Выказаліся ўсе словы, а ўсё адно засталося недагаворанае: а ў ім сама тая асоба, а ў ім сама гэтая рэчаіснасць, а ў ім самі мы.   * “А суд гісторыі цяжкі!..” (Янка Купала). Магчыма, суд гісторыі і цяжкі, але ён не канчатковы. І таму, што ён не канчатковы, гісторыя адпускае яго ад сябе – у пазачас і пазапрастору.   * Пакуль людзі – людзі, ёсціна выяўляецца ў транскрыптах. І пакуль ёсціна выяўляецца ў транскрыптах, згода спадарожнічае нязгодзе, зман – праўдзе, прыязнасць – варажнечы, абсяг – неабсяжнасці, а пачатку – канец: тады, калі транскрыпты прачытаюцца дарэшты, яны маюць супасці і паразумецца.   * Тое, што выяўляецца першы раз, мае асаблівае гучанне, асаблівы кшталт, асаблівы водар. Паэзія ўсякі раз тое, што выяўляецца першы раз.   * “Кветкі толькі ад цябе – кветкі”, – прызнанне з верша Ніны Мацяш. У тым, што даецца, прысутнічае той, хто дае, і калі даюцца кветкі, асноўная каштоўнасць якіх у тым, што яны даюцца, разам з кветкамі дае сябе той, хто гэта робіць, і калі той – насампраўдзе той, то кветкі насампраўдзе кветкі. Верш – кветкі наўзаем.   * Самае істотнае – самае звычайнае: яно нават вокам не заўважаецца, вухам не чуецца, розумам не разумеецца, а ёсціна раіцца з ім.   * Спазняемся, бо спяшаемся. Усё мае сябе ў часе: спазняцца – выпадаць з бегу часу: той, хто выпадае з бегу часу, адначасова спяшаецца і спазняецца.   * Д’ябал хаваецца ў дэталях?!. У дэталях ён выяўляецца, а хаваецца ў “я”: яно шматстайнае – у яго свае святліцы і свае сутарэнні.   * Творы вынікаюць, нібы грыбы з-пад паверхні, самі, аднак для таго, каб яны выніклі, мусіць выснавацца адпаведная інфраструктура душы, якая інфраструктура – такія й грыбы.   * Сапраўднае ні з чым не спрачаецца, ні перад кім не выстаўляецца, нічога нікому не даказвае і нават параўнанняў, якое яно, не мае. Як цвіце дрэва, як свеціць сонца, яно ё с ц ь, і таму, што яно ёсць, ландшафт рэчаіснасці мае змест і аблічча.   * “Хто мінулае ўспамяне, таму вока вон, а хто забудзе…” А ёсць яшчэ трэцяе вока, і вершы творацца з заплюшчанымі вачамі.   * Пакуль людзі для нас акалічнасці, мы самі яшчэ не сутнасці, але калі самі для сябе становімся акалічнасцямі, тады і сутнасцямі.   * Нябеснае не будзе зайздросціць зямному, боскае – чалавечаму, вышэйшае – ніжэйшаму, лепшае – горшаму, і вось, каб гэта насампраўдзе спраўджвалася, маем тут станавіцца тымі, кім там ужо ёсць.   * Верш, у якім сваёй асабовасцю прысутнічае аўтар, – недастатковы, і верш, у якім ён сваёй асабовасцю адсутнічае, недастатковы таксама. У ім ён мае адсутнічаць сваёй асабовасцю і прысутнічаць сваёй існасцю – надасабовасцю.   * У “Страцім-лебедзе” Максіма Багдановіча плывуць два каўчэгі: Ноеў – для абраных і Страцім-лебедзь – для адрынутых. Ён тое правіла, што дапасавана да выключэння, і, у адрозненне ад Ноева каўчэга, апроч магчымасці плаваць, мае яшчэ дзве – ныраць і ўзлятаць, якімі, аднак, не скарыстоўваецца. Самы хрысціянскі птах, ён тоне ў тую глыбіню, для якой ён заўсёды свой.   * Мінулае ніколі не стаецца дарэшты мінулым, яно тая грамата, што чытаецца, і таму, што чытаецца, становіцца сучаснасцю, і, у залежнасці ад таго, як чытаецца, такою сучаснасцю.   * Усякі чалавек творца: усё жыццё ён творыць сябе, і што ён стварыў, у канчатковым выніку застаецца не вядомым нават для яго самога – канчатковага.   * “Я ёсць Той, Хто Я Ёсць”, – назваўся Майсею той, хто аб’явіўся яму ў вогненым кусце – купіне, што не абпальваецца. Што да чалавека, то ён ёсць той, хто не ёсць той, хто ён ёсць, застаючыся сваім заўсёдным пярэдаднем і сваёю заўсёднай магчымасцю.   * Калі замешваецца гліна, усё роўна дзе якая доля замесу апынаецца, – замес застаецца тым самым. Але калі з яго вылепліваюцца гаршкі і сподкі, усякая доля становіцца істотнай, яна набывае змест і форму. І адно ў тым, што мае змест і форму, усякая доля спраўджваецца і становіцца істотнай.   * Спадчына – заўсёдны падарунак наступнасці: у ёй ёсць тое, што ніколі не прачытваецца да канца і не засвойваецца дарэшты, – пазачасовае.   * “На пачатку было Слова…” Для таго, каб здзейсніцца і знайсціся, твор мусіць увайсці ў абсяг, дзе словы набываюць значэнні, а правілы фармулююцца, – у абсяг пачатку. Гэта яго айчына, і для таго, каб ён адбыўся, творца ўсялякі раз становіцца пачаткоўцам. Творы ёсць з чым параўноўваць, і, напісаныя адным і тым жа аўтарам, яны самі будуць параўноўвацца, але саму з’яву творчасці няма з чым параўноўваць. Яна заўсёды ўпершыню. Яна заўсёды ў пачатку.   * Памятаць належыць, але што? Памятаць належыць, але як? Усё памятанне захоўваецца ў скляпах і ў скляпеннях свядомасці, і ўпарта-настойлівыя намаганні выцягваць нешта адтуль – уцягваюць тое, што ёсць, у тое, што было. Не мінулае належыць памятаць, а той змест, што не бывае мінулым.   * Адны і тыя самыя высновы, у залежнасці ад таго, хто іх фармулюе, набываюць розны змест. А постаці, што іх фармулююць, дзейснячы іх, апынаюцца ў розных абсягах рэчаіснасці – каб узаемааспрэчвацца і ўзаемададавацца.   * Як агонь, як вада, як зямля, як паветра, час гэтаксама стыхія, але, у адрозненне ад іх, першастыхія: усё, што ёсць, у ёй змяшчаецца, усё, што было, у ёй застаецца. Адзінае, што не змяшчаецца і што не застаецца, дык гэта дух: ён па-за часам і па-за мераю часу – пачаткам і канцом. Жывучы ў часе, усё жывое скіроўваецца ў па-за час, і магчымасці ад духа.   * Белае ёсць не таму, што ёсць чорнае, а таму, што хоча ззяць і засяляць наваколле нябесным зместам вясёлка.   * “Дзе небяспека, там вырастае і паратоўнае”, – гёльдэрлінаўскі радок, што не хоча і не абавязаны станавіцца тэзай, ва ўсякім разе на ўсе выпадкі. А то раптам паратоўнае не паспее альбо не захоча суаднесціся з небяспекай, не паспее альбо не захоча вырасці і аб’явіцца… Новазапаветнае правіла “Не спакушай Госпада, свайго Бога” аднекуль нагадвае пра гэта.   * Вядомы людзям – вяршыня айсберга, вядомы сабе – сам айсберг, а сабе свядомы – увесь акіян.   * Чалавек – адлюстраванне, што супадае з самім вобразам, і супадае так, што, выяўляючы яго, яго й засціць. Што б пра чалавека ні казалі і як бы яго ні паказвалі, усё гэта адбітак таго, што не мае ні постаці, ні аблічча.   * Магчымасць – драбіна, што лучыць зямлю і неба, неба й зямлю: у ёй ніколі няма апошняй перакладзіны.   * Ёсціны тыясамыя, адкрыцці – у спасціжэнні іх: так, адкрываючы свет, кожная жывая істота творыць адкрыцці і, творачы іх, заўсёды сама для сябе апынаецца невядома-вядомай велічынёй.   * “Рыба шукае, дзе глыбей, а чалавек – дзе лепш”, – кажа айчынная прыказка. Дзе чалавеку лепш? Лёгка – замала, цяжка – замнога, і рыба шукае не глыбейшую глыбіню, а чалавек не лепшую лепшыню, а суадпаведную. Суадпаведнае сваё – тое, што ведае цябе і што нейкім чынам ведаеш ты, і адно ў ім, хто шукае, апынаецца знойдзеным.   * У з’яве веры разгортваецца спасцігальна-неспасціжнае, пачатак і завяршэнне ўступаюць ва ўзаемадачыненне, і чалавек апынаецца ў пярэдадні таго, што настае і чым сам ён стаецца.   * Вобраз для зроку, музыка для слыху, а слова для разумення: каб быць паэтычным, яно мае быць істотным.   * Усякі парастак праходзіць свае, утоеныя ад разгляду, стадыі, і ўводзіць іх у вынік – шкодзіць самому парастку. Так і з людзьмі: не варта перабягаць самім сабе дарогі і выстаўляць сябе якой бы ні было велічынёю: якой бы яна ні была, яна заўсёды не канчатковая і мае патрэбу ва ўдакладненні. Найбольшае заўсёды не здзейсненае, і ўсе дарогі і сцежкі скіроўваюцца туды.   * Грэх – гэта не “я”, гэта мая памылка, і да яго спрычыняюся не “я”, а той нехта, каго назіраю і да каго маю нейкае дачыненне.   * Колькі спакусаў, гэтулькі выпрабаванняў, колькі выпрабаванняў, гэтулькі магчымасцяў.   * Чым ніжэйшае сонца, тым большыя цені, і па тым, якія цені ва ўладзе, можна вызначаць, які час у наваколлі. Дзіўлюся на цені: яны вялікія. Дыягназ першы – пануры: сонца заходзіць. Дыягназ другі – бадзёры: сонца ўзыходзіць.   * Бездань не мае аблічча. Страшная не сама па сабе глыбіня, а адсутнасць якой бы ні было рэчаіснасці – усёадсутнасць.   * Шчыра – праўдзіва?!. І хлусы хлусяць шчыра, і сабакі – брэшуць, спіной адчуваючы прысутнасць тае велічыні, якая іх упаўнаважвае на гэта. Аднак праўдзівае выпадае з якой бы ні было гаманы і з якой бы ні было прысутнасці, і адно тады, калі галасы замаўкаюць, падае свой голас сутнае – яно надасабовае і яно праўдзівае.   * Усякая з’ява змястоўная не сама па сабе, а тым зместам, які ў яе ўкладаецца. Ёсць мова і ёсць змест мовы. Не мовы з’ядноўваюць і раз’ядноўваюць людзей, а зместы, што вымаўляюцца імі.   * Колькі разоў апынаўся ў складаных, амаль безвыходных, становішчах, і ўсякі раз знаходзіў выйсце – прачынаўся. Яно заўсёды недзе ёсць, і каб знаходзіць яго, усякі раз належыць выходзіць з сябе – прачынацца.   * “Нашага паэта” – піша крытык. Аднак паэт не “наш” і не “ваш”, ён і сам не свой і, адно асягаючы сваё, становіцца паэтам.   * Вымаўляючыся, мова артыкулюе невымоўнае. Усе мовы – артыкуляцыі адной невымоўнасці, і чым больш глыбокія артыкуляцыі, тым больш змястоўныя мовы.   (Цалкам нізку зномаў Алеся Разанава чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова")  
 
Ілля Сін (№92)
Libido Урывак з рамана   Некалі вузкакалейка віхляла паміж раскіданымі ў ваколіцах горада шахтамі і заводамі, але цяпер адзіны ацалелы ад яе невялічкі ўчастак выкарыстоўваецца толькі для забавы турыстаў у парку адпачынку. Марыя папраўляе сваю кандуктарскую фуражку і пасміхаецца, скасоўваючы квіткі, працягнутыя вусатым айцом сямейства. Ужо восень, гэта адзін з апошніх рэйсаў, і вагончыкі напаўпустыя. Нечакана яркія промні кастрычніцкага сонца трапляюць ёй у вочы, і яна прымружваецца. Рабаціністы хлопчык злізвае кроплі лёдава з вуснаў. Цяпер яны сталі не толькі пульхнымі, але і клейкімі. Пасажыры расселіся па сваіх месцах. Марыя дзьме ў свісток, і праз колькі імгненняў амаль цацачны паравозік кранаецца з месца, пыхкаючы прыемным саладжавым дымам. Колы кратаюцца паволі, нібы неахвотна, але неўзабаве ўваходзяць у роўны спакойны рытм – бы кардыяграма задаволенага жыццём пенсіянера. Марыя на нейкі час паддаецца гіпнатычнаму эфекту, ад чаго яе твар набывае яшчэ большую ўрачыстасць – цалкам адпаведную ролі. Праз нязлоснае, амаль жывое чухканне даносіцца смех. Нехта ўголас чытае на абгортцы чыпсаў склад прадукту па-казахску. Вагончыкі прамінаюць масток па-над невялічкім каналам і неўзабаве губляюцца паміж дзвюх сценаў непралазнага гаю (гэтая частка парку паспела зарасці ўшчэнт). Потым сонца з’яўляецца зноў – паравозік уска­раскаўся на схіл. Марыя пэўны час не адчувае нічога, і гэта прыемна. Неўзабаве кола скончыцца, цягнічок прыбудзе да цацачнага перона, Марыя пачакае, пакуль задаволеныя пасажыры выгрузяцца на платформу, пасміхнецца ім на развітанне, скажа кожнаму “да пабачэння”, пераапране свой шыкоўны мундзір на звычайныя джынсы ды швэдар і будзе паўгадзіны трэсціся ў перапоўненай маршрутцы. Гэта, напэўна, апошні сёлета сонечны дзень і апошні дзень яе працы. На зіму давядзецца ўладкоўвацца прадавачкай альбо прыбіральшчыцай. Па дарозе дадому Марыя зойдзе ў краму, каб набыць недарагіх сасісак і пачак цыгарэт. Дома яе, вядома, ніхто не чакае. Будзе да ночы сядзець ля вакна, узгрувасціўшы ногі на батарэю, піць гарбату і паліць адну за адной. У гэтым горадзе яе ніхто не ведае, і гэта добра. Чыгуначную каляіну перабягае ці то палёўка, ці то пацук, і дзятва ледзь не выкідваецца з вагонаў ад захаплення.   * * * Ідэальна круглая пройма ў асфальце. Шахта люка паспела ўжо напоўніцца розным лайном. Што і нядзіўна, бо чыгунную накрыўку здалі на металалом не адзін год таму. У асноўным, гэта абгорткі і пластыкавыя бутэлькі. Але не толькі, ёсць і нешта куды цікавейшае. Дванаццаць гадоў таму шкаляры Жэка і Вака скінулі ў люк знойдзены непадалёк на сметніцы гіпсавы бюсцік Леніна – выключна з пазнаваўчых мэтаў. Цяпер Жэка працуе наглядчыкам у мясцовай калоніі. Ён трохі распаўнеў пасля таго, як ажаніўся, але б’е па-ранейшаму з левай. Шахта выявілася неглыбокай, гіпс з плюханнем акунуўся ў застаялую ваду. Праз пэўны час дыфузія зрабіла сваё: цвёрдае цела пераўтварылася ў аморфнае і пастападобнае. Яно ўсмактала ў сябе набраклую тушку мёртвага ката (на наступны год кінутую ў люк хлопчыкамі з паралельнага класа), і ў выніку дзве абсалютна розныя рэчы сталі нечым адным. Усе гэтыя цікавыя хімічныя працэсы адбываліся ў поўнай цемрадзі, бо нейкі руплівец закрыў адтуліну самаробным шчытом з негабляваных дошак. Праз нейкі час шчыт прагніў ды абрынуўся, і смецце стала ізноў трапляць у люк – з розных прычынаў і з розных крыніцаў. Марыя праходзіць міма люка, гледзячы некуды наўзбоч, у вышыню. Галінкі чахлых таполяў паабапал дарогі ўжо амаль пазбаўлены лісця, іх чорная павута выразна прамалёўваецца на тле шарага вечаровага неба.   * * * На пліце закіпае вада для макароны. На кухонным стале ляжаць іншыя кампаненты будучай сціплай вячэры – плаўлены сырок і самотная сардэлька. Ёсць яшчэ палова ўчарашняй цыбуліны ды счарсцвелы хлебны акраец. Усе элементы гэтага нацюрморта ў сукупнасці ўвасабляюць абсалютную статычнасць. Як, зрэшты, і краявід за вакном: такія самыя падрапаныя панельныя дамы, як і той, дзе жыве Марыя. Кожны з іх мае ўласны нумар, выведзены чырвонай фарбай, бы лічбы на сэрцы. Марыі часта здаецца, быццам з вышыні птушынага палёту гэтыя дамы выглядаюць на забытыя ў пясочніцы цацкі: дзеці даўно ўжо выраслі, сталі піць піва і нюхаць клей, скончылі ПТВ, ажаніліся і развяліся, а цацкі ўсё яшчэ ляжаць у пясочніцы, падуладныя розным стыхіям. Нібы самае ўпартае і недарэчнае з усіх магчымых увасабленняў стабільнасці ды непарушнасці. Па іроніі лёсу, гэтыя пяціпавярхоўкі з’явіліся тут некалі менавіта як прыкмета руху, імклівага і бяздумнага ў сваёй жывёльнай вітальнасці. Горад вырас амаль што ў біблійных тэмпах. У панядзелак узніклі рыдваны пад новыя заводы, у аўторак раскашавалі жылыя мікрараёны, у сераду – крамы і дамы культуры, а ў суботу пэпээснікі ўжо запхнулі ў мясцовую кутузку першага алкаша, які акрапіў мачой тыльны бок свежапафарбаванай дошкі гонару – на яе акурат у нядзелю планавалі павесіць першыя партрэты перадавікоў. Але, натварыўшы тут справаў, рух вырушыў некуды далей, пакінуўшы за сваёй патыліцай незваротна сапсаваны ім прыродны ландшафт і пару соцень тысяч ягоных ачумелых насельнікаў, што і пасюль марна сіляцца зразумець, як і навошта яны тут з’явіліся. Марыя тут не нараджалася. Пяць гадоў таму яна выбрала гэты горад наўгад, тыцнуўшы пальцам у тэлефонны даведнік. Бо трэба было кудысьці ехаць і дзесьці жыць. Горад сустрэў яе абыякава. Была непераканаўчая ранняя вясна, вецер разносіў па прывакзальным пляцы пажухлыя лісты і малагабарытнае смецце. На адным з шапікаў красаваў надпіс пра распродаж гумовых ботаў. Бетонны пашчэрблены правадыр з вышыні свайго пастамента кпліва назіраў за мітуснёй гандляроў рыззём, якія бавілі час у млявых сварках. Свінцовыя аблокі раптам перарэзаў след ад рэактыўнага самалёта, і гэты рух у вышніх сферах выглядаў на сапраўдны здзек з тых, хто апынуўся пад непераадольнай уладай зямнога прыцягнення. Асфальт пакрыты тонкай сеткай капіляраў. Дзяўчына фарбуе вусны, углядаючыся ў свой адбітак на пыльным футарале з “переходящим знаменем”. Дошка гонару з белымі прагаламі замест партрэтаў. На пра­ржаўленай будцы аўтобуснага прыпынку красуе распалавінены рэкламны слоган “І ўсё”. Кожная з дэталяў існавала нібы паасобку, вылучаная з агульнага плану светабудовы. Рухалася ў нейкім сваім адасобленым рытме, хіба чыста механічна сінхранізуючыся з усім астатнім – альбо гэтаксама адасоблена захоўвала гордую непарушнасць. Марыя адразу адчула сябе адной з такіх дэталяў, і гэта было акурат тое, чаго яна хацела. З таго часу тут мала што змянілася. Адно, кожная дэталь дарэшты страціла для яе сваю вастрыню ўспрыняцця, пакрылася наростам успамінаў – як аскепкі шкла, што ладны час праляжалі ў рацэ, – а затым і наогул перастала быць заўважнай і хоць неяк адзначацца вокам. Абыходзячы запоўненую вадой выбоіну ў асфальце на шляху да яе пад’езду, Марыя нават не глядзела ў той бок, беспахібна абіраючы на аўтапілоце правільную траекторыю руху. Болей за тое, гэткую самую рэакцыю пачалі выклікаць у яе і новыя, пакуль незнаёмыя дэталі. Напрыклад, купкі неахайна апранутых людзей, якія ледзь не штодня збіраліся на заўсёды пустэльнай раней цэнтральнай плошчы горада, крычалі нейкія лозунгі, палілі вогнішчы, доўга і нярвова спявалі забытыя Марыяй яшчэ ў дзяцінстве песні. Нягледзячы на свой тлумны выгляд, яны выдатна ўпісаліся ва ўжо існы ландшафт. Як быццам масоўка з бутафорскімі шаблямі і на драўляных канях, што даўно чакала выхаду на сцэну за кулісамі камернай побытавай драмы. …Між тым, у алюмініевым рондалі нарэшце з’явіліся бурбалкі. Хоць нейкая падзея! Марыя засыпае туды соль і макароны, змяншае агонь, доўга памешвае пашчэрбленай драўлянай лыжкай, апускае накрыўку і вяртаецца на сваё месца каля вакна. Цяпер трэба зноў чакаць. Яна так і не змагла прызвычаіцца да чакання.   * * * На кухні неспадзеўкі сцямнела. Марыя пстрыкае запальнічкай. Полымя на імгненне асляпляе яе, ўгрызаючыся ў сятчатку вока. Потым эфект знікае. Марыя пстрыкае запальнічкай у другі раз. Цяпер светлавы шок ужо не такі моцны – сятчатка паспела трохі адаптавацца. Марыя думае пра Іншага, з’яўленне якога здатнае зрабіць няважнымі гэтую змятую прасціну, парыжэлы лінолеум на кухні і шызае святло, што сочыцца цераз проймы жалюзі. Іншы паўстае ў яе ўяўленні не як канкрэтны вобраз, але як нейкае прадчуванне, пэўная эмацыйная хваля. Як, напрыклад, дом. У Марыі ўжо даўно няма дома, і таму ён таксама з’яўляецца для яе неасязальнай эмацыйнай хваляй. Адзінота стала ейным выбарам і адначасова выпрабаваннем. Але Марыі хочацца выкарыстоўваць яе як інструмент – своеасаблівы разец скульптара, здатны надаць эмацыйнай хвалі выразныя абрысы. Спакваля адсякаць лішняе, каб з бясформеннай масы сталі вымалёўвацца ручкі, ножкі, галоўка. Каб урэшце гэтая маса набыла аблічча чалавека – іншага чалавека, які будзе заўсёды побач. Але яна ўжо ведае, што адзінота – гэта дрэнны сродак для пераўтварэння сусвету. Такі інструмент абсалютна нефункцыянальны. Марыя ненадоўга замірае, услухоўваючыся ў мернае пагрукванне на пліце накрыўкі рондаля, што раз-пораз ўздрыгвае ад пары. Адзінота здатная адно зрабіць гэты свет яшчэ больш аморфным – нават тыя яго праявы, якія маюць пэўныя абрысы і якія можна памацаць рукамі. Схамянуўшыся, Марыя ўстае, разгублена топчацца на месцы. Затым ідзе ў пакой. Звычайна шлях туды яна пераадольвае за восем крокаў, але гэтым разам атрымалася адзінаццаць. Па тэлевізары паказваюць канцэрт нейкага гурта. Марыя, як заўсёды, адключыла гук, і таму імпульсіўныя артыстычныя жэсты выглядаюць яшчэ больш смешна. Гітарыст рухаецца па сцэне з такім сур’ёзным выглядам, быццам кожны крок набліжае яго да жыццёвай мэты. Вакаліст выцягнуў уперад правую руку са скурчанымі пальцамі – нібы тапелец, які ўмольна просіць дапамогі. “Што яны ўсім гэтым хочуць сказаць?” – дзівіцца Марыя. Зрэшты, такім самым адчужаным цяпер падаецца ёй усё, што яна здатная бачыць, прымройваць, успамінаць. Прычынна-выніковыя повязі некуды зніклі, пакінуўшы розныя з’явы нягегла церціся адна аб адну ў бессэнсоўным броўнаўскім руху. Без усялякай надзеі на стыкоўку. Адзінота ніяк не здатная аднавіць гэтыя повязі, колькі ні намагайся. Гэта амаль тое самае, што склеіць раструшчаную елачную цацку. Вобраз Іншага ў яе ўяўленні чэзне, расплываецца, знікае. Макарона, тым часам, ужо зварылася. Марыя вяртаецца на кухню, выплёхвае на друшляк клейкае месіва, дадае туды сардэльку і сырок. Ідзе ў пакой. Цяпер атрымалася роўна восем крокаў. Есць, не адчуваючы смаку. Раптам без дай прычыны ёй становіцца смешна. Сардэлька выклікае ў яе непрыстойныя дзіцячыя асацыяцыі, і Марыя тут жа спяшаецца апавесці іх Іншаму, якога хаця б ненадоўга зноў адчувае побач. Смех праходзіць сам сабою, саступаючы месца пустэчы. Вакаліст заканчвае спяваць і застывае ў гераічнай позе. Муха, якая паўзе па тэлевізары, захоплена і палюбоўна абмацвае твар куміра сваімі лапкамі.   * * * Гэтай ноччу Марыя прачынаецца ад пранізлівага холаду. Сцюдзёны вецер падступна пранікае праз шчылінкі ў старых ваконных рамах, пракрадаецца пад коўдру, пакрывае скуру дробнымі пупырышкамі. Марыя сціскаецца ў камячок, сілячыся сагрэцца. Устае, апранае швэдар і цёплыя калготкі. Кладзецца зноў. Стала значна цяплей. Нерухома ляжыць, стараючыся ні пра што не думаць. Услухоўваецца ў буркаценне ў жываце, адчувае ледзь прыкметны трэмар у мускулах пляча. Ёй прыемна ўсведамляць сябе выключна як сукупнасць розных фізіялагічных працэсаў. Марыі цяпер вельмі хочацца, каб гэты стан працягваўся і каб далейшае яе перабыванне ў гэтым свеце было недзе на самым памежжы жывой і нежывой прыроды. Біялагічная рэдукцыя ўяўляецца ёй сапраўдным паратункам. Лішайнікі, імхі, на скрайні выпадак, амёбы… Але яна ведае, што ўзяць ды пазбыцца чалавечай сутнасці наўрад ці ўдасца. Хоцькі-няхоцькі, гэтае ярмо давядзецца трываць. Пашчэрблены месяц абыякава паўзе па халодным бэзавым небе. Дыханне Марыі цяжкае і перарывістае. Пакуль пустэча і непарушнасць, але яна прадчувае: нешта неўзабаве будзе дзеіцца. Яна ведае, гэта акурат такая ноч, калі мёртвыя ўстаюць са сваіх магілаў. І гэта яе мерцвякі. Кожны з іх мае твар. І кожны з гэтых твараў Марыі знаёмы. Пры сустрэчы яна не здолее проста прайсці міма, адвёўшы позірк убок. Дзевачка-дзевачка, дэманы мінулага знайшлі твой горад… Успаміны, як заўсёды, прыходзяць без запрашэння. Віно мякка дакранаецца да нёба, а пальцы адчуваюць вострыя канты келіха. Вусны зліваюцца з вуснамі. Па шыферным даху барабаніць дождж – па даху таго дамка з негабляваных дошак, з ганку якога відаць мора. Рукі абхопліваюць мускулістае каржакаватае цела, шчокі казыча колкае шчэцце… У гэтую пару, апанаваную бессанню, Марыя можа пераскокваць праз гады і неспадзеўкі апынацца ў іншым месцы, іншым часе і зусім іншых жыццёвых варунках. Перажываць іх бы наяве, губляючы арыентацыю, хто яна і дзе. Успаміны спараджаюць пякотку ў роце. Кожны з тых момантаў, якія ніколі не вернуцца, упінаецца ў яе цела малюткай іголачкай. Але яна ведае, што боль незваротнага – гэта толькі прэлюдыя. Дзевачка-дзевачка, дэманы мінулага знайшлі тваю вуліцу… Здаецца, праз шчылінкі паміж шыбай і рамай разам з ветрам пранікае і іх дыханне. А шоргат дажджу па асфальце прызначаны адно на тое, каб заглушыць і без таго амаль нячутны поступ іхніх ног. Дзевачка-дзевачка, дэманы мінулага знайшлі твой дом… Калісьці гэтыя людзі былі Марыі вельмі блізкімі, нейкі час яны нават былі адным з ёю целам. Але гэта было даўно. Іх целы ўжо канчаткова і незваротна набылі аўтаномнасць. У дадзены момант кожнае з іх, напэўна, бесклапотна спіць, і сніцца гэтым людзям, вядома ж, зусім не Марыя. У той самы час, калі іх фантомы няўмольна набліжаюцца да яе – бы зомбі ў галівудскіх фільмах. Дзевачка-дзевачка, дэманы мінулага знайшлі тваю кватэру… Марыя з жахам углядаецца ў цьмяныя абрысы рэчаў і мэблі, у ноч, у дождж. Яна пачуваецца абсалютна безабароннай. Ёй карціць залезці пад канапу, скруціцца камячком ды запхнуцца ў шафу, павіснуць пад столлю на жырандолі. А можа, лепей проста прыкінуцца мёртвай? Але яна разумее, што ад іх не схавацца. Дэманы мінулага ведаюць усе слабыя месцы ў яе фартыфікацыйнай сістэме. Марыя адчувае іх няспешны ўпэўнены поступ – ужо зусім блізка. Дзевачка-дзевачка, дэманы мінулага знайшлі цябе, гатовую ўсікацца ад страху… Яны апынаюцца побач з ёю неспадзеўкі, разам і адначасова. Упэўненыя рукі сцягваюць калготкі, рассоўваюць яе сцёгны, трымаюць за рукі… Зніякаявелая і здранцвелая, Марыя не можа нават паварушыцца. Яна не крычыць і не супраціўляецца, адно ціха енчыць сабе пад нос, бы смяротна паранены дэльфін. Дэманы мінулага могуць рабіць з ёю ўсё, што пажадаюць. І робяць. Неўзабаве ейнае цела скаланаецца ад болю. Курчыцца ў канвульсіях, амаль не зрушваючыся з месца. Няголеныя падпашкі ад поту пераўтвараюцца ў балота. Перад ёю – твары, твары і твары. Яны змяняюцца, часам наслойваючыся адзін на адзін. Вусатыя, гладка паголеныя, спярэшчаныя зморшчынамі… Выраз кожнага з іх удае жарсць, але Марыю гэтым не падмануць. Яно трывае, здаецца, бясконца. Кожнае імгненне становіцца надзіва пругкім ды эластычным ды завісае ў паветры замест таго, каб мякка адысці ў небыццё. Твары становяцца ўсё больш невыразнымі. Гэта значыць, што прыйшоў час дублёраў. Але сваю справу яны выконваюць таксама старанна. Марыя бы лялька ляжыць на спіне, стараючыся ні пра што не думаць і нічога не ўспрымаць. – Калі я вынесу ўсіх нябожчыкаў са сваёй памяці? Калі я вынесу ўсіх нябожчыкаў са сваёй памяці? Калі я вынесу ўсіх нябожчыкаў са сваёй памяці? – бясконца шэпча яна, ажно пакуль – нібы паратунак звыш – не прыходзіць крохкі нервовы сон.   (Цалкам чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова")
 
Анатоль Брусевіч (№90)
