…мяжа імперыі заўсёды праходзіла там, дзе слова сутыкалася з паперай…

— Аляксандар Лукашук
 
Вольга Мікалайчык (№84)
Кара Апавяданне Маім пабрацімам беларусам, што пакінулі свой апошні выдых на ўкраінскай зямлі – Міхасю Жызнеўскаму, Алесю Чаркашыну, Паўлу Шарамету, жывым – Сябро, Караю, – усім беларусам у АТА прысвячаецца…   У сне я не адчуваў холаду, я заснуў, стоячы на варце блокпаста, ведаючы, што магу прачнуцца ў... труне, бо нябожчыкі не спяць, іхняе цела ў труне, а саміх іх няма, яны – хто дзе… Кроплі цёплай вадкасці крапалі ў сне мне на твар, і ад іх ішло сапраўднае цяпло жыцця, якое мяне і абу­дзіла... Маё вока, якое абудзілася, глядзела ў вока… чужое, што аганізуе болем, тым болем, якім развітваецца з усім жывым жывое, пакідаючы гэты свет… Вока падалося чалавечым, але калі я ўгледзеўся – то ў ім праявіўся кавалак сабачага твару, менавіта твару, бо чалавечыя вочы творца намаляваў толькі на тварах… На мяне глядзеў сабака, які нахіліўся нада мной, калі я заснуў у акопе ля блокпаста… Цёплая вадкасць крапала мне на твар з вока сабакі, якое вісела на жылах, бо ў сабакі не было паловы галавы і было амаль адарванае вуха, якое целяпалася на кавалку скуры. Гэтае адарванае вуха часам ветрам заносіла на ацалелую частку галавы да другога вуха… Мы глядзелі ў вочы адно аднаму як загіпнатызаваныя – гэта быў абмен інфармацыяй, якую чалавек, ды і ўсё жывое, не ў стане ўсвядоміць. Але сакральны працэс перарваўся гукам міны, што ляцела і якую я, каб не абудзіўся, атрымаў бы сабе ў новую сексуальна-мілітарысцкую ізраільскую тэрмабялізну, выдадзеную пару дзён таму маладою прыгожаю валанцёркаю “жыдабандэраўкаю” Аленаю... Адназначна – сабака разбудзіў мяне і выратаваў мае жыццё – за імгненне мы з ім адскочылі ў бяспечны бетонны бункер, і каларадская фосфарная міна, забароненая ўсімі, маць іх, міжнароднымі канвенцыямі, пяшчотна засандаліла ў тое месца, дзе я заснуў ад холаду, выпіўшы перад гэтым 100 грамаў спірту з кавалкам сала без хлеба, – каб не змерзнуць і не заснуць… Калісьці мой тата казаў: “Дурны, як сала без хлеба”. Толькі цяпер я зразумеў чаму… Без хлеба – заснеш. Фосварных мінаў насыпала нармальна так – па тэорыі я ведаў, што хвілінаў гэтак на 40-50 я страчу ад іх пылу зрок, ну і шмат яшчэ чаго страчу – але гэта было фігнёй у параўнанні з тым, што жывы… Калі пачаў бачыць, я вылез з бункера, які быў значна больш прасторны, чым вільготны і халодны бетонны “стакан” метр на метр, з прыўкраснымі ўзорамі цвілі на столях, у турме на радзіме, куды мяне перыядычна засоўвалі за маё непадпарадкаванне вертухаям. У беларускай турме я сядзеў год у камеры-адзіночцы і лічыўся вязнем сумлення – палітычным зэкам… Па вызваленні – паехаў на вайну ва Украіну... Тата мой беларус, мама – украінка. Матуля назвала мяне Тарасам, пазыўны я абраў сабе “Кара”. Кара – і ўсё! – Смерць ворагам!!! – толькі так і ніяк інакш! Я пакуль нікога не забіў з ворагаў – з акупантаў альбо сепараў, і, калі адна журналістка запытала мяне ў Кіеве, ці гатовы я забіваць – я не меў адказу, прыехаўшы ў краіну на вайну. Я вылез з бункера і каля ўвахода ўбачыў свой новы смартфон, які набыў у Кіеве, каб званіць бацькам і сябрам на Радзіму. Аскепкам смартфон расквасіла раўнютка ў вочка камеры – у ім больш ніхто не пабачыць фотак майго сына, якога нарадзіла мая жанчына, пакуль я сядзеў у турме… Яна мне не стала жонкаю – у яе сваё жыццё, але мы любім нашага трохгадовага сына Міколку, а ён – нас… Я адкінуў смартфон далёка ў яр і ледзьве не патрапіў ім у сабаку, які хістаўся па ім – гэта быў мой Анёл, які выратаваў мяне ад пагібелі… Я назваў сабаку Анёлам і падклікаў да сябе – Анёл падышоў і лёг ля маіх ног, бо лапы яго ўжо не трымалі, я сеў перад ім на кукішкі і паклаў палову яго галавы сабе на калені… Так мы маўчалі хвіліну, я гладзіў Анёла за здаровым вухам, а ён ціха адыходзіў у свой сабачы рай, і яму было добра, што ён быў не адзін і што яго гладзілі па галаве… Праз хвіліну ў Анёла пачалася агонія, і ён узвыў ад болю – у мяне на руках ніхто ніколі не паміраў – за мае амаль 34 гады… А тут сабака, з чалавечым вокам, сабака, які мне стаў братам за гэтыя 50 хвілінаў… Ад адчаю, што Анёл памірае, мяне стала ванітаваць. Я ўстаў, адвярнуўся ўбок, званітаваў і прашыў Анёла чаргой з аўтамата, не гледзячы ў ягоны бок – пакуль не скончыўся енк… Я пайшоў да сваіх – хістаючыся і выціраючы слёзы, бо я забіў блізкага мне сябра, сабаку, каб пазбавіць яго ад пакутаў – я ўпершыню забіў жыццё, і мне было гідка ад расчаравання ў сабе… Ішоў час, сканчалася зіма, абстрэлы з градаў, мінамётаў, фосфарныя міны, расцяжкі, параненыя, загінулыя сябры – усё стала нормаю, мяне перастала ванітаваць, душа зашыла свой чырвоны боль чорнымі ніткамі – груба, але надзейна… Нічога ў ёй болей не балела, ад гэтага было яшчэ горш, бо пачыналася тупое існаванне, у якім перастаеш адчуваць, як у вакууме. Часам хацелася прастрэліць сабе нагу, каб адчуць нейкі іншы стан, каб абудзіць у сабе сябе – Тараса, з пазыўным “Кара”. Даслужыўся да афіцэрскага складу. На ратацыю – на мора – у Адэсу. Акунуцца – нырнуць, можа і ў апошні раз, а калі не ў апошні – тым болей нырнуць, як мага глыбей, каб не хапіла паветра і каб да асфіксіі, каб змыць салёнымі хвалямі частку памяці, як салянай кіслатой скуру, як кнопкаю на кампе непатрэбныя файлы.   На начным гарадскім пляжы амаль нікога не было, толькі дзве маладыя жанчыны – адна пайшла паплаваць, заплыла далёка і раптам знікла. Другая сядзела спакойна на беразе, піла піва са шкляной пляшкі і паліла. Я толькі вылез з вады і занепакоіўся, наконт аматаркі начных заныраў – падышоў да жанчыны на беразе са словамі – “паплыву ратаваць вашую сяброўку” і хутка пакрочыў да вады. “Не трэба, – сказала жанчына. – Не хвалюйцеся, гэта валанцёрка Воля з Беларусі. Яна Сірэнка – можа ляжаць гадзінамі на спіне, не варушыцца і не тануць – кайфаваць, так што – донт ворры”. Так і пазнаёміліся – вядомая валанцёрка Аліса з Адэсы, русалка-рэжысёрка Воля з Беларусі і я – Тарас “Кара”, украінскі беларус ці беларускі ўкраінец. Пілі піва, плавалі, гаманілі па-беларуску, па-ўкраінску, гулялі па Адэсе-маме. Ранкам “лавілі” бычкоў па 14 грывен за кіло на Прывозе. Прывоз – ён такі, у ім усё ёсць – не горш за рынак у Венецыі, а нават лепей. Пасля завалілі да Люсі, і яна смажыла бычкоў на сваёй фантастычнай кухні, прыбудаванай на палях на другім паверсе ўласнай Люсінай кватэры на Дэрыбасаўскай. Кухню тую Воля назвала “хата на курыных нагах”, дзе жывуць ведзьмы Ягі і дзе, урэшце, спыніўся і я Беларуская рэжысёрка Воля валанцёрыла, хадзіла да параненых у Адэскі шпіталь і здымала на фоцік свой новы фільм. Аліса і Люся – дапамагалі ў валанцёрскіх офісах ваярам АТА на вакзалах, адшуквалі параненым родных, апекаваліся імі, калі тыя прыязджалі ў адэскі шпіталь. Воля часам адчувала сюррэалізм усяго навокал: на Беларусі жыццё нагадвала савецкія часы, – гэтакі палепшаны, больш цывільны, вельмі аблегчаны варыянт Паўночнай Карэі, – з палітзняволенымі ды пераследамі дысідэнтаў – Воля была адна з іх. А ва Украіне – у Адэсе – на пляжах шыкоўныя гатэлі, еўрапейскія кабакі, каларытны легендарны рынак Прывоз, порт, паромы ды караблі з усяго свету, рэкламныя бігборды, начная ілюмінацыя не горш за Лас-Вегас, гандлёвыя ды забаўляльныя цэнтры па апошнім слове і буйны ваенны шпіталь, дзе сотні цяжка параненых украінскіх хлопцаў, бо ў краіне вайна… Неўміручы дух Адэсы… Увесь НЕадэскі свет чамусьці апантана прасоўвае ідэю, што гэты дух памёр – дык фігушкі, памёр Ленін, а адэскі дух – жывейшы за жывых. Не памёр і нават не захварэў. Ніхто з адэсітаў, як і раней, не напружваецца, каб пажартаваць, жартамі папросту сыплюць, імі размаўляюць – суцэльнымі перламі ды афарызмамі. Воля аднесла гэтую выбітную здольнасць адэсітаў – крыць гумарам, да павышанай колькасці фосфару ў мазгах ад спажывання марской рыбы ў вялікіх памерах, у прыватнасці, – бычкоў. Карацей, Адэса-мама, як заўжды, жжот. Воля была ў Адэсе два тыдні. Вечарамі пасля шпіталю яна з Алісай, Люсяй і я з імі – хадзілі на пляж, пілі піва і чырвоны сухет дзеля падняцця гемаглабіну ў чарнобыльскай Волінай крыві. Было празрыстае адчуванне смяротнай небяспекі – усе чацвёра праз гэтае адчуванне сталі пабрацімамі… У хвіліну, калі Волін аўтобус з’язджаў з аўтавакзала Адэсы на Мінск – яна ўзіралася ў прыўкрасныя вочы новых сяброў, шукаючы ў іх гарантыю бяспекі іхняга жыцця – а мы глядзелі, як Воля адвозіла ў сваёй крыві чырвоны сухет, кроплі мора, усмешкі і сум Алісы, вясёлы нервовы лямант Люсі і маю памяць, у якой усе файлы заняла вайна. Воля вярнулася на Беларусь, дзе брала ўдзел у палітычных акцыях, за якія яе арыштоўвалі, садзілі ў турму, штрафавалі на вялікія грошы. Воля выплочвала з дапамогаю сяброў гэтыя штрафы, бо калі не выплаціш – не выпусцяць за мяжу, ва Украіну. А ва Украіне яе чакалі пабрацімы і надзея…   Неяк сядзелі мы, ваяры АТА, пад вёскаю ля Пескаў у грузавіку 1968 года вытворчасці, які нядаўна адрамантавалі і аднавілі для зоны АТА адэскія валанцёркі – маладая Аліса і немаладая Люся. Люся нават пазыўны сабе прыдумала – “мадам Віктары”. Люся сапраўды абрала мэтаю жыцця Перамогу, часам было не важна над кім, галоўнае – наперад, наперакор лёсу, “праз церні да зорак”, бо так навучылі ў савецкім спорце маладую прыгожую вялікую жанчыну з вяслом – Люсю. Яна перамагла шмат усяго ды ўсіх – і каханне, і каханых, і сяброў, і ворагаў, – не перамагла толькі свае ілюзіі, і ў гэтым была яе сціплая, хай і знакавая жыццевызначальная параза… Але для ўсіх яна – “мадам Віктары”, – паспяховы трэнер па байдарках, маці алімпійскага чэмпіёна. У Люсі ўсё па фэн-шуі – “адціснуўся, і за працу”. Люся ўзялася кіраваць аднаўленнем грузавіка ў гаражы адэскай вайсковай часткі. Прывозіла байцам, якія корпаліся ў безнадзейным рухавіку, абеды, а тыя штораз урачыста гарантавалі Люсі, што шансы ў аўтастарца ёсць. Насамрэч шансаў не было, але Люся насіла такі смачны боршч, катлеты ды ікру з сіненькіх, што толькі дурань не пагодзіцца даць рухавіку шанец дажыць да першага міннага аскепка ў зоне АТА. Люсі было далёка за 55, але яна заўжды прыходзіла да хлопцаў у мінісукенцы блакітнага колеру, а на шыкоўным бюсце шостага памеру заўжды буяла жоўтая кветка – гэткім прыкідам Люся дэкларавала ўсяму жывому, што яна тая самая “едыная і недзялімая”, і тыя, хто гэта не разумелі – мелі шанец пераўтварыцца ў нежывое. Люся заўжды фарбавалася пад пякучую бландзінку і насіла прычоску а-ля Брыджыт Бардо. Калісьці яна была савецкім трэнерам, які тыраніў усё жывое і свайго сына таксама, каб “даць стране угля”, каб даць Украіне алімпійскае золата па акадэмічнай грэблі. Золата дала, а з ім атрымала вечную пажыццёвую пашану грамадства разам з ганаровай пенсіяй, маць яе пабяры, бо Люся адчувала сябе заўжды на 26, а ганаровая пенсія мела водар нафталіну і забяспечанай сытай ненавіснай старасці. Але абудзіўся Майдан – Рэвалюцыя Годнасці – загінулі лепшыя сыны нацыі. Спачатку на Майдане, пасля ў зоне АТА. Калі здарыліся Данецкі Аэрапорт ды Ілавайскі кацёл – Люся рыдала некалькі дзён, бо ў тым пекле загінулі самыя годныя ўкраінцы. Яны ўсе былі маладымі, як яе сыны, а іхнія ненароджаныя дзеці маглі стаць алімпійскімі чэмпіёнамі… Калі Люся перастала рыдаць – яна стала сапраўднай патрыёткай, здольнай забіць вяслом ад байды любога адэскага ватніка альбо сепара. Люся пайшла ў валанцёркі, дапамагала параненым у шпіталі, варыла ім дома абеды і сядзела ля цяжкіх гадзінамі, каб падаць судна альбо паклікаць доктара, калі хлопцам рабілася кепска. Аднавіць для АТА грузавік 1968 года – гэта для Люсі было, як аднавіць сябе: даць сабе і грузавіку новае жыццё для змагання ў імя Перамогі. Машын на вайне бракавала, і грузавік сапраўды часова вырашаў некаторыя праблемы з транспартам у зоне баёў. Але, у адрозненне ад Люсі, у рухавіка шанцаў на новы старт у будучыню не было – гэта быў дыягназ доктара, адмыслоўца па грузавіках, 60-гадовага дзядзі Мішы. Але дыягназ ад Люсі хавалі, каб рондаль з украінскім баршчом быў на капоце штодня. Ды трэба ведаць Люсю – яна адчула, што ў алімпійскай зборнай па рамонце савецкага аўтаметалалому саспявае варожая замова. І яна раптам абвясціла, што заўтра прынясе новыя чахлы для крэслаў у кабіну, а паслязаўтра – выпраўляецца сама за стырном у зону АТА, і што ўжо выклікала афіцэра-суправаджальніка, які быў на ратацыі ў Адэсе – прыехаў з фронту адпачыць на моры і будзе з ёй вяртацца на грузавіку. Праз гадзіну Люся прывяла ў гараж афіцэра і той пацвердзіў, што заўтра – новыя чахлы, а паслязаўтра – старт. Вось і прыехалі, прыплылі… Люсіна вясло ад байды дамоклавым мячом пагрозліва навісла над рондалем з баршчом, які стабільна стаяў на капоце штодня ўжо амаль месяц. Пачалася паніка. Група адкормленых баршчамі аўтадактароў замітусілася – чахлы Люся за суткі пашые, а рухавік не зробіць ніхто і ніколі… Хто мог выратаваць ад немаладой “едынай і недзялімай” Люсі ў блакітнай мінісукенцы з жоўтай кветкай на бюсце шостага памеру? Хто??? Маладая валанцёр – Аліса! Алісе пазванілі і сказалі два словы: “Люся заб’е!” Аліса ведала, што гэта праўда і лепей няхай акупант заб’е куляю ў зоне АТА, чым Люся вяслом ад байды ў Адэсе. Аліса за ноч знайшла стары новы грузавік – таксама 1968 года, у якім апроч рухавіка не працавала анічога, і прывезла ноччу патаемна ад Люсі ў гараж той шэдэўр савецкай індустрыі – не новы, але і не дабіты. За гэта Аліса адваявала сабе месца ў кабіне побач з Люсяй і афіцэрам, які пагоніць грузавік у АТА. Так і атрымалася – на наступны дзень Люся прынесла шыкоўныя гламурныя чахлы, бо старыя былі прапаленыя бычкамі цыгарэтаў і стары жоўты паралон вылазіў з тых дзірак. Новыя чахлы Люся пашыла шыкоўныя, па-багатаму – з аксаміту, як некалі шторы ў кабінеце першага сакратара кампартыі горада Адэсы. У цяперашняга мэра горада шторы былі больш сціплыя. Але Люся была перфекцыяністкаю, і таму ў ваяроў АТА мусілі быць самыя лепшыя чахлы ў свеце! Так і даехалі ў грузавіку 1968 года – Аліса, Люся і афіцэр Тарас з пазыўным “Кара” да зоны АТА. Рухавік, вядома ж, па дарозе загарэўся, “Кара” яго патушыў вогнегаснікам, частка чахлоў прыняла свой нармальны франтавы выгляд – бархат быў напалову сінтэтычны, дзіркі ад цыгарэтаў Алісы выпусцілі на свет Божы новы белы паралон, а пена ад вогнегасніка запляміла гламурныя чахлы, пераўтварыўшы іх у нармальныя – людскія.   Неяк сядзеў я ў грузавіку з таварышам ля вёскі пад Нікалаеўкаю. Раптам сепарскі абстрэл з гранатамётаў – заводжу пепелац – як заўжды, не заводзіцца гэты Люсін шэдэўр 1968 года, маць яго. Сіганулі ў ярок з быльнягом – прыляпіліся да зямлі, як чарвякі дажджавыя, – не адсвечваем… Адбамбілі – пранесла… Нават ужо й дрыжыкі па скуры не гуляюць – так усё апастылела… Выйшлі – на пепелацы – ні драпіны… А чарговы новы смартфон у нагруднай кішэні, калі ў быльнёг сігалі – ушчэнт… У мяне нават мову адняло – ну як у кіно, – смартфон лепей за бронік, якога не было на мне, але зноўку хана гаджэту… Два разы адкупіцца ад нечага горшага – смартфонамі – гэта ўжо сістэма! Таварыш паскакаў у кусты па-вялікаму: абстрэлы – добры сродак ад запору. Я пайшоў заводзіць металалом – завёў. Чакаю… І тут з брамы двара, што за метраў 100 ад нас, дзіцё 8-9-ці гадовае выходзіць і на руках цягне малога гадкоў пяці – малы ў крыві… Старэйшы раве, як рэзаны: “Спасіце, дзядзі, спасіце Паўліка…” Ідзе да мяне, галосіць… Я праз секунду быў ля яго, схапіў іх і ў кабіну. Усё за секунду нейкую, калі не менш… Па газах, едзем, да палявога шпіталя два км напрасткі па полі. Старэйшы раве, малы Паўлік у шоку – яму зняла скальп у гэтым абстрэле… Кроў увесь тварык заліла, дзіця нават плакаць не можа – такі шок… Еду, сам губляю прытомнасць, ніколі не чакаў, што мяне яшчэ нешта можа выбіць у афектны стан… Бачу ў люстэрка, як бяжыць за грузавіком мой таварыш і мама гэтых дзяцей – мама не крычыць, а як рыба адкрывае рот і каўтае ім паветра, а ў руках сандалікі малога… А я не магу спыніцца – мушу ляцець. Адной рукой стырно трымаю, другой скальп Паўліка да яго галавы прыціскаю, бо яго брацік абсікаўся, калоціцца ды ікае ад істэрыкі, а я адчуваю, як з пасінелага Паўліка выходзіць кроў і душа, і я прашу ягоную душу вярнуцца дзеля ўсяго Святога, назад – да Паўліка… Праз две гадзіны Паўлік адыходзіў ад наркозу і дваццаціпяцігадовы доктар-інтэрн, які за два гады вайны стаў хірургам экстракласу – адчаканіў бязлітасна чэсна: 70 на 30. 70 – што памрэ. Не памёр, бо я маліўся, пакуль Паўлік не расплюшчыў вачаняты пасля наркозу і не ўсміхнуўся, а потым малюк заплакаў. Бо відаць узгадаў, што адбылося. А я маліўся так, нібыта ад жыцця гэтага дзіцяці залежаў зыход усёй гэтай грэбанай вайны – нялюдскай, брыдкай, ілжывай, бо Паўлік адрадзіў ува мне чалавека, якому баліць і я адчуў увесь адчайны боль гэтых бязвінных людзей, Паўліка, якому зрэзала скальп, маіх таварышаў, якіх ужо няма, гэтага маладога хірурга, рука якога пераўтварылася ў суцэльны скальпель і сам ён перастаў быць чалавекам, у якога ёсць душа, бо мэта – перахітрыць чужую смерць любым коштам – гэта мэта не чалавека, а звышістоты са скальпелем у руцэ… Паўлік з Любамірам пераехалі з небяспечнага раёна і жывуць цяпер з бацькамі ў Днепрапятроўску. У іх усё добра – не горш, як ва ўсіх у гэты час. Яны мае родныя людзі. Жывыя. І я дзякуючы ім – жывы… Праз два тыдні пасля пераезду Паўлікавай сям’і – я патрапіў на расцяжку, калі нёс параненага таварыша да медыцынскага намёта. Расцяжка была старая – сто гадоў ёй было… 18-гадовага пабраціма Ромку з пазыўным “Кельт” на гэтай расцяжцы ледзь не дабіла зусім – левая нага целяпалася на мышцах і скуры – думалі, хана назе і хана “Кельту”, мне адарвала аскепкам вялікі кавалак мышцы на назе – оптам 12 дзірак у маім целе… Гелікоптэрам у шпіталь у Днепрапятроўск, адтуль – Адэса-мама, шпіталь. Зноўку Люся, Аліса – баршчыкатлеты – усё як мае быць… А Воля з Беларусі прапала – знікла з радараў ну зусім… Завіслі тыя яе вочы на вакзале Адэсы, нібыта бігборд… Праз тры месяцы я вярнуўся ў АТА, а “Кельт” застаўся ляжаць у шпіталі – ногу ўратавалі, але на апаратах Елізарава яму яшчэ год вісець… За ўвесь час вайны я так нікога і не забіў… Калі выбівалі з укрыцця ворага на нашых святых украінскіх “тэрах” – малацілі з гарматаў па іх норах, але вось так, каб у рукапашную, альбо тварам да твару – не. Не ведаю ўвогуле, ці магу забіць чалавека, нават калі ён вораг, калі ён недачалавек, істота. Лепей на вайне сябе не накручваць на гэтую тэму, бо дах рване… Ноччу зноўку заглух Люсін шэдэўр… Заглух безнадзейна, напэўна па нейкім плане звыш… У такім няўдалым месцы – мы з пепелацам, як прышч на ср…цы, стаім сярод поля… міннага… Я ведаю куды ехаць – ведаю, бо я добры ваяр. Але вось на чым ехаць – пытанне філасофскае… Ноч, канечне, як у кіно – прыгожая: нябёсы глыбокія, зоры ясныя і самотныя, як я, клічуць у нябесны заныр, ну хоць паэму пішы – такі настрой элегічны: хоць плач ад прыгажосці… Але хочацца не плакаць, а кавы – гарачай, і занырнуць у мора – дзе там Воля русалка – маўчыць некалькі месяцаў, ні Аліса, ні Люся нічога пра яе не пішуць, і пра сябе таксама... Сам вінаваты – забыўся на сябровачак-пабрацімак… Бляха – як добра, што не хочацца курыць, бо не куру. Карацей – хопіць саплівай рамантыкі ды сентыментальнага трызнення – трэба задачу праставіць і выканаць – паесці і паспаць… І да раніцы – зваліць, бо на золку мой бляшаны савецкі сябручок-грузавічок 1968 года можа стаць маёй навамоднаю арыгінальнаю даволі стылёваю дамавінаю. …Выплюнуў чырвоныя ад крыві зубы… прачнуўся… Адзін трымаў на прыцэле аўтамата, другі піз..