Апошні паэт *  *  * Вяртаюся з лістападу Слядамі мёртвай вясны У горад, сонцам пракляты, Што спіць на лязе слязы.   Вяртаюся, каб пастукаць У шыбы праведных слоў, Якімі спавіты вусны І вочы блудных сяброў.   Вяртаюся, каб убачыць, Як здзейсніцца неба суд Над рэхам ціхага плачу Дажджу і смехам пяску.   Адно баюся, што здрадай Сады забеляць сляды Вясны, каб я з лістападу Не змог вярнуцца сюды…     *  *  * Сыходзяць сябры – Хто ў быт, хто ў нябыт. Адзін толькі я Не крочу туды, Бо пуста ўнутры Ад шчасця і крыўд. А ночы змяя Паўзе да вады – Нап’ецца, і світ Абвесцяць званы. Прачнуцца сябры, Каб кінуць мяне У быт і нябыт, У яву і сны, У моўкнасць і крык, Што камнем на дне…     *  *  * Дзе ты, светлы, наіўны хлопчык, Той, што верыў: зменіцца свет?! У люстэрку іншыя вочы, А ад веры прастыў і след.   Бедны хлопчык, ты спіш, спавіты Сном атрутным, часу смугой. Пасля вашай са светам бітвы Свет застаўся самім сабой.   Толькі часам бывае ноччу, Калі свету прыціхне звон, У душы зварухнецца хлопчык І гаворыць вершы праз сон.     *  *  * Страшны свет. І не зменіш ні трасцы. Застаецца адно – зачыніцца Ад калгаснага змроку сталіцы, Ад сталічнага бляску калгасаў,   Ад званоў златаглавай хімеры, Ад хіджабаў свабоднай Еўропы, Ад утопій і антыутопій, І ад іншай усякай халеры.   Страшны свет. Зачынюся ў Гародні На замкі ўсіх касцёлаў і замкаў, А на вокны павешу фіранкі, Вышываныя позіркам поўні.   І не буду глядзець ні на захад, Ні на ўсход, толькі ў неба начное, Дзе душы маёй стомлены човен Праплывае над плахамі дахаў.   Праплывае, каб знікнуць нарэшце У вірах непрыдуманых фобій, Каб на дне непрытомнай жалобы Край прысніць па-за кратамі вершаў.     Размова –  Ойча, за што мне гэта – Плыць насустрач сумленню Хвалямі чорных кветак, Плёсам бялёсых ценяў?   Ойча, за што мне гэта – Плыць на скалы і рыфы, Свет замыкаць у гета Светлых словаў і рыфмаў?   Ойча, за што мне гэта – Піць цыкуту маўчання? – Сыне, дай цыгарэту, Кінь дурныя пытанні.     *  *  * Мае верныя вершы, Як анёлы-ахоўнікі Паміж злом і дабром Сцерагуць мой сусвет Ад халодных усмешак Срэбралюбных іконнікаў, Ад цукровых сяброў І слязлівых кабет.   Знаю, час праглыне І апошніх, і першых, І самоту, і смех, І сяброў, і кабет. Не пакіньце ж мяне, Мае верныя вершы, Калі сонца ў расе Не пакіне свой след!     *  *  * Восень – туга даматканая, Бераг нязбытных трывог. Разам з лістотаю п’янаю Гніць мне на ўскрайку дарог.   Бо ні самоты, ні памяці Не засталося ўва мне. Добра, паспеў хоць пакаяцца, Перш чым спачыць на дне.   Восень, туга мая шэрая, Вырай для зграі варон. Золата цэрквы ашчэрылі Зрэбным Дзядам наўздагон…     *  *  * Не хацелася быць адзінокім, Але толькі былыя грахі Не стамляюцца – слухаюць крокі Адзіноты і нішчаць шляхі, Што вядуць ад хвілёвага шчасця У пустэльню нямога кіно. І няма больш Святога Прычасця – Толькі звыклыя хлеб і віно. І няма ні святла, а ні свету. Усміхаецца змрочны Хаос Адзіноце, наіўным паэтам І грахам, набрынялым ад слёз.     *  *  * Камяністай пустэльняй трывогі Адыходзяць апошнія дні. Што ж, бывайце, шчаслівай дарогі! Не параньцеся аб камяні.   А калі і параніць хто ногі, Не вяртайцеся – не прыму. З камяністай пустэльні трывогі Я чакаю ночы сурму.     *  *  * Крычаць вароны крыкам чорным – Заблыталіся ў нечых снах. Іх крык над мёртваю Гародняй Плыве, як пахавальны сцяг.   Ну што ж, бывай, мой любы горад, Мая свабода, мой палон. Да дна я выпіў мёд твой горкі Пад песню чорную варон.     Сон пра Анатоля Сыса Сніўся Паэт – у вачах адчай, Але са смакам корсткім спакою Мне кажа: “Толічак, выбачай За вершы, якія цяпер з табою.   Не праганяй іх, а прытулі, Так, як цябе туліла матуля, Бо без любові мы ўсе – нулі, І верш памрэ, калі беспрытульны. Бо не бывае вершаў чужых, Як і дзяцей чужых не бывае. Не пакідай жа, Толічак, іх – Без вершаў няма ні краю, ні раю…”     *  *  * Я – апошні паэт, спадкаемца маўклівых прарокаў, Чые словы-шляхі зараслі пустазвоннай травой, А сляды патанулі ў глыбокіх, як гурбы, аблоках, Сярод матчыных песняў, спяваных на мове чужой.   Я не бачу слядоў, але чую іх пульс пад нагамі. Я іду ў цішыню, дзе Радзіма пакуль што жыве, Я адзін, бо астатнім хацелася стацца багамі, І будуюць бажніцы яны ў пустазвоннай траве.   Хай будуюць, блішчаць і крычаць пра надзею і веру, Пра каханне, свабоду, самоту, аблом і надлом. Я адзін адыходжу – за мной зачыняюцца дзверы. Больш паэтаў не будзе, і я выключаю святло.    
 
Васіль Дэбіш (№85)
Тры дні на радзіме паэта Штрыхі да творчага партрэта Алеся Каско   Пралог Знаёмства нашае адбылося яшчэ ў далёкім 1987 годзе, калі пасля заканчэння Мінскага інстытута культуры (цяпер універсітэт) мы з братам Анатолем былі накіраваныя ў Брэст: я – загадчыкам клуба брэсцкага мясакамбіната, брат – дырэктарам Дома культуры завода бытавой хіміі. Сустрэліся на літаратурным пасяджэнні абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў. Нам з братам было па 25 гадоў, мы ўжо друкаваліся ў часопісе “Маладосць”, тыднёвіку “ЛіМ” і лічылі сябе амаль што геніямі. Вось чаму тады, на першай сустрэчы, калі Алесь Каско пачаў разбіваць нашыя “геніяльныя” вершы ўшчэнт, я хоць і знайшоў у сабе сілы прамаўчаць, але падумаў: “Які жорсткі чалавек!” На хвілю нашыя позіркі перастрэліся. Падалося, што гэта я злавіў яго, сфатаграфаваў, аднак – то ён мяне падлавіў… Падумалася: “Ён, нібыта рэнтген, бачыць мяне наскрозь”. На­ват калі сядзеў і маўчаў, здавалася, што гаварыў пра ўсё поглядам, маўчаннем. Даруй, даражэнькі Алесь, за мае паспешлівыя высновы. Калі мы пазнаёміліся бліжэй і пасябравалі, сталі праводзіць больш часу разам, я зразумеў, што за той вонкавай суровасцю жыве любоў да чалавека, паэзіі, роднай мовы, дабрыня, шчырасць; толькі сапраўдны сябра можа сказаць праўду ў вочы, якой бы жорсткай яна ні была. Сёлета ў Алеся Канстанцінавіча чарговы юбілей – 65-годдзе. Праў­ленне абласнога аддзялення Саюза беларускіх пісьменнікаў даручыла мне напісаць пра юбіляра. Доўга не думаючы, я згадзіўся. Зрэшты, хто лепш ведае Алеся, як не я з братам. Намерыўся пісаць ужо. І сумеўся. А ці так ужо шмат я ведаю пра яго? Нават на яго радзіме ні разу не быў. Тады і ўзнікла ў мяне неадольнае жаданне наведаць родныя мясціны паэта, празаіка, перакладчыка, эсэіста і нарысіста, нязменнага рэдактара, майго сябра Алеся Каско, – пабываць на Ганцаўшчыне, славутай зямлі, якая падаравала Беларусі народных казачнікаў і такіх вядомых творцаў, як Міхась Рудкоўскі, Іван Кірэйчык, Віктар Гардзей, Уладзімір Марук, Іван Лагвіновіч, Алесь Кажадуб, Анатоль Трафімчык, была прытулкам і крыніцай натхнення для Якуба Коласа і Аляксандра Сержпутоўскага, Васіля Праскурава і Міколы Купрэева. Перагаварылі з Алесем Паплаўскім, Сяргеем Амельчуком і дамовіліся: кідаем усе справы, якія, мабыць, ніколі не закончацца, і ў зручны час кіруем у Чудзін, родную вёску Каско. “Едзем, – падтрымлівае нас Алесь. – Незвычайны куток”. Выезд прыкінулі на 12 траўня, на той веснавы час, калі ўсё ў прыродзе поўніцца жыццём і апантана раскашуе ў квецені. [caption id="attachment_1847" align="alignleft" width="1024"] Алесь Каско, в. Чудзін[/caption]   Дзень першы Дзень, як на заказ, ціхі і сонечны. Сустрэліся на чыгуначным вакзале Брэста. Запакаваліся грунтоўна: у кожнага заплечнік з адзеннем і ежай, у руках фотаапараты. Электрычка Брэст – Баранавічы. Набылі квіткі і селі ў чацвёрты вагон, пасярэдзіне цягніка, у якім дамовіліся сустрэцца з Каско. Алесь падсеў у Жабінцы. “Ледзь паспеў, – задыханы, скардзіцца ён. – Сусед, які падахвоціўся падвезці, спазніўся, давялося бегма бегчы напрасткі, праз парк, стадыён…” На вакзале ў Баранавічах нас чакаў з машынай Алесеў аднавясковец, паэт-святар Яўген Сергіеня, ён знарок прыехаў з Гомеля. Завіталі спачатку ва ўніверсітэт, выступілі перад студэнтамі. У гэтай параўнальна новай навучальнай установе трэці год вучыцца на філфаку выпускніца Чудзінскай сярэдняй школы Юля Герасіменя. Была адзінаццацікласніцаю, калі Алесь Каско прачытаў яе вершы, накіраваў іх (разам з творамі яшчэ некалькіх юных аўтараў) у абласную газету, суправадзіў цёплаю прадмоваю. Спадзяваўся на рост таленту. Але – дарма. Вось і на сустрэчу ва ўніверсітэце Юля не прыйшла. Як засведчылі выкладчыкі, вершаў больш не піша. І гэта не першая, на жаль, асечка. У сваім цяперашнім горадзе, Жабінцы, дзе кіруе раённым літаб’яднаннем, Алесь літаральна выгадаваў паэтку-ліцэістку, падрыхтаваў і, дзякуючы берасцейскім сябрам, выдаў яе першы зборнічак. Сам У. Някляеў ацаніў яго, праз рэдактара-выдаўца Мікалая Аляксандрава перадаў аўтарцы ўласную кніжку з вельмі прыхільным надпісам. Ды паэтычная гісторыя на тым і скончылася: дзяўчынка, што падавала надзеі, захапілася зусім не літаратураю і зусім не беларускаю моваю… Занялася тым, што выгадней, перспектыўней, што не вымагае ісці насуперак ветру. Вучні ў яго ёсць і цяпер. Вунь адзін з іх сядзіць побач з ім, за рулём. Не без ягонага ўплыву Яўген Сергіеня ўзяўся за пяро яшчэ ў школьныя гады, не без ягонай дапамогі выдаў ужо некалькі кніжак, не без ягонага, старэйшага сябра, блаславення ўступіў у Саюз беларускіх пісьменнікаў. Сёння ён ужо сталы паэт! Мінулі Сіняўку і збочылі ў вёску Востраў, якую ў сваіх вершах уславіў рамантычны пясняр ганцавіцкай зямлі Міхась Рудкоўскі. Наведалі магілу, што знаходзіцца на прыгорку, недалёка ад вёскі. Пастаялі каля зграбнага валуна-помніка з барэльефам паэта (скульптар Аляксей Паўлючук) і ягоным радком: “Не вечны чалавек, яго ж памкненні – вечныя”. Надпіс падказалі скульптару У. Калеснік і А. Каско. Алесь узначальваў на той час абласное аддзяленне і, як ніхто іншы, дбаў пра памяць зямляка. Не толькі з абавязку, а і з глыбокай павагі. “У любові да Палесся, ва ўзнёслай яго паэтызацыі Рудкоўскі знайшоў сябе і не дазволіў стаць поруч з сабою, бадай, нікому з немалога шэрагу палескіх песняроў”, – не першы раз выказвае ўстойлівую думку паэт-чудзінец. Могілкі сустрэлі нас не жалобай, а звонкім птушыным пошчакам. Недзе недалёка закувала зязюля. “Ану, скажы, колькі мне яшчэ жыць на гэтым свеце?” Зазюля пракукавала шэсць разоў. Алесь нявесела ўсміхнуўся і раптам стаў цытаваць свой верш “Могліцы”:   Ці мала тут маіх сяброў паснула. Стаю адзін, зусім не абаронены. – Ку-ку… Ты пагадай жа мне, зязюля! Ды: – Ка-а-р! Ды: – Ка-а-р! – заплакала варона.   Толькі закончыў чы­таць, як у гаі раз і другі пракрычала варона. Калі мы прыехалі, не было і блізка ніякіх варон. І раптам… – Ух, ты! – выдыхнуў Паплаўскі, – гэта ты, Алесь, яе наклікаў. А можа, гэта душа Міхася нам адазвалася? “Містыка. І не вер цяпер у прыкметы”, – падумаў я. Усцешыўся, калі добрая прыкмета ўзяла верх: зя­зюля за­кувала зноў. Вырашылі не вяртацца з Вострава на шашу, а напрасткі, няўезджанай дарогаю завітаць у вёску Малыя Круговічы, дзе нарадзіўся і доўгі час жыў паэт і празаік Віктар Гардзей, і ў гонар якога за заслугі перад аднавяскоўцамі, якім прысвяціў не адзін дзясятак сваіх твораў, адна з вуліц названая яго імем – адзінага ў Беларусі пры жыцці. Доў­гую маляўнічую вуліцу пра­ехалі з канца ў канец і назад, спра­бавалі ўявіць на ёй земляка, аднак не напаткалі аніводнай душы наогул. Сумесна склалі экспромт:   Куды заехаў? Дзе я? На вуліцы Гардзея. А дзе мая надзея яго стрэць, дабрадзея?..   Рыфму з “ліхадзея” на “дабрадзея” памяняў, вядома ж, Алесь Каско. Яны сябруюць з вельмі даўніх часоў: Віктар паспрыяў Алесеваму дэбюту ў друку – у 1968 годзе змясціў у ганцавіцкай раёнцы ягоны школьны верш “Пралескі”. – Справа не толькі ўва мне, – згадвае былы дэбютант, калі выпраўляемся ў далейшы шлях. – Больш нідзе і ніколі я не сустрэў раёншчыка, які б так падтрымліваў пачаткоўцаў. Уявіце літстаронку “Савецкага Палесся” тых часоў. Уверсе – прыгожымі, кідкімі літарамі: знаёмцеся: член літаратурнага аб’яднання “Рунь”, і яшчэ выразней – імя і прозвішча. Пад “шапкаю” – вялікі, ледзь не на чвэрць газетнай паласы, фотапартрэт аўтара, а далей два-тры ягоныя вершыкі. Зрэшты, з запамінальнымі радкамі, бо гэта Віктар, дзе менш, дзе больш прыкладваў спрактыкаваную руку. З тагачасных пачаткоўцаў засталіся ў літаратуры нямногія, Уладзімір Марук ды я, але ж перспектыва адкрывалася для ўсіх… – А калі твае вершы з’явіліся ў рэспубліканскім друку? – цікавімся. – Здаецца, у 1970-м. На маіх студэнцкіх вакацыях у Чудзін прыехаў былы школьны завуч Мікола Купрэеў. Гасцяваў у нас. Што я пішу, ён ужо ведаў з абласнога друку. Папрасіў вершы. Адабраў тры-чатыры і зрабіў прыпіску да іх Міколу Федзюковічу ў “Чырвоную змену”. Неўзабаве яны былі надрукаваныя, дарэчы, разам з вершамі яшчэ аднаго купрэеўскага вучня Анатоля Шушко. З Гардзеевай вёскі да Чудзіна вёрст дваццаць. Абапал шашы – густыя лясы, у большасці сваёй высачэзныя сосны і яліны – кашлатыя, звонкія, гулкія. Велічны цёмна-зялёны калідор. І раптам справа – шырокая прагаліна, бетонная адгалінаванне да царквы. Карункавае збудаванне сярод лесу. Залаты купал цягнецца ў неба, зліваецца з ім. Любуемся! Боскія мясціны. Тут крыніцы, валуны, дрэвы ды, пэўна, і самі людзі пазначаны нябёсамі. На дарозе між Будчай і Дзяніскавічамі ў Ізбійскім бары цудатворны камень са слядамі Багародзіцы. З’явіўся нечакана пасля вайны. І пацягнуліся людзі да гэтай незвычайнай мясціны: па адным, сем’ямі, нават цэлымі вёскамі са сваімі праблемамі, клопатамі, хваробамі – па дапамогу і божае дабраславенне. Яшчэ раз збочваем з асноўнай дарогі перад апошняю павароткаю на Чудзін за два з паловаю кіламетры да вёскі. Мясціна тут таксама памятная і носіць назву Людвікова (Людзвікоў па-тутэйшаму) – ад імя пана Людвіка, якому калісьці, хай сабе і нядоўга, належаў