ў па-даросламу – нагамі ў галаву – разоў пяць за секунду… Не сепары… пачуў па акцэнце. Па выпраўцы ды “вежлівых” тварах – спецназ ГРУ РФ, частка групы дыверсантаў – я нават іх пазнаў, бляха, нядаўна нам паказалі фота, каго закінуць… Памяць спрацавала – я добры ваяр… Золак, кляты золак… У гэты час заўжды сняцца эратычныя сны… І ў гэты час звычайна паміраюць хворыя на рак, як мой тата… Такая статыстыка золку… У дзяцінстве я наглядзеўся шмат амерыканскіх блокбастараў – пра “крэпкіх арэшкаў”, тэрмінатараў, Брусаў Лі ды розных там шалёных Максаў. Там усё паказалі жызненна – жменя пяску, і ты перамог. Банальна, але спрацавала – жменя пяску, сальта, і ты… з прабітым ліверам… але за грузавіком 1968 года, дзе ў кабіне пад крэсламі ў прыгожых чахлах гранаты правільнай сістэмы… – раз – і ціха… Падышоў – аднаму хана, зусім на шматы, другі кантужаны – аніякіх сур’ёзных ранаў… Завязаў яго ў ластаўку – свой лівер цэлафанам таксама перавязаў, укольчыкаў сам сабе нашыраў… Быццам пакуль не смяротна – лайно не пацякло – культурна мяне прашыла… Ачуняў мой вораг… Сяджу, абапершыся на кола грузавіка 1968 года, як у фатэлі – працую, дапытваю ветліва… Імя яго – Вова, пазыўны “Ангел” – па рацыі ягонай усё пяюць: “Ангел-Ангелочек, ответь – озолочу…”. Як стаў ён мне спяваць – ну проста рыбанька залатая. “Адпусці, – кажа, – любое желание выполню”… Цьху – брыдота… Кажу яму: вось мы гінем – бо маем мары і ідэалы, бо верым у Госпада і свой народ. А вы прыдумалі свой “рюські свет” – танную сатанінскую прыгожую падманку для шалёных зомбівар’ятаў і носіце яго, як лайно на лапаце, – усіх прымушаеце пакаштаваць. А самі хочаце ўсім светам кіраваць, і каб залатая рыбка бычок у вас на пасылках у заныр сігала… Ніхто з вас дзеля гэтага рюськага свету майты не здыме без капейкі… Не кажучы пра жыццём ахвяраваць. Варвары вы і ворагі для ўсіх людзей на белым свеце, кажу. А гэты прыгожы бландзін з мутнымі ад цырозу блакітнымі вачыма мне так медленна вешчае – “ясно, что без бабла ни у кого не встанет и погибать никто не собирается – задача завоевать, убить, а не погибнуть…” І давай мне гэты Вова ўсё свае лайно з душы зліваць – як усё крута пачыналася, і як усе пасля абаср...ліся з Украінаю, але работа ёсць работа – нічыволічнава... Слухаю ягоныя сц...кі слоўныя, адчуваю: адплываю – лівер пацёк… Добра, што каардынаты сваім паспеў перадаць… На апошнім кадры ўзгадаў улюбёную фразу Волі Русалкі – “атрымалася ўсё, як у кепскім кіне”… А тая істота – падпаўзла да мяне амаль непрытомнага, асмялеўшы навалілася ўсёю тушаю і душыць локцем… Бляха, гляджу яму ў вока ягонае асатанелае і бачу, што маё вока адлюстроўваецца ў ягоным мутным, і з майго жыццё ліняе з хуткасцю святла… Не, думаю – мяне яшчэ Воля ў сваім новым кіне не зняла… Было ў мяне шыла дзедава – у берцах акуратненька так запакаванае – вось і выключыў я гэтую гніду – у вуха… А рацыя ўсё спявала “Ангел-Ангелочек – ответь – озолочу”… Вырубіўся я шчаслівым – з адчуваннем, што змыў лайно ва ўнітаз… Ачуняў у шпіталі ў Дняпры – лівер прамылі, зашылі, – скінуў вагу, аброс. На мабілу нарэшце прыйшло СМС ад Волі з Алісаю ды Люсяю. Воля ўвесь гэты час сядзела ў турме за вандалізм ля помніка Леніну ў цэнтры Менска. Цяпер Воля выйшла і чакае мяне з Алісаю і Люсяю ў Адэсе. Часам, як русалка, ляжыць у моры і плаўнікамі ўзбівае марскую пену ў пошуках ісціны. Воля напісала ў турме сцэнар пра мяне і будзе запускацца ва Украіне з ігравой кароткаметражкаю пра мае прыгоды. У фінале яе фільма я еду па чырвоным дыване Канскага фэста ў кузаве Люсінага грузавіка 1968 года і спяваю “Чэрвону руту” – вось такое кіно… Класнае кіно… Красавік 2016      
 
Ігар Бабкоў (№84)
Эва Дамініка: лінія фронту Аповесць (Фрагмент) 1. Ліст аніяк не хацеў канчацца. Ён пераваліў за шасцідзясятую старонку, а канца ўсё яшчэ не было бачна. Звычайна яна пісала сябрам кароткія паэтычныя пасланні, дадаючы потым на палёх каментары. Яна называла іх эцюдамі і пазначала опус, як у музыцы, хаця і не заўсёды адсылала сваім адрасатам. Ёй важна было адчуваць рытм і гармонію, нават у словах. Часам яна абрывала ліст на сярэдзіне, ставіла шматкроп’е і пакідала няскончаным, проста таму, што катарсіс ужо здарыўся, прамінуў, і далей ішло запаўненне паперы неабавязковымі словамі. Але тут адбывалася штосьці іншае. Яна не магла па­ставіць кропку ўжо некалькі тыдняў. Пісала, закрэслівала. Дапрацоўвала. Некаторыя аркушы перапісвала начыста. Вярталася да ўжо напісанага, расстаўляла знакі на палях: crescendo, subito pp., sotto voce. Пісанне пераўтварылася ў штодзённы занятак, які незаўважна пасунуў яе ранейшы расклад, стаў часткай новага жыцця. Што было больш дзіўна, яна звыклася з гэтым заняткам, ёй падабалася, што дзень пачынаўся і заканчваўся пэўным рытуалам, аднолькава. Зранку, пасля кавы, настройка інструмента, уваходжанне ў танальнасць, пошук ключавых фразаў, што паўставалі ў свядомасці раптоўна і адасоблена, але потым выцягвалі на паверхню тэмы і перыяды, акіяны і архіпелагі. І вяртанне ў зададзеную форму ўвечары. Насычаная, перапоўненая зместам, яна звязвала ўсё з усім, аркестравала, вызначала тэмп, пераходы, крэсліла і перарабляла. У пэўны момант яна набыла прыгожую зялёную тэчку і пачала склад­ваць туды нумараваныя аркушы. Самы час пачынаць думаць пра структуру цэлага… Ліст відавочна быў чымсьці большым, чым сумай розных фрагментаў: магчыма, саната, можа быць, канцэрт, – для самотнага сэрца з аркестрам, дапісала яна на палёх. Дапісала, і адразу перакрэсліла. Гэта мусіла заставацца ў падтэксце, нябачным для чужога вока. Яна села і пачала пераглядаць аркушы, ад самага пачатку. *** Мілы дэрвішу! Як точыцца тваё жыццё? Ці добра сябе пачувае нашая крывіцкая мека? Усё яшчэ блукаеш па віленскіх лабірынтах? Спадзяюся, што так, бо пішу на твой літоўскі адрас. Ад цябе няма вестак ужо некалькі месяцаў, і я пачынаю хвалявацца. Пакуль несур’ёзна, разумеючы, як гэта неабходна ў пэўныя моманты, знікаць і заглыбляцца, рваць канцы, тануць у іншай рэальнасці. Забываць імёны і дакладныя адрасы, застаючыся сам-насам з быццём, без аніякага алібі. Дарэчы, што ты там шукаеш, на старых, зарослых лесам пагорках? Крыве-крывейтэ? Яшчэ адну інкарнацыю няшчаснай Барбары Р.? Цукро­вага пеўніка, пра якога так натхнёна праспявала ў нашым дзяцінстве Марыля Радовіч? Усё яшчэ збіраешся прайсці свет наскрозь? Ісці праз свет формаў, разумеючы, што нідзе немагчыма затрымацца. Я дасюль памятаю, як ты прамовіў гэтыя словы, у ленінскім пакоі гістфакаўскага інтэрната, на Свярдлова, 34. Важна, але і зусім бездапаможна, амаль па-дзіцячы. Я тады адразу табе паверыла. Так, як вераць дзецям і прыродзе – пяшчотна і безумоўна. *** І што – аніякай спакусы? Ну, затрымацца. Хаця б на хвілінку. Нарэшце спыніцца і крыху аддыхацца. На кафедры, сярод аспірантаў і вучаніцаў. Сярод чытачоў і прыхільнікаў. Там, дзе не трэба нічога нікому даводзіць, пераконваць. Абараняцца альбо ісці ў наступ… Ёсць у гэтым пэўная асалода – аглядаць з высокай вежы плён пражытых гадоў. Калі так многа ўжо адбылося, і ты нарэшце свабодны. Яснай і крыху маркотнай свабодай поўніцы чалавечага жыцця, якое амаль прамінула і цяпер само – сэнс і прытулак. Зрэшты, і гэта не назаўсёды. Потым непазбежна прыходзяць іншыя часы, другія гісторыі. Калі ўцякаюць у нікуды, рвуць сувязі, ніткі. Падводзяць тлустую рысу пад усім, што было. Пачынаюць з чыстай старонкі. У такія моманты блакітныя вочкі ды светлыя кудзеркі могуць здавацца верхам метафізічнай мудрасці. Аазісам у пустэльні. Глытком вады ў спёку. *** Выбачай, даражэнькі. Пішу абы-што. Нешта я зусім асамотнела, няма з кім пагаварыць у гэтых сквотах і ашрамах, Гайдэльбергах і Шварцвальдах, паўсюль пуста, а фраў Марта разыграла ўсе ролі, акрамя самай галоўнай, пра саму сябе, – й цяпер заціхла ў пустаце далёкіх пакояў, дзе яна хаваецца па вечарох ад прывідаў сваёй маладосці. Яна пачала гаворку пра тэстамент, і мне гэта не падабаецца. Яна хоча перадаць мне свой дамочак, але на такіх дзіўных умовах, што адразу не раскажаш. Да таго ж я не ўпэўненая, што гэта гісторыя пра рэальнасць, а не ўрывак недапісанай п’есы невядомага аўтара. Забытай рэжысёрам на ўскрайку свядомасці старой, паўзвар’яцелай акторкі. Так, я ўсё яшчэ знаходжуся ў фраў Марты, на беразе возера, на адной з раскошных вілаў, як напісалі б у савецкай газеце нашага дзяцінства. У мяне свой пакой, дастаткова вялікі, і я тут проста жыву, якімі б незвычайнымі рытуаламі гэта не было абстаўлена. *** Як любяць пісаць у такіх выпадках нашыя ўлюбёныя аўтары – vita Cartesii est simplicissima. Я прачынаюся рана, адразу пасля сёмай. Гатую сняданак, для ўсіх. Бяру каву і падымаюся ў пакой, дзе працую да адзінаццатай. Потым блукаю па беразе, сярод вельмі-вельмі старых дрэваў. Вяртаюся, прымаю душ, спрабую абудзіцца яшчэ раз, у крыху іншую рэальнасць. Сняданкі мяне не абцяжарваюць: назваць гатаваннем гэта можна толькі з вялікай доляй умоўнасці. Абедамі, прыборкай, закупамі займаецца мілая мурыначка з Сенегала. Яе завуць Эсме, і яна жыве асобна, у невялічкай прыбудове, якая служыць ёй майстэрняй. Яна мастачка, і ў яе карцінах шмат дзяцей і аблокаў. Што яна робіць тут, у Берліне, я разумею не да канца. *** Раз на тыдзень я гарантавана выбіраюся са сваёй сядзібы: спяваю, а часам і танчу ў маленькім тэатрыку, які з усіх сілаў спрабуе быць наперадзе эпохі і ставіць тое, што тут называецца авангардам. З класічнай кансерваторскай школай, я для іх відавочна overeducated, хаця і не overqualified. Бо тут лічыцца, што ўменне забыць у патрэбны момант пра ўсе магчымыя бэльканта надзвычай важна для авангарда, робіць яго бліжэй да народа. Я, зрэшты, забяспечваю сувязь з традыцыяй. Гэта значыць, што раз-пораз, пасярод скрыгату і тупату свету, уваходзіць маё падпсаванае часам меца-сапрана і нагадвае пра забытую старую эпоху. Мяне туды прыстроіла фраў Марта, якая ведае ў тутэйшым тэатраль­ным бамондзе амаль усіх. На поўную занятасць гэта не цягне, але мяне цалкам задавальняе. *** Фраў Марта – былая акторка. Зрэшты, акторак былых не бывае, як не бывае былых паэтаў альбо былых алкаголікаў. Пасля дэмабілізацыі, як яна гаворыць, яна адкрыла персанальны тэатр. І гуляе ў ім пяшчотна і апантана, выкладаючыся напоўніцу. Яна ходзіць па доме і размаўляе сама з сабой. Маналогамі ці кароткімі рэплікамі. Са спектакляў. Часам гэта класіка, і тады яна можа гадзіну рыдаць з нагоды смерці любага прынца. Іншым разам штосьці менш зразумелае: Стрындберг альбо Гаўптман, альбо нават нешта, што я не ў стане пакуль апазнаць. У яе ёсць сапраўдная грымёрка, і яна дазваляе ёй карыстацца. Ёсць таксама гардэробная, з касцюмамі і атрыбутамі эпохаў. Я часам пабойваюся, што там не толькі муляжы. Што шаблі і кортыкі, якія так прыгожа вісяць на сцяне, загостраныя. А пісталет, які яна раз-пораз выцягвае ў некаторых мізансцэнах, сапраўды страляе. І могуць надысці часы, калі ён спатрэбіцца. Яшчэ крыху пра атрыбуты. У сутарэннях размешчаны невялікі цір і раз-пораз яна спускаецца туды падтрымаць форму. Аднойчы яна прапанавала мне далучыцца. Паспрабаваць. І я спусцілася разам з ёй. Цір шыкоўны. Зроблены прафесійна, з гукаізаляцыяй і глядзельнымі прыстасаваннямі. І гэта яшчэ не тое, што здзіўляе найбольш. Здзіўляе насамрэч сама фраў Марта. Яна кладзе ўсе кулі ў дзясятку, практычна не гледзячы. У яе гады! Калі гэта не тэатральны фокус, не працяг спектакля, акторства – не адзінае яе прафесія. І штосьці мне падказвае, што галоўныя гісторыі – пра сябе і пра эпоху – яна мне яшчэ не расказала. Пакуль жа мая задача досыць простая. Зрабіць так, каб у кожным са спектакляў у яе былі гледачы і суразмоўцы. І каб не было спакусы там застацца. *** Дарэчы, я не працую ў фраў Марты: няма аніякага кантракту ці нават вуснай дамовы. Лічыцца, што я дапамагаю ў гаспадарцы, і гэта дазваляе ёй з чыстым сумленнем выдаткоўваць штотыдзень пэўную суму. У дадатак да тэатральных. Калі гэтага не хапае, ці хочацца набыць штосьці важнае, – дарагі і прыгожы збор твораў альбо эксклюзіўныя запісы, я званю старым прыяцелям і тыя арганізуюць выступ у клубе альбо арт-кавярні з аўтарскай праграмай. Якая разраслася неверагодна, і працягвае расці і пашырацца. Я даўно ўжо не спрабую трымаць у памяці тое, што спяваю, і патрабую пюпітраў, з тэкстамі і нотамі. Звычайна гэта класіка, з невялікім дадаткам уласных рэчаў. Хаця апошнім часам цягне на хуліганства. Месяц таму я паклала на музыку Дуінскія элегіі і праспявала іх у паўпустой зале на ўскраіне Берліна. Можаш сабе ўявіць. Пра гэта нават пісалі мясцовыя газеты. *** Раз-пораз фраў Марта прапаноўвае пайсці на канцэрт альбо ў кіно. Я прымаю запрашэнні з радасцю, бо сама хадзіць практычна перастала. Класічны рэпертуар я перагледзела ў мінулым жыцці, а з сучаснасцю ў мяне праблемы. І гэта толькі частка праўды. Другая частка – штосьці замінае мне карыстацца тут выгодамі культуры. Я тут зусім не дзеля гэтага. Адчуваю гэта ўсёй скурай, тактыльна. Пры тым, што мая нямецкая ўжо зусім добрая. Яшчэ крыху, і я буду на ёй думаць. *** Бываюць вечары, калі яна абяцае расказаць пра сваю маладосць. Гэта здараецца рэдка. Звычайна пасля сумеснага паходу на старое кіно. Тады яна просіць мяне паспяваць даўняе – з той эпохі, танчыць, гарэзіць, губляе пры гэтым дваццаць ці нават пяцьдзясят год, а пасля мы ціха п’янствуем усю ноч, абмяркоўваючы кнігі і спектаклі, а таксама жыццё як такое. У яе сутарэннях – радовішчы вінных пляшак. Я думаю, што магла б працаваць самелье, у якой-небудзь не самай лепшай менскай рэстарацыі. Здаецца, я ўжо адрозніваю гатункі і рэгіёны. Крыху болей практыкі, і буду апазнаваць гады ўраджаю. *** Яшчэ я хаджу ў паркі. Пераважна ў Ціргартэн, але не толькі. Тут дзясяткі і сотні прыгожых маленькіх паркаў і сквераў, і кожны мае свае сакрэты. Берлін у гэтым сэнсе проста знаходка – столькі зеляніны на вуліцах я не бачыла нідзе ў свеце. Ніводны горад не дазваляе дрэвам так вольна буяць і разрастацца, аплятаць вуліцы і дамкі. Мне гэта чамусьці важна. Можа, таму, што ў парках я самотная і шчаслівая, нягледзячы на ўсё. А магчыма, проста генетычная памяць. Мае далёкія продкі жылі ў сядзібе. Гэтага даўно няма і больш ніколі не будзе. Але, калі я блукаю па сцежках, мне здаецца, часам на адзін толькі момант, што я вяртаюся дадому, што за гэтым паваротам будзе садовая альтанка, далей цэнтральная алея. І вось я ўжо падыходжу да ганка, падымаюся па прыступках, стукаю ў дзверы, чакаю. *** Ведаеш, у дзяцінстве я магла гадзінамі слухаць пра жыццё дрэваў і камянёў. Пра тое, як спакойна і засяроджана яны прысутныя ў гэтым свеце. Я нават паабяцала бацькам, што, калі-небудзь, калі ўжо ад усяго стамлюся, куплю сабе домік у вёсцы. І пражыву рэшту жыцця ціха і незаўважна, як садовая кветка. Цяпер я разумею, што жыццё садовай кветкі не такое ціхае і незаўважнае, як здавалася калісьці. Што ўвесь час наступае пустазелле. Што пасля цёплага і спакойнага дня прыходзіць трывожны надвячорак. А потым і халодная ноч. Да таго ж, калі ёсць Сад з кветкамі, недзе мусіць быць Садоўнік. Але нешта я адхілілася. *** Самае істотнае: я тут складаю музыку. Многа працую, пішу. І яшчэ больш думаю. Ёсць нават старонка ў мярэжы, куды ўсё гэта размяшчаецца, у чаканні слухачоў і крытыкаў. Раз-пораз тое, што я накрэмзала ў цішыні, выконваюць на якім-не­будзь забытым богам і прадусарамі фестывалі нефармату. І тады сябры і калегі пераконваюць мяне, што я ўжо абедзвюма нагамі ў першай лізе. Авангарда, вядома. Яшчэ некалькі высілкаў, гавораць яны, і я патраплю ў вышэйшую. А можа быць, я ўжо там. Ніхто ніколі дакладана не ведае. Каб зразумець напэўна, варта выйсці за браму свайго творчага эга. Прыслухацца да таго, што адбываецца вакол. Зразумець, што эпоха хацела б пачуць. Альбо нават скласці што-небудзь для яе, на яе густы. У адказ я звычайна пытаюся, хто яна, эпоха, бландынка ці брунэтка? Ці бачыў хто-небудзь яе сапраўдны твар? І, дарэчы, што ў яе за густы? *** Часам, калі адбываецца які-небудзь экзатычны фэст альбо проста мілае і бяспечнае змаганне за чыесьці правы, прыгадваюць, што я адтуль, з Усходу, і просяць праспяваць штосьці сваё, дзёрзкае і этнаграфічнае. Раней я крыўдзілася і спрабавала патлумачыць. Расказаць пра пакаленні музыкаў, традыцыю. Потым змірылася і сапраўды пачала спяваць сваё. Пераважна дзёрзкае. Але раз-пораз і этнаграфічнае. Хаця ўсё менш і менш рэчаў я адчуваю сваімі. Гэта дзіўна і крыху нелагічна. Здавалася, з кожным годам іх мусіць быць ўсё больш. Але тое, праз што я цяпер праходжу, не затрымоўваецца, праплывае праз мяне, як выпадковы сон. *** Крыху прэтэнцыёзна, падумала яна, і закрэсліла апошні абзац. Закрэсліла няўпэўнена, тонкай лініяй, якая хутчэй адцяняла сумнеў, чым выдаляла думку. Але надзіва стала лягчэй, і яна напісала гэты сказ збоку, як каментар: крыху прэтэнцыёзна. І яшчэ далей, унізе, падрадковай заўвагай: выпадковых сноў не бывае. *** Я нарэшце ўступіла ў пэўную паласу свайго жыцця, калі тое, што я адна, ужо не ўспрымаецца як абяцанне чагосьці цікавага ў будучыні. Са мной усё яшчэ знаёмяцца, праўда, пераважна на вуліцах і ўсё нейкія прапашчыя. Маладыя паэты, старыя наркаманы, бізнесмены-няўдачнікі за пяцьдзя­сят, нават бяздомныя. Адныя шкадуюць, што жыццё праходзіць, і шукаюць штосьці важнае, што яны прапусцілі, іншыя баяцца, што яно так і не пачнецца. І амаль усе яны штосьці пішуць, спрабуючы пакінуць на паперы сведчанні. Каб потым стрымгалоў пабегчы ў выдавецтва і прадаць гэта як мастацтва. Гэта мяне больш за ўсё і дратуе. Магчыма, я аматарка занадта складаных гісторый, але хочацца нарэшце натрапіць на тое, што не імкнецца адразу ўсплыць на паверхню. І абмяняць сябе на пэўны капітал альбо выгоды. Тое, што ўмее ціха чакаць і ўглядацца. Расце, як дрэва, гадамі і стагоддзямі. *** Першы год у фраў Марты я праплакала. Ад шчасця і роспачы. Гэта складана растлумачыць, – як быццам я патрапіла ў забыты кляштар і там засталася, нарэшце, сам-насам з сабой. Я заўсёды хацела мець месца, дзе можна было б адасобіцца. Да канца. Так, каб выпасці са свету і ўбачыць сябе з таго боку. Тут мала простай самоты. Патрэбная сустрэча. Калі раптам распушчаецца ўсё знешняе, падымаецца заслона і душа пачынае адчуваць сябе саму з сярэдзіны, нейкім унутраным пачуццём. І пры гэтым, у шчаслівай адлюдненасці, ты амаль фізічна адчуваеш, як праходзіць час. Як ён паскарае сваю хаду, ляціць і амаль знікае ў сваёй магуце і ўсёпранікальнасці. *** Так, спачатку адзінота, ціхая радасць. А потым, мой мілы дэрвішу, стамляешся ад штохвіліннай прысутнасці ва ўласным ценю і гатовы кінуцца ў абдымкі да кожнага. Пачынаеш глядзець навокал. Бачыш дэкарацыю і задні план. Разумееш, як усё гэта працуе. Бачыш, якія ўсе разумныя і псіхалагічна тонкія, і ўсё ведаюць, і здоль­ныя ўсё пралічыць і выкарыстаць. Толькі з формай душы праблема, няма з кім пагаварыць пра самае важнае. Надыходзіць нязгода, нават абурэнне. І ў гэты момант цябе канчаткова апазнаюць як другога. Не абавязкова ўсходнееўрапейца, дарэчы. Іншых тут многа, яны займаюць свае нішы, у кожнага свая зона прыватнасці, і яна амаль што святая. Яе нельга парушаць, – ані фізікай, ані метафізікай. *** І ты зноў вяртаешся да сябе. Яшчэ раз. Пачынаеш цаніць малыя рэчы. Тое, што з табой адбываецца ў цішыні і адлюдненасці. Стары гадзіннік, які тахкае аб прамінулым сярод пустога пакоя. Раптоўныя скавытанні ветру за вакном. Дзверы, што раз-пораз стукаюць унізе, упускаючы і выпускаючы чарговага наведвальніка. Фраў Марта, якая блукае па доме, размаўляючы са сваімі прывідамі. І ты, самотная і адасобленая, але ў цэнтры ўсяго. З усім звязаная і адначасова ўсяго пазбаўленая. І госць, і гаспадар. Сярод шэптаў і скаргаў нашага прыўкраснага, не да канца зразумелага свету. *** Так нараджаецца музыка. Альбо літаратура. *** Нядаўна я сустрэла Х. Зусім старэнькага. І ён да мяне заляцаўся! Патрапіла на ягоную вечарыну выпадкова. Побач з намі літаратурная сядзіба, і раз-пораз я бачу іх абвесткі. Яны звычайна мне мала што гавораць. А тут раптам знаёмае прозвішча. Калі я запыталася пра некаторыя рэчы, ён спужаўся і глядзеў на мяне як на здань. А мне проста хацелася даведацца, што далей здарылася з гэтай жанчынай. Ляўшой. З яго ранняй аповесці. Здаецца, у нас яна так ніколі й не выдавалася кнігай. Прынамсі, я яе чытала ў самаробным пераплёце, з даўняга, яшчэ савецкага часопіса замежнай літаратуры. Гісторыя простая. Можна было б сказаць, што гісторыі зусім і няма. Жанчына з дзіцём. Ходзіць на працу, у звычайны офіс. Вяртаецца дадому, гатуе, гуляецца з коткай. І чагосьці чакае. Я памятаю, гэтае чаканне было галоўным зместам аповесці. Яно было выпісана тонка і дасканала. Мы ўсе гэта адчувалі. Можа таму, што самі адно чакаць і маглі. У тыя часы. У халодным-халодным Менску. І былі ўзнагароджаныя, дарэчы. Але яна, жанчына-ляўша, ці дачакалася яна хаця б чаго-небудзь? Я так і запытала. Чаго яна дачакалася? Шчасця? Сэнсу жыцця? Таямнічых паведамленняў з космасу? А можа, яна атрымала спадчыну і больш не было патрэбы хадзіць у офіс, увогуле, трымацца за рэальнасць. І яна проста знікла. Распусцілася ўнутры самой сябе. Х. сказаў, што пытанні надта сур’ёзныя. І ён бы з радасцю падумаў пра ўсё гэта ў суседняй піцэрыі, за кубачкам кавы. Мы міла прагуляліся па сцежках і дарожках. Да суседняй піцэрыі ў нашым раёнчыку паўгадзіны хуткім крокам. Х. быў ціхі і спакойны. Занадта спакойны, як на колішняга мадэрніста. Сказаў, што ўсе памерлі з таго часу. Разам з самой эпохай. Нават калі робяць выгляд, што жывыя. Так што цяпер ужо не даведаешся, чаго чакалі, і ці дачакаліся. Памерлі двойчы: першы раз, калі паверылі, што свет сапраўды на іх баку. Усе гэтыя прэміі, фестывалі, інтэрв’ю. Добрыя ганарары. Спецкурсы ва ўніверсітэтах. Палічылі ўсё гэта не пасткай, але ўзнагародай. І другі, калі не сталі бунтаваць. Калі было канчаткова ясна, да чаго ўсё схіляецца. Сам ён падняў бунт, але не пра тое. Падтрымаў, насуперак усім, чалавека, які аказаўся звычайным злачынцам. Потым пляваўся, канешне. Але было ўжо запозна. Так здараецца, сказаў ён, і ў гэтым няма анічога страшнага альбо трагічнага. Цябе проста выкрэсліваюць са спісу. Хтосьці іншы будзе цяпер сціскаць тыя парэнчы. *** Гэткім спосабам, мой мілы дэрвіш, і адбываецца тутэйшае жыццё. Хвіліны ціха перацякаюць у гадзіны, гадзіны стаюцца днямі, дні кладуцца цаглінкамі ў месяцы і сезоны. Тут, у Берліне, асабліва ясна і абгострана адчуваеш, што нікому з нашых ужо не выпадзе доля стаць Вядомым Еўрапейскім Паэтам. Альбо Мысляром. Ці Музыкам. Не толькі таму, што вядомы, папулярны аўтар, – гэта цяпер работа машыны. Не кон і не біяграфія, і зусім не тэксты, а надпіс на ўпакоўцы, дзе пасля коскі дбайна пералічаны ўсе ўзнагароды і фестывалі, пераклады і перавыданні. І зразумела, сістэма дыстрыбуцыі і продажу, лагістыка вядомасці, калі на паліцах у кожным мястэчку мусіць стаяць толькі той, хто трэба, і нікога болей. Ёсць яшчэ адна прычына. Больш важная. Вялікія бітвы ў мастацтве скончыліся. Да нашага нараджэння. У раннім новым часе, разам з тым, што калісьці называлася рамантызмам. Потым, у часы позняга мадэрну, кудысьці прапала і сама ідэя вялікасці, – у дачыненні да мастацтва, і гэта было апошняй кропкай. Сённяшняе мастацтва – гэта партызанскія групы, якія вядуць сваю вайну з рэальнасцю без спадзявання не толькі на славу і вядомасць, але нават на месца ў каноне. Можа, таму нам так соладка думаць пра Джойса і Шонберга, пра Паўнда з Эліятам і Джона Кэйджа. Нават пра Оскара Мілаша. Яны былі першымі, хто пайшоў у лясы і палі. Без спадзяванняў. Першымі, хто зразумеў мастацкі імператыў новай эпохі. Закон пяшчотнай адасобленасці. Узвышанай непрысутнасці ў занадта часовым. Іх саміх, дарэчы, спрабавалі прыручыць. Зрабіць часткай машыны. *** А вось табе гэта давалася лёгка. Нават занадта лёгка. Ад самага пачатку. Маю наўвеце непрысутнасць. Як быццам ты ішоў па скраі, каля самай мяжы. Зазіраючы раз-пораз на той бок. У вымярэнне, з якога ўсе нашыя жыццёвыя варушэнні выглядаюць па-іншаму. Дзіўна і крыху смешна. Дарэчы, мяне заўсёды ўражваў твой давер да рэальнасці. Я б нават сказала, вясёлая згода на тутэйшую карму. Я ніколі не чула ад цябе скаргаў альбо абвінавачанняў, што рэальнасць нас падманула. Што мы патрапілі не туды, доля лядашчая, краіна адсталая, і нічога добрага з намі не здарыцца. Колькі я памятаю нашыя размовы, ты наадварот, расказваў, як усё цікава. Як многа ўсяго тут адкрываецца. І што тутэйшая доля даецца нам за асаблівыя заслугі ў мінулых жыццях. Я была больш скептычная. І памылялася. *** Тут, у Берліне, мне часам здаецца, што месца, дзе мы нарадзіліся, гэта як далёкі-далёкі склеп, дзе ў правільнай тэмпературы падыходзяць рэдкія віны. У ім альбо заціхаеш разам з небам, і працуеш з перспектывы стагоддзяў, для двух-трох сяброў, якім гэта сапраўды важна. Альбо, і гэта таксама частка тамтэйшай долі, пачынаеш нервавацца, крыў­дзіцца, і ўрэшце ўцякаеш – у пошуках іншага, у больш шчаслівыя месцы. Такіх, уцеклых, таксама многа, і яны ўсім расказваюць, як яны выйгралі ад таго, што ўсё нарэшце змянілі. І што хаця б іх дзеці змогуць гэтым пакарыстацца. *** Калі ж надта хочацца славы і павагі, лепей за ўсё, – як у Б. Атрымаць пропуск тады, калі сляпы і ўжо ні за што не трымаешся. Тады гэта можна нават скарыстаць, без асаблівай шкоды для душэўнага здароўя. Я люблю пераглядаць яго ўспаміны. Памятаеш, ты чытаў мне ягонае апавяданне, у адзін з першых вечароў. Пра Бібліятэку ў Бабілёне. Як касмічна тады гэта ўсё ўяўлялася. Сусвет як Бібліятэка, апавядальнік, які падарожнічае ў пошуках Кнігі Кнігаў. Здавалася, аўтар – дэміург, які сядзіць на вяршыне гары, па правы бок Вечнасці. Гары, з якой бачна вельмі-вельмі далёка. І па-сапраўднаму. А потым я прачытала, што Б. працаваў у той час у раённай бібліятэцы Буэнас-Айрэса. І сусвет як бібліятэка спісаны з гэтага жахлівага правіцыйнага кнігазбору, да якога трэба было гадзінамі дабірацца на трамваі, па пыльных вулках, праз падобныя адзін да аднаго кварталы. Усё астатняе, усё што мы тады соладка для сябе ўяўлялі: вялікі інтэлектуал, сустветная літаратура – усё гэта ўжо было пазнейшае. Цэтлікі, перадпродажная апрацоўка прадукту. *** Зрэшты, тут усім ужо даўно не да Б. Усё скіравана на тое, каб забаўляць, бавіць і бавіцца. Калі штосьці й з’яўляецца ўзвышана-непрысутнае, абавязкова знойдзецца крытык, які напіша, як гэта было нудна і старамодна, і што чытач гэтага не зразумее. Баюся, у сённяшняй культуры “нудна” – гэта як вораг народа ў 30-я. Адразу прыходзяць канваіры і выводзяць – толькі не на расстрэл, а ў домік састарэлых, дзе такое ўсё яшчэ магчымае, але толькі як вінтаж і арт-хаўз, і толькі ў тэрапеўтычных мэтах. Усе астатнія даўно спяваюць і танчаць – пад хіжую і навязлівую музычку мізэрнага часу. І гэта ў краіне, якая прыдумала Касталію! *** Я ведаю, я несправядлівая і злая. І я нават ведаю чаму. Толькі ад гэтага не лягчэй ні мне, ні тым, хто поруч. Зрэшты, я не імкнуся нікому аблягчаць іх задачу. Я проста ціха і маніякальна нязгодная з тым новым і прагрэсіўным, што з’яўляецца тут на сталах і паліцах кнігарняў. І не збіраюся хаваць сваю нязгоду ад некаторых верных сяброў, якіх не бачыла занадта даўно. І не скажаш жа, што народ не чытае. Выдавецтвы працуюць з перанапругай, кожны дзень на паліцы паступаюць новыя і новыя вырабы. Гісторый безліч, і яны ніяк не сканчаюцца. Калі верыць выдавецкім анонсам, там можна знайсці ўсё: інтэлектуальны раман, скандальныя хронікі, рамантычную гісторыю кахання, авангардны комікс пра снежнага чалавека. Праўда, гэтая разнастайнасць падазроным чынам укладаецца ўрэшце ў фармат – у добра пралічаныя выдавецкія лінейкі, з серыямі і калекцыямі, бюджэтнымі пэйпабэкамі, дарагімі зборамі твораў. Самі аўтары, такое ўражанне, таксама добра пралічаныя. Прыдуманыя і выгадаваныя там, у кабінеце рэдактара. Потым, вядома, з’яўляюцца прыправы, адхіленні, і дарагія віны ў дадатак, але гэтаму ўжо не верыш. Рэч у тым, што ўсе яны безнадзейна нармальныя, і чым больш яны хочуць выглядаць не-такімі-як-усе, тым больш сумна і няёмка становіцца. Бо ўжо з трэцяй старонкі ты разумееш: аніякай прычыны быць нетакімі хлопчыкамі ў іх няма: і бацькі ў іх добрыя, і краіны, у якіх яны нара­дзіліся, вызнаюць гуманізм і дэмакратыю, і жыццё яшчэ не падкінула ім пару падаруначкаў, як прынцу Гаўтаму. А яны ўсё расказваюць пра невыносныя пакуты маладой лесбіянкі ў прыгарадзе Джалалабада, потым кудысьці едуць па літаратурных стыпендыях… а потым развозяць кнігу па рэцэнзентах і далей ужо сядзяць на літаратурных сустрэчах, цярпліва распавядаючы хатнім гаспадыням, як многа яны перажылі. Я баюся, што таксама патрапляю паводле іх класіфікацыі менавіта ў тэчку “перажытае”: штосьці не так з маім тварам, альбо з маёй вопраткай, што яны беспамылкова мяне туды размяшчаюць. *** Зрэшты, большасць з іх заціхае пасля сарака, становіцца часткай машыны, займае свае месцы ў спісах выдавецтваў і на паліцах кнігарняў, і ўсе гэтыя распушванні пёркаў, паўлінавыя гульні, аказваюцца толькі спосабам расчысткі прасторы. Некаторыя пачынаюць крыху бунтаваць, трапечуцца, як муха, якая патрапіла ў павуту і апошнім высілкам спрабуе зразумець, што адбываецца, але прыходзяць санітары, даюць дозу, і яе ўжо хапае надоўга. Такое ўражанне, што меў рацыю А.: тут ніхто ніколі не перамагае, хаця і не прайграе да канца. Гэта для мяне самае загадкавае ў мясцовым ландшафце. *** І ўсё ж, ніхто не ў стане нас зразумець, акрамя немцаў. У нашых рэдкіх хваробах. І высокіх шаленствах. Французы? І не гавары пра французаў. Мілая падлеткавая нацыя. У стадыі невылечнай самазакаханасці. Адзіная магчымасць быць з імі – гэта стаць гэткім жа, прыняць, як свае, іх мілыя фішкі. Вывучыць мову, глытаць вустрыцы, бясконца паўтараць, што Дэкарт – сэ ля франс, і нават у гэта верыць. Можа, калісьці даўно яны й жылі ў сталіцы свету і думалі пра чалавецтва. Але гэтая гісторыя скончылася. І здаецца, незваротна. Засталіся ўспаміны: фратэрнітэ, эгалітэ, лібэртэ. Інтэртэкстуалітэ. Культура, адным словам. А немцы – не, яны дасюль у глыбіні душы пяшчотныя барбары, якім замала культуры. І замала рэальнасці. А яшчэ трывога, непакой. Яны дасюль спрабуюць зразумець, што з імі тады адбылося. І хто насамрэч вінны, адкуль ішла спакуса. Яны і цяпер, праз столькі год, баяцца люстэркаў. *** Я думаю, Берлін са мной здарыўся як узнагарода. Альбо як апошні шанец. Ці нават як помста. А можа быць, усё разам. І помста, і шанец, і ўзнагарода. Пражытая ўтопія заўсёды меншая за самую сябе. Хаця ўсё ж такі большая, чым проста рэальнасць. Я разумею, з Менску маё жыццё глядзіцца як казка. Пра якую мы маглі толькі марыць. Я жыву ў Берліне, працую ў авангардным тэатры, пішу музыку. Часам выязджаю на ўзбярэжжа. На некалькі дзён. Паблукаць, падумаць. Адчуць подых акіяна. *** Раз-пораз, праўда, я выпадаю са сваёй мілай утопіі. І патрапляю на мяжу сну і явы, у незразумелае месца. Як быццам я ўсё яшчэ ў сне, хаця ведаю, што даўно прачнулася. Хаджу па сцэне ў выпадковым спектаклі, свабодная, нікому непатрэбная. Без ролі. І вось недзе падчас другога акта, калі я ўжо пачынаю нудзіцца, – дзеяй і персанажамі, адкрываецца бакавы калідор, і адтуль пачынае цягнуць пройма. Лёгкі цёплы ветрык. Прыемны, пяшчотны і ў той жа час крыху трывожны. А далей з’яўляешся ты і пачынаеш нашэптваць. Словы з зусім іншае п’есы. Пра загадкі і таямніцы. Пра тое, што ў надвячорку ёсць яшчэ адзін надвячорак. Што ўсе матылі ў дзяцінстве былі хуліганамі. І шмат вартавых каля брамы. *** Зрэшты, я не ўпэўнена, што нашэптваеш менавіта ты. Што ўсё засталося ў памяці так, як было насамрэч, і што я не прыдумала ўсё гэта сама. “Хвілінку”, вершы, нашыя блуканні. Тваю ўзвышаную непрысутнасць на ўскрайку рэальнасці. І што я пішу гэты ліст, як і ўсе астатнія, уласна табе. *** Яна крыху затрымалася на гэтай фразе. Падышла да вакна, пастаяла некалькі хвілінаў, углядаючыся ўдалеч. З вакна было бачна возера: дрэвы расступаліся, утвараючы алею, сцяжынка ішла ўніз да вады і так натуральна ў яе ўваходзіла, што, здавалася, можна было ісці па сінім люстэрку, на той бераг. Раз-пораз у яснае надвор’е выплывалі яхты і пачыналі рабіць складаныя піруэты пад кіраўніцтвам нябачнага лідара. Часам недзе далёка з’яўляўся абрыс парахода, які праплываў ціха, амаль без гукаў. 2. Я яшчэ не расказала табе, як апынулася ў фраў Марты. І чаму. Гэта доўгая гісторыя. З некалькімі пачаткамі, адхіленнямі і пакуль з адкрытым канцом. Цяпер я разумею, што ўсё ішло да таго. І нават больш, я гатовая прамовіць, што ўсё было непазбежна. Хаця слова “непазбежна” не з нашага лексікону. Лепш было б сказаць, што ўсё здарылася магічна. Усё важнае і нечаканае адбываецца магічна. Пераход логікі ў магію – гэтым жыве музыка, і раней ці пазней ён цябе знаходзіць. Асабліва калі жыццё з гатовасцю ўкладаецца ў прапанаваныя формы. Занадта часовыя, каб быць праўдай. І тады пачынаеш чакаць цуду, альбо цудаў, у залежнасці ад ступені нахабства. Чакаць, альбо крыху прыспешваць. Ці нават ствараць іх, чаму б і не? *** Гэта было напрыканцы слаўнай эпохі. У Менску мяне пазнавалі на вуліцах, графік канцэртаў быў распісаны наперад, на тыдні і месяцы. Крыху падточваў сумнеў, але, папраўдзе, усё выглядала не так ужо і страшна. Здавалася, гэта і ёсць свабода. Калі ты разумееш, чаго свет ад цябе прагне, і можаш на гэта пагадзіцца без асаблівай шкоды для душэўнага здароўя. Шмат што было праспяванае, і за большасць рэчаў было не сорамна. Але ўжо ішлі размовы, што трэба быць менш складанай, звярнуць увагу на знешні вобраз, даваць больш інтэрв’ю і канцэртаў. І гэта пачынала напружваць. *** Аднойчы мы сядзелі за столікам у кавярні пасля выступу ў адным не самым вядомым варшаўскім клубе. І добры знаёмы, журналіст выборчай, пачаў задаваць пытанні. Для газеты. Напачатку, уражанні ад польскай публікі. Крыху біяграфіі, крыху асабістых гісторый. Потым перайшлі да асноўнай часткі. І ён пачаў пытацца ў мяне пра дыктатуру, адсталасць, пра тое, як можна выжываць там, у вас, сярод бяды і нястачы. І ці не было ў мяне думкі пераехаць у больш цывілізаванае месца. Адным словам, пачаў выстройваць тую банальную карцінку пра нешчаслівых суседзяў з усходу, якая, пры праўдзівасці асобных дэталяў, правальваецца ў самай важнай, сутнаснай частцы. Мне не хацелася спрачацца, і я вырашыла перавесці стрэлкі. Слухай, Войтэк, сказала я, наліваючы чарговы кілішак тэкілы. А ці не хацеў бы ты запытаць у мяне штосьці пра музыку? Я была светлай і пазітыўнай, гатовай абмінуць гэтае балотца. Повем праўду, майму чытачу до дупы, цо ты мыслеш пра музыку, сказаў Войтэк. Ён ведае, што на ўсходзе страшна, і прагне падрабязнасцяў. Здагадваецца таксама, што там ёсць і добрыя людзі. Гэта ты. Вось табе нашая гісторыя. Гісторыя прагрэсіўнага артыста ў цёмнай і адсталай краіне са страшным і неадукаваным дыктатарам. Ён не хацеў мяне пакрыўдзіць, ён проста рабіў сваю работу. І шчыра хацеў мне растлумачыць маё рэальнае месца ў карціне свету. Каб я не блыталася. І не выглядала смешнай, са сваімі прэтэнзіямі на іншую ролю. Потым я шмат разоў вярталася да гэтага здарэння. Спрабавала ўсё зразумець і ўсё яму патлумачыць. Знайсці патрэбныя словы. Расказаць пра эпоху комікса, пра змяншэнне маштабу і закрыццё далягляду. Па­тлумачыць, як працуе арыенталізм, і што такое барбары з усходу. (Не паверыш, я нават прачытала Саіда!) Але ўсё гэта прыдумалася значна пазней, пасля ўцёкаў, у маім берлінскім ашраме. Тады ж у маёй свядомасці проста склалася карцінка, і я ўбачыла Машыну. Якая стварае месцы свету і заганяе нас туды, як шарыкі ў лункі. І калі ты не супраціўляешся, будзеш сядзець да канца жыцця ў ціхім вільготным загончыку. *** Мяне такія рэчы кідаюць у халоднае вар’яцтва. Я раблю нечаканае, перш за ўсё для самой сябе. Памятаеш, у Матрыцы, Нэа ў пэўны момант выбірае між ілюзіяй і пустэчай рэальнасці. Трыніці прывозіць яго да Морфіуса, і той прапаноўвае выбар між дзвюма пігулкамі. Я была тады дакладна ў падобнай сітуацыі. Ветліва ўсміхнулася, дапіла кілішак тэкілы. Прыняла чырвоную пігулку. Расплюшчыла трэцяе вока. Перасела да століка мясцовага гурта, які граў у кавярні штосьці неабавязкова-бразільскае: басанову ці самбу, я ўжо не памятаю. Праз пару хвілінаў я выйшла на сцэну і пачала спяваць. Я ніколі так не спявала. Ува мне штосьці прачнулася, дзёрзкае і небяспечнае. Я адчувала магію і натхненне, і свабоду. За свой столік я тады не вярнулася. Хаця лепей было б сказаць, што я тады нікуды не вярнулася. Я зразумела, што рэшту жыцця буду размаўляць з тымі, каму важна, што я думаю пра музыку. *** Так пачалася мая асабістая лінія фронту. Вайна з рэальнасцю. Я б нават сказала, вайна за рэальнасць. Было ясна, што толькі мастацтва здольнае вярнуць свету сэнс, а нам разуменне. Сапраўднае мастацтва. Але ў яго не так проста патрапіць. Усе думаюць, што яно вельмі-вельмі далёка, і ў гэтым галоўная праблема. Ля скала, Алберт хол, Метраполітан Опера. Высокае і гарантаванае месца, адкуль на цябе важна глядзяць Бах, Моцарт ды іншыя несмяротныя. І калі ты таго варты, а да таго ж табе пашанцуе і ты патрапіш у поле ўвагі – эпохі, публікі, дырыжора – яно будзе ўзнагародай. А ўсё астатняе, гэта толькі папярэдняя падрыхтоўка, трамплін. Прамежкавае і дапаможнае. І я так лічыла, у пэўныя моманты свайго жыцця. Цяпер я разумею, што гэта могілкі. Прыўкрасныя могілкі, убраныя ў мармур, з кветкамі і званочкамі. І што лінія фронту зусім у іншым месцы. Сапраўдная лінія фронту. З героямі і бітвамі. Над якой лётаюць валькірыі. Але тады, у Варшаве, я толькі пачала сваё падарожжа. Свой уласны пошук. Пачынала разумець некаторыя істотныя рэчы. *** Напрыклад тое, што музыка – не проста гармонія лічбаў, як думаў Піфагор. Ці ўдалыя спалучэнні гукаў, як думае паспалітая большасць. І нават не толькі эмоцыя, якой нагружаюць аднойчы знойдзеную гармонію таленавітыя выканаўцы. Музыка патрабуе прасторы, яна ёсць у прасторы, надае ёй рытм і суладнасць. Скрыпачка ў забытай карчме, стары даос, які грае на цы, седзячы ў гарах, сляпы бандурыст сярод полымя, які пяе славу Дарашэнку, а вакол усе пасечаныя ляжаць. Гэта важна, а не толькі канцэртныя залы і віртуозы. Важна мець і адчуваць свае месцы, як унутры музыкі, так і звонку. Шукаць іх і ствараць. Цяпер я разумею ўсю незвычайнасць залы філармоніі ў нашыя васьмідзясятыя. Усю яе ўнікальнасць. Адзінкавасць. Жыццё разлінаванае і пралічанае, але ёсць прастора, дзе адбываецца цуд музыкі. Бо музыка не толькі лічба, але і шурпатасць гуку, і краявід, унутры і звонку, і сэрцы, якія звіняць ад болю. *** Старыя кітайцы лічылі, што існуюць таны і сугуччы, на якіх трымаецца космас. Ёсць і іншыя, што вядуць да пагібелі, катастрофы. Гукі, якія руйнуюць не гарады і будынкі, але сам свет. Яны сыходзілі ў горы і лясы, гралі сваю музыку ветру і дрэвам, спрабуючы