маёнтак Чудзін. Назва захавалася і ў 1920-1930 гадах, калі тут размясціліся кашары Корпуса памежнай аховы Рэчы Паспалітай, паколькі дзяржаўная мяжа праходзіла непадалёку. Ад былога вайсковага гарадка засталіся старадрэвіны, рэшткі падмуркаў, сцены каменнай будыніны, дарэшты разбурыць якую не ўдалося пасля вайны нават сапёрам. Чудзін з ваколіцамі і цяпер знаходзіцца на межах, толькі адміністрацыйных, – Ганцавіцкага, Клецкага, Салігорскага і Лунінецкага раёнаў, нездарма за Польшчаю галоўным будынкам вёскі была карчма, што стаяла на развілцы дарог ва ўсе чатыры бакі. Вось толькі добрых дарог не было, скрозь – грэблі. Адна з іх – акурат пад коламі нашай машыны, даўно заасфальтаваная. Колішні студэнт Каско не раз мераў яе, ужо пясчаную, але вечна разбітую, пехатою, каб сесці ў бліжэйшай вёсцы Будча на аўтобус. Апошні адрэзак дарогі прыкоўвае нашыя позіркі. Злева – лугі з палоскай ракі Лань, справа – хмызнякі і бясконцае доўгае балота з журавінным дзяржзаказнікам, што цягнецца ажно да Лунінеччыны. Інтрыгу ўзмацняюць Алесь з Яўгенам Сергіенем. Навакольныя балоты і лясы, кажуць яны, партызанскія (у аднаго бацька, у другога дзед партызанілі). Знаходзілі прытулак у іх не толькі савецкія народныя помснікі (“помснікі”, дарэчы, Алесева слова, замест “мсціўцы”). Яшчэ нямала часу пасля вайны ва ўрочышчы Солаўе, на востраве-грудзе, таўбаваліся бульбашоўцы, раз-пораз выходзілі адтуль дзеля расправы з сельсаветчыкамі. У архіўных дакументах пра пасляваенны бандытызм значацца і яны… – Не на ноч бы пра гэта распавядаць, – жартуе Сяргей Амяльчук. Звечарэла, калі дабраліся да Чудзіна і радавога гнязда Каско на другім канцы вёскі. Белая цагляная хата хоць і парудзела, пасівела ад часу, але яшчэ моцна трымаецца, нібыта дрэва каранямі, уросшы падмуркам у зямлю, падмуркам, які гаспадар, Кастусь Рыгоравіч, і сам Алесь, яшчэ падлеткам, старанна ўкладвалі пры яе ўзвядзенні з камянёў старога фарпосту, што да 1939 года размяжоўваў Польшчу і СССР. Саду на ўзараным пляцы ўжо няма, за выключэннем чарэшні ўпрытык з хатаю ды дзвюх ігрушын на ўзмежках. Захаваўся састарэлы, абабіты дошкамі і бляхай калодзеж, які вянчае страла, накіраваная ў неба. Непадалёку ад хаты – шэраг гаспадарчых пабудоў, таксама даўніх, але крытых новым шыферам. Парадак і ў хаце, балазе сюды час­та наязджае Алесеў плямен­нік, мінчук, штогод ле­туе тут, а ў ягоную ад­сутнасць наглядаюць за сядзібаю стрыечны брат Анатоль з жонкаю Любай, што жывуць по­бач. Тры пакоі і кухня ўражваюць чысцінёй. На відным месцы, насупраць уваходу ў першы пакой, – бацькаў фотапартрэт і графічны партрэт маці, Аксені Васільеўны, уда­ла намаляваны вугалем брэсцкім мастаком Сяр­геем Казаком, які шмат гадоў назад гасцяваў тут. Матчын твар ветлы і крыху ўсмешлівы, вочы ледзь-ледзь скіраваны да акна, яны свецяцца ў вечаровых промнях. Як там у Алеся Каско?   Зноў я дома, дома, дома, і спакой, і цішыня, і матуля, як мадонна, ля глыбокага акна…   Падрыхтавалі сабе нач­леж­ныя куткі і гуртам па­сядзелі за кухонным сталом. Пакуль перакусвалі, Алесь жвава распавядаў, як пры­хільна да ягонага чытання кніг і пісання вершаў ставіліся бацькі. У кожны прыезд давалі заседжвацца ў асобным пакоі хоць з рання да цёмначы. Іншы раз бацька прачыняў дзверы і асцярожна пытаўся: “Мо адарвесса ўжэ? Памочнік у масцярской трэба”. Разам абрэзвалі брусы, габлявалі дошкі. Ды неўзабаве бацька забіраў інструменты: “Ат, ідзі сабе! Ты зноў пра вершы думаеш”. На самым захадзе сонца мы прайшліся невялікім кавалкам вёскі. “І тут ужо ніхто не жыве, і тут…” – сумна канстатаваў Алесь. Павесялеў каля дома-палаца побач з непрыкметнай для вока поштаю: “Трывала асеў хлопец! Кажуць, ён надзея вёскі”. Надзеяй быў і малады бацька з дзіцём на руках па другі бок вуліцы. А яшчэ настрою паддаваў нам бэз. Паўсюль, амаль у кожным двары, літаральна ўзвышаліся шыкоўныя кусты ружовых і белых галінак. Яны квітнелі, наліваліся фарбамі, свяціліся, бы казачныя лямпы, прыгожылі прастору і будзілі згадкі пра маладосць. Падумалася: усё тут яшчэ жывое, сапраўднае… Дома чыталі вершы і гутарылі пра паэзію. Прагаварылі да позняй ночы. Леглі спаць недзе а першай гадзіне. Мне не спалася. Усю ноч заліваліся салаўі. Выходзіў колькі разоў на двор і слухаў.   Дзень другі Прачнуўся рана. Дзень браўся пахмурны, але цёплы, парны. Алесь ужо не спаў, сядзеў на ганку і курыў. “Не спіцца нешта, – сказаў, – успомніліся мама, бацька, брат Толя. Хачу схадзіць да іх на могілкі, яны недалёка”. Я падахвоціўся ісці з ім. Ён вынеc з каморы дзве пары гумовікаў, адну з іх працягнуў мне: абуй, росна, а на могілкі нам ісці праз поле. Поле ў нізіне, на колішніх балотах, куды, як і ў канавы, вясновая паводка Лані прыносіла шмат рыбы. А могліцы на пагорку за дарогаю. Новыя. Старыя, мо ў некалькі пластоў, ляжаць цяпер у цэнтры вёскі, каля Юр’еўскай царквы другой паловы ХІХ стагоддзя. Алесевых продкаў, сваякоў і проста добрых знаёмцаў многа і там, і ўжо тут. Памятаю яго радкі з “Палескага трыпціха”:   У кожнай вёсцы дзве ёсць вёскі: адна чакае ў госці, другая – на пагосце…   Пасля магіл бацькоў і брата наведалі яшчэ з дзясятак. “Другая вёска” разрастаецца шпарка, прычым не толькі ад няўхільнага людскога старэння, а і ад хваробаў. У тым ліку цяжкіх: чарнобыльская зона зусім побач, лучыцца аднымі і тымі ж лясамі ды балотамі. – Бадай, кожная магіла блізкая ўсім вяскоўцам,– спыняецца на выхадзе і вымае цыгарэты паэт. – Жыцці, лёсы пераплеценыя. Свежы прыклад табе. У папярэдні свой прыезд я быў на пахаванні Сады (Аляксандра, у нас процьма варыянтаў гэтага імя, каб нікога ні з кім не блытаць). Як было не пайсці развітацца? Ён сябар майго бацькі, яго маці і жонка сябравалі з маёю маці, ад дзеда Андрэя, ягонага бацькі, я запісваў казкі, з сынам Хведзем вечна сапернічаў у футболе. Такія цесныя звязкі паміж многімі родамі, нават калі без шлюбавання. І што я заўважыў у стасунках сённяшніх аднавяскоўцаў: чым большыя страты, тым людзі больш згуртаваныя, дабрэйшыя адзін да аднаго. – Дык дай Бог ім трымацца, а нашчадкам усё менш цурацца іх! – Бяру Алеся за рукаў: – Хадзем? – Ну, не ўсе ж цураюцца, успомні дом-палац, учарашняга бацьку з дзіцем… Сняданак, кароткія зборы, і нашая прыезджая сябрына кіруецца на дзве загадзя замоўленыя сустрэчы. Спачатку – у сельсавеце, дзе нам рупіць адзінае пытанне: ці ёсць у вёскі хоць якая перспектыва? Старшыня сельвыканкама Анатоль Кіцік сустрэў нас прыязна. – Добры дзень! – прывітаўся. – Пытанне і для мяне гарачае, а раней дык проста апякала. Яшчэ гадоў дзесяць назад вёска памірала на вачах, людзі заставаліся без працы, ездзілі на заробкі ў Расію, моладзь пакідала родны куток. Зараз абставіны трошкі змяніліся на лепшае. У Чудзіне, дзякуючы зямлякам, братам-прадпрымальнікам Захарчэням (вы дом іх бачылі), дзейнічае будаўнічае прадпрыемства “ВОТПЛЭЙС”, паўсотні чалавек атрымала працу. У вёсцы пасяліліся дзве сям’і з Украіны, купілі хаты. Адкрыўся цэнтр рэабілітацыі “Маці супраць наркотыкаў”. Не так даўно вёску пераназвалі ў аграгарадок, праўленне ў Будчы, сельсавет у Чудзіне. Шчырая размова са старшынёй адгукнулася ўдзячнасцю ў нас, нетутэйшых, і яшчэ больш абнадзеіла Алеся Каско, гэта мы лёгка адчулі. Ён застаўся задаволены і тым, што галава сельсавета не зрабіў акцэнту на слове “аграгарадок”. На Захадзе, прыгадваў свае замежныя паездкі Алесь, вёска застаецца вёскаю, хоць і пабудовамі, і камунальнымі ды іншымі зручнасцямі, і агульнай культураю яна ў дзесяць разоў бліжэйшая да гарадскога тыпу, чым любая з нашых. “Зрэшты, новае найменне наўрад ці прыжывецца, яго з гэтай гра- , гар- нават вымавіць няпроста. Вы чулі, каб хто-небудзь з вяскоўцаў казаў: жыву ў аграгарадку?” Нас чакалі ў школе, і туды мы прыйшлі задоўга да выступлення, каб пабываць спярша ў гісторыка-краязнаўчым кутку. Статус кутка ўжо не адпавядае ягонаму зместу і колькасці экспанатаў. Гэта сапраўдны музей, багаты і з густам аформлены, у чым заслуга ўсіх вучняў і настаўнікаў, найперш загадчыцы Галіны Мікалаеўны Мароз ды яе мужа Ігара Уладзіміравіча, гісторыкаў, якія з маладосці парадніліся з Чудзінам. Вёска вядомая з 1637 года, прынамсі, упершыню згадваецца пад гэтай датай у акце на валоданне зямлёй. Належала з палямі, сенажацямі ды лясамі князям Радзівілам. Чаму ў яе такая дзіўная назва? Этымалагічны слоўнік выводзіць яе ад балтыйскага племені чудзь, польскія крыніцы ад прозвішча ці мянушкі “Чудак”, самі вяскоўцы, не без гонару, ад слова “цуд”. Гісторыя багатая і складаная, таму вымагае далейшых пошукаў. “Свой шлях у сёння з волі пачыналі продкі”, – піша Алесь Каско на аснове падання пра сялянскі бунт. У старажытнасці вёска як быццам знаходзілася ў яшчэ глыбейшых нетрах Палесся, нашмат ніжэй па Лані. Падчас бунту сяляне спалілі хаты, панскую сядзібу, разбурылі царкву (засталося дасюль урочышча Цэрквішчэ) і падзяліліся на дзве часткі: адны ўцяклі ў сённяшнія мясціны, другія падаліся аж ва Украіну, заснавалі паселішча пад такой самай назваю. Чым дакладна ўзбагаціў паэт і пісьменнік памяць нашчадкаў ды музей – гэта ўваскрашэннем падзеяў апошняй вайны ў нарысе “Праўда і крыўда памяці. Дзве трагедыі адной вёскі”, які не без цяжкасці прабіваў у друк. Першай палове нарыса ні ўлада, ні газета раёна не пярэчылі: 22 ліпеня 1941-га карнікі і паліцаі закатавалі і закапалі паўжывымі дзевяць калгасных і савецкіх актывістаў (у іх ліку Алесевага дзеда Рыгора і прадзеда Яўгена Сергіені Сямёна). Другою ж паловаю праўдзівага твора, які грунтуецца на ўспамінах сведкаў, абурыліся: што, маўляў, партызаны дзейнічалі, як эсэсаўцы?! Аповеды вяскоўцаў акурат пацвярджалі: так, амаль што, бо 14 кастрычніка 1942 года народныя помснікі ў злосці праз тое, што чудзінскія паліцаі паспяхова разбегліся ў самым пачатку акцыі, забілі чатырох і пакалечылі дваіх ні ў чым не вінаватых людзей, у дадатак спалілі дзве трэці вёскі. І ўсё гэта доўгі час замоўчвалася або прыкрывалася няпраўдай, як быццам маной можна выхаваць патрыятызм і чалавекалюбнасць. Гонар за вёску, родны край, народ сённяшняму пакаленню чудзінцаў ёсць з чаго чэрпаць у музеі. З расповедаў пра мужнасць сапраўдных партызанаў і франтавікоў, з маральна здаровых традыцый, звычаяў і абрадаў, з узораў казак і песняў, ткацтва, вышыўкі, разьбярства, з калекцый баявых і працоўных узнагарод… Нас не адарваць было ад экспанатаў, пакуль гаспадыня музея не нагадала пра літаратурную сустрэчу. Вучні прымалі даверліва, зацікаўлена; падобныя сустрэчы ў іхняй школе даволі частыя, бо знакаміты паэт-зямляк звычайна прыязджае на радзіму не адзін. Гасцямі ў розныя гады тут былі Уладзімір Касько (як навуковец ён у школе госць нярэдкі), Алесь Разанаў, Мікола Пракаповіч, Васіль Сахарчук, Аляксей Галаскок, мой брат Анатоль, іншыя. Не было паэта з гітараю, дык вось паявіўся і такі, Алесь Паплаўскі, якога найдаўжэй не адпускалі са сцэны. Шануюць у школе памяць фалькларыста і энтографа Аляксандра Сержпутоўскага, каму вёска абавязана сваёй вядомасцю як самабытны куток, паэта і празаіка Міколы Купрэева, былога настаўніка, каму гэты куток быў крыніцаю натхнення да канца жыцця. Не забываюць тут, зразумела, пра сучасных творцаў, ураджэнцаў Чудзіна. Два з іх выступалі чарговы раз, паэтка Ірына Дарафейчук прыязджала аднойчы, гадоў дзесяць назад, а паэт і публіцыст Эдуард Дубянецкі вядомы з друку і музейных звестак. Адным штрыхом – пра выступленне галоўнага героя маіх нататкаў Алеся Каско. Ён, вядовец сустрэчы, грунтоўна гаварыў пра гасцей і зусім коратка, справаздачна, пра сябе. Заканчвае паэму ў трыялетах “Кайданковая повязь” – пра лучнасць з Чудзінам, у якой, ён упэўнены, пасля сёлетняй пабыўкі пабольшае аптымістычнага настрою: “Знайдуся ў мове, чый пачатак – тут, дзе сум і роспач гояцца любоўю, дзе не самотна быць самім сабою…” Другая палова дня прайшла ў паездках. Зрабілі вялікі круг раўнінамі і пагоркамі, гаямі і дубровамі, вёскамі і былымі хутарамі вакол Чудзіна. Пабывалі ў лесе каля прыземістага, пасівелага Кургана памяці закатаваным у першы месяц вайны мірным жыхарам. Курган насыпаўся талакою, цэлаю вёскаю, ад старога да малога. Мінула некалькі гадоў, і раптам жалобную пліту з імёнамі ахвяраў тадышнія сельсаветчыкі замянілі пафаснай, з надпісам “Вечная память и слава павшим в боях за Ролину!” Якія баі, якія героі?! Але яна і цяпер на Кургане, колькі ні даводзіў А. Каско, аўтар нарыса пра чудзінскія трагедыі, што толькі праўдзівая памяць ёсць святасць. Гэтая тэма прасочваецца ў яго паэме, між іншым. Яўсееўскі востраў. Любімая мясціна з дзіцячых гадоў Алеся Канстанцінавіча. Побач – рака Лань. “Груд сярод паплаву. Дуброва над процьмаю неверагодных дзікіх кветак”, – піша Каско ў сваім “Чудзінскім дзённіку”. І сапраўды – дзівосная мясціна. Уся, нібыта батанічны сад. Спускаемся адсюль на бераг Лані. Рака цяпер зарасла асакой, чаротам, звужэла. А калісьці была шырокай, вірлівай, пра гэта сведчаць старыцы. Ды як ні ламалі, ні круцілі яе міліяратары, Лань знайшла сабе жыццё ў самай нізіне. Яна, спаконвечная, нарадзілася ў нетрах палескай зямлі, каб цяпер, затаіўшы сваё дыханне, амаль ціхмяна ляжаць перад падарожнікамі… За ракою, па дарозе праз мост – урочышча Шарпутоўшчына, ад прозвішча Сержпутоўскіх. Тут стаяў іхні хутар, дзе прайшло маленства і юнацтва выдатнага энтографа і фалькларыста А.