патрапіць у тон. Знайсці гармонію, падтрымаць раўнавагу. Для іх музыка была падарожжам у сады тайны. *** Яна крыху павагалася з “садамі тайны”. Гэта магло быць занадта сентыментальна. Альбо прэтэнцыёзна. Ці проста незразумела. Прынамсі, патрабавала расшыфроўкі, тлумачэнняў. Яна паставіла зорачку і напісала больш дробным почыркам унізе старонкі: Сады тайны – суфійскі (?) тэрмін, сапраўднае значэнне якога адкрываецца адэпту на вышэйшых ступенях узыходжання. У якасці паэтычнай метафары з’явіўся ў зборніку “Лісты з паўночнай затокі” беларускага паэта Францішка Рамулевіча. Другі раз паўстаў у адным з лістоў спявачкі і кампазітара Эвы Дамінікі Вайтовіч у яе “берлінскі” перыяд. Абазначае разрыў з тэхнічным майстэрствам і ўвогуле з тэхнічным бокам музыкі, у той момант, калі само майстэрства і тэхнічны бок дасягаюць свайго піку. *** Вяртаючыся да ўцёкаў. Я нічога не сказала. Але штосьці ўва мне незваротна змянілася. І зусім не так, як звычайна думаеш пра жыццёвыя павароты – якія мусяць адбывацца трагічна і запамінальна, з фанфарамі і духавым аркестрам. А тут проста перагарнулася старонка, і распачаўся другі раздзел кнігі. Зранку я выкінула ў сметніцу каляндар з планамі і праектамі. Унутры было цёпла. Я зноў адчувала сябе сямнаццацігадовай, для якой свет толькі адкрывае свае лабірынты. Я блукала па Варшаве як быццам упершыню. Кожнае раздарожжа было святам і музыкай. Вабіла і запрашала ў дарогу. На адным з іх я пабачыла Алехандро. І вось тады ўсё сапраўды пачало мяняцца. З фанфарамі і духавым аркестрам. *** Ён стаяў на ціхай вулачцы, непадалёк ад Трох крыжоў, і граў на гітары. Ведаеш, за сваё жыццё я нагледзелася на розных музыкаў. У тым ліку й на тых, якія лічаць важным і амаль абавязковым у пэўны момант выйсці навонкі і падзяліцца з народам сваімі дзесяццю акордамі. Я нават навучылася ставіцца да іх без паблажлівага скепсісу, з любоўю. Але тут была зусім іншая гісторыя. Гэта было ясна без тлумачэнняў. Гітара была канцэртная. Надзвычай дарагая. І было бачна, што ён грае для сябе. А можа, для космасу. Тыя, хто жыве ўнутры музыкі, адчуваюць такія рэчы адразу. Як чалавек трымае інструмент, як ён бярэ гук, як чуе тое, што на выхадзе. Пры гэтым ён не граў штосьці тэхнічна складанае, прызначанае для віртуозаў. Звонку можна было нават падумаць, што ён рыхтуецца, настройвае гістару. Так, асобныя гукі і сугуччы, з паўзамі і чаканнем. Але ўсё гэта складалася ў цэлае! Ён ствараў цуд музыкі на роўным месцы. Раз-пораз спыняўся, як быццам яму самому хацелася паслухаць рэха альбо водгулле. Я падышла і стала побач. Спачатку проста слухала і глядзела. Потым пачала напяваць. Для сябе. Паралельна. Спраўджвала некаторыя гіпотэзы. Ён усміхнуўся і даў мне далучыцца. *** Мне стала цікава – у чыста прафесійным, музычным сэнсе. Мы стаялі ў цэнтры Варшавы, сярод сумятні і бяссэнсіцы гэтага свету, і імправізавалі. Ці, лепш сказаць, эксперыментавалі. Як быццам на рэпетыцыі альбо на музычным семінары ў кансерваторыі. І зусім забылі пра публіку. Мы былі ўсярэдзіне, напэўна, гадзіну. А калі выбраліся нарэшце з гэтага лабірынту, вакол стаяў натоўп, як на невялікім канцэрце. І не проста мамы з дзеткамі альбо лянівыя турысты. Гэта былі сапраўдныя слухачы! Было бачна, што музыка іх заспела знянацку, што яны паддаліся спакусе, хаця ў кожнага купа справаў і абавязкаў. Яны былі разам з намі ўнутры, а некаторыя яшчэ й разумелі, што адбывалася. Я тады адразу адчула – павінен быць працяг. Мы былі напачатку ўсяго, шмат што мусіла яшчэ адбыцца. Размовы, дыскусіі, сумесныя канцэрты. І не памылілася. *** Я пакінула яму свой нумар тэлефона і сказала, што з радасцю працягну размову ў іншым месцы. Ён перазваніў праз гадзіну. Мы дамовіліся сустрэцца на летняй пляцоўцы ў Лазэнках. Зайшлі ў кавярню, пазнаёміліся яшчэ раз. Увечары ў яго было выступленне непадалёк, у невялікай камернай зале. Ён даў мне прагледзець асноўныя тэмы. І прапанаваў выступіць разам. Так, як тады на вуліцы. Быць музычным альтэр эга, двайніком. Рэагаваць і працягваць, і ў той жа час шукаць штосьці асобнае, весці сваю лінію. Няма аніякіх правілаў альбо абавязкаў, сказаў ён. Канцэрт камерны і прыватны. Пра нас не напішуць штодзённыя газеты, і нам не давядзецца ганяцца за музычнымі крытыкамі, расказваючы, як нечакана і арыгінальна было тое, што яны толькі што паслухалі. Важна, каб нам самім было цікава. Каб музыка паўставала не з інструмента альбо голаса, а з самой прасторы. І заставалася ў прасторы, калі гукі ўжо заціхнуць. Усё гэта ён расказваў мне ўжо па-гішпанску. Было крыху смешна – мы пачыналі размову па-ангельску, але ў пэўны момант ён – незаўважна для сябе самога – перайшоў на гішпанскую. Надзіва, я разумела амаль усё. Мая рудыментарная французская ў адказ была сустрэтая з энтузіязмам. І далей мы міла абмеркавалі – на ёй – некаторыя дэталі. *** Усё было зусім па-іншаму, чым гэта ўяўлялася напачатку. Алехандро быў майстра. І ў яго была самая дасканалая каманда, якую я бачыла ў сваім жыцці. Гэта не былі вулічныя музыкі, якія збіраюць касу на перапоўненых турысцкіх скрыжаваннях. І не прафесійныя гастралёры, што шчаслівяць правінцыйныя залы класічным рэпертуарам, даючы ілюзію далучанасці да вечнага. Яны відавочна былі нечым большым – і іншым. Жылі разам, невялікай творчай камунай, пераязджаючы з горада ў горад, з краіны ў краіну. У іх быў план. І яны былі ў падарожжы. *** Знаёмцеся, гэта Хорхе. Кухар, шаман і крыху адміністратар, па сумя­шчальніцтве. А гэта Эва Дамініка. Нашая новая спявачка. Так сказаў Алехандро, калі ў пакойчык зайшоў чалавечак, падобны адначасова да Карлсана, Віні-Пыха і ўсіх астатніх персанажаў дзіцячых мульцікаў. Хорхе здабывае для нас жытло і ежу, а ў перапынках вучыць мудрасці й апякуецца нашым душэўным здароўем, дадаў ён, і абодва зайшліся дзіцячым смехам. Потым, праз некалькі хвілінаў, зусім у іншым тоне – галантным і крыху трывожным: Герміна, гэта Эва Дамініка. Эва Дамініка, гэта Герміна. Спадзяюся, вы пасябруеце. А што, маем выбар? – сказала Герміна і першая падала руку для знаёмства. Тонкія рысы твару. Мяккі, упэўнены голас. Арыстакратызм, у пятым ці шостым пакаленні. Ясна, мы не мелі выбару. Хаця і крыніцы трывогі былі зразумелыя. Дзве жанчыны ў адной камандзе, гэта амаль заўсёды суперніцы. Нават калі яны да гэтага не імкнуцца. Альбо гэтага не ўсведамляюць. Герміна прынесла праграму выступу – “Каментары й імправізацыі”. З ангельскім тэкстам ды якаснымі фотаздымкамі, аддрукаваную на добрай паперы. І відавочна не тут, у Варшаве. *** Хорхе адказваў за інфраструктуру. Дамаўляўся, агранізоўваў пераезды, друкаваў афішы. Быў сапраўды крыху шаманам. Ён скончыў філасофію і літаратуру ў Буйнас-Айрэсе, прыехаў у Еўропу рабіць дактарат, але нечакана для сябе адкрыў паспяховы рэстаран аргентынскай кухні. Проста ўсе ведалі, што такое мексіканская кухня, сказаў ён мне, калі мы пасябравалі. Але ніхто не меў аніякага ўяўлення пра аргентынскую. Можна было рабіць што заўгодна. Назва мусіла быць традыцыйная. Што-небудзь кшталту La Parrilla. Argentinisches Steak-Restaurant. А вось далей, калі заходзіш усярэдзіну, пачыналіся цуды. Салат Хорхе, напрыклад. Пайшлі чуткі, што гэта ўлюбёны салат Борхеса. Рэстаран квітнеў, наведвальнікаў станавілася больш і больш. Там яны ўсе і сустрэліся, дарэчы. *** Што рабіла Герміна, праяснілася не адразу. Яна паходзіла з вядомай прафесарскай сям’і. І ўсё ж такі раўнавала, хаця падставаў не было аніякіх. Урэшце мы зразумелі адна адну. Нават пасябравалі. Асабліва калі я расказала ёй пра радавое дрэва, некаторых сваякоў з васямнаццатага і дзевятнаццатага стагоддзяў. У часы нашай маладосці гэта назвалі б класавай салідарнасцю. Потым я даведалася, што яна скончыла гісторыю музыкі. І што некаторыя музычныя ідэі і павароты – яе заслуга. Да таго ж яна тут была адзіная з правільным еўрапейскім пашпартам. І калі паўставалі пытанні, заўсёды была на вышыні. Аднойчы, у французскай правінцыі, асабліва пільныя суседзі палічылі нас падазронымі. Хорхе знайшоў жытло, досыць танна, у ціхім спакойным месцы. Былы замак. Лепей сказаць замачак. Ідэальнае месца для рэпетыцый. Тыдзень мы адтуль практычна не выходзілі. Наперадзе былі важныя канцэрты ў Ліёне, і мы рыхтаваліся. Але суседзі пра гэта не ведалі і пазванілі ў паліцыю. Тыя прыехалі хутка і з поўным наборам: жандары, эксперты, фатографы. Герміна зрабіла толькі адзін званок. І потым перадала слухаўку камісару – ці як ён там называецца. Трэба было бачыць ягоны твар, як ён мяняўся цягам хвіліны. Ад насцярожанасці і пагарды да галантнасці, ветлівай увагі і амаль шчасця напрыканцы, калі ўсё праяснілася. *** Вяртаючыся напачатак. Ім сапраўды была патрэбная спявачка. Алехандро ўмеў шмат што, але не адначасова. Да таго ж два чалавекі, гэта зусім іншы музычны матэрыял і зусім іншыя магчымасці. І тое, што я раптоўна матэрыялізавалася, падышла да іх і засталася, выглядала як цуд і як падарунак. Божай Маці, лёсу ці проста выпадку. Так сказаў Алехандро, і я зразумела, што прынятая ў каманду. Я не адразу ўсвядоміла, што ўсё сур’ёзна. Напачатку здавалася, што гэта проста нечаканая прыгода. На тыдзень-другі. Яшчэ адна гастроль. Цікавая, экзатычная. Я так і думала, праўду кажучы, калі забірала рэчы з гатэля і пераязджала да іх на кватэрку. Калі б мне тады сказалі, што я завісну на гады, і ўрэшце застануся ў Берліне, я проста б не паверыла. Усміхнулася, сцепанула плячыма. І ўсё адно пераехала. *** Мы гралі ў камерных залах і прыватных апартаментах, на рынкавых пляцах і вулічных скрыжаваннях, начавалі ў сквотах, замках і пяцізоркавых гатэлях. Можна было б назваць гэта эпохай бяздомнасці. Але бяздомнасці глыбокай. Насычанай музыкай. І сустрэчамі. Хацелася абтрэсці з сябе ўсё неўласцівае. Усё што нам навязвае час. Усе прывязанасці. У тым ліку і да сябе. Да сваёй асобнасці. Пакінуць толькі музыку. І сябе саму, канечне, таксама. Але не тую, выпадковую, злепленую з падзеяў, якіх магло б не быць. А сябе іншую. Сутнасную. Адважную. І крыху трагічную. Зрэшты, сустрэцца з сабой можна толькі тады, калі сябе губляеш. Ахвя­руеш. Забываеш і забываешся. Трэба было падысці да мяжы. Зазірнуць у люстэрка. Зразумець, што за гэтым адбіткам. За моракам надта чалавечага, які засціць і замінае бачыць. *** Я не ўяўляла, колькі людзей кідае ўсё, каб проста блукаць па свеце. І якое гэта братэрства, насамрэч. Мы сустракаліся, як астранаўты ў глыбокім космасе, радасна і пяшчотна. Раз-пораз я пераглядаю, у памяці, твары ўсіх, нібы ў фотаальбоме. Сівы кітаец, які граў на цыні, мы спаткалі яго непадалёк ад Порта, зусім аднаго, як яго туды занесла, ён так і не змог нам растлумачыць. Бандурыст Олэкса з-пад Золачыва, які быў зусім не сляпым, а вельмі нават і відушчым, з маладзенькім павадыром-анархістам, яны пераходзілі ад аднаго сквота да іншага, як ад вёскі да вёскі. Старэнькія музыкі з-пад Андаў, што ўцяклі яшчэ ў маладосці, у часы Піначэта, і цяпер проста не маглі спыніцца. А можа, не хацелі, бо тыя, каго яны памяталі, каго любілі і пра каго спявалі, былі цяпер на другім беразе. Усе яны былі невыпадковымі вандроўнікамі, па-за мармуровай халадэчай вялікіх залаў, з важнай адукаванай публікай і гарантаванай увагай. *** Аднойчы мы месяц жылі ў старым кляштары ў Італіі, амаль без манахаў. Разбіралі музычныя рукапісы. Прыехалі на тыдзень, падрыхтавацца. На трэці дзень нас завялі ў скрыпторый і паказалі архіў. Мы вярнуліся пасля канцэрта. І засталіся на месяц. Герміна пазваніла дадому, да нас далучыліся яе сябры, гісторыкі музыкі. Штораніцы мы збіраліся на сустрэчы – як быццам бы вярталіся ў дзяцінства. Да крыніцаў. У момант, калі ўсё пачыналася, усё было магчыма, і ўсё было магчымасцю. Зрэшты, мы вывучалі ўсё гэта ў кансерваторыі, у курсе гісторыі музыкі. Больш ці менш падрабязна. Але тады гэта выглядала чыстай абстракцыяй. Здавалася, усё гэта прыдумала Аліна Янаўна – цётачка, якая выкладала ў нас гэты прадмет і даўно пагадзілася, што нікомугэтанецікава. Менавіта там я зноў пачала пісаць. Зусім па-іншаму, чым у Менску. Нават пачала складаць оперу. І ясны пень, яна называлася “Сымон-музыка”. Хаця самога тэксту пад рукой не было, а са школьных часоў у памяці засталіся толькі ўрыўкі. *** Якой была мэта нашага падарожжа? Хто складае маршрут і вызначае пункты прыпынку? І ці мы збіраемся кудысьці даехаць? Я не задавала сабе гэтых пытанняў. Напачатку. Але ў пэўны момант некаторыя рэчы пачалі звяртаць на сябе ўвагу. Напрыклад, тое, што ў нас не было доўгага плана. Мы ніколі не абмяркоўвалі, дзе будзе наступны канцэрт. У пэўны момант нешта здаралася. Як быццам у паралельнай рэальнасці. І мы зрываліся ды йшлі наперад. Часам выглядала, што мы некага шукаем альбо пераследуем, так хутка ўсё адбывалася. Ці наадварот, уцякаем ад пераследу. Пад канец я навучылася адчуваць гэта. Нават прадчуваць. Хаця растлумачыць уцямна, што менавіта, было складана. За некалькі дзён да пераезду ў калідорах амаль заўсёды стаяў пах. Дзіўны пах. Аднойчы я запыталася ў Герміны, ці не чуецца ёй у паветры чагосьці асаблівага. Нічога асаблівага, адказала яна. Звычайны Cannabis indica. З пакоя Алехандро. Там, дзе ён нарадзіўся, каля Рыа-Гранда, гэта практыкуюць стагоддзямі. Называюць расліну mariguan. Лічаць яе падарункам святой Марыі і святога Хуана. Адзіны добры падарунак белага чалавека. *** Сам Алехандро называў гэта сеансам магіі. Аднойчы мы з Гермінай зайшлі да яго падчас падрыхтоўкі. Ён раскладаў прыставанні. Адмысловыя сподачкі для палення, файкі. Прапанаваў далучыцца. Герміна незадаволена прабуркатала, але ёй было відавочна цікава. Зрэшты, бачна было, што для яе гэта не ўпершыню. Што яна ўжо была тут, і не адзін раз. Ён сам усё падрыхтаваў, на трох. Запавесіў фіранкі, паставіў дзіўную музыку – нейкія рытмічныя мармытанні пад бубен, і ўсё пачалося. *** Тое, што я памятаю, было прыўкрасна. Свядомасць застаецца. Абгастраюцца ўсе пачуцці. І з’яўляюцца новыя. Рэальнасць пераўтвараецца ў кнігу, старонкі якой можна перагортваць у якім хочаш кірунку, назад і наперад. Алехандро з кімсьці спрачаўся. У далёкім куце. З кімсьці важным, адказным за ўсіх. З таго боку. Мы размаўлялі з Гермінай. Я расказала ёй пра цябе, пра Багдана. Пра нашую сустрэчу ў інтэрнаце, з якой усё пачалося. Пра дзевяностыя, славу і ўцёкі. Яна слухала з пяшчотнай увагай. Прызналася, што ўсё ж такі раўнавала. Хаця разумела ўсю неабходнасць. Потым сказала, што хоча пабыць крыху са мной. Увайсці ў маё ментальнае цела. Сказала, што такое магчыма, калі чалавек спіць, недзе недалёка. Але не толькі. Галоўнае – не баяцца сябе згубіць, адкрыцца другому напоўніцу. Гэта было дзіўнае адчуванне. Як быццам мы крыху пераблыталіся. Я не магу гэта растлумачыць. Я гаварыла з Гермінай, але дакладна пры гэтым ведала, што размаўляю сама з сабой. Я нават крыху помню, пра што была размова. Прачнуліся мы ўдзвюх, без вопраткі, у ложку Алехандро. Сам ён сядзеў у тым жа куту, цягнуў матэ і хітра на нас пазіраў. Сказаў, што мы былі цудоўныя. Добра сябе паводзілі. І што яму было надзвычай цікава нас слухаць. Ён нават адарваўся ад сваіх звыклых спрэчак з тым бокам. Я ўжо тады адчувала: усё занадта прыгожа, каб доўжыцца вечна. *** Гэта адбылося пад вокнамі нашага дамочка. Непадалёк ад Парыжа. Мы жылі тут ужо месяц, у зацішшы. Як быццам некага, ці нечага, чакалі. Герміна ўсё бачыла. Яна расказвала, што ўсё было як на запаволенай кінастужцы. Звычайны вераснёўскі надвячорак. Кіроўца «Audi» цвярозы і ня­шчасны – яго, напэўна, не павысілі ў якім-небудзь аддзеле па продажах. А Алехандро крыху п’яны і шчаслівы – ён толькі што пагаварыў з духамі і ведаў, дзе будзе наступны прыпынак нашага падарожжа. Яны сустрэлі адзін аднаго на пустым пераходзе, як інь і ян. Вось Алехандро спускаецца да брамкі, выходзіць на вуліцу. Ідзе праз дарогу. Даходзіць да сярэдзіны. Спыняецца, пра штосьці думае. Потым абарочваецца, глядзіць у вакно і махае рукой, як быццам развітваецца альбо перадае ад кагосьці прывітанне. Ужо адтуль. Далей агні машыны, што вылятае з-за павароту, скрыгат тармазоў і гук удару. І потым цішыня. Як быццам канец спектакля і апускаецца запавеса, глухая, пыльная, з чорнага аксаміту. *** Мы не маглі везці цела ў Мексіку. Зрэшты, не было да каго. У яго не было сваякоў, маёмасць ён прадаў перад тым, як адправіцца ў падарожжа. Хорхе арганізаваў месца на старых могілках, у правінцыі. З відам на мора. Герміна тыдзень піла і плакала. Я паклала на музыку Валеры і спявала на пахаванні. Алехандро быў ціхі і прасветлены, як быццам нарэшце ўсё зразумеў і з усім пагадзіўся. Падарожжа завершанае, сказаў Хорхе. Ён знайшоў самае важнае месца, для сябе і для сваёй музыкі. Там, у нябачным. *** Застаўся архіў. Фрагменты, музычныя п’есы, нататкі. Дзень у дзень я прасоўваюся далей і далей. Разбіраю паперы, чытаю і расшыфроўваю, класіфікую. Гэта цяпер мая работа. Прыйшлося вучыць гішпанскую. Распачаць некаторыя амаль дэтэктыўныя investigations, што тычыцца яго мексіканскага перыду. Яго постаць вымалёўваецца ўсё больш і больш дзіўнай. І сам ягоны праект для мяне прасвятліўся – я нарэшце пачала разумець, куды патрапіла. *** Ён не быў вулічным музыкам, як гэта падавалася звонку. У яго была трагічная біяграфія, і бліскучая кар’ера. Нарадзіўся ў сям’і тубыльцаў. Быў аддадзены ў кляштар, у прытулак. Ужо там выявіліся яго здольнасці да музыкі. Далей усё было як у казцы. Ён пераходзіў ад настаўніка да настаўніка, ад майстра да майстра. Кампазітар, выканаўца, дырыжор – усё давалася яму лёгка. Ён сам становіцца майстрам. А потым раптоўна ўсё кідае – і адпраўляецца ў падарожжа. Ці была ў яго мэта? Куды ён скіроўваўся і чаго шукаў? Ён пісаў пра сутнасную бяздомнасць музыкі ў нашую эпоху. Для якой у свеце больш няма месца. Канешне, ёсць кансерваторыі і філармоніі, музычныя залы, зоркі і зорачкі, усяго гэтага многа. Квіткі вельмі дарагія, раскуплены на месяцы і гады наперад. Але ўсё гэта прамінулае музыкі. Каб зразумець, возьмем аналогію з літаратурай. Уяві сабе, што большасць выдавецтваў займалася б тым, што бясконца перавыдавала даўна напісанае. І ў кніжных крамах стаялі б толькі розныя выданні Сервантэса й Гётэ, Бальзака і Гамера, Дантэ і Вергілія. Была б і сучасная літаратура, канечне, але толькі як невялічкая палічка, недзе ззаду, у куце. Як дадатак, цікавы толькі вузкаму колу аматараў. Лепш ужо бяздомнасць, беспрытульнасць. Лепей падарожжа, чым такі закуточак. Такі лёс. *** У кансерваторыі ў нас была асобная спецыяльнасць – музыказнаўства. Да тых, хто там вучыўся, ставіліся з павагай, але і з дыстанцыяй. Ну, можа, не ўсе, але большасць дакладна. Лічылася чамусьці, што плата за веданне непамерна высокая. Што яны не ў стане патрапіць усярэдзіну, стаць уласна музыкай. Можа, гэта й так. Але пытанні пра сутнасць, пра істоту можна задаваць па-рознаму. Могуць быць розныя сцежкі. Адна рэч – прагнуць улады, імкнуцца да веды, каб панаваць, валодаць. І зусім іншая – тыкацца пысачкай ў гаючае разуменне, шукаючы паратунку ад наяўных формаў. Ад часовага. У пэўны момант мне пачало здавацца, што я валодаю музыкай, што гэта майстэрства, прафесія. Пасля музычнай вучэльні і пяці год кансерваторыі, у пэўным сэнсе, так і было. А потым стала ясна, што гэта тупік. Я зразумела, што мне мала проста ўмець. Я зусім не хачу займацца музыкай – я хачу жыць музыкай. Адчуваць яе ў сабе як магчымасць. Як лёт над безданню. Як сон, што імкнецца навонкі.   Працяг аповесі чытайце ў папяровым часопісе "Дзеяслоў" №84. Фота Аляксандры Баярынай.