К. Сержпутоўскага (1864-1940). Сюды бацькі прывезлі яго маленькім хлопчыкам, і гэтыя мясціны ён палюбіў як родныя. Спачатку даследчыкам-аматарам, потым супрацоўнікам Рускага музея ў Пецярбургу ён аб’ездзіў усё Палессе, але завітваў сюды кожнага разу, і ніводная вёска ў ягоных працах не ўпамінаецца так часта, як Чудзін, аб’ект усебаковага вывучэння і крыніца вуснай народнай творчасці, асабліва казак. Хараство і багацце тутэйшага дыялекту грунтоўна, як дасведчаны і захоплены філолаг, раскрыў у “Граматычным нарысе беларускай гаворкі вёскі Чудзін Слуцкага павета Мінскай губерні” (1911). “…Замкнёны лад жыцця садзейнічаў той акалічнасці, што тут, больш чым у іншых месцах, захаваліся характэрныя рысы народнай гаворкі, старажытныя звычаі, павер’і і ўсе асаблівасці несамавітага жыцця палешука-беларуса, які моцна трымаецца ўсяго дзедаўскага і вельмі туга ўспрымае навізну” (з прадмовы А. Сержпутоўскага да згаданага нарыса). Цікава, ці ўсведамлялі самі вяскоўцы, якім багаццем яны валодаюць? “Яны жылі ім непасрэдна, натуральна, штодзень і наўрад ці прыдавалі асаблівае значэнне збіральніцкай і даследчыцкай працы Сержпутоўскага, – пачаў разважаць А. Каско, справакаваны гэтым пытаннем. – Зразумела, паважалі адукаванага чалавека, але шмат хто і дзівіўся яму, калі той заходзіў у двары, запыняў людзей і на вуліцы, і на сенажаці, і ў чоўне на рацэ, распытваў іх. Гаваркіх у нас хапала! Так сказаў мне, ужо літаратару тады, стогадовы Іван Будчанін. Ён добра памятаў “інтэлегента з барадкаю”, які спыняўся звычайна ў лесніка Данілы Куляша, аднаго з самых таленавітых чудзінскіх казачнікаў. Паказаў месца, дзе стаяла вялікая леснікова хата: частка яе была адведзена пад школку”. У Алесевы школьныя, 1960-я, гады імя Сержпутоўскага амаль што забылі. Хутара Шарпутоўшчына ўжо не было. Настаўнікі ў Чудзіне былі пераважна прыезджыя, краязнаўчая работа, апрача ваенна-патрыя­тычнай, не вялася. Дзеці вывучалі на ўроках славутую народную казку “Пану навука”, а што яна паходзіць з іхняй вёскі, ад селяніна Дудара, не ведалі, бо і настаўнікі, мусіць, не ведалі ці проста не звярнулі ўвагі. “Мне давялося адкрываць і постаць Сержпутоў­скага, і зроб­ленае ім самому – у студэнцтве, у час кароткага настаўнічання ў роднай школе і падчас працы журналістам, – дзеліцца ўспамінамі А. Каско. – Зрабіў тэлевізійны, газетны нарысы, запісаў і надрукаваў казкі 80-гадовай Матруны Савені, апошняй, бадай, тутэйшай апавядальніцы, не менш здольнай, лічу, за тых, каго напаткаў Аляксандр Казіміравіч”. У 1970-х гадах у Шарпутоўшчыне Алесь заспеў сімвалічны дуб – з зялёнай, угору, і сухой, да долу ўніз, галінамі. Мы ў гэты дзень пераканаліся, што зялёная галіна ўзяла сваё. На ўскрайку ўрочышча ўстаноўлены валун з памятнаю шыльдаю, у в. Пярэвалакі – так першапачаткова называўся і хутар Сержпутоўскага – ёсць вуліца яго імя. Па ёй мы таксама прайшліся, пагаманілі з кабетамі, большасць з якіх тут ужо як дачніцы; імя славутага вучонага для іх зусім не чужое. А ў Чудзіне пра яго распавядае школьны музей, у вёсцы яму прысвячаюцца раённыя фальклорныя святы, вучні ўдзельнічаюць у інсцэніроўках казак, запісаных ім. Сучасным дзецям, канечне, не перажыць тых вечароў, якія перажыў Алесь Каско. “…Дзе ж ты, малое-запечнае, заснеш – вызіраеш з-за коміна, слухаеш не наслухаешся! Радуешся, што ў тваёй хаце збіраюцца, хоць і цесна, хоць і дым ад самакрутак лямпу заслепвае ды вочы выядае. Шчымлівы халадок у грудзях ад жаночых песень, дрыжыкі па скуры ад мужчынскіх расповедаў пра неймаверныя страхоцці ды цуды…” (з ягонага нарыса “Край казачнікаў”). Дарогаю назад Алесь згадваў свае любімыя казкі, некаторыя пераказваў, а мне карцела хутчэй прыехаць, разгаварыць сябра пра ягоную ўласную творчасць і яе вытокі, уплывы – ёсць жа яшчэ ў нас вечар, ноч, палова заўтрашняга дня, дый настрой у паэта, здаецца, зараз адпаведны, не прамаргаць бы!   Дзень трэці Учарашняя вячэра была развітальная, з гасцямі-вяскоўцамі, было нямала тлуму, і ўсё ж, хоць і ўрыўкамі, пытанні я задаваў і тады, і пасля, у глухую ноч, або, як Алесь пажартаваў па-чудзінску, у “самую глупасць”. Склаў усё разам, і атрымалася такая вось гутарка. – Алесь, ты не аднойчы казаў, дый пісаў, што сапраўднае тваё прозвішча Казка. Гэта на самай справе так? – Я даўно ўжо не ва ўзросце фантазёра. І не такі наіўны, каб паверыць аднаму з этымалагічных слоўнікаў, які даводзіць мне, што Каско – ад слоў “каса”, “касіць”. Ты ж бачыў сам дакумент сямнаццатага стагоддзя, там – Казка. Такое прозвішча насіў, няйнакш, увесь наш род. Потым узяліся за справу пісарчукі, дый асаблівасці мовы, гаворкі – аглушэнне зычнага, зваротная форма назоўніка – зрабілі ўплыў. У царкоўнай метрыцы я Казко (з націскам на першым складзе), а ва Украіне, як і ўся наша сям’я, якую бацька вазіў па лёгкі хлеб, стаў Каско, на іхні манер. Пра гэта я даведаўся пазнавата, калі дэбютаваў кніжкаю, таму нічога не стаў мяняць: хіба пачаў бы праз тое лепш пісаць? Аднак, бясспрэчна, у сапраўдным прозвішчы ёсць рамантычнае адценне, асабліва яго адчуваеш, калі Чудзін называюць вёскаю казачнікаў. – Стыхія, цэлая паводка вуснай народнай творчасці твайго краю – ці не яна прыбіла да цябе гусінае пяро? – Былі тры крыніцы, у якіх я выкупаўся, перш чым зарыфмаваў радкі: прырода, фальклор, кніга. Дзвюх першых быў літаральна часцінкаю. Сосны раслі на вуліцы, алешнік, лазняк, журавіннік – адразу за гародам, далей – цёмныя ваўчыныя гушчары. З усходам сонца вёска поўнілася не толькі птушынымі галасамі, а звонкай людской гаманой, перасыпанай жартамі, прымаўкамі, прыказкамі, часам слоўцамі не для дзіцячых вушэй. Песні раз-пораз абуджаліся цэлы дзень, бо жанчыны спявалі і за працаю, а ўвечары мужчыны сыходзіліся з рознымі байкамі ды показкамі. Што да кніг, дык зачытваўся імі з пяці гадоў, балазе тры сястры былі школьніцы. – Першы верш, як памятаю з тваёй аўтабіяграфіі, ты напісаў на ўроку беларускай мовы ў шостым класе. – Дала штуршок настаўніца творчым заданнем для класа: напішыце кожны пра свайго сябра, можна – вершам. Гэтага “можна” мне было дастаткова, каб склаўся вершык у духу народных дзіцячых пацешак, якія палюбіў змалку, ад маці. У Японіі, наколькі ведаю, дасюль ёсць аматарскія школы напісання хоку, танка, іншых сціслых формаў верша. Гэта павышае калі не стваральніцкую культуру, дык культуру ўспрымання паэзіі. У нашых школах важна не перапыняць вучнёўскіх творчых практыкаванняў, як гэта робіць, між іншым, чудзінская настаўніца беларускай мовы і літаратуры Іна Аляксандраўна Валодзька. І мае, пераканаўся, неблагія вынікі ў выяўленні здольных дзяцей. – У Чудзіне нарадзіліся чатыры паэты: Алесь Каско, Ірына Дарафейчук, Эдуард Дубянецкі, Яўген Сергіеня. Проста так сталася ці ў гэтым ёсць нейкая заканамернасць? – Для такіх самабытных вёсак, як наша або Сялец на Бярозаўшчыне – адтуль паэт Разанаў, празаік Супрунчук, драматург Арахоўскі, – не выключаецца другое: адбываецца натуральны счэп творчага ланцужка. Адносна ланцужка чудзінскага хачу паправіць цябе: у ім не чатыры паэты – значна больш; нашымі папярэднікамі былі казачнікі, чые творы прасякнутыя сапраўднай паэзіяй – глыбокай, па-мастацку вобразнай, з упарадкаванай рытмікай і часам рыфмоўкай. Услухайся, як гучыць адна з казак Матруны Савені: «Памёр бацька маладзенькі дый пакінуў дзетачак маленькіх. А маці маладая – сабе новага бацьку шукае. Дзетак бабка даглядае. Прыйшла бабка ў хату, а ў хаце есці небагата. Сядзяць дзеткі на печы ў куточку. Дала ім хлеба па кусочку і паліўкі ў чарапочку”. І гэтак далей. Трапна, балюча, надзённа. Мне бывае прыкра, калі на фальклор сёння глядзяць як на нешта аджылае або прымітыўнае, не вартае ўвагі. Скажам, наш сучасны пісьменнік ганарыцца, што ўвёў у айчынную літаратуру сусветны матыў кахання прыгажуні і пачвары, пры гэтым абапіраўся на замежныя ўзоры. Ды ён проста праігнараваў нацыянальны фальклор, не пашукаў аналагаў! Няхай бы заглыбіўся ў казку “Любошчы” Рэдкага (карані яго, дарэчы, таксама чудзінскія) ды тое-сёе пачарпнуў бы адтуль: славуты матыў там гучыць на поўную моц і цудоўна раскрыты. – Як ты пачуваешся ў роднай вёсцы як вядомы, ці знакаміты, паэт, пісьменнік? – Збольшага адчуў сябе такім аднойчы, у юнацтве, калі прачытаў і тут, і ў брэсцкім педінстытуце верш з уражаннямі ад першых студэнцкіх канікулаў. Мяне выклікалі на “біс”, нечуваны выпадак для паэта! На жаль, ён быў адзіны на ўсё астатняе маё жыццё. А калі ўсур’ёз, ёсць у мяне тут чытачы, ёсць, добра ведаю. Але вяскоўцаў цікавіць найбольш палітыка, бо лічаць мяне “вечным апазіцыянерам”, як, мушу згадаць, лічылі майго бацьку, былога кандыдата ў КПСС, здадзенага братамі-партыйцамі ў каталажку, затым ва ўральскія лагеры. Гаварыць на падобныя тэмы звычайна адмаўляюся, кажу – я не такі “падкаваны”, як вы, пяццю-шасцю каналамі Беларускага тэлебачання, і спрачацца з вамі мне цяжка … Бачыш, зноў не атрымліваецца ўсур’ёз? – Мо сур’ёзней скажаш пра свой апошні твор з чудзінскімі вытокамі? Маю на ўвазе паэму “Кайданковая повязь”. Чаму менавіта – “кайданковая”? – Гэта, бадай, завяршальная рэч пра мае карані, пра маіх дарагіх аднавяскоўцаў. Сонечным, без аніякіх плямін было ўспрыманне і радзімы з малой літары, і Радзімы з вялікай у дзяцінстве і юнацтве. З гадамі повязь з перажытым больш цесная, таму болей шорсткая. Бачыш многае па-іншаму. Жахнуўся, калі задумаўся, што самае яркае ўражанне маленства – самае балючае: старшыня калгаса на сытым жарабцы гуляе бізуном па спінах маці, яе сябровак-даярак за тое, што сарвалі па гурочку, у тым ліку дзеля мяне, са збуцвелых градак непадалёку ад праўлення. Нямала іншых калізій засталося нерастваральным асадкам на душы: бясхлеб’е, падаткавая абдзіралаўка, хлусня ў школе, а таксама ў клубе, перад якім да гэтага часу ліпее бетонны ленінскі бюст. Не пакідае трывога за будучыню вёскі. О, як хочацца, каб яна жыла доўга-доўга! Багацела матэрыяльна і духоўна, шанавала праўдзівую памяць, даражыла пракаветнаю моваю, не давала моднаму, дачаснаму адцясняць вечнае. Нарэшце сама форма маёй паэмы – “кайданковая”, у трыялетах, якія мусіў расхістваць і абнаўляць, бо яны сапраўды сціскалі рукі, што кайданкі. Ну, вось і ўсё. Рэч пакуль што друкавалася асобнымі трыялетамі, не прайшла апрабавання чытачом, дык не заслугоўвае падрабязнай гаворкі… Развіднела. Я зайшоў у пакой. Алесь сядзеў на лаве, сашчапіўшы рукі пад сталом. Вось ён, разумны, зараз закрыты, усяго за тры метры ад мяне, ля вакна, за крок ад жывой музыкі прыроды і, мусіць, распраўляецца з сабой. – Шторазу прыязджаю як апошні раз, – скардзіцца ён. Доўга я не заўважаў яго душэўнага заняпаду, ягоную прычыну, пакуль даведаўся, што яму зрабілі аперацыю. Падумалася сёння: няўжо Алесь канчаткова прыняў выклік смерці і цяпер вядзе гульню з ёю, як вядзе гульню шахматыст – партыю без часу, у якой не можа быць нічыёй?.. Ён выйшаў пакурыць, а я спыніўся перад вакном, за якім раскінулася ўзаранае пад бульбу поле. Уявілася: так стаяў тут Алесь, калі яшчэ быў яблыневы сад. Стаяў і пісаў верш – мудры і мужны:   Падаюць яблыкі. Яблыкапад: сіла зямлі пакідае мой сад. Скочваннем звілістым ці стрымгалоў яблык за яблыкам – з голля далоў. Горкі, падгнілы або сакаўны – паданак падае ў пыл, палыны…   Атарапеласцю – смутак двара: яблыкам падаць яшчэ не пара; ім налівацца было б самы раз – не ля варот яшчэ яблычны спас.   Гнуцца галіны ў суседніх садах, моцны, крамяны, мядовы там пах, рала з антонамі цяжкімі прут гордым атлантам трымае. А тут падаюць яблыкі. Яблыкапад губіць адзіны радзінны мой сад.   Вось-вось пачне шорстка падаць лісцё, ліст абляціць – і застыне жыццё не на зіму, ды і не на гады: саду майму не вярнуцца сюды, як не вярнуліся продкі мае… Сад мой бязлюдны, час наш настае.   Голля, бы рук, не заломвае сад, свеціць з паўзмроку ягоны пагляд зрэнкамі яблык з-пад веяў-лісця: жаль у ім ёсць, ды няма страхацця. Зведаў пад бурамі ён, што і ў дрэў – час толькі свой, хоць знянацку заспеў, дык і сыходзіць (і я разам з ім) яблык за яблыкам – крокам глухім. Ціхі, без ляманту яблыкапад… Дзякуй за еднасць, мой спадчынны сад.   Калі пакідалі Чудзін, зноў свяціла яркае сонца. У бязвоблачным бязмежным небе панавала адно непарушнае белае ззянне, што не азмрочваецца нічым. Падумалася: якое шчасце жыць на гэтай зямлі, суровай і прыгожай. Будзь вечнай, блаславёная Богам зямля, дзе нарадзіліся і выраслі сыны твае!  
 
Андрэй Федарэнка (№90)
Вандроўка Апавяданне Ён сядзеў на Фрыдрыхштрасэ за столікам каля в’етнам­скай кавярні, у якой толькі што паабедаў (востры духмяны суп з крэветак, кавалак смажанай свініны з таксама вострай марынаванай моркваю на гарнір, дзве чаркі моцнай, 70 градусаў, кітайскай рысавай гарэлкі), і вось, без 20 еўра ў кішэні, затое з поўным страўнікам і з лёгкай душою, сядзеў, курыў, расшпіліўшы куртку, паклаўшы на столік побач з попелкай шапку і пальчаткі (жонка б за гэта не пахваліла – кепская прыкмета). Зіма, снежань, хутка Новы год, а ні снегу, ні марозу. На дрэвах сям-там жоўтае лісце. Пакуль ён абедаў, яшчэ больш пацяплела, нават нейкая пазнака сонца прабілася: не так было відно, колькі ўгадваўся яго дыск, прасвечваў праз смугу аранжава-апельсінавым святлом. Збоку, на газоне, свяцілася блакітная сінтэтычная елачка, пад якой стаялі два пузаценькія лялечныя Санта-Клаўсы – у чырвона-белых кажушках і шапачках, з белымі бародамі; адзін звычайны, падобны на нашага Дзед-Мароза, другі – негр; для поўнай еўраталерантнасці не хапала яшчэ аднаго – жаночага полу. “Усё па два, – падумаў ён. – Дзве чаркі гарэлкі, два Санта-Клаўсы, два сябры цяпер са мною”. Ён расслаблена, задаволена, сыта курыў, пазіраў на елачку, на вітрыну насупраць, якая падміргвала, пералівалася, пульсавала агеньчыкамі, фарбуючы ў розныя колеры тратуар, на машыны, на людзей, і думаў пра эвалюцыю беларускага пісьменніка, дзівіўся, як рассоўваюцца яго геаграфічныя межы. Вось сядзіць ён у цэнтры Берліна, а яшчэ ўчора быў у Мінску, а пазаўчора (ці калі? васямнаццатага? не, дзевятнаццатага, на Міколу) – у роднай вёсцы, калі прыехаў да Тані, стрыечнай сястры, і яны пайшлі на могілкі; была сапраўдная беларуская зіма, мароз, сонца і адначасова снег – падалі з неба рэдкія, буйныя сняжынкі, кружыліся, блішчалі на сонцы – а мы сунемся па цаліку, сястра з палкай паперадзе, я маладушна ззаду, ступаючы ў яе сляды, шкадуючы новых чаравікаў; я і цяпер у іх, у гэтых жоўтых чаравіках, на якіх, канечне ж, хоць нейкія мікраскапічныя родныя пылінкі засталіся... А прыемна так плаваць то ў першай, то ў трэцяй асобе, думаць пра сябе то “ён”, то “я”. Раптам крыху запознена пачало дзейнічаць спіртное. Мацней забілася падагнанае тытунёвым дымам сэрца, ажыла кроў, цёплая хваля пайшла ў кончыкі пальцаў ног. Стала беспрычынна лёгка, амаль радасна. Хаця чаму беспрычынна? Наадварот, многа прычын. Гэта і апельсінавае святло, і блакітная елачка, і што хутка любімы Новы год. І што апавяданне яго пераклалі на нямецкую мову, дзякуючы чаму ён тут і апынуўся, запрошаны на кніжную выставу. Што ў яго атрымліваецца спраўджваць дадзенае некалі самому сабе абяцанне: колькі б разоў ні быў у Берліне – абавязкова прайсці тым самым маршрутам, што і некалі ў першы свой прыезд сюды, гадоў 20 назад, таксама на нейкую кніжную выставу, толькі звязаную з драматургіяй. Тады было лета, ён – з картай у руцэ, аглушаны чужагалоссем мовы, зусім непадобнай на тую, якой вучылі іх у школе і ВНУ (хто б мог падумаць, што яна спатрэбіцца? альбо што спатрэбіцца калі-небудзь яму нямецкая драматургія?) – ішоў, куды вочы глядзяць, пакуль не апынуўся перад саменькімі дзвярамі Літаратурнага дома-музея Брэхта (ці Брехьта, як немцы змякчаюць), драматурга! – але не надта здзівіўся, гэтаксама, як не здзівіўся аднойчы ў Маскве, калі, таксама ўлетку, ратуючыся ад невыноснай спёкі, – пеклам патыхала ад дарогі, ад сцен, асфальт нават на ценевым баку вуліцы прыліпаў да падэшваў, – ішоў, думаючы чамусьці пра Гогаля, завярнуў у нейкі стары маскоўскі дворык, і першае, што ўбачыў – пад цяністымі ліпамі чорны бюст даўганосага чалавека, далей двухпавярховы асабнячок літарай П; шыльда на сцяне пацвярджала, што гэта той самы дом, дзе паміраў Гогаль; праз лісце ліп можна было разгледзець комін, з якога вылецелі ў вечнасць “Мёртвыя душы”, том другі. А за сцяной гэтага брэхтаўскага Дома-музея пачыналіся могілкі, больш падобныя на парк: зялёны, ідэальна чысты. Старыя і маладыя дрэвы заглушалі гукі мегаполіса. Заліваліся птушкі. Тут не было вянкоў, пластмасавых кветак, агароджаў у чалавечы рост. Каля абеліскаў і склепаў на зямлі не стаялі мутныя, пажаўцелыя і пачарнелыя, налітыя дажджавой вадой чаркі (з якіх у нас частуюцца нябожчыкі). Былі акуратныя дарожкі, дзе выкла­дзеныя пліткамі, дзе брукаваныя, дзе высыпаныя рознакаліберным гравіем, які асцярожна і прыемна храбусцеў пад нагамі. Паўз дарожкі цягнуліся вечназялёныя кусты, жывая агароджа з мірта, самшыта, вастраліста і, здаецца, нават з экзатычнага карлікавага падуба – усё ў форме геаметрычных фігур: прамалінейныя і крывалінейныя, авальныя, як пад лякала, і круглыя, як пад цыркуль; скрозь па зямлі, па кустах, па ствалах дрэў да самай кроны вісеў, віўся, поўз плюшч. У дальнім кутку хавалася лавачка пад бэзавым кустом, не кустом – дрэвам, так раскідаўся, вымахаў гэты берлінскі бэз – вышэй за ліпы і букі. Потым ён даведаўся, што выпадкова трапіў на Dorotheenstädtischer, знакамітыя могілкі французскіх гугенотаў, што гэта музей-запаведнік, ахоўваецца дзяржавай, што тут пахаваныя Гегель, Томас Ман, Брэхт, Грас... Так яму там спадабалася, такім сваім, запаветным зрабіўся гэты зялёны куточак, лаўка пад бэзам, што ў кожны свой прыезд у Берлін ён пачаў хадзіць сюды – нібы аддаючы даніну сабе цяперашняму, а сабе ранейшаму робячы справаздачу (“добры дзень, ліндэн-ліпа, пазнаеш мяне? – вось я зноў, жывы, дакранаюся да тваіх трэшчынак...”). З кожным разам ён быццам падрастаў. Цяпер, у гэты чацвёрты па ліку прыезд, ён ужо мог быць самому сабе, і сваім нябачным сябрам, не толькі экскурсаводам, а і перакладчыкам, бо нарэшце хоць збольшага пачаў разумець па-нямецку. Маленькая перамога. Нібы вылецелі з вушэй серныя пробкі, ці як пасля самалёта, калі заціснуць нос і моцна выдыхнуць праз вушы: піск, трэск, і вось пачынаюць аддалёк вяртацца знаёмыя гукі і словы. Нарэшце ён вырваўся з моўнага палону, з гэтага манатоннага кашмару, перастаў быць удзельнікам нямога кіно, дзе на яго долю перападалі толькі пейзаж, нацюрморт і дэкарацыі. Узрушаны, узрадаваны, ён цэлы дзень тоўкся сярод людзей у выставачным павільёне, спыняўся каля боксаў, стэндаў і прагна слухаў, прычым цікавіла яго не столькі лексіка, колькі асаблівасці маўлення, інтанацыі, а яны, як адбіткі пальцаў, аказваецца, у кожнага розныя: напрыклад, з усіх бакоў ён чуў: бейлін, бегін, берляйн, полен, болен, а ўсё гэта азначала – Берлін.   Сонца на міг зусім вызвалілася з-пад воблака, ад столікаў, сцен, ад прыпаркаваных машын, ад дрэў леглі ўпоперак вуліцы цені, – і зноў гэтае аранжава-апельсінавае святло перанесла на тыдзень назад, зноў пішчыць пад нагамі малады снег, падаюць, кружацца рэдкія вялікія сняжыны... Свеціць сонца. Снег чысты, зіхоткі, аж балюча на яго пазіраць. Збоку па снезе марудна рухаюцца два цені – дзявоча-падлеткавы Танін (а ёй шэсцьдзесят пяць!), і мой – няўклюдны, гарбаты, бо за спінай рукзак, дзе выпіўка і закуска. Іншая справа, чаго туды ісці такой парою, такім снегам – тым больш я толькі прыехаў, нават за сталом не пасядзелі, – але гэта ўжо мясцовая традыцыя: колькі сябе помню, яшчэ калі матка была жывая, як толькі прыязджаў, перш чым сесці за стол, выпраўляліся на могілкі. Больш за тое – гэты паход яшчэ трэба заслужыць, не кожнага возьмуць; напрыклад, Танін кавалер – Валодзя (жыве ў мястэчку Каменка за 4 км, хоча да Тані ў прымы, цяпер яны пасвараныя, і ён прыйшоў мірыцца), пакараны, як малое дзіця за шкоду, і пакінуты дома. Таня ў джынсах і ў валёнках, на ёй аранжавая горналыжная куртка-анарак з капюшонам, з-пад якога выбіваюцца махры хусткі-канаплянкі, невядома з якога куфра выцягнутай, бо даўно такіх не выпускаюць. Перад тым, як ступіць, яна мацае палкаю снег. “Ты пабач, ну! – сама сабе здзіўляецца яна; голас задыханы, але вясёлы, звонкі ў вясковай цішы. – Якая я стала старая шкарбонка, як каракаціца! Хіба я такой была? Я ж не хадзіла, а лётала!..” Таня ў нашым родзе – блудная дачка, саромная пляма на гонары сям’і. Мне было 5, ёй 15; памятаю нешта імклівае, як агонь, рыжае, як вавёрка, з задзёртым носікам, вострымі зубкамі, над вушамі куцыя коскі з банцікамі; хуліганістая, трохі, а мо і не трохі, без цара ў галаве; як усе такія “адорвы”, сябравала з хлопцамі, прычым большымі за сябе, гуляла ў футбол, хакей, у разведчыкаў, у ножыкі, у чыку і ў карты на грошы. Неяк на летнія канікулы паехала ў пасёлак Цыгламень Архангельскай вобласці ў госці да нашага дзядзькі, які працаваў там у порце, ды так дамоў і не вярнулася – імгненна ўляцела ў нейкую гісторыю, нешта звязанае з ранняй, школьнай цяжарнасцю, а ў тыя часы гэта было страшней за вядзьмарства ў Сярэднявеччы. Яе бацькі, а мае дзядзька з цёткаю, Сцяпан і Каця, хадзілі апранутыя ў чорнае, на фальшыва-спачувальныя роспыты адказвалі: “Горэ, чалавеча! Горэ!” І хоць Таня неўзабаве выйшла там замуж – ці за таго самага мясцовага рускага, які яе акруціў і спакусіў, ці за другога – не ведаю, памятаю толькі, што з таго часу ў нашай радні само імя яе пачало вымаўляцца як непрыстойнае слова, і доўга яшчэ потым, калі згадвалі яе пры дзецях, чырванелі, паніжалі голас, прыкладалі палец да вуснаў. Зрэдку Таня прыязджала ў вёску да бацькі з маткаю, спачатку з дзецьмі– двума белабрысымі хлопчыкамі-пагодкамі, потым з чалавекам, Валодзем, рахманым паморам-русацяпам з белымі вусамі. Пітушчы. Частаваў нас, малых, цыгарэтамі з фільтрам і расказваў, як выпіваў з Высоцкім. Не ведаю, дзе ён пасля падзеўся, казалі, што нібыта раздавіла бярвеннямі на сплаве, ці то яны проста развяліся; як бы там ні было, Тацяна без мужа, з двума велікаватымі ўжо хлопцамі вярнулася на радзіму, у апусцелую хату – да таго часу неяк раптоўна, у адзін год, не стала дзядзькі Сцяпана з цёткай Кацяю, пачала працаваць у парніках у Каменцы (памятаю сярод зімы памідоры, гурочкі, салатавага колеру маленькія качанчыкі капусты). Сыны выраслі, пажаніліся, абодва ўзялі ў жонкі мясцовых беларусак, гарадскіх, з кватэрамі, – а Таня так і жыве ў бацькоўскай хаце адна, ці, як апошні час, з кавалерам. Цікава, што ў гэтага яе кавалера з Каменкі мала таго, што аднолькавае з першым мужам імя, дык яны яшчэ і знешне падобныя: светлыя валасы, белыя вусы, нават адзін і той жа світэр пад горла, з аленямі на грудзях і з арнаментам на рукавах; толькі што той архангельскі Валодзя быў роўны характарам, а гэты, каменскі, – пераменлівы. Я бачыў яго ўсяго тры разы, і кожны раз у новай фазе. Першая – звычайны мужчына, працуе ў кацельні, трымаецца годна, гаворыць па тэме, не перабівае, але і сябе не дае перабіць, цікавіцца палітыкай, нават вядзе блог у сацсетках. Другая – калі сарваўся на паўгода на заробкі ў Расію, адкуль прыехаў ганарысты, непрыступны, выцягваў з кішэні жмуткі рускіх рублёў і яшчэ больш іх камечыў, піў чамусьці з рыльца, хоць сядзелі за сталом і былі чаркі, падпіўшы, геройнічаў: “да я! да мне!”, паплёўваў пад ногі, біў сябе ў грудзі, ледзь не рваў на сабе сарочку... І нарэшце фаза трэцяя – прыніжаны, прысаромлены, пакорлівы. “...Тыя дзеці, тыя ўнукі, – філасофствуе Таня. – Не едуць, не хочуць, а прыедуць, то ўставяцца ў планшэты, ні лесу не знаюць, ні рэчкі... От пакуль здаровая, ды нічога не баліць, а там каму я буду трэба? Цяпер дзеці не гля­дзяць бацькоў. Шчаслівы той, хто іх не мае! – і адразу ж выцягвае з кішэні смартфон, каб у соты раз пахваліцца: – Паглядзі, якія ў цябе пляменнікі!” На матавым экранчыку пры ўсім жаданні нічога не разгледзець, але я і так на памяць ведаю: два амбалы з кароткімі прычоскамі, як у фільмах пра 90-я, два сінявокія, белабрысыя нашчадкі Ламаносава, стаяць – адзін каля “бмв”, другі каля “Мерсэдэса”; ведаю таксама, якія яны зухі, спрытныя, удачлівыя, абодва працуюць у Расіі – паўгода там, паўгода дома: цяпер гэта лічыцца (куды мне з маім пісьменніцтвам) неблагой кар’ерай. Няньчачы ўнукаў, Таня прыгаворвае: “Расці, дзіцятко, вялікае, вырасцеш – будзеш, як бацька, у Расію ездзіць...” Квадратныя могілкі абгароджаны высокім штыкетнікам. Каля плота на пухнатым снезе зусім свежыя заечыя сляды: дзве лапкі-кропкі побач і дзве – адна за адной. Са снегу тырчаць дубцы акацый, побач – такой самай таўшчыні і вышыні высахлыя сцябліны палыну з дробнымі, бы верасовыя, пачарнелымі кветачкамі на канцах. Памагаю Тані адсунуць варотцы. Тут снегу яшчэ больш, чым на полі, нанесена амаль да паловы штыкетніка, бо ёсць чаму затрымліваць. Магілы дабраліся да самых варот, даўно возяць сюды хаваць з горада, і такое адчуванне, што ўсе гэтыя новыя помнікі, крыжы, агароджы ставяцца і лепяцца абы-як, дзе папала, адно на адно, крыва і коса, не пакідаючы ні сцежачкі, ні праходу. “Ты пабач, – дзівіцца Таня. – Як я не падумала? Сюды ж не ўлезеш”. Мы стаім у нерашучасці. Ні ёй, ні мне не хочацца ісці. Тым больш усе Таніны пахаваны ў дальнім ад варот усходнім кутку, мае – у дальнім заходнім. “Столькі снегу... Яны яшчэ абрыднуць, гэтыя могілкі... Хадзем, мабыць, назад...” Недалёка, метраў за дзесяць, магіла майго сябра і аднакласніка Сержыка. Вырашаю, раз я ўжо тут, адведаць хоць яго. Ступаю – і адразу правальваюся ў рыхлы снег вышэй каленяў. “Яны тут не забытыя, – усё нібы апраўдваецца Таня. – Я сюды часта хаджу. І палю, і шышкі вырываю, і акацыі гэтыя сяку – а такое паскудства! – карані, як вяроўкі, самі, як дрот, сякера спружыніць, ссячэш адну, а праз тыдзень на тым месцы дзесяць...” Сціплы помнічак з гранітнай крошкі. Снег наліп на партрэт, не відаць яго, затое добра бачны залацістыя літары і лічбы, надта мне знаёмыя і не надта прыемныя ў такім месцы – мае год і месяц нараджэння. Нас трое нарадзілася ў адзін год і ў адзін месяц: я, Сержык і Віця Смолер, і былі мы, як браты, жыць не маглі адзін без аднаго, заўсёды разам, усё было агульнае: школа, урокі, кніжкі, рыбалка, гульні... Ніколі не біліся. Але пасля школы– армія, новыя сябры, дзеўкі... Калі з Віцем Смолерам мы яшчэ нейкую сувязь падтрымліваем, зрэдку, у агульны дзень нараджэння, сазвоньваемся (важны, салідны чалавек, рэктар будаўнічага каледжа, у яго дарагая машына, дача ў Крынічным), дык з шалапутным Сержыкам мы ні разу пасля школы не бачыліся, і ў курсе яго дарослага жыцця я быў толькі завочна. У кожны свой прыезд пытаў у маці: “А дзе Сяргей?” – на што атрымліваў пачарговыя адказы: “– Служыць у Крандштаце!” “ – Жаніўся!” “– Развёўся!” “– У цюрме!” “– Выпусцілі з цюрмы!” І апошні раз: “– Дзе Сяргей?” “– На могілках! Картоплі пайшоў красці, ды ўбілі лапатаю!” Здымаю пальчаткі; па-дзіцячы пахукаўшы на пальцы, змятаю снег. З авальнага партрэціка на мяне ўважліва пазірае Сержык: падрэтушаваны, падфарбаваны, да нельга саладжавы – і ўсё адно надзіва падобны на таго, якім быў у 6 – 7 класе, толькі чамусьці ў касцюме і ў гальштуку з недарэчным шырокім вузлом. Сонца коса падае на помнік, асвятляе партрэцік, ад чаго вочы ў Сержыка як жывыя; здаецца, зараз ён падміргне і скажа: “Як я вас?” Ззаду ля варотцаў Таня гучна, на ўсе могілкі расказвае: “...