 
Аксана Данільчык (№84)
Час знешняй адсутнасці * * *                     Памяці таты Баюся страціць цёплае дыханне зямлі ў пасляпаўдзённы час калі я болей не пачую гукаў жывых істот схаваных у лістоце і сонца ў лёгкай радаснай дрымоце стамлёнага ад нечаканай працы слядоў не ўбачу на сваіх далонях і рухі ценяў на ваконнай раме і дом напоўнены святлом і летам здадуцца раптам чымсьці недасяжным   І я ў абмежаванасці прасторы адчую раптам як надвычай важным вось гэты дзень што нада мной схіліўся засыпаў яблыкамі і над полем распырскаў пахі выспелага жыта   Так нізка бусел праляцеў над хатай крылом крануўся коміна і ў далеч памкнуўся па-за шэрагі таполяў     * * * Прастора пасечаная на кавалкі шматпавярховікамі не спыняе толькі драпежных птушак якія б’юцца за кожную скарынку таму я і прачынаюся спалохана ад іх крыкаў гляжу за вакно а там пустая шпакоўня   кажуць восень гэта суцяшэнне але не гэта проста замкнёнае кола дакладней кола якое замкнулася зрабіўшы яшчэ адзін абарот і восень вярнулася каб забраць свае рэчы ці каб папрасіць прабачэння   ці каб цвілі дзьмухаўцы між апалымі яблыкамі каб скрыжаваліся сезоны ў верасні каб спытацца ці ўсе набыткі тваёй памяці маюць хоць якое-небудзь самастойнае значэнне   хаджу па горадзе спатыкаюся аб людзей расцярушваю думкі па гарадскіх ўскраінах забываюся што я і дзе стан адзіноты і занядбанасці аднолькавы праз усё жыццё такая вось справа   каланковым пэндзлем паветра праводзіць па твары ласкава ласкава.     * * * Іду. Усміхаюся. Бачу сонечны дождж. Бачу спелыя яблыкі пад маімі нагамі. Гэты горад не мой і не мне – ну і што ж – пралятаць над апалымі снамі.   Іду. Усміхаюся. Завяршыўся сезон. Перакрэслены часавы пояс адноснасцю вызначэння. Хто прасіў даравання, хто проста крычаў наўздагон – у цяперашнім часе не мае значэння.   Іду. Усміхаюся. Бачу ў вокнах святло. Разумею – ніякага даравання не будзе. Так дакладна і ясна. І празрысты як бітае шкло, смутак вечнага невяртання і горыч аб страчаным цудзе.     * * * Дваістасць вераснёўскага паветра што рухалася і змяняла далеч асветленыя сонцам бы праз плёнку пагоркаў вінаградныя ўсмешкі і вобразаў трохмерныя выявы зляталі на шурпатую паперу калі ўглядаючыся ў сінь нябёсаў я бачыла на крылах самалётаў анёлаў ціхамірныя абрысы.   Штурхаліся настойліва аблокі ад паступовай дэфармацыі прасторы   І ўсё што я магла намаляваць здавалася такой духмянай праўдай такой неверагодна далікатнай у бездакорнасці сваіх памкненняў і ўсё што я магла пераказаць на зразумелай чалавеку мове здавалася выдатным першатворам маіх узнёслых і надзейных думак.   А хісткасць навакольнага свету яшчэ зусім не кідалася ў вочы   І толькі лёгкія бы пёркі напаміны ўздымаліся пад ветрам і знікалі, а ўпалыя анёлы спасцігалі мастацтва жыць у іншым вымярэнні.     * * * Промні сонца прабіваюць скуру яблыкаў але ламаюцца аб сцяну і асыпаюцца нам пад ногі   Калі не паспееш сабраць іх да вечара то потым іх забярэ цёмны бог што жыве пад цаглінаю ля парога   Цёмны свавольны бог які забаўляецца тым што складае з іх пірамідкі   А мы думаем што там свеціцца пад парогам калі бачым уночы на тварах святла залатыя адбіткі     Іншае А восень расплывецца жоўтай плямай па хвалях лесу па зямной прасторы па ціхіх вуліцах па брукаванцы маіх заходнебеларускіх вёсак і прымаразкам схопленыя пальцы і бляск вады ў пазарасталых ямах і шлях на могілкі да тых каму прыйшлося пакінуць свет у восеньскіх праменнях вяртаюцца а даўнія найменні забытую вяртаюць першароднасць. Аскомістым жывым вясёлым пахам зямля паведамляе наваколлю аб заканчэнні дзён і аб пачатку дзе іншае агучвае значэнні да пэўных досведаў незразумелых.   І можна бачыць з гэтага памежжа як канцавое робіцца безмежным.     * * * Акварэльная рэчаіснасць запаўняе ранішні золак. Колеры праступаюць з тумана як кроплі на прамакатках і змешваюцца. Час знешняй адсутнасці – калі ўсё, здаецца, нармальна, але нікуды не хочацца бегчы спрачацца прысутнічаць, толькі б глядзець, як падае лісце гайдаецца лісце круціцца…   А можа для іншых рэчаў дзень непрыдатны такі і непрыдатны час для іншага існавання, толькі б глядзець, як лісце на хвалі халоднай ракі праз парадзелы туман і рэдкія промні змяркання, быццам дэсант залаты на белы пясок апусціцца.     * * * Прайсці па ўласных слядах супакоенымі крокамі дзеля таго, каб знойдзены час матэрыялізаваўся, пазвоньваючы крышталямі лёду.   Час – гэта снег на галінах, снег на камяні, белы ядловец. І да яго можна дакрануцца.   І я дакранаюся, сціскаючы снег, пакуль з яго не пацячэ вада.     * * * Паслухай, як гучыць лёд, прыкладзі вуха да яго скуры, адчуй, як рухаецца яго крыштальная матэрыя, як уздрыгвае і раскідае гукавыя хвалі, як прагінаецца пад табою рака ў час, калі ярка-ружовы дым здаецца аплікацыяй на тле надвячоркавага неба.   Што за містэрыя стогнаў, стрэлаў, скрыгатаў, што за наканавасць – жыць у сузалежнасці з наваколлем, адгукаючыся на кожнае ваганне цяпла і холаду глухім грукатам унутранай незадаволенасці.   Так б’юць пад дых глухімі ўдарамі.   Паслухай, як гучыць лёд, паглядзі на яго знітаваныя расколіны, быццам швы на параненых тканках яны разбягаюцца ў крыштальнай глыбіні, як галіны дрэваў разбягаюцца ў сшарэлым паветры.   Можа быць ты і здолееш запісаць гэтую нязвыклую музыку, можа ты і здолееш расшыфраваць гэтыя небяспечныя шэпты. А калі не – захавай іх, як голас вады, што прамаўляе, не зважаючы на свае кайданы.    
 
Гіём Апалінэр (№83)
Бестыярый, або Арфееў картэж Элеміру Буржу   Пераклад з французскай мовы Андрэя ХАДАНОВІЧА.  Арфей Глядзіце, як шляхетна і выразна Малюнкі ўсё тлумачаць падрабязна: Здаецца, што святло гаворыць урачыста Вучонай моваю Гермеса Трысмегіста.   Чарапаха Ляціць з фракійскага выраю Мой спеў, святло несучы, Бо панцыр зрабіўся ліраю, І ўсе звяры – слухачы!   Конь Трымаеш лейцамі ўсё, што наяве сніцца, І робяцца страфой вазніца й калясніца, Рух незавершаны і космас вершаваны – Крылаты дыямент, табой адшліфаваны.   Тыбецкая каза Тыбету з яго козамі І золату руна Не параўнацца з косамі Той, што ў мяне адна.   Змяя Змеі – увасобленая злосць, згубіць прыгажосць і маладосць, Эўрыдыку прынясе ў ахвяру, Еву, Клеапатру… Вам не досць? Ведаю і парыжанак пару.   Кот Я запрашу ў сваю кватэру Каханую – якой паверу, Ката – для кніжных вечароў, І вас – на шумную вячэру, Бо жыць не ўмею без сяброў!   Трус Не будзь, як палахлівы трус, Калі Амур дае занятак. А зробіць Муза ператрус – Наплодзіш вершаў-трусянятак.   Зайка А вунь звяруга вушастая, Што пыску з куста высоўвае: Па месцах дзівосных шастае Дзівоснай парой марцоваю.     Леў Абражаны й знявечаны, Як зрынутыя прынцы, Жыў леў сярод Нямеччыны – У гамбурскім звярынцы.   Вярблюд Дон Пэдра пакінуў свой родны парог, Дон Пэдра вярблюдаў купіў чатырох, Дон Пэдра праехаў на іх сто дарог. А я мог бы і дзвесце, і Пэдра падвезці – Каб вярблюдаў я меў чатырох.     Мыш О, мышы часу, вось і восень! Я з’едзены да палавіны. Дажыў да лічбы дваццаць восем – Прычым не так, як быў павінны.     Слон Біўні ў роце – ­­­адмысловы Схоў багацця й прыгажосці. А ў паэта – словы, словы… Вершы са слановай косці.     Арфей Жамярыцы і мікробы, Крылцы, вочкі і хвасты, Блохі найвышэйшай пробы Маюць болей пекнаты Ад сямі дзівосаў свету Й нават гэтага куплету!     Вусень Паэту вусень – брат: Каб нітку верша прасці, Працуй, як шаўкапрад, Бо ў шоўку – мятлік шчасця!     Муха Не ўпаўшы ў зімовую спячку, Пра снег нам спявае элегіі, Якім навучылі сваячку Бялюткія мухі з Нарвегіі.     Блыха Блыха – як сябар, як любая – П’е кроў з нас і згубу нясе. Ды ўдзячны за кроў і згубу я Каханай, сябру, блысе.     Саранча Еў акрыдаў (саранчу) Ян Прадвеснік з дзікім мёдам. Так і я служыць хачу Толькі боскім асалодам.     Арфей Хай жа сэрца прынадаю ў неба ўпадзе! І ў салёнай ці прэснай нябеснай вадзе, Колькі я ні злавіў бы, у радасці й скрусе, Толькі Ты – мая рыба й рыбак мой, ІСУСЕ!     Дэльфін Дэльфін гуляецца між хваль, Ды хвалі – горкія, на жаль. Вось так і я глытаю горыч: Каханне й боль заўсёды поруч.     Каракаціца Я, шматрукая пачвара, Толькі пырскаю чарніла, І майму каханню – кара: Каціцца ў нябыт, што міла!     Медуза Цяжка быць медузаю – Шторм катуе й тузае. Гэтаксама шлюзы я Адчыняю з музаю.     Рак Маім сумневам-небаракам Няма дарогі ў райскі сад, Калі паўзеш у неба ракам, Бо крок наперад, два назад.     Карп Карп, што схаваўся ў ціхі стаў, Так доўга жыў, што сумным стаў, Бо й смерць яго забыла: Самотна жыць – магіла.     Арфей Зімародак і Эрот, І Сірэн салодкі гнеў… Губіць чалавечы род Іх нечалавечы спеў. Слухаць іх я вам не раю. Слухайце анёлаў з Раю.     Сірэны Загадку горкую, паэце, растлумач: Што значыць спеў Сірэн, пра што іх вечны плач? Яны пяюць мой лёс, і ў кожным галашэнні – Разбіты карабель, гадоў маіх крушэнне.     Голуб Найцудоўнейшы з галубоў, Што Марыі прынёс любоў, Я прашу, памажы мне згары Споўніць мары з маёй Мары!     Паўлін Сваё хараство вам наўпрост Пакажа паўлін-выхваляка – І вабіць распушчаны хвост, І свеціцца голая ср…ка.     Пугач У сэрцы жыве пугач: Каго палюбіць, пужае. Усё, што нажыў – боль і плач, А радасць – заўжды чужая.     Ібіс І толькі ібіс на лаціне Вітацьме здань маю, калі Сыду ў цямрэчу, на глыбіні Пяскоў егіпецкай зямлі.     Вол Анёл святога Лукі, Малітваю райскі вол Сустрэне нас, сябрукі… Як Госпад нам дасць дазвол.     Іншыя пераклады Апалінэра чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова" №83.    
 
Зараслава Камінская (№83)
Гульня словаў Апавяданне     27 кастрычніка, 3:37 раніцы Па яго прыйшлі а палове на чацвёртую. Максім ведаў: хапун пачынаецца ў гэты час. І быў бы расчараваны, каб яго не забралі вось так, традыцыйна, сярод ночы: то б значыла, што там, на тым баку, ставяцца да справы несур’ёзна і нічога ў іх не атры­маецца. А зараз усміхнуўся, пабачыўшы пад вокнамі чорны “варанок”: усё як трэба! Гульня пачынаецца! “Так, не ўсміхайся мне тут, – угаворваў ён сябе, – усё сапсуеш, патрэбны іншы настрой. Ты – перапалоханы, табе жудасна, бо ты чуеш крокі на лесвіцы і ведаеш, што на гэты раз забяруць цябе. Твае ногі саслаблі, сэрца калоціцца, і марная надзея: можа, не спыняцца, пойдуць вышэй? Хочаш бегчы, але няма куды: суседзі не схаваюць. Ты сам-насам са сваім жахам. Загнаная жывёла”. Але ўсё роўна ўсмешку стрымаць было складана, калі ў дзверы пагрукалі: – Товарищ, откройте, это НКВД.   Праз паўгадзіны З машыны ён выйшаў сам, прагна ўдыхнуў вільготнае начное паветра, бы ў апошні раз, і склаў за спінай рукі – загаду не было, але здаецца, менавіта такога руху вымагалі абставіны. Два “таварышы з НКВД” павялі яго да двухпавярховага старога будынка: лесвіца ў сутарэнне – калідор – калідор – калідор – цьмяныя лямпачкі – калідор – нейкі пакой і – моцнае электрычнае святло ўдарыла ў вочы. – Максім, нарэшце, ну, як табе пачатак? Зноў з’явілася непатрэбная ўсмешка: – Марк, усё файна. Раніца, машына гэта, “Товарищ, откройте, это НКВД”! О, тут партрэт Сталіна на сцяне – атмасферненька. – Кабінет следчага. Яшчэ дэталі дапрацоўваю. Не ведаю, тут цябе па правілах трэба абшукваць ці… Усё роўна іншага памяшкання пакуль няма, таму дазволь, я крыху паляпаю па тваіх кішэнях. – Вы і так занадта цырымонны, таварыш следчы. – Без жартачак, таварыш падазраваны ў контррэвалюцыйнай дзейнасці. Так, гэта я мацаць не буду, але што гэта ў цябе ў задняй кішэні джынсаў? – Блін, айфон! Збіраўся дома пакінуць, але па звычцы… – Прабач, забяру. Зусім не таго часу дэталь, ды і нельга. Яшчэ вазьму гадзіннік і ключы. Дарэчы, як ты ў каханай сваёй на выходныя выпрасіўся? – Насця ў мяне цудоўная, у яе выпрошвацца не трэба. Мая палова, будучая маці маіх дзяцей, усё такое. – Гатовы? – Заўжды гатовы. Пачынай свой квэст.   Месяц таму Максім сустрэўся з Маркам выпадкова, у кавярні. Праз два old fashioned яны ўзгадалі old times – гадоў шэсць-сем таму былі ў адной камандзе і ганялі па Менску ў гарадскія квэсты: – Марк, а я памятаю, як ты таму, з іншай каманды, нос зламаў! – Калі б не зламаў, мы б прайгралі, а так кубак наш. – Дык цябе ж выключылі! І гэта ж гульня, а кубак – лялечны! – Ну, мяне выключылі, але каманда перамагла. І я ніколі не стаўлюся да гульні як да нечага штучнага: гэта – іншая рэальнасць, і ты павінен жыць яе правіламі. А галоўным правілам тады было: твая каманда павінна перамагчы. І мая каманда перамагла. Пасля гэтага выпадку Марк стаў капітанам, а Максім усе гады гульні заставаўся ціхім “мозгам”, чый абавязак – шукаць падчас квэсту адказы на пытанні. – Ты кажаш “гульня”. А зараз ведаеш, які мой бізнес? Некалькі квэст-румаў па Менску. То бок, зараз я ствараю рэальнасці і распрацоўваю правілы. Дарэчы, мне патрэбна пратэставаць сцэнар новага квэсту. 37-мы год, рэпрэсіі, дапаможаш? Паўтарыце old fashioned! І яны дамовіліся: Максім стане першым наведнікам новага квэст-руму, складзе водгук і падрыхтуе парады па дапрацоўцы. – Пачнем зараз жа: рэгіструйся на сайце, і табе прыйдзе электроннае паведамленне, калі рыхтавацца – хутчэй за ўсё, у пятніцу ці на выходныя. Так, гартай-гартай, вось тут унізе цісні “Я згодны з правіламі”. І подпіс на паперы: такая стандартная бюракратычная працэдура перад квэстамі, што ты адэкватны. Табе на скрыню павінна было прыйсці пацверджанне аб рэгістрацыі. Не прыйшло? Вось, першы баг знайшоў. Ужо дапамог, тэсціроўчшык, а гэта толькі пачатак!   Зноў 27 кастрычніка, 4:30 раніцы Максіма прывялі ў камеру – маленькі пакой, акенца пад столлю, у куце – дзірка прыбіральні. Адзіная лямпачка: цьмяная, жоўтая, бы падгнілая цыбуліна. Больш нічога не разгледзеў, але адзначыў: “Пакойчык тэст прайшоў, антуражык добры”. “Таварыш з НКВД” даволі моцна штурхануў яго ў плечы, каб не стаяў у праходзе: Максім ледзьве не ўпаў на нары, але сказаць нічога не паспеў – дзверы зачыніліся. І як толькі вочы прызвычаліся да змроку, пачаў шукаць у камеры падказкі – яму ж трэба выбірацца. Ці рабіць падкоп? Ці што? На падлозе, пад матрацам, пад ложкам былі раскладзеныя нейкія рэчы. Максім вырашыў адшукаць іх усе, а пасля будзе пасля. І некалькі разоў спінаю адчуваў: за ім назіраюць у вочка.   27 кастрычніка, пэўна, 6 раніцы Добрыя навіны: ён зразумеў тэматыку квэста. Дрэнныя навіны: не зразумеў, што рабіць зараз. Ні ключа, ні падказкі, што патрабуецца далей па сцэнары. Пагрукаў у дзверы: – Гэй, вядзіце начальніка, я ўсё раскажу! Ніхто не адказаў. Пэўна, так трэба: чаканне тут – такая ж дэкарацыя, як падрапаная брудная сцяна. Матрасік танненькі, коўдра калючая – але ён усю ноч не спаў, таму вырашыў хоць крыху падрамаць.   27 кастрычніка, дзесьці 7 гадзін раніцы Паспаць не атрымалася: як толькі заплюшчваў вочы, нехта пачынаў грукатаць за дзвярыма чымсьці жалезным. Максім мармытаў: “Гэта ўжо не квэст, а нейкія здзекі” і спрабаваў накрыць галаву падушкай, але лепей ад гэтага не стала.   27 кастрычніка, 9:02 – Так, зараз дзевяць гадзінаў раніцы і дзве хвіліны. А ты ўжо прайшоў квэст? Марк крыху нахіліў галаву і дэманстрацыйна паапладыраваў. – Я разгадаў час і ўмовы, а больш, здаецца, нічога ў гэтай камеры і не зробіш. – Паслухаем, да якой высновы ты прыйшоў, – Марк прысеў на ложак, а “два таварышы” (трэба будзе адзначыць, што тое ўжо занадта – паўсюль вадзіць іх за сабой: кліентаў гэта можа палохаць) засталіся ў дзвярах. – 1937 год, як ты казаў, масавы хапун беларускай інтэлігенцыі, але ў маім выпадку справа тут, здаецца, тычыцца пісьменнікаў. Ты раскідаў па пакоі амаль адразу зразумелыя рэчы: сухую кветку, пачак з-пад зубнога парашку з зацемкамі і сцізорык. Па-першае, лічу, што кветка сімвалізуе “Кветку пажоўклую”, аўтар – Міхась Зарэцкі, расстраляны ў 1937-м. Па-другое, як мы бачым, на пачку зубнога парашку ў нас – лісты дадому Адама Бабарэкі, вось яго подпіс і яго словы: «И духом и телом я остался непарушны и чисты, как и был им всегда...» Арыштаваны ў 1937-м, сасланы, памёр у лагерах. А сцізорык – я толькі ўзгадаў Купалу, які спрабаваў скончыць жыццё самагубствам, але гэта хіба: ён спрабаваў разрэзаць сабе жывот раней, у 1930-м, калі на яго павесілі кіраўніцтва сфабрыкаваным “Саюзам вызвалення Беларусі” – на такую “адказную” пасаду можна было прызначыць толькі яго і Коласа. Спроба самагубства была няўдалай, але гэта як паглядзець: пасля яе ад класікаў адчапіліся. – Часам сцізорык гэта толькі сцізорык, Максім. Пэўна, яго выпадкова тут згубілі будаўнікі, калі па маёй замове выразалі на сцяне літары. Ужо развіднела, таму ты павінен быў заўважыць гэты цудоўны верш – галоўнае аздабленне камеры. Але святла недастаткова – недахоп, выправім, а зараз – чытай, – Максім уключыў ліхтар. Тое, што ў змроку здавалася драпінамі, выявілася словамі:   Я не чакаў І не гадаў, Бо жыў з адкрытаю душою, Што стрэне лютая бяда, Падружыць з допытам, З турмою.   Прадажных здрайцаў ліхвяры Мяне заціснулі за краты. Я прысягаю вам, сябры, Мае палі, Мае бары, — Кажу вам — я не вінаваты!   – Наўрад ці пазнаеш, Максім? Гэтыя словы належаць Міхасю Чароту. Ён ухваляў рэпрэсіі сваіх калег-пісьменнікаў: «Суровы прыгавор падпісваю першым». А пасля Міхася і самога арыштавалі. І расстралялі ў ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 года, разам з тымі, каму ён “падпісваў прысуд”. Яго сябра, Хведаровіч, выпадкова трапіў у камеру, дзе Чарот надрапаў на сцяне свой апошні верш: уяўляеш, апошні верш і яго адзіны чытач? Ды часам, як бачыш, і аднаго чытача дастаткова, каб твор працягваў жыццё. А я ўсё думаю, калі Чарот шкрэб тыя камяні, ён узгадваў белую паперу, на якой пісаў усё жыццё? – То бок, я не памыліўся: рэпрэсіі, пісьменнікі, а пытанне з асвятленнем камеры ты вырашыш. Зараз я б пайшоў, выпіў кавы, бо ад тэставання гэтых нар усё цела ные. – Квэст не скончаны, самае цікавае яшчэ наперадзе – абяцаю. А зараз віншую: ты пераадолеў першы ўзровень, таму зараз прынясуць пад’есці. Адзін з “таварышаў” прыйшоў з талеркай нічшымнай кашы і кавалкам шэрага хлеба. Маленькім кавалкам. Максім з павагай ставіўся да дэталяў, таму згадзіўся, што нічога іншага прынесці было немагчыма. Калі ён даеў, посуд забралі і пакінулі яго ў камеры аднаго, з вершам.   27 кастрычніка, недзе 10 гадзін Ніхто не прыходзіць.   27 кастрычніка, недзе 13 гадзін Ніхто не прыходзіць.   27 кастрычніка, недзе 15 гадзін Ніхто не прыходзіць.   27 кастрычніка, здаецца, вечар Максім не вытрымаў: хопіць, ужо нагуляліся. Загрукатаў у дзверы: – Марк, усё, хопіць, занудны адстой твой квэст, сам з ім валэндайся. Я іду дамоў. I тут нешта пстрыкнула ў паветры. З нябачных дынамікаў пачуўся механічны голас: – Товарищи, выступает белорусский советский писатель, глава Временного рабоче-крестьянского правительства Советской Социалистической Республики Белоруссия, Тишка Гартный! Дзверы адчыніліся – у камеру забег лысы чалавек у акулярах і ўціхамірвальнай кашулі. Крыху пабегаў і схаваўся пад ложак. Максіму стала няёмка: – Мужчина, вы переигрываете. Галава з акулярамі высунулася з-пад ложка: – Згодны, я згодны з вамі. Я загуляўся. Мне сказалі, я хацеў забіць Сталіна. Божа мой, самаго таварыша Сталіна! Забіць! Чуеце! Чуеце? Гэта іх крокі. Толькі не допыт. Толькі не зноў. Я ж прызнаўся ў злачынстве, я даў чэснае слова! І імкліва выскачыў з-пад ложка і выбег з камеры – дзверы зноў зачыніліся.   27 кастрычніка, праз хвіліну Бля, лепш бы ніхто не прыходзіў.   27 кастрычніка, позні вечар Наступным разам, калі адчыняцца дзверы і там будзе толькі актор, Максім вырашыў бегчы. Калі спатрэбіцца, даць актору ў морду. А лепш даць у морду Марку – за тое, што зачыніў яго тут і не адказвае на грукат у дзверы: Максім амаль збіў кулакі. Ён змарнаваў на гэтае лайно ўсю суботу, спаць тут немагчыма, бо нешта грукае заўсёды, толькі ён засне, а яшчэ і галодны пасля нішчымніцы. І тут расчыніліся дзверы. – Марк, мне гэтая гульня надакучыла. Марк быў разам з двума таварышамі і трымаў у руках нейкія паперы. – Ай-яй, табе не падабаецца! Ну дзе ты яшчэ так прасякнешся іншай рэальнасцю! Табе ж недзе трыццаць? Шмат каму з гэтых пісьменнікаў таксама было трыццаць. І яны гэтак жа думалі, што трапілі ў нечую дурную гульню, таму калі выканаюць некалькі заданняў, іх выпусцяць, і яны хутка пабягуць да сваіх каханых. – Марк, гэта не смешна, я пайшоў. Ён накіраваўся да выхаду – таварышы заступілі шлях. – А вось гэта ўжо цікава. Што далей? Зламаеш мне нос? Толькі я выйду – трапіш пад суд. Я не той вахлак, не буду маўчаць. – На жаль, я яшчэ не вынайшаў, як легальна ўвесці ў квэст фізічны боль – здаецца, яго не хапае ў гэтай рэальнасці. Таму зараз у мяне ёсць толькі словы, каб на цябе ўздзейнічаць: твае словы. Ты падпісаў дамову, Максім. Ты таксама ніколі не чытаеш, калі ціснеш “Я згодны” ў кампутарных праграмах? Дык вось, згодна кантракту, ты зараз удзельнічаеш у эксперыменце. Калі адмовішся, застаешся мне вінны грошы. На, пачытай. Максім прагледзеў лічбы: – Ты трызніш. Няма такога закону. – Хочаш праверыць на ўласным досведзе? У горшым выпадку проста заплаціш мне грошы. Але лепей давай дагуляем да канца. – Кажы, што я павінен зрабіць, якія заданні вырашыць, каб скончыць квэст. – Ведаеш, я думаў пра заданні, але тут твой лёс не павінен залежыць ад твайго розуму – у гэтай камеры іншыя правілы. Таму вось, перапішы паперу, пастаў свой подпіс, і ты амаль вольны. Максім узяў аркуш: “Я прызнаюся ў тым, што з’яўляюся ворагам беларускага народа – усе мае справы мінулых гадоў былі накіраваны супраць яго шчасця і дабрабыту. Я ненавіджу Беларусь, не лічу сябе беларусам”. – Што ў цябе з тварам, Максім? Гэта ўсяго толькі словы. Адмыслова нічога канкрэтнага не пісаў, каб ты не падумаў, што перакіну на цябе сваё злачынства. За гэтыя словы табе нічога не будзе – зараз не 37-мы, і ворагаў народа не судзяць. – То бок ты хочаш, каб я напісаў, што ненавіджу Беларусь? – Так, вось такая крыху асучасненая інтэрпрэтацыя. Можаш нават не перапісваць – падпішы. Максім чытаў зноў і зноў: “Я ненавіджу Беларусь, не лічу сябе беларусам”. – Усяго толькі словы, Максім. Падпісвай. І ідзі ўжо дамоў, хоць адзін выходны застанецца.   Калі вы чытаеце ў электронным варыянце, націсніце СTRL і выберыце спасылку, каб перайсці далей:   Я падпішу                                             Я не падпішу   Калі вы чытаеце на паперы, то пераходзьце да ўрыўка, які адпавядае вашаму выбару.   Калі выбралі “Я падпішу”: – Дзякуй. Гэта было проста, ці не так? І нават дзіўна, што калісьці гэтыя словы штосьці значылі і мелі такую моц, маглі нават забіваць. Таварышы, калі ласка, аддайце ягоныя рэчы і адчыніце дзверы. Марк забраў падпісаную паперку і саступіў дарогу Максіму: – Прабач, калі абразіў. Максім схапіў пакунак і пабег: калідор, калідор, калідор, лесвіца, дзверы – свабода. І зноў – паветра на поўныя грудзі: яно было вільготным, як і раніцою – ды ўвогуле, нічога не змянілася.   Канец апавядання     Калі выбралі “Я не падпішу” – працяг апавядання: – Не падпішу. – Ну, тады ты ведаеш закон жанру. Давядзецца яшчэ пачакаць. І дзверы камеры зачыніліся.   28 кастрычніка. Раніца Зноў прынеслі нішчымную кашу з хлебам. Еў і думаў, колькі б сапраўды вытрымаў у адзіночцы на такім харчаванні.   28 кастрычніка. Раніца Не паспеў даесці, як з дынамікаў загучаў верш – чытаў, расцягваючы галосныя, мужчына, амаль падвываў:   Пасеклі Край наш папалам, Каб панскай вытаргаваць ласкі. Вось гэта – вам, а гэта – нам, Няма сумлення ў душах рабскіх.   І цягнем мы на новы строй Старую песню і чужую: Цыгане шумнаю талпой Па Бесарабіі качуюць...   За ўсходнім дэспатам-царком Мы бегаем на задніх лапах, Нью-Ёрку грозім кулаком І Чэмберлена лаем трапна.   Засыплем шапкамі яго, Ура, ура – патопім ў соплях. А нас тым часам з году ў год Тут прадаюць ўраздроб і оптам.   Раптам нібы нешта абарвалася, і зноў знаёмы механічны голас бадзёра абвясціў: “Александр Дайлидович (псевдоним – Алесь Дудар) 28 октября 1937 года приговорён к смертной казни как «руководитель антисоветской объединённой шпионско-террористической национал-фашистской организации». Вы прослушали стихотворение его авторства из материалов дела”.   28 кастрычніка. Абед Незнаёмы “турэмшчык” прынёс абед: суп (здаецца, гэта называецца супам) і зноў тую ж самую кашу. – Перадайце Марку, што мне заўтра на працу. Няхай паскорыцца. “Турэмшчык” кінуў на падлогу некалькі паперак, і, як толькі зачыніў дзверы, загучаў металічны голас: “Товарищ, будьте готовы назвать себя: имя, фамилия, род занятий и вашу вину перед советским народом”. Ну, вось і прыйшоў час шукаць адказ на пытанне “Хто я”, падумаў Максім і падняў старыя аркушы.   28 кастрычніка. Адразу пасля Дзіцячы малюнак: хатка, маленькая маці, вялікі тата, хлопчык і дзяўчынка. Унізе подпіс – здаецца, “Ёня”. Яшчэ – некалькі чарцяжоў. Паміж аркушаў – засохлае лісце, якое адразу рассыпалася ў пальцах. Пяць старонак з рукапісным тэкстам: аловак, нічога не разабраць, толькі адзін урывак чытэльны: “«Краіна родная мая…» — мармытаў-пяяў ён ціхенька і думаў-думаў, што будзе праз дзвесце, трыста, чатырыста гадоў тут, наўкола?” У кутку – пячатка “Забаронена”. Адгадаць, каму ўсё гэта належыць, не атрымлівалася. Тузанулася ручка, адчыніліся дзверы, з’явіўся Марк. – Усвядоміў, хто ты ёсць і ў чым твая контррэвалюцыйная дзейнасць? – Не было ніякай дзейнасці: прыйшла разнарадка, што трэба здаць 100 ворагаў народа – вось мяне і ўключылі ў спіс, бо было толькі 99. – То бок, ты не адгадаў? Бо зараз распавёў мне гісторыю, тыповую для тагачаснага вязня-пісьменніка. Ці зверху прыйшоў загад, ці збоку – данос:   Ценi блудзяць па твары, Сэрца точыць нуда. Сёння лепшы таварыш Можа цябе прадаць...   Той жа Дудар, верш якога табе сёння ўжо чыталі. Ды мне не патрэбна тыповая гісторыя, мне трэба, каб ты назваў асобу. Скажы, Максім, як цябе завуць. І – раптоўна здагадка: – Максім. Гарэцкі. – Ну, дзякуй мне за падказку – ты ўгадаў! Файная задума, як лічыш: для ўдзельнікаў квэсту падбіраць якога-небудзь такога, роднага героя, каб было падабенства. А тут ты Максім, і ён Максім. Гэты малюнак – твайго сына: бачыш подпіс “Лёня”. Чарцяжы – у высылцы ты працаваў чарцёжнікам. Званне пісьменніка ў цябе адабралі, бо ты крыва адлюстроўваў рэальнасць у літарах ­– калі так, мусіш размаўляць мовай прамых ліній. Ну, лісце з дэндрарыя, дзе любіў гуляць, – гэта так, для атмасферы, толькі адмысловец зразумее. І, нарэшце, твой рукапіс – тое, за што цябе забілі. Расстралялі ў высылцы, а жонка яшчэ год лічыла, што ты жывы. Пасля ёй сказалі, што ў цябе было кровазліццё ў мозг. Праз дваццаць гадоў цябе, вядома, рэабілітавалі. – Як я разумею, гэта канец. Магу быць вольным? – Пачакай. Тут у нас галоўны герой не ты, а Гарэцкі. Побач з героем, як вядзецца, гераіня – жонка: паехала за ім у высылку. Хаця чаму гэта “як вядзецца”? Некаторыя выракаліся. Дык вось, я вырашыў пад канец падрыхтаваць нешта такое, любоўнае. Крыху паўтаруся, але на – перапішы гэты тэкст. Зараз адным подпісам не адбудзеш. Вось жа, я ўзяў на сябе смеласць адразу дадаць ва ўзор імя тваёй каханай. “Насця, прылюдна, перад усімі, я выракаюся цябе. Я ніколі цябе не кахаў. Усе мае словы – хлусня, а іншага ты не варта. Ты – бруд. Ты ­– чорнае. Ты – дрэнь. Не хачу больш мець з табою нічога супольнага. Але і ніколі і не меў. Зыходзь з майго жыцця. Назаўсёды. Максім”. Марк сачыў за яго тварам: – Мне здаецца, тэма вымушанага адрачэння была папулярнай у тыя гады. Таму давай пагуляем словамі і на гэтым полі. – Ты псіх. У мяне рука не падымецца, каб гэта перапісаць. – Макс, толькі не кажы, што ты ўспрымаеш гэта сур’ёзна! Гэта ж гульня! Максім устаў, каб выйсці з камеры. “Два таварышы” засланілі дзверы. Марк перастаў усміхацца: – Так, катаванне мы не можам уключыць у квэст, але табе будзе цікава даведацца, што мае хлопцы ўмеюць біць, нават збіваць, так, каб слядоў не было. Таму не раю табе намагацца выйсці і парушыць правілы. – А што, калі не падпішу? – Напрыклад, буду трымаць цябе тут. А табе ж заўтра на працу. І ты не давядзеш нікому пасля, дзе бадзяўся. – Доўга ўсё роўна не пратрымаеш. Мяне пачнуць шукаць. Лухта якая, не магу паверыць, што сказаў гэтую фразу! – Ну а як табе гэты варыянт: калі ты не перапішаш усё ўласнай рукой зараз, то я гэты тэксцік запошчу з твайго акаўнту ў сацсеткі. З усіх акаўнтаў – у мяне ж твой смартфон. Незапаролены. – Ты псіх? Гэта ж ужо не гульня, не гульня твая дэбільная! Гэта ж ужо рэальнасць, мая рэальнасць! – А гэта словы, усяго толькі словы. Глядзі, зараз ты іх напішаш. А я адразу – спалю тваю паперку. Вось тут, адразу, на месцы. І ведаць будзем толькі ты і я. У іншым выпадку, калі станеш у позу, ведаць будуць усе – твае сябры, яе сябры. У дадатак я запошчу скрын вашай інтымнай перапіскі і дадам некалькі каментароў – ад твайго імя, канечне. – Дрэнь. – Магу і такі каментар дадаць. Лепей згаджайся. Лічы, што я псіх, вымагаю невядома чаго. А напішаш гэтыя словы – і ніякіх наступстваў. А ў 37-м наступствы за словы былі б. Марк дастаў запальнічку: – На, трымай. Спаліш сваю цыдулку сам, калі мне не верыш. Толькі спачатку – перапішы адрачэнне. Ніхто не даведаецца – толькі ты і я, а мы нікому не раскажам – слова гонару! Калі вы чытаеце ў электронным варыянце, націсніце СTRL і выберыце спасылку, каб перайсці далей:   Перапісаць паперку                                  Не перапісваць   Калі вы чытаеце на паперы, то пераходзьце да ўрыўка, які адпавядае выбару. Калі выбралі “Перапісаць паперку”: Максім пісаў, намагаючыся не думаць пра значэнне слоў: “Насця, прылюдна, перад усімі, я выракаюся цябе. Я ніколі цябе не кахаў. Усе мае словы – хлусня, а іншага ты не варта.  Ты – бруд. Ты ­– чорнае. Ты – дрэнь. Не хачу больш мець з табою нічога супольнага. Але і ніколі і не меў. Зыходзь з майго жыцця. Назаўсёды. Максім”. – Пачакай-пачакай. Спачатку праверу. Так, дапісаў да канца. Палі. Максім імгненна пстрыкнуў запальнічкай – і ўбачыў, як полымя хутка з’ядае яго словы, усе да апошняга. А людзі ж вераць у ачышчальную моц агню. – Малайчына, ты выбраў лагічны варыянт. І ўвогуле годна трымаўся – я зрабіў такія-сякія высновы. Прабач, калі што – хлопцы, правядзіце і аддайце ягоныя рэчы. Максім, не гледзячы ні на кога, моўчкі выйшаў з будынка. Праверыў сацсеткі – нічога ад яго імя не запошчана. Перапіску маглі прачытаць, брыдка. Паабяцаў сабе, што запароліць тэлефон. Некалькі паведамленняў: “Ты дзе? І як ты там?” ад Насці. Як добра, што яму не трэба ад яе адракацца па-сапраўднаму і якая дурная была гульня. Таму хутчэй гульню – забыць, а Насці адказаць на паведамленне: “Насця, хачу, каб ты была ў маім жыцці. Заўсёды”.   Канец апавядання   Калі выбралі “Не перапісваць” – працяг апавядання: – Гэта канчаткова? – Канчаткова. Я не буду перапісваць гэтыя словы ад уласнага імя. Я з такім не гуляю. А ты – рабі, што хочаш. Посці ўва ўсе сеткі – нічога, я патлумачу. Яна зразумее. Марк маўчаў. Было чутна, як дзесьці за сцяной дзынькае тэлефон Максіма – прыйшло паведамленне. – Ну, тады на гэтым усё. Ты вольны, – раптам Марк парваў паперку. – І што, ніякіх пастоў ад майго імя? Ты парушыш свае ж правілы? – Чаму парушу? Шантаж не заўсёды павінен мець вынік. Я атрымаў ад цябе тое, што хацеў – твае пачуцці. А працягваць і псаваць табе рэпутацыю мне нецікава. Усё, квэст скончаны. Дзякуй за тэст-драйв. Максім адчуў сябе вельмі, вельмі стомленым, але на аўтамаце запытаў: – І што, не будзе трэцяга выпрабавання? Па законах жанру павінна быць тры. – Не, я не прыдумаў нічога такога. Вядома, зараз было б варта прымусіць цябе напісаць такое, за што б цябе маглі забіць. І каб ты адчуў, што цябе сапраўды могуць за твае словы – нематэрыяльнае, неіснуючае, абстрактнае – забіць. І пажадана, каб гэта быў тэкст, які не выкрывае нейкае там палітычнае злачынстава, а нешта мастацкае. Пра каханне. Пра лепшы свет. Пра тваю веру. Пра тваю Насцю. І каб ты адчуў, што вось за гэта – заб’юць. Я калі чытаў пра іх, рэпрэсаваных пісьменнікаў, не разумеў, навошта яны пісалі. Мова не тое каб папулярная. Яшчэ нацыяналістам назавуць. Не надрукуюць нічога. Навошта? Навошта гэтыя словы? І мяне зацікавіла, як іх катавалі. Не толькі фізічна – словамі. Адбіралі словы – забарона пісаць на ўсё жыццё. Знямей! Ніякіх вершаў! У думках – хоць паэмы, на паперы – ні-ні. Ім прыпісвалі чужыя словы – вось так, сваёй рукой, яны пісалі паклёп на сябе, на сябра, на каханую. Што адчувалі, калі пісалі? Што адчувалі, калі чыталі такое самае, напісанае іншымі? Куды, у якія словы, у якія рэальнасці яны хаваліся? Якія словы казалі самім сабе? Усё, зараз была тая самая выкрывальная прамова злачынцы. Толькі ты не супергерой, каб мяне забіваць. А я не лічу сябе злачынцам. – Навошта табе гэта? – Памяць продкаў. Найперш пра рэпрэсіі пісьменнікаў я дазнаўся ад дзеда, а той – ад свайго бацькі: ён быў вось такім, як яны, маўклівым таварышам з НКВД. Мне заўжды хацелася паўтарыць яго досвед, але працаваць у “органах” не хацелася. І дарэчы, ты трымаў у руках арыгінал рукапісу Гарэцкага. – Працягваеш справу прадзеда-ката? Ухвальна! – Здаецца мне, Максім, наадварот, руйную. Вяртаю ў гульню забытых пісьменнікаў – не думаю, што мой прашчур-кат за гэта мне б падзякаваў. А тыя, закатаваныя, – яны ж вельмі хацелі, каб іх словы да нас дайшлі, да цябе дайшлі. Дажылі. Але здаецца мне, нічога ў іх не атрымалася. Вось, вазьмі на развітанне, – Марк працягнуў кнігу. – Сцэнар квэсту я дапрацую, а фінал ужо прыдумаў: і вось і ён – буду раздаваць беларускую літаратуру! Пасля таго, што вы разам перажылі, мо табе будзе цікава даведацца, за што яго забілі. Максім зірнуў – Максім Гарэцкі.   Калі вы чытаеце ў электронным варыянце, націсніце СTRL і выберыце спасылку, каб перайсці далей:   Прачытаць Гарэцкага                                      Не чытаць  
 