Прыду, па матцы паплачу, а па бацьку не буду, ён на мяне сварыўся: то я п’ю, то куру, то гуляю...” Вяртаючыся назад, справа ад варот заўважаю новую, яшчэ без агароджы, магілку. Прысыпаныя снегам вянкі. На стандартным, звараным з труб крыжы таблічка, на якой белай фарбаю... зноў мой год і месяц нараджэння! Праціраю вочы. Нейкае сапраўднае le déjà vu. “Віця Смолер, – абыякава пацвярджае Таня (яна ж не жыла ж у вёсцы і не ведае, што мы былі, як тры жалуды на адной галіне). – Увосень пахавалі! А багата хавалі! з вянкамі! а людзей-людзей было! Лапатаю ўбілі”, – пацішыўшы голас, паведамляе яна інтымна. “То не яго”, – машынальна папраўляю. “Яго! Жонка на почве рэўнасці! Недзе на дачы ў Крынічным! Не спецыяльна, яна і не хацела, ды неяк так махнула з гарачкі, так пацэліла ў спіну, што лёгкае адарвалася! Пахіркаў трохі ў бальніцы ды памер... Ты пабач, ну! – раптам ускліквае яна, павярнуўшыся ўбок вёскі і паказваючы палкаю. – А яно ідзе!” Валодзя, яе кавалер, ішоў да нас па нашых слядах. Пабачыўшы, што на яго глядзяць, спыніўся. Таня грозіць яму палкаю. “Я табе пакажу! Збіў мяне на сухрак (што такое “сухрак”?). Хай віну сваю помніць”, – але па голасе адчуваецца, што яна задаволеная: і ў такія гады ў яе ёсць кавалер. Брыду следам за ёю назад і сам з сябе дзіўлюся. Амаль абыякава на душы. Зусім не агаломшыла навіна, што я ўжо адзін з трох застаўся. Толькі варушацца ў галаве – вось яшчэ адзін нумар будзе выдалены з тэлефона, а таксама – нейкая недарэчная (ці наадварот, дарэчная), гуллівая думка, якую хачу і не магу прагнаць: чаму зноў лапатаю? Што за мода? Ці праўда, што існаваў некалі на Заходнім Палессі суровы спартанскі абрад, жорсткі звычай, які так і называўся – “Лапатня”: старых, нямоглых, слабых заводзіць на могілкі і забіваць лапатаю? Валодзя, чакаючы нас, стаяў навыцяжку. Нават вусы не тапырацца, а вінавата апушчаны кончыкамі ўніз. Калі мы падышлі, ён, каб паказаць, як каецца, сцягнуў з галавы спартыўную шапачку. Пакуль нас не было, ён напаліў грубку, вымыў падлогу, потым, у хаце, не даваў Тані ў рукі нічога ўзяць: дастаў прыпасы, якія прынёс у брызентавым рукзаку, насмажыў каўбасы, яечні на сале, сам сабраў на стол. Не было ніводнага нашага слова, з якім бы ён імгненна не згадзіўся: “усё так, чыстая праўда, правільна кажаце”. І хоць мы выдатна ведаем, што дастаткова мне паехаць, а яму выпіць, як усё можа змяніцца, – але ж так прыемна мець хоць часовую ўладу над кімсьці, лішні раз папікнуць чалавека, які выпрошвае дараванне. Увечары выходжу на двор. Марозік. Пара з рота. Цішыня. Ні гуку. Цені ад слупоў, ад плота. Цераз вуліцу чарнее мая хата, у якой даўно жывуць чужыя людзі. Малады сярпок месяца на чорным, з залатымі крапінкамі зорак, небе – не вертыкальны, а нахілены, амаль ляжыць, як на каляровай вокладцы кнігі Гогаля “Вечары на хутары...” Утульна свеціцца жоўтае вакенца за гіпюрнымі фіранкамі. Абсалютна сіні снег. І пах дыму з коміна – салодкі, першабытна-радасны, як пах смажанага мяса летам у курортных гарадах каля мора. Вось так стаяў на гэтым самым месцы, калі мне было 5 гадоў, глядзеў на плот, ад якога і тады ляжаў такі самы зубчасты цень на сінім снезе. І якая ж тады, у 5 гадоў, была радасць, якое шчасце! – не ад пазнавання новага жыцця, а ў 100, у тысячу разоў большае – ад вяртання ў жыццё старое, знаёмае (з якім нядаўна так страшна развітаўся, здавалася, назаўсёды); і з кожным удыхам гэтае жыццё ўлівалася ў кроў, з кожным зіркам павялічвалася; вастрэлі пахі, колеры, гукі... Мае сябры чакаюць мяне на вуліцы, клічуць мяне, і вось мы зноў разам, абдымаемся, радасныя, жывыя, і ўсе блізкія побач, смяюцца, віншуюць: ну вось і скончылася твая вандроўка, і нічога страшнага, а цяпер зноў усё па-новаму! – менавіта так і ўяўляецца мне смерць – як вяртанне да пачатку, да дзяцінства, да маці, сяброў, да маіх дзяўчынак, напаленай печы, дарогі ў школу, да кніг, хакея, цнатлівасці... Усё зноў упершыню, зноў так востра і зусім нястрашна. Калі б людзі не ведалі, што яны бессмяротныя, яны не жылі б і аднаго дня, і адной хвіліны, а, сабраўшыся разам, адной вялізнай атамнай бомбай узарвалі б і сябе, і ўсё на свеце. Але кожны выдатна ведае, што ён бессмяротны, што калі аднойчы нарадзіўся – гэта ўжо навек. У хаце Валодзя сядзіць, панурыўшыся, Таня ківае яму пальцам: “...І не дай Бог! не дай Бог! – з лукашэнкаўскім надрывам выгаворвае яна, – яшчэ на мяне падымеш руку! Вазьму якую лапату...”   Ён падняўся з-за століка, уціснуў у попелку недакурак (“ну што, хлопцы, хадзем, павяду вас”), і пайшоў – няспешна, маленькімі крокамі, каб расцягнуць час, балазе, ісці было недалёка. Каля метро U-Oranienburger Tor ледзь не пасярод тратуара, упрытык да жоўтай лініі веласіпеднай дарожкі, стаяў кіёск кшталту нашага “Белсаюздрука”, толькі ў гэтым за вітрынным шклом замест газет, часопісаў і канцылярска-школьна-пісьмовых прыладаў стаялі напаказ спіртныя напоі ў пляшках розных калібраў. Ён абышоў кіёск вакол, нагледзеў бутэльку з цёмна-зялёнага шкла, пляскатую, з зялёным яблыкам на этыкетцы, назбіраў па кішэнях цяжкіх манет па два еўра і дробных, каб без рэшты; фрау з белымі валасамі, перахопленымі чырвонай павязкай, як у біятланісткі Лауры Дальмайер, падзякавала і ўсміхнулася яму. Пляшка прадбачліва была выгнутая пасярэдзіне, яна легла ў кішэню, як там і была; прыемным цяжарам адвісла левае крысо курткі. Ніколі не перастану здзіўляц­ца такім, здавалася б, простым, а на самой справе дзівосным рэчам: у чужым горадзе, на чужой мове нешта папрасіць, разлічыцца чужымі грашыма, і табе, як ні ў чым не бывала, з падзякай, з ветлівай усмешкай імгненна падаюць менавіта тое, што ты і хацеў, – акурат як некалі ў нашым вясковым магазіне падавалі мне “Яблучнэ міцнэ”. Яго абагнала маладая мама, немачка з прыгожымі, хоць крыху поўнымі ў калготках ножкамі; за спінай рукзачок, у руцэ ля вуха мабільнік, ззаду сынок, маленькі немчык, адстаўшы, бегаў зігзагамі ад аднаго краю тратуара да другога і на ўсю вуліцу мяўкаў: “мяў! мяў! мяў!” Не паспеў ён здзівіцца гэтаму славянскаму мяўканню, а таксама пазайздросціць, што вось такі маленькі, а ўжо без усялякай вучобы, без курсаў-семінараў-практыкумаў-стажыровак так ведае мову, – як мама ўстрывожана крутнулася ўправа-ўлева, назад, усклікнула – з раздражненнем і адначасова з палёгкай – па-руску: “Руку дай, т-ваю макаўку!..”– і зноў затрашчала ў тэлефон па-нямецку. Фрыдрыхштрасэ перацякла ў Chauses str., злева паказаўся хмарачос на Robert-Koch-Pl., справа – цагляная, тэракотавага колеру сцяна, у якую метраў праз сто ўкліньваўся бокам новы хай-тэшны аляпаваты будынак Каталіцкай акадэміі. У сцяне ён убачыў уваход, якога раней не было, – вузкі, мажнаму чалавеку і бокам не праціснуцца, зайшоў і апынуўся на цэнтральнай алеі могілак. Ён ніколі не быў тут зімою. Зіма, нават такая, як цяпер – еўразіма, перамяніла ўсе дэкарацыі. Ён зразумеў, што дарэмна сюды ішоў. Хай бы заставаўся ў памяці зялёны, з сонечнымі плямамі, з птушыным шчэбетам, чысты, ціхі яго куточак. Цяпер больш рэзка кідаўся ў вочы чорны і шэры мармур магіл, засыпаных апалым лісцем; сям-там у цёмных кутках нават ляжалі латачкі снегу, які нібы саромеўся, што такі брудны і так мала яго; ствалы дрэў былі ў плямах лішайніку, у голых вершалінах – гнёзды; унізе слалася нейкая ненатуральна-зялёная расліннасць, падобная на наш бруснічнік ці барвінак, і плюшч – дзе карычневаты, дзе падсохлы, дзе пабіты марозікам. На яго любімай лаўцы, якая і ўлетку заўсёды пуставала, цяпер сядзеў з непакрытай галавой, у расшпіленым паліто, у сініх акулярах сляпы, заціснуўшы між калень белую палачку, падстаўляючы, як сланечнік, твар нябачнаму сонцу. Магіла Брэхта, як заўсёды, была засыпана алоўкамі і шарыкавымі ручкамі і застаўленая лампадкамі. Каля маленькага помніка Гегелю стаялі тры рабочыя (адзін нагнуўся) і разглядвалі зроблены наўскос сінім маркерам надпіс: “Veralten! dummes Lehre!” Ён пайшоў назад, скараціўшы шлях, і неўзабаве зноў апынуўся ля Каталіцкай акадэміі, толькі з другога боку. На маленькім пляцы паўкругам былі драўляныя лавачкі, пасярэдзіне тырчэлі пірамідкі туй, блакітных елак і з краю – адна маладая ліпа. Ён памацаў лаўку – халодная, дастаў газету, спецыяльна на гэты выпадак прыхопленую са століка каля рэсэпшн; перад тым, як паслаць, зірнуў на першую старонку. Карыкатура, перадрукаваная з “Шарлі Эбдо”. Міжземнае мора, перакуленая лодка з мігрантамі, зверху над усім аграмадны, з барадой, як у Саваофа, Пуцін, з вады цягнецца дзіцячая ручка, сутаргава сціскаюцца пальчыкі, адчайнымі намаганнямі стараючыся ў апошні міг ухапіць хоць валасінку барады і ўратавацца. Паслаў і сеў. Можна было пачынаць тое, дзеля чаго ён сюды ішоў, і вёў сваіх бедных сяброў: паспрабаваць яшчэ больш ажывіць іх, уваскрасіць цалкам, каб пагаварыць з імі, паўспамінаць, сказаць кожнаму добрае слова, якое адшкадоўвалася пры жыцці. “Ну што, хлопцы, вып’ем?” Але паблізу круціліся, выбіраючы месца для сэлфі, дзед з унукамі (двайняткі гадоў па пяць, у чорна-аранжава-жоўтых камбінезончыках, на першы погляд зусім аднолькавыя, і ўсё ж адразу можна было вызначыць, хто дзяўчынка і хто хлопчык), ды на пляцоўцы перад уваходам у Акадэмію таптаўся малады чалавек, абвязаны паўзверх каўняра спартыўнай курткі шалікам з лагатыпам мюнхенскай “Баварыі”. Шустрыя двайняткі, шчабечучы артыклямі: die, das, dem, ein – пабегалі вакол елак (“blau Baum”), туй, выбралі ліпу (“kleine Linden”). Ліпа і праўда была вельмі прыгожая, асабліва на гэтым рассеянным берлінскім сонцы – уся абсыпаная насеннем, нібы жоўтымі вялікімі стракозамі; здалёк можна было падумаць, што яна забыла скінуць восеньскае лісце. На лаўцы ляжала адна такая “страказа” – два празрыстыя сухія крыльцы, прымацаваныя да ножкі, на якой яшчэ і шарык, як гарошынка чорнага перцу. Дзед у цірольскім капелюшы трымаў у адной руцэ сумку, з якой вытыркаўся з’едзены да паловы батон-багет, у другой – сэлфі-палку, выставіўшы яе, як рыбак-мармышачнік вудку, і гэтак сама дзюбаючы ёю. Нарэшце – пайшлі. А малады чалавек усё сланяўся ля паркоўкі, як непрыкаяны; кудлатая галава ўціснута ў каўнер, рукі ў кішэнях; то ён ставіў нагу на бардзюр, то нагінаўся і правяраў надзейнасць металічных слупкоў, якімі ад праезджай часткі былі агароджаны газон і тратуар, то закладваў рукі за спіну, задзіраў галаву ў неба і калываўся з насоў на пяты, і па ўсім было відаць, што чалавеку абсалютна няма чым заняцца. Дарэчы, на смак і на пах “Апфель” – як кальвадос. Ён заплюшчыў вочы. Вось зіма, Сержык – у кажушку, у шапцы з апушчанымі вушамі, збіраецца на паляванне, чапляе на плячо стрэльбу руляю ўніз і робіцца падобным на героя-падлетка з партызанскіх аповесцяў Валянціна Тараса... Вось лета, сцежка ў лесе, шышкі пад нагамі, пах чарнічніку і багуну, Віця Смолер вядзе веласіпед, правай рукой трымаючы руль пасярэдзіне, у левай – цыгарэта, па-школьнаму схаваная ў кулак, – ён нешта ціха гаворыць, а напампаваныя колы пругка стукаюць аб карэнні, і пазвоньвае сам сабою званок... Вось мы ўтрох, галава да галавы, нагуляўшыся ў хакей, ляжым на жыватах на снезе каля расчышчанай нашай хакейнай пляцоўкі і смокчам кавалачкі лёду... І зноў лета, ружовая раніца, возера, чмокаюць каля берага ў траве карасі, і такі туман, што ледзь можна разгледзець паплаўкі... А вось мы вясною спрабуем футбольным мячом яшчэ не нагрэтую зямлю; а вось позняй восенню чакаем аўтобуса, каб ехаць у горад у кіно, на новую камедыю з Рышарам і Дэпардзьё, звінім у кішэнях капейкамі, спрачаемся, каму чарга купляць білеты, і кожны хоча паказаць, што менавіта ён сёння багаты... Не, нічога не атрымлівалася. Толькі-толькі яны пачыналі збірацца разам, як усё рассыпалася. Ён напярод ужо быў вінаваты перад імі. Баяўся гля­дзець ім у вочы. І зразумела, чаму: ён ведаў іхні фінал, а яны – не. Увесь час недзе за кадрам гэтых успамінаў – рэфрэнам да іх – гучала: “Што са мной будзе?”, а ён адводзіў вочы і ніяк не мог вымавіць: “Загінеш ад лапаты”... Тут, канечне, не да рамантыкі і не да лірыкі. Раптам ён зразумеў (а можа, памаглі некалькі глыткоў “Апфеля”) – так, не атрымліваецца, рассыпаецца, не выходзяць тут і цяпер памінкі па сябрах – бо ўжо яму не трэба гэта. Ён ломіцца ў адчыненыя дзверы, а яно ўжо робіцца само, паміма яго волі, і пачалося яно адразу ж тады, на вясковых могілках, калі, не пытаючы ў яго дазволу, пачаў пісацца ў галаве новы твор. І за гэты час ужо намахана – ён паглядзеў на растапыраныя пальцы – ого, пяць раздзелаў, кожны па 10 старонак... І ў гэтым новым творы, вядома ж, знойдзецца месца і маім бедным сябрам таксама. А цяпер трэба іх адпускаць і вяртацца ў наша апавяданне, тым больш, што малады чалавек, якога я палічыў за гультая-тунеядца, які быў знік, а цяпер зноў з’явіўся – з поліпрапіленавым, вясёлкавых колераў венікам і з сагнутым шуфлікам на доўгай ручцы, і ўжо старанна падмятае і без таго чысты пляц, усё бліжэй да мяне падступаючыся. Можна паспрабаваць угадаць, што будзе далей. Зараз наблізіцца, скажа “хай”, ці старамоднае “гутэнтаг”? Папросіць “раўхэн”? Зробіць выгляд, што яго не цікавіць зялёная, да палавіны адпітая пляшка ў маёй руцэ? Вось ён ужо, спадцішка на мяне пазіраючы, перакладае ў левую руку венік і, выціраючы аб штаны правую, з сарамлівай, вінаватай, як у Танінага Валодзі, усмешкаю падыходзіць да мяне. 2017 г.  
 
Андрэй Хадановіч (№90)
Дэталі Калі, зачапіўшы, казалі не “упс”, а “прабачце”, чыталі кніжкі з паперы й наогул чыталі, паэт быў піратам, і сцяг матляла на мачце. Не помню, якой краіны, – гэта дэталі.   Калі пад вышэйшым небам раслі вышэйшыя дрэвы, ты быў такім бескарысным, што ўсе карысталі, і, пагасіўшы святло, усе дзевы казалі: “Дзе вы?” Не помню, якія дзевы, – гэта дэталі.   І мора віна лілося ў глотку твайго рамантызму, і ты выпіваў усё, герой з граніту і сталі... А сёння дэталі вывальваюцца з арганізму. Не помню, якія дэталі, – гэта дэталі.   Раней Nawet durni... Ст. Е. Лец   Нават дурні раней дурэлі культурней.   Нават псіхі раней мелі меней пыхі.   Нават здрадніцы трохі больш надзявалі на задніцы,   а мужы-круцялі ад сораму больш пілі.   Але й ад занудаў калісьці было трохі больш карысці,   бо меней ад нас на свой наракалі час.     Еўрапеец Фартуна – цётка сляпая, з ёй важна не быць дубінай... Раптам дарогу мужык заступае. Рукі трымае за спінай.   Фікса. Фінгал. Татуха. Сіні ўвесь, як тапелец. Шнар ад вуха да вуха. Пытае: “Ты европеец?”   Справа ідзе да ночы. Дзядзька глядзіць у вочы.   Стаю, разгублены ўшчэнт. Што там за спінай – прэнт? Фінка? Букецік кветак? Святое Пісьмо для дзетак?   Ляпнеш не тое – і нож, схібіш у стылі – і куля. Сказаць яму: “анягож!” ці ўсё-такі лепш: “а хули!”?   А ён глядзіць на мяне: дык еўрапеец ці не?   Я здуру кажу такое: “Дзядзька, пакінь у спакоі!”   А ён уздыхае цяжка, на вуснах нямы папрок. Рукамі развёў незнарок: у правай – гарэлкі пляшка, у левай руцэ – агурок.   Пахітаў галавой: “Я ж думаў, ты свой...”   Сыходзіць сумна і горда, абраза і смага пячэ. Жыхар еўрапейскага горада, шукае дваіх яшчэ.                                               Пружаны, 23 ліпеня 2017     Вершыкі пра незалежнасць 1. Пад дудачку чужую не танчу – дырыжую.   2. Дзівосная птушка жораў. Курлыкае без дырыжораў.   3. Будавалі Ўтопію – атрымалі копію.   Будавалі Беламорканал – выйшла лепей за арыгінал.     (Не)расстраляная паэзія Байнэт і сучліт ходзяць ходырам, ласкава прашу ў наш вулей! Тут фота з Кляшторным Тодарам запосціў Таўбін Юлій.   Усе – прыстойная публіка, ні звадак табе, ні сварак. Старонку Майсея Кульбака расшарвае Ізі Харык.   Направа клікнеш – “Узвышша”, налева клік – “Маладняк”. Таўбін па-руску напіша – не дыскрымінуюць ніяк...   Не тое, каб любіш плакаць, ды штось разам з вершам цячэ, і кожнага хочаш залайкаць, каб аўтар пісаў яшчэ.   + Не разбіраўся ў палітыцы. Проста страляў у патыліцы.   Чыгунка (кавер) Твар правадніцы – цаглінаю. Рэйкі, платформы і шпалы. З радыё кавер з Калінаю льецца на словы Купалы.   Словамі сыплем дарослымі, лечым дзіцячыя траўмы: дзеўкі без вёслаў і з вёсламі, плот, палігон і шлагбаумы.   Згадкамі п’янымі, рэзкімі раны душэўныя гоім, з жартамі, часам габрэйскімі, хоць не ўсё ясна нам, гоям.   Добра гаворыцца ўночы нам без капюшонаў і кедаў. “Вып’ем за хлопчыка з лётчыкам, кажуць, Гагарын іх ведаў!”   Хлопчыкі з ніжнімі месцамі тостамі крояць размовы: “За чалавека на месяцы!” – выпілі. Космас, ты клёвы!   Цемра з кашмарамі-марамі дыхае ў ноч перагарам. Шэпчуцца каты з ахвярамі ў сумнай даліне над ярам.   Песня на штось намякае нам, суха заходзіць і чэрства... Вып’ем за Авэля з Каінам горкай атруты братэрства.     Двубой Дыскутаваў пра Еўропу, выбары і фашыстку з простым народам, па-за літаратурным гетам. Зладзілі: я – этычную, ён мне – этнічную чыстку. Ён – з бейсбольнаю бітай, я – з французскім багетам.     Злачынства і пакаранне     “Дрыготкая істотка я ці ўсё-ткі маю права?” – марцуе коцік з коткаю. ...А ў горадзе аблава.     Спачатку Абуджаешся ў поце. (Жахлівыя сны!) Вечарэе, бо хтось на абед з’еў твой ранак. Па вушах увесь час гэтак білі званы, што нябітых у кухні паменела шклянак.   У пачуццях разруха, у думках бардак, не палохае пекла і рай не цікавіць... Ды бярэш пыласос і ўвіхаешся так, быццам нешта ў жыцці яшчэ можна паправіць.     *  *  * Калі ўглядаешся ў люстэрка, яно ўглядаецца ў цябе – і прабягае вадамерка па хвалях-зморшчынах на лбе.   Выява робіцца крывою, адбітак – дзіўны і не твой, і вас у люстры больш, чым двое, і пахне скошанай травою, а потым іншаю травой.   І падымае валасы вам, бо чуеш кожным валаском, як побач, бы Арсеній з сынам, ідзе бяссмерце з касяком.     *  *  * Хутка дождж – і неба на ўсе маланкі зашпіляецца па чарзе, і п’яніць залева з першае шклянкі, і дарогу мне развязе.   Высыхаюць кроплі – і дзень шчаслівы замаўляе: “Песні пяі!”, і гучаць шпачыныя пералівы, і ўстаюць з калень салаўі.   Гэты свет не зломкі пальцам рабілі, не глухі стары дырыжор. Дык нашто захлынаемся ў кніжным пыле, калі ўсім нам пахне чабор?     *  *  * Калі неба чыркае знічкамі, хтось хавае іх ад дзяцей. Аб’явілі шкоднымі звычкамі секс, наркотыкі, ямб і харэй.   – Непатрэбны, бы кропка з коскаю, старамодны, як пан сахі… – Ці паэзія мая коўзкая? Ці мой смех занадта сухі?   Нетактоўны, як нож з цыбуляю. Але хтось насоўку бярэ. Значыць, гэта камусьці муляе... Значыць, гэта камусьці трэ...     *  *  * Скрыпка трохі нервова дрэмле ў калысцы-зыбцы. Сняцца вуліцы Львова й дахі Берліна скрыпцы. Сніцца кава па-венску, сніцца гарэлка па-менску ў падваротні знянацку, пуга й пернік па-брацку.   Ля музычнае школы ўзімку коўзанка й горка. Руль, педалі і колы. Крыкі “Дамоў!” і “Горка!”   Сняцца плошчы і рынкі, сняцца гарышчы й лёхі, барабаны й катрынкі, каты і скамарохі.   Сняцца масты й паромы, радасці і навалы, карнавалы, пагромы й новыя карнавалы.   Пісталеты і маскі. Пах карыды й карыцы. Словы старое казкі аб скрыпачы і скрыпцы.   Ластаўкі Ластаўкі неба цыруюць аблокамі, ластаўкі неба малююць алоўкамі.   Вецер, лагодна кранаючы ластыкам, правіць малюнкі аблокам і ластаўкам.   Неба плыве з Міхалішак у Хойнікі. Ластаўкі з небам гуляюць у хованкі.   Сочыш уважліва... толькі дарма... за чатырма... за дзвюма... за няма...   Два погляды 1917. Валошкі ў жыце. У Багдановіча. Зусім як у жыцці.   2017. Валошкі ў жыце. У жыцці. Зусім як у Багдановіча.   *  *  * Сонца свае далоні кладзе вам на плечы. Закапацца ў вадзе ці на хвалі пясочку легчы? Тэмпература за бортам (вашае пляшкі) у норме. Зняўшы ўсё, застаешся ў антываеннай форме.     Лічылка Ноч. Бяссонніца. Мора. Лічым авечкі-хвалі. Першая змыла ўчора замкі, што мы будавалі.   След мой сцерла другая, трэцяя – твой. За трыма – пятая набягае, бо чацвёртай няма.   Шостая дасць у плечы, сёмая лясне па твары, восьмая возьме рэчы, крыжык і акуляры.   А дзявятая прыйдзе – ў сёмае неба скрадзе. Сёння плавалі ў Нідзе. Заўтра ў Нідзе.     Конкурс маладых крытыкаў Аленка брыдзе па вадзе, між хваляў – скорыць любую, і голасна патрабуе: “А дзе глыбіня тут, дзе?!”     *  *  * Сам вырашай, ці выглядае хвора патрыятызм – або снабізм такі? Жывеш за метраў 800 ад мора – і бегаеш купацца да ракі.     *  *  * Пацягнуўшы за шпільку, выцягваеш вецер у косах, цёплы травень, начныя купанні і мокры ручнік, салаўіную песню ўвушшу і маланку ў нябёсах, твой заплечнік, што з ёй разам знік, і квіток на цягнік.   Пацягнуўшы за дым, маеш восень і вогнішча з хорам, дагарэлае лісце і клёкат, і згублены клёк. За аскепак бурштыну – апошні світанак над морам. За крыло матылька не цягні, там адно матылёк.     *  *  * Падае жнівень з метэарытных ног. Спёку і лівень шле самагонны бог. Хопіць малому зорнага крыгалому. Схопішся й за салому, тонучы ў снох.   Час і надвор’е сёння твае зусім. Нібы сузор’е, на тарзанцы вісім. Месяц над лесам патанае ў святле сам, плывучы ўсходнім крэсам нашых летаў і зім.   Зоры, як рыбы ў возеры між трысця. З кожнае хібы цешышся, як дзіця. Столькі відзежаў плавае без адзежаў. Лета без межаў. Межы – толькі ў жыцця.     Знямога – замнога зямнога.     *  *  * Прызначыш мне стрэлку ў пясочным гадзінніку – і схаваныя колісь за шклом адкапаем сакрэты. Пясочніца часу захлюпае ў два ручаі: адзін пацячэ на той бераг, а іншы – на гэты.   Твае гарады ні адзін не скарыў маладзён, ды крочу да замкаў і вежаў з чырвоным вядзерцам, а ў гэтым вядзерцы – пясочнае печыва дзён, якое аддам табе, разам з рукою і сэрцам.   Ты ў маміных кліпсах, трыпутнік да локця прыліп. І я, трохгадовы палоннік вачэй тваіх хітрых, адкрыў: канца свету не будзе – не выбух, а кліп, і цітры ў паветры, і крочым да зораў па цітрах.   *  *  * Вечар такі харошы, п’яны і малады. Добра, што час – не грошы. Дрэнна, што не заўжды.   Божанька сердабольны ў небе змяніў дызайн. Добра, калі ты вольны. Дрэнна, калі дэдлайн.   Ружавеюць каштаны, цвелячы і святых. Добра, што б’юць фантаны. Дрэнна, калі пад дых.   Шчэццю парос дашчэнту, ды ідзеш на бульвар. Добра, калі студэнты не пазнаюць у твар.   Думкі – звышгукавое, глупанямое кіно. Добра, што без канвою, а дэдлайны – лайно.   Фільм завершыцца файна, бо ў канцы хэпі-верш. І да свайго дэдлайну ты яшчэ пажывеш.