Валерыя Кустава (№82)
Ад яго - да сябе   * * * Чакаеш гэтае дурное цудоўнае лета паўжыцця. А яно прыходзіць – і ўсё не такое, няправільнае. Адно ратуе – калі ў парыве па- чуцця, нехта ён кажа: – Хачу пабачыць зноў твае мокрыя валасы раніцай. Варшава, ліпень 2014     * * * …Яна прасіла – стану мяккай, як вераснёўскі яблык, каб мог увайсці ў мяне ты ікламі. Толькі пасля не забудзься падзьмуць на раны, каб ад майго болю не зніклі мы. Верасень 2014     * * * Вымалёўваеш сваiмi грудзьмi на ягонай спiне вiдарыс Радзiмы. Выцалоўваеш – iх няшмат – радзiмкi, каб запомнiць рэльефы цела. Так паэткi найчасцей учыняюць са сваiмi адзiнымi. Так як яны – кахаюць адзiнкi. Так як яны – ты б кахаць не хацела. Перагортваеш яго дакрананнi сваiмi вершамi. Да цалункаў глыбокiх прывучаеш вуснамi. Занатоўваеш жывыя пачуццi ў раманы вусныя. Найчасцей давяраюцца так са сваімі з першымi... 2014     * * * Ты так прыгожа сумуеш пад лёгкае шарданэ ў кавярні з карцінай Манэ ў завулку між вузкіх вуліц.   Табе б даляцець да Парыжа і расчароўвацца там – гасподай чароўных дам, аблокамі ад гашышу.   Й нарэшце спыніць такога, які табой даўна сніць, які табе не баліць, з якім спакайней трывога.   Каб разам цадзіць – о Божа! – жыццё й недзявочы віскі. О, вочы яго – д’ябліскі. А як ён цалуецца гожа… Травень 2014     * * * “Ох, гэтыя мужчыны, што носяць акуляры... Заўжды ведаеш, калі збіраюцца цябе пацалаваць... – закідваюць іх над ілбом нібыта няўзнак ці здымаюць таксама нібыта няўзнак і па тваім твары блукаюць паглядам. А тыя, што з добрым зрокам, пільна ўзіраюцца ў вусны, нібыта іх страціць баяцца – вусны твае, не вочы, дзіўна...” – падумала яна і адсунулася – ад яго да сябе. Кастрычнік, 2013     * * * Пляж як крама з музычнымі інструментамі:   Жанчыны-скрыпкі. Жанчыны-домры. Жанчыны-віяланчэлі.   Мужчыны-трамбоны. Мужчыны-фаготы. Мужчыны-бубны. Латвія, 2012     * * * У Доме творчасці ў Вентспілсе выбіла пробкі ад перагрэву натхнення: паэты ўвесь дзень правялі на моры і атрымалі перагрэў энергіямі, ад таго ўвечары спакойваліся (ціхутка па пакоях) бальзамам на душу – пераважна рыжскім.   На раніцу гаспадыня ў роспачы забегла на кухню, дзе сядзела паважаная кампанія: “Калі ласка, спадарства, хто можа ўкруціць лямпачку?..” Усе маўчалі. Мужчын няма, пісьменнікі не лічацца... Латвія, 2012     * * * …Ідзе дождж. Ляжаць мёртвыя. Сядзяць жывыя. Толькі б пагаварыць з мамай. Хмара насоўваецца, слязіцца дажджамі, вые, рассыпаецца самалётамі з абвугленай маннай... Ліпень 2014     * * * Толькі здаецца, што я – маладая і пекная, нібы свежая – зранку – ралля, рэха звонкага водгулля, што гукае дзіця здаля.   Я самотны сівы стары, – з голубам на сагнутай руцэ, – што плыве чоўнам па рацэ, як плыве сляза па шчацэ, як плыве далягляд да зары ды бярозавы сок па кары.   Толькі здаецца, што я маладая і пекная. я – артэрыя, сэрца каля рана рваная й колатая, разыходзіцца, што ўтрая балючэй за любоў. Не твая, я мелодыя прышлая. Кастрычнік 2014     * * * …Хвароба блукае па целе, шукае прытулку і – трапляе на разуменне: кашаль, як і боль, часам трэба дзяліць: аддаваць мужчынам праз пацалункі разам з сабой. 2012     * * * Лета – час шчаслівых. Восень – час паэтаў. І з усмешкай кплівай адыходзіць лета.   Лета патанала ў радасці й спякоце. Гэта ўжо нямала. Лета адыходзіць. Берлін, 2010     КАРОЎКІ НОЯ Небасхілы гор, паўпрыкрытыя прасцінамі ранішняга святла. Лагчынкі, западзінкі сакавітых рэльефаў, нібы маляваныя. Тут усяго стае. І перадусім – цяпла. Горы ў неба забраныя.   Дзівавокія кароўкі (й цяляты) скубуць зеленавалосыя схілы. Тут мог быць зямны рай. Зямны рай.   Цячэ жыццё, нібы малако – густое і белае – з вымя добрых каровак, што пасуцца недзе між Люблянай і Венаю. Між Венай і Люблянаю. Я ведаю, Ной тут выбіраў сваю пару капытную: яго звалі Майсеем – ён быў упартым бычком, а яна – з зорачкай на ілбе – і яе звалі Янаю.   Ці то была іншая пара: яго звалі Гашпер, а яе – Барбара. Вена, 2010     * * * Ты кажаш, што кахаеш мяне больш за жыццё. Але з ёю заводзіш агульныя магніцікі на лядоўню. 2012     * * * Доўга няшчасным быць цяжка. Адмучыўся – ну й адпусціла. Гэткая душы расцяжка: спачатку баліць, страчваеш сілы, сэрца цісне на рэбры... А калі цягліцы прывыклі – то і прыемна, і нават міла. Затое наступны раз змесціцца большы боль, чым папярэдні. Чэрвень 2014     * * * Мастак Канстанцін Каровін малюе пялёсткамі стэпавых ружаў сады Гурзуфа ды бульвары Парыжа.   Пялёсткі роўненька злятаюць з Траццякоўкі Старой – спыняюцца ў залатых охрах П’ера Банара і фантазійных, карычнева-рыжых, дрэвах Поля Сіньяка – у музеі імя Аляксандра Сяргеевіча прызямляецца рой.   Сонечныя козы Тархава з травы разбягаюцца – па сценах Старой Траццякоўкі, па дахах хатаў Бялыніцкага-Бірулі. Пад сані баярыні Марозавай кідаюцца – маладыя зусім казляняты. Козы на сонцы з карціны ўцякаюць. Лавіце іх, шаноўныя супрацоўніцы! Хапайце іх за загрыўкі, прывязвайце мо за бародкі ды хвосцікі. А пялёсткі, якімі малюе Каровін, зграбіце, спарадкуйце па кулёчках просценькіх ды прадавайце ў крамцы прымузейнай залётнікам з дамамі турыстычнымі – і я загадаю й набуду наступным разам, як заеду да Масквы тыя пялёсткі, як лек для душы, бы сардэчнае зелле, набуду – на радасці! – з казлянятамі афарыстычнымі.                                               Масква-Менск, сакавіка 2015     * * * Масква. Самы гарачы дзень – за сто год! – лета. Фантаны высокія, вышэй за сінагогі, цэрквы ды мінарэты. Фантаны таньчаць і вабяць, што фантазійныя аазісы, фантаны, як кажуць мясцовыя, фантануюць фантазіямі, й казычуць пырскамі масквічоў чарнаскурых, з вачыма вялікімі, жоўтаскурых – з Сярэдняй Азіі, прасветлых – з славянскімі лікамі. А мы, здаволеныя, як вамбаты, радыя па цяньку, з салодкім лёдам, бадзяцца. Дамоў вяртацца праз “Маякоўскага” – любімую Піменам Панчанкам, амаль беларускую, метрастанцыю. Вяр-та-а-ацца... Пакіну гэтыя кадры на мантажы апошняга фільму, які вазьму з паліцы ўспамінаў і буду пракручваць перад пачаткам канца. Скажы, мусіць, файна, каб наш чыставік не загінуў, калі будзе шмат гэткіх фарбаў – вясёлых, цёплых, кахальных – на палёх з “Выбранага” жыцця. Раней туравала: “верш, а не ты!”, “сыдзі прэч з маёй волі!” Цяпер – вершаняты мае ў абдымках тваіх спатолю. Каханне – бонусная свабода: усё тое самае, толькі з наступствам шчасця. Употай. Проста запомні найлепшае з нас – і пастаў на пракрутку й паўторы. Каб у Вечным Вяртанні да манітора ўспамінаў прыпасці – і ўглядацца, і ўслухвацца ў здзейсненых мараў гарачыя зоры.  
 
Макс Шчур (№82)
Уратаванне Кацярыне М. Ніхто не дасць нам вызвалення... Інтэрнацыянал   Самае смешнае, што я насамрэч была побач з месцам здарэння ў тую гадзіну, калі ў шэрагу іншых ахвяраў невядомага піратэхніка атрымала ганаровае права быць пахаванай у маўзалеі сваёй улюбёнай падземнай станцыі, бадай, найпрыгажэйшай у горадзе – акурат кіравалася з рэпетытарства дамоў, і тут такое. Не, у метро я не спускалася, але бачыла прыкрытыя белымі прасцінамі целы на ходніках, адным з якіх мусіла быць я сама, але не надта прыглядалася, у мяне няма цягі да крывавых падрабязнас­цяў, іначай я б усё-ткі паводле мары нябожчыкаў бацькоў паступала на медыцыну. Давялося дабірацца на ўскраек горада тралейбусам. Вечна мне не шанцуе, ці можа наадварот – гэтак жа і дванаццаць гадоў таму, калі я яшчэ вучылася, то ледзьве была не трапіла ў той пераход на Нямізе, чыста выпадкова, бо на канцэрты я звычайна не хадзіла – ішла тады на спатканне, але праз увесь той гармідар урэшце спазнілася й перадумала, не да таго было. Такое адчуванне, што хтосьці ўвесь час прыстрэльваецца да мяне, але пацэліць ніяк не можа. Не, трэцяга ліпеня мяне там не было, выбачайце, я ж кажу, што не хаджу на канцэрты. Вы што, хочаце на мяне яшчэ й адказнасць павесіць? Знайшлі мне тэрарыстку... Такім як я нельга давяраць нават самазабойства, не тое што... Ведаю, спрабавала, дайце ўжо веры. Я ж кажу, што я жывучая, для нябожчыцы дык ажно занадта. Усе духоўна блізкія знаёмыя й геаграфічна далёкія сваякі неяк прызвычаіліся да таго, што са мною нічога не можа здарыцца, таму я не здзівілася, што ніхто мне не патэлефанаваў адразу пасля таго, як ад выбуху па ўсёй краіне скаланула ўключаныя тэлевізары – зрэшты, рэзананс залежыць і ад таго, што разумець пад краінай, бо калі глядзець на яе шырэй, як на так званую саюзную дзяржаву, то нічога асабліва надзвычайнага й не здарылася, у старэйшых братоў на Усходзе такое ледзь не штодня. Узрушаныя размовы ў тралейбусе з нагоды інцыдэнту ніяк мяне асабліва не зацікавілі: божкаць і бухцець тут заўжды ўмелі надзвычай добра, дай толькі падставу – звычайна, на гэтым усё й заканчваецца. Сапраўды, павінна ж людзей яднаць штосьці, апрача штодзённага змагання за месца ў тралейбусе, чарзе, на працы, пад сонцам, на канапе й г.д. Галасы народныя падзяліліся прыблізна пароўну: палова вінаваціла апазіцыю, палова ўладу; у мяне не было падстаў нікога з іх падтрымліваць, версія тэракту здавалася мне абсурднай – хутчэй за ўсё проста нейкая аварыя, зноў нешта недапільнавалі, вось і выбухнула. Пра тое, што я трагічна загінула, я даведалася ўжо дома, увечары таго ж дня, калі ад няма чаго рабіць уключыла кампутар і трапіла на адзін з інфармацыйных парталаў, дзе з’явіўся спіс загінулых. Вось яна, рызыка распаўсюджаных прозвішчаў і традыцыйных імёнаў: пазбаўленыя фантазіі бацькі самі рыхтуюць сабе і вам шэраг падобных сюрпрызаў у будучыні. Убачыўшы ў спісе сябе, я схамянулася, як быццам хтосьці мяне кудысьці выклікаў на афіцыйную позву – ці то ў дэканат, ці то ў райана, ці то на допыт, хоць насамрэч выклікалі яшчэ вышэй, да мітычнага Абрама на піва, – але адчуванне было, што трэба ўскочыць, падарвацца (які каламбур) і кудысьці бегчы. Я пабегла, як жа іначай, да тэлевізара – я ж такая ж законапаслухмяная й наіўная, як і вы. Сапраўды, у ім усё тое, што я бачыла на ўласныя вочы мімаходзь і на маніторы, пацвярджалася, з тым удакладненнем, што гэта ўсё-ткі быў учынены ворагамі тэрарыстычны акт, і што ворагаў ужо шукаюць. Значыць, мне не прымроілася: калі ворагі, то гэта заўжды сур’ёзна. Ахвяраў і пацярпелых не называлі, толькі агульную лічбу й адрасы сайтаў, наведваць якія карысна незалежна ад абставінаў – такіх, як МУС, КДБ, Менгарвыканкаму... Адсутнасць маіх ініцыялаў у простым эфіры крыху мяне супакоіла: можа, усё-ткі памылка. Аднак памылку зрабіла я: варта было глядзець, а не слухаць, гэта ж не радыё. Бо спіс пры канцы рэпартажу ўсё-ткі паказалі, як і належыць – пад загадзя й не без густу падабраную трагічную музычку. Толькі тады ўрэшце азвалася мабіла. Не надта каб настойліва – вядома, званіў мой былы кавалер, хто ж іншы. Мабыць жа, валяўся ў ложку з сваёй новаю пасіяй пры ўключаным тэлевізары, збачэнец, такія рэчы яго заўжды ўзбуджалі, і раптам убачыў маё прозвішча – відаць, гэта пазбавіла яго эрэкцыі, і ён пастанавіў пазваніць мне, каб запэўніцца, што я насамрэч мёртвая. Не дачакаешся – я не адказала, палічыла, што звоніць ад няма чаго рабіць і няма каго паймець. І пазней не перазвоньвала: хай сабе думае што заўгодна, можа, якія згрызоты сумлення з’явяцца... Хай пракручвае сабе ў мазгох да бясконцасці кранальную сцэну нашага расстання, калі ён, як сапраўдны рыцар, спрытна й спрактыкавана ўхіліўся ад шпурнутае ў яго патэльні. Да ўсяго гэтага я й не ведала, што ў мяне ў горадзе ёсць, то бок была (хаця хутчэй за ўсё нас такіх сотні, калі не тысячы) падвойная цёзка – але цяпер, пост фактум, між намі ўзнікла нейкая больш глыбокая сувязь, я адчула, што нібы страціла сястру-двайняшку, найлепшую сяброўку (ні той, ні другой я ніколі не мела), як быццам тая невядомая жанчына, я-2 (гучыць як мадэль самалёта), насамрэч ласкава загінула замест мяне, уратаваўшы маё існаванне ад чарговага замаху лёсу, за што я, хоць пра гэта яе й не прасіла, мусіла ёй неяк падзякаваць... Як іначай, як не ўдарнай працай? Выпіўшы гарбаты, я села правяраць хатнія заданні вучняў па самай блізкай і дарагой нам замежнай мове, што яшчэ пятнацццаць гадоў таму была ў гэтай краіне адзінаю дзяржаўнай – але праз хвіліну адклала сшыткі ўбок і зноў палезла ў інтэрнэт. Неяк не працавалася. Не ведаю, ці цікавілася б я гэтым здарэннем настолькі заўзята, калі б не знайшла сваё імя ў тым спісе – але тут ужо вялося пра асабістае. Такім чынам, я спраўдзіла, што паступіла ў шпіталь у цяжкім стане і памёрла ад апёкаў. Таксама з’явілася інфармацыя пра выпадак, падобны да майго: нейкая дзяўчына знайшла сябе ў спісе пацярпелых і пачала тэлефанаваць у міліцыю, каб зняпраўдзіць гэтыя звесткі ў стылі выказвання Марка Твэна: маўляў, са мною ўсё ў парадку, мяне там і блізка не было, гэта памылка, загінула не я... Хацела падзяліцца сваёй радасцю з усёй краінай. Можа, і мне варта? Вось толькі радасці я нешта асаблівай не адчувала... Гэта ж трэба, я ў жыцці не тэлефанавала ў міліцыю і наогул ніколі не мела з ёю дачынення... Зрэшты, дзяўчыну, у адрозненне ад мяне, пачалі шукаць сваякі. У мяне пакуль было глуха, як у танку, калі не лічыць ужо згаданага адзіночнага стрэлу з боку былога партнёра, што на той момант ужо, мабыць, адкаркоўваў другую пляшку шампанскага за супакаенне маёй душы. Кінь, каму да цябе які клопат. Хіба што маці з таго свету азавецца з якім-небудзь новым папрокам, гэтым разам – за няспраўджаную сустрэчу, так бы мовіць, марную трывогу. А вось калегі са школы маглі б і пацікавіцца... Сапраўды, як яшчэ я магла б прыцягнуць іхную ўвагу? Што ні кажы, сумна, калі вас і праз столькі гадоў не цэняць у калектыве. Але ў нас, як і паўсюль, незамяняльных няма. Смерць смерцю, а жыццё ідзе далей. Да заўтра трэба было праверыць сшыткі. Сачыненне на зададзеную й заўжды актуальную тэму: “Мая краіна”. Чытаючы лірычныя шчыраванні сваіх вучняў наконт любові да радзімы, я чырванела яшчэ болей, чым падчас сядзення ў камісіі на школьным выбарчым участку ці забеспячэння яўкі на ўсялякія там пераможныя парады – быццам іхныя прызнанні былі адрасаваныя мне самой. У святле сённяшняга здарэння лейтматыў вучнёўскіх працаў, напісаных нібыта пад дыктоўку, гучаў не па-дзіцячы іранічна: стобільнасць, мір, дабрябыт... Няўжо гэта я навучыла іх здзеквацца з самага дарагога? Але не бяды: праз пару тыдняў, ці можа нават дзён, вінаватых знойдуць, і ўсё зноў стане на свае месцы. Ну як можна не любіць такую казачную краіну? У школу на наступны дзень я ішла, як на свята (што са мною здараецца рэдка), уяўляючы ў фае (ці можа ў настаўніцкай? ды што там, мо нават у актавай зале?!) сваё фота з чорнаю стужкай (цікава толькі, дзе яны яго возьмуць – я ўжо гадоў дзесяць не фатаграфуюся, я не мазахістка). Я амаль увачавідкі бачыла, як мае так званыя калегі, што ніколі не ставіліся да мяне з асабліваю цеплынёй, таўкуцца ў чарзе да кнігі скаргаў і спачуванняў, каб не прапусціць свой шанец паказаць, як яны палюбілі мяне пасмяротна. Дзеці, наадварот, будуць употайкі толькі радавацца, што пазбавіліся ад такой зануды, разам з яе беларускаю мовай. А вось і абламіцеся! Я жывая, і нічога са мною не здарылася... Аднак да школы я ў той дзень не даехала. Сама не ведаю, як так выйшла, але доўгая язда ў ранішнім тралейбусе ў накірунку цэнтра зусім мяне вычарпала: пасля яе ўва мне без усякіх выбухаў не засталося ні кроплі жыцця. Нейкі мужык наступіў мне на нагу, але не папрасіў прабачэння, нават не аблаяў – стаяў сабе далей. Вечная штурханіна з боку прадстаўнікоў іншых галінаў дзяржаўнай і ценевай эканомікі, нашмат больш прадуктыўных і працаёмістых за маю, толькі падкрэслівала адчуванне, што для бальшыні з іх я насамрэч з’яўляюся, што называецца, пустым месцам, калі не дармаедкай. Здаецца, я неабачліва дазволіла сабе зрабіць мужыку заўвагу па-беларуску (пракручвала ў думках пачатак уроку), і ў наступны ж момант апынулася пад перакрыжаваным агнём позіркаў, у якіх водбліскам учарашніх тэленавінаў палаў святы й справядлівы гнеў. Цяпер на мне буйнымі літарамі было напісана “апазіцыянерка”, не хапала толькі зоркі – ці то жоўтае на вопратцы, ці то чырвонае між вачэй. На момант я й сапраўды адчула сябе злачынніцай, і ў мяне з’явіўся нейкі падсвядомы страх зноў апынуцца на месцы ўчарашняга здарэння, якое, паводле суполь­нага меркавання, не магло не быць справаю маіх рук – вяртанне туды было б у іхніх вачах толькі доказам супраць мяне... Карацей, я выйшла на два прыпынкі раней, каля сваёй былой альма-матэр. Свежае перадвакацыйнае паветра мяне супакоіла. Знаёмыя мясціны перанеслі мяне на дзесяць гадоў назад. Цяпер я зноў прагульвала заняткі, гэтым разам у якасці настаўніцы, а не студэнткі. З тою розніцай, што тады я адчувала сябе тутэйшай, карэннаю гараджанкай, тым часам як цяпер я амаль не пазнаю гэтага места, якое ўсё яшчэ паводле інерцыі й пашпарту называю родным. Магчыма, прычына ў тым, што шмат чаго наўкол, насуперак майму нежаданню гэта прызнаваць, незваротна змянілася, тады як я безнадзейна адстала ад часу, бо ўпарта спрабавала жыць па-ранейшаму. Я згадала адну сваю былую аднагрупніцу – не, не сяброўку, але досыць цікавую дзяўчыну, зблізіцца з якою мне бракавала адвагі, бо пляткарылі, што яна была аматаркай нейкіх там псіхатропных рэчываў. Аднойчы яна кудысьці знікла – напярэдадні чулі, што яна зноў пагражала скончыць жыццё самагубствам, – а калі пачалі шукаць, то выявілася, што яна скіравалася з інтэрната на вакзал, дзе як наўмысна ў той дзень кінулася пад цягнік нейкая маладзіца – ці трэба казаць, што мы былі ўпэўненыя, што ніхто іншы, апроч яе, гэта быць не мог. Тым большым было нашае здзіўленне, калі яна праз тры дні з’явілася ва ўніверы з урачыстым паведамленнем, што была ўвесь гэты час у цёткі, пра якую мы дагэтуль ніколі не чулі, адсыпалася-ад‘ядалася пасля чарговага душэўнага крызісу, звязанага з запоем, тым часам як мы ўжо ўсёй групай планавалі ейныя хаўтуры. Цяпер я пашкадавала, што не маю з ёю кантакту, зрэшты, як і з астатнімі былымі сунавучэнцамі, бо не наведваю сацыяльных сетак – з гэтым выразам у мяне, на жаль, асацыюецца толькі авоська, – цікава было б даведацца, дзе, чым ці з кім яна цяпер жыве. Упэўненая, што ейнае жыццё, у адрозненне ад майго, такое ж шалёнае, як і дагэтуль. А вось мне, калі б не ўчарашні выбух, не было б чаго распавесці пра сябе: садок, школа, універ, размеркаванне, вяртанне, зноў школа, рэпетытарства, некалькі несур’ёзных спробаў сур’ёзных адносінаў, некалькі сямейных і асабістых трагедыяў, пераезд у новую кватэру, некалькі паездак за мяжу на вакацыях, што яшчэ? Як сказала б гераіня якога таннага раману: з якой такой ласкі, уласна, нейкая сіла (у якую я не веру – можа, таму я й не гераіня) аддала перавагу майму жыццю перад жыццём незнаёмай цёзкі? Бачыце, дзеля таго, каб я задумалася пра штосьці настолькі мне неўласцівае, мусілі ажно ўмяшацца мас-медыі. Што ж, хоць за нешта ім можна падзякаваць. Амаль не баючыся сустрэць некага знаёмага па дарозе на вакзал, я (папярэдне катэгарычна адмовіўшыся ад лаўраў Ганны Карэнінай) набыла квіток і яшчэ ўвечары села ў цягнік ва ўсходнім кірунку з цвёрдым намерам здзівіць сваімі неабвешчанымі адведкамі адну сваю прыяцельку – калісьці мы разам ляжалі ў псіхіятрычнай лякарні на рэабілітацыі й за два месяцы паспелі, так бы мовіць, пасябраваць. Два гады таму яна з’ехала ў Маскву і з таго часу рэгулярна запрашала да сябе пагасцяваць тыдзень-другі. Мы, у прынцыпе, генерацыя дэзерціраў, проста хтосьці стаў на шлях здрады раней, а хтосьці гадамі, як я, чакаў зручнага моманту. Сапраўды, чым я рызыкую? У найгоршым выпадку гэта будзе азначаць толькі звальненне з школы за “самаволку”, але я і так даўно збіралася звольніцца, яшчэ перад выбарамі. Можаце думаць, што я, спалохаўшыся тэрарыстаў, пастанавіла зрабіць крок ім насустрач, каб у наступны раз палегчыць іхнюю місію. На Усход, на Усход, на ўсенародны Усход! Я ўзяла з сабою толькі мінімум рэчаў, каб не ствараць уражання наўмысных уцёкаў, ключы ад кватэры (раптам я ўсё-ткі захачу вярнуцца), пашпарт – хаця цяпер, калі мяне дэ-факта не існавала, у ім ужо не было ніякай неабходнасці, дый памежнага кантролю з суседзямі ў нас няма – карацей, усё тое, што разам са мною павінна было згарэць у полымі выбуху, – апрача хіба што непатрэбных болей падручнікаў і сшыткаў з сачыненнямі, але ж рукапісы ўсё адно не гараць, так што хай застаюцца там, дзе ім месца – у прыбіральні. Шкада толькі, што я не змагу папрысутнічаць на сваіх хаўтурах – мала таго, што дзяржава вывучыла мяне за свой кошт, цяпер ёй давядзецца яшчэ й хаваць мяне за грошы падатка­платнікаў. Але сумняюся, што за маёй труною да Усходніх могілак будзе ісці несканчаль­ная людская плынь. Магчыма, аднойчы мне пашчасціць прыехаць і з дапільнаваннем належных фармальнасцяў наведаць сваю магілу, пакласці на яе кветкі й задуменна памаўчаць, спрабуючы на хвіліну перанесціся ў край вечнай цішыні й пустэчы; зрэшты, калі б гэта была насамрэч мая магіла, я палічыла б за найлепшае на яе плюнуць. 2011– 2012 Цалкам публікацыю Макса Шчура чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова" №82.
 
Ігар Канановіч
ВЯСНА ПРЫЙШЛА Вясна прыйшла, нібыта пад прымусам, У гэту бледна-шэрую тугу. Пан Красавік! Хоць ты парадуй “плюсам”! Вясна прыйшла – паверыць не магу!   НАЧНОЕ ДЗЯЖУРСТВА Увечары вецер-пастух пагнаў статак хмараў на поўдзень. Ох і дояць жа там бліскавіцы!   ПРАДВЕСНЕ Гэты сонечны захад, дзе хмараў разлёт, Абяцае сезон неспакою! У вачах, адчуваю, ламаецца лёд. І зіма адыходзіць. Слязою...   ТРАВЕНЬ Травень. Гудзе, шамаціць, варушыцца кляновая цытадэль.   ПАПЯРЭДЖАННЕ Не падстрэліць сумленне, калі прапаўзу ля яго... Не спрацуе, як міна, дасведчанай мамы парада... Падману я цябе. Проста, травень пайшоў з берагоў... Падману я цябе. І табе спадабаецца. Праўда!..   ПРЫНЦЫПОВАЯ ВОСЕНЬ Дрэвы толькі разводзяць рукамі: “Мы памерлі – прабачце!” Дождж, змыўшы фарбы, змывае і веру ў жыццё… У брудным акне электрычкі – прынцыповая восень...   ШЭРЫ ДОЖДЖ За акном бадзяецца шэры дождж. Відавочна, шукае мяне...   СКАЧОК ДА СОНЦА Шэпт захаплення імкліва бяжыць па сметніку: падскочыў да сонца вясёлы, адважны пакет!   РАЗВІТАННЕ З ПРАФЕСІЯЙ Даўно маглі з праблемай разабрацца. А сёння можна проста ставіць крыж. Настаўніка загналі у жабрацтва – Зарэзалі прафесіі прэстыж. Квітнеючай не зробіцца краіна, Пакуль чыноўнік – майстар балбатні, Пакуль настаўнік – бедная скаціна, Якую кормяць пугай дзень пры дні. І вырашыў нарэшце: пакідаю, Іначай горкі лёс не абміне... Прафесія – галоўная, святая – Ідзе на дно. На шчасце, без мяне...   ПАДГАНЯЮ НАСТУПНЫ ДЗЕНЬ Падганяю наступны дзень – Так наіўна, па-чалавечы... Там – прытулак маіх надзей. Там – гаючай зары сустрэча. Па нягодах пракладваў гаць. Не аднойчы ламаў дарогу. І, здавалася, пакахаць Я не здолею больш нікога... Бо ўзрываў і паліў масты, Праклінаючы прывід шчасця, Каб раз’юшаным і пустым На заснежаны дол упасці... Хай на дно асядае дрэнь. Хай пакажа “арла” манета. Падганяю наступны дзень, Дзе – чаканыя сэнс і мэта...   ПЛАЦІНА Старэйшы пляменнік выпытвае, адкуль у мяне шчарбіны. Крык неаднойчы шалёна імкнуўся на волю, ды, наляцеўшы на сцятыя створкі шлюза, сыходзіў назад… А малому адказваю: “Еў шмат салодкага, Стасік!”   ЗНАК ЯКАСЦІ Знайшоў у мікрасхемах брак, Хоць вечар меў не тую мэту... Што ж, ёсць “хай тэк”, а ёсць “хай так!” – Цяпер я разумею гэта.   ФОЛЬК І МЕТАЛ Захмялелыя Фольк і Метал шалеюць у пакоі заўзята: распілі маё сэрца да дна!   АЛЕ Прысвячаецца сп-ні Вользе Спірыдонавай Натхнёнасць забітая пазачарговым надрывам. Як хворы, аловак бяздзейна ляжыць на стале. Маё адраджэнне чакае ў каханні. Шчаслівым. А тое каханне – за кручамі жорсткіх “але”... Але песімізм не займее трывалай прапіскі У сэрцы маім. Хоць яно выгарала не раз. Бруіцца сцяжына – у свет ледзь вядомы, няблізкі. Ёсць права на шчасце. Ёсць вера, надзея і час.   ПАЎНОЧНЫ СХІЛ Кайлом чараўніцы Самоты драблю паўночны схіл Цішыні... Настрой, пераліўшыся ў намаганні, знікае ўвесь. І толькі тады гарэзліва ўспыхвае першымі залацінкамі верш...   ПРАПАНОВА КЛАСІКА Ты жадаеш намацаць аснову? Прагнеш сонца на сённяшнім дне? Заслужы беларускую мову. І пачуеш яе ад мяне...   МУЗЫЧНЫЯ КАМПРЭСЫ Раблю музычныя кампрэсы: Курортны – лёгкі, цёплы – джаз. Наўзбоч ганебна-звыклай п’есы Зусім няблага баўлю час. Па-за прыгнётам актуалій Плыве лянотны летні дзень. Нарэшце на патрэбнай хвалі. І нават для сяброў – нідзе...   ТРЫ СЯСТРЫ. НАДЗЕЯ Падманулі Вера і Любоў. Іншыя цяпер жыццё і цацкі. Страціўшы прыхільнасць берагоў, Сцяг ператвараецца ў пірацкі... Вера і Любоў. Былыя дні. І калі адтуль цяплом павее – Курчыцца і вые ў глыбіні Лютая, бязмэтная Надзея...   НІКОЛІ Так, прыгадаю пэўных момантаў красу – І зноў пакліча ненажэрнае балота... Я часам гад, але, павер, не прыпаўзу: Мінула садамазахічная ахвота. Я ў вернай музыцы тапіў самоты дні І ўсё-ткі выйшаў з гэтай жорсткай, смешнай ролі. Любоў, Каханне – гэта служба Чысціні. А паміж намі не было яе ніколі...   АФЕКТ ...Нешта ў сэрцы кальне – так, што цемра патушыць аблокі. Так, што радасны ліпень арктычнай пустыняй дыхне. Зварухнуліся, значыць, надзеі і веры абломкі. Бач, вайна за каханне яшчэ ўспамінае мяне!..   * * * Няма навін сярод навін. І справа – Бог, а злева – сплін. І я ў сябе ізноў краду. Пайду.   ЦІШЫНЯ Кожнаму – свой пакой, і толькі цішыня – адна на дваіх...   БЕЛАРУСКАЯ  АЎТАЭПІТАФІЯ Спадзяюся, па смерці не будзе бязмежна суровы Найвышэйшы Прысуд, хоць  ахвотна і часта грашыў. Бо ў краіне трасянкі і дрэннай расейскай мовы Я спяліў Беларусь у пякучай, зацятай душы...
 
Алесь Разанаў (№81)
Зацемкі з зімовага саду Чытаем верш. Сваёй назвы ён не мае і сам увесь з’яўляецца назвай да таго, што кранае, што выяўляе, што вымаўляе, і называецца па першым радку “Мой сад у снезе па калена…”, аўтар Алесь Пісьмянкоў. Жыццёпіс Алеся Пісьмянкова чапаць не будзем, зазначым толькі, што распачаўся ён у 1957-м, завершыўся – абарваўся – у 2004-м, верш сам старонка з яго жыццёпісу і напісаўся ў 1986-м годзе, задоўга да таго, як яго не стала. Чытаем верш.   Мой сад у снезе па калена, Азяб у золь і снегапад… Табе не холадна, Алена? Табе не холадна, Алена? Табе не хочацца назад?   Мой сад зусім не салаўіны – У ім ахрыплыя вятры, У ім рабіна ды каліна, У ім рабіна ды каліна – Вось і усе яго дары.   Мой сад пусцее без дагляду. Яго сячэ калючы град. Ён замаркоціўся без свята… Ён замаркоціўся без свята… Табе не хочацца назад?   Мой сад у снезе па калена. Над ім і золь, і снегапад… Табе не холадна, Алена? Табе не боязна, Алена? Табе не хочацца назад?   Мы прачыталі верш (прачыталі?!.), ён просты і нават празрысты, усё ў ім для слыху і разумення вядомае, аднак у яго простасці і празрыстасці ёсць нешта тое, што затрымлівае ўвагу, што надае вершу глыбіню і ў ёй тоіцца і для самога верша застаецца невядомым. Невядомае не адстароньваецца ад верша і тым больш яму не супрацьпастаўляецца, яно ў ім выяўляецца, выяўляецца не становячыся вядомым. Сваёй рытмікай, сваёй інтанацыяй верш блізкі песнаспеву, ён аголены, “зімовы”, у ім амаль няма чаго бачыць, слоў няшмат, яны паўтараюцца і суадгукаюцца. Так, слова “сад”, нідзе не выносячыся ў канцавую рыфму, не наўпрост рыфмуецца і наўпрост суадгукаецца са словамі “снегапад”, “назад”, “над”, “град”, “свята”, “дагляду” і нават “холадна”, у якім хаваецца не выяўленае і не вымаўленае ўголас слова “лад”; слова “каліна” далікатна суадгукаецца з моцна зрыфмаванымі між сабою словамі “калена” і “Алена” і выклікае нявымаўленую сінтагму “калі на”, ну і само па сабе красамоўнае імя Алена ў сваёй назоўнасці і суадноснасці дапасоўвае да сябе семантыку спадарожных слоў “але”, “на”, “не”, апошняе з якіх глыбока ўнетрана ў слове “снезе”, і, выходзячы за межы верша ў жыццёпіс таго, хто гэты верш напісаў, яднаецца з імем Алесь. Яно названае па-за вершам, а ў самім вершы ёсць яшчэ словы прысутныя і неназваныя, мы будзем мець з імі справу і таму назавем іх: гэта найперш слова “сляды” (той, хто ўваходзіць у сад, пакідае ў снезе сляды) і слова “ягады” (яны выспелі, і “рабіна ды каліна” іх дораць вершу).   Рыфмы і алітэрацыі ў вершы істотныя не самі па сабе, а тым, што яны намацваюць і абуджаюць уласцівыя вершу зместы. Верш і сам увесь змест, які дарэшты не выяўлены і не абвешчаны, чым больш ён (змест) выяўляецца, тым больш заступае за межы самога верша.   Словазлучэнне “мой сад” пераходзіць са страфы ў страфу, нібы ўсякі раз верш распачынаецца нанова, у кожнай страфе верша чацвёрты радок паўтарае трэці, пераймаючы тое, што ён перадае і зберагаючы такім чынам вымаўленае, а чацвёртая страфа амаль цалкам паўтарае першую. “Табе не холадна, Алена?..” – чытаем у трэцім радку апошняй страфы знаёмыя словы і, гатовыя іх паўтарыць, у чацвёртым радку спатыкаем раптам адрозненне: “Табе не боязна, Алена?..” Яно істотнае, яно ўзнікла з глыбіні самога верша, яно ім намацвалася і прадбачылася, арфаэпія слова “азяб” яго ўжо распазнавала. І тое, што ў апошняй страфе дзея­слоўнае “азяб” саступае месца прысутнасці прыназоўніка “над”, робіць “боязна” яшчэ больш з’яўным. Яно збіралася адпачатку і, застаючыся ва ўтоеным і з ім супадаючы, з яго паступова вылучалася. Утоенае – да часу невядомае і наймення не мае. Найменне набывае тое, што пачынае сябе распазнаваць і распазнавацца тым, што, дагэтуль разасобленае, збіраецца ў сваю, адно яму належную, суадносіну. Боязь як з’ява ўзнікае не раптам, яе выклікае і яе знаходзяць ёй тоесны змест акалічнасцяў, а ў самім слове “боязь”, што аб’яўляецца ў заключнай страфе верша, вымаўляюцца лексемы, што невядома адкуль узяліся, лексемы мовы, што яшчэ не сталася мовай ці перастала быць мовай, лексемы згадкі, што ўжо ні з чым не суадносіцца ці, калі суадносіцца, то з невядомай велічынёю: “бо”, “я”, “зна”. Выяўляцца – вымаўляцца: у садзе выяўляецца тое, чаго верш яшчэ не вымавіў.   І яшчэ апынаюцца прысутнымі і застаюцца неназванымі колеры: белы (снегу) і чырвоны (ягадаў). Яны прысутныя той прысутнасцю, што ўмалёўваецца ў краявід і не мае патрэбы ў атэстацыі. Атэстоўваць – вылучаць; вылучаецца тое, што яшчэ толькі аб’яўляецца і, аб’яўляючыся, пераходзіць з утоенага ў відавочнае. Тое, што ёсць, ужо мае сваю атэстацыю з сабою і ўтоенае захоўвае ў сабе.   Рабіна і каліна ў ягадах – завяршальная стадыя таго, што ў суадпаведныя поры аб’яўлялася квеценню, завяззю, выспяваннем, а цяпер аб’яўляецца ягадамі, таксама ў суадпаведную – апошнюю – пару. Зіма ў белым колеры, рабіна і каліна – у чырвоным, яны кантрастуюць адно з адным і адно да аднаго дапасоўваюцца, дапасоўваюцца глыбока, так, што белае становіцца чыстым белым, вольным ад прыналежнасці, а чырвонае чыстым чырвоным. Гэтыя колеры ведаюць нешта адно пра адно адпачатку і сустракаюцца наапошне і, сустракаючыся наапошне, робяць сустрэчу відушчай. У абодвух гэтых колераў ёсць яшчэ адзін кантраст – чорны, але ён супраць­леглы і абодвум ім іншародны: у іхняй пары яму няма чаго рабіць. Ён узнікае, калі яны знікаюць, і – наўзаем – калі ўзнікае ён, знікаюць яны.   У вершы дагэтуль разасобленыя словы складаюцца між сабою так, што набываюць моц закону: адно так яны маюць скласціся, і тое, што яны кажуць, адно так насампраўдзе ёсць. У вершы словы складаюцца ў закон, выяўляючы рэчаіснасць, для якой ён свой, і набываюць моц закону, наколькі гэтую рэчаіснасць выяўляюць. Увага яшчэ не можа яе разгледзець, але ўжо не можа і абысці.   “Над”, аднойдзенае ў апошняй страфе верша, знаходзіць сябе над садам, яго месцазнаходжанне ў абсягу, што вынесены за межы самога саду, і калі “ў”, прысутнае ў папярэдніх строфах верша, уласціва таму, што знаходзіцца як унутры саду, так і знадворку, то “над” у дадзеным выпадку аднаяўна вынесена ў знадворнае. У знадворным валадарыць надвор’е, сваё для кожнай пары, яно паводзіцца так, нібы ўсё залежыць ад яго, а яно ні ад кога і ні ад чога. Знадворнае відовішчнае: яно бачыцца, чуецца, адчуваецца і сцягвае на сябе ўсемагчымую ўвагу, аднак самае істотнае ўсякі раз адбываецца па-за ім і па-за ўвагай, так непрыкметна і незаўважна, што пра яго мы даведваемся, калі даведваемся, потым. Знадворнае шчыміцца і точыцца ва ўнутранае і, падслухоўваючы ва ўсемагчымыя слыхі ды падглядаючы ва ўсемагчымыя гляды, здагадваецца пра тое, што там адбываецца, і тады выносіць свае здагадкі на людзі і аб’яўляе ўголас. “Ахрыплыя вятры” аб’яўляюць здагадкі.   “У ім рабіна ды каліна…” – дрэвы, што атэстуюць зімовы сад, самыя не садовыя; садовыя пакінулі свае дары лету і восені, а рабіна і каліна вынеслі іх у зіму і ў зіме, у голым бязмежжы, ззяюць і сведчаць, што гэта іхняя пара. Зняволеніцы, але і абраніцы, яны ўсім паказваюць свой набытак, свой скарб, свае рубіны, што яны ніколі не паказалі б, калі б былі адно зняволеніцамі, паказваюць выснову, якую мае засвойваць разгорнутая ў знадворным рэчаіснасць.   Тое, чаму надаецца ўвага, набывае суадпаведную ёй вагу, а яна надаецца таму, што ўжо загадзя вагу мае, што вылучаецца са звычайнай, знойдзенай у раўнавазе, суадносіны. Вылучаецца, бо вылучана – той велічынёй, якой і захоўваецца раўнавага.   У вершы, калі ён праўдзівы, прысутнічае невядомая велічыня і адтаго, наколькі яна прысутнічае, ён праўдзівы. Яна больш, чым змест, яна першазмест, і першазмест усіх вершаў невядомая велічыня. Ёю яны распазнаюцца і ёю слушныя, да яе звернуты і ёю абумоўлены. У што мы ўслухоўваемся, калі верш чытаем ці згадваем верш на памяць? Так, у яе, у невядомую велічыню. Застаючыся ў вершы, яна па-за вершам, яна відушчая, але самой яе не відаць, дзякуючы ёй кшталты набываюць азначэнні, а словы найменні, аднак сама яна ўхіляецца ад найменняў і азначэнняў, і самае большае, што верш здольны зрабіць – выявіць яе прысутнасць. Пра што б ён ні быў, яго змест суадносіцца з ёю, астатняе ўмовы і акалічнасці, дзякуючы альбо насуперак якім гэта адбываецца.   Верш вынікае з суадносіны вядомага і невядомага: у ім невядомае ўводзіцца ў вядомае так, што застаецца не ўведзеным, і вядомае выводзіцца з вядомага так, што застаецца нявыведзеным. Пра што б ён ні быў, ён заўсёды застаецца дарэшты недатлумачаным, у ім прысутнічае тое, што, разгортваючы прастору для вытлумачэння, само ім не схопліваецца, што схопліваецца, дык гэта вестка: тое, што перастала ўжо быць невядомым і яшчэ вядомым не сталася. Верш ведае вестку.   Яны ўваходзяць у сад, як у веду, якая ведае іх глыбей, чым яны самі. Ведай не валодаюць, у веду ўваходзяць і, адкрываючыся ёй, адкрываюць яе. Яна не ўкладаецца ў меру мовы і асягаецца не мовай, а суадпаведнасцю. Быць – ведаць: мы ведаем суадпаведнае таму, чым ёсць. У вершы вымаўляюцца суадпаведныя словы і самі вымаўляюць у ім суадпаведнае.   Вось малюнак, што вынікае з верша: зімовы сад, глыбокі, “па калена”, снег, і яны – ён і яна – удваіх ідуць па цаліку ўглыб. Пытанне: як ідуць? Як ідзе ён і як ідзе Алена – побач з ім? перад ім? за ім? Якая суадносіна месца і зместу ёй найбольш адпавядае? Пра гэта ў вершы нічога не гаворыцца, але самі з’явы і постаці, беручы ўдзел у суадносіне выяўленага і вымаўленага з нявыяўленым і нявымаўленым, знаходзяць узаемапаразуменне і ўзаемараўнавагу. Як ідзе ён і як ідзе Алена? Яна ідзе ўслед, уступаючы ў яго сляды, яны супадаюць слядамі, ён кожным следам уступае ў невядомае, яна ў вядомае, здабытае ім: узаемапаразуменне і ўзаемараўнавага здабываецца ў хадзе. Не яна вядоўца ў гэтым падарожжы і нават не ён, яно вынікае з той суадносіны, з якой ён сам вынікае сабе невядомым, а яна вядомай сабе застаецца. І калі ён, заглыбляючыся ў невядомае, можа з ім усё больш супадаць, яна названая і невядомаю стацца не можа. Ён ідзе дакульмагчыма, яна – дакуль ён, і дакульмагчыма яе сляды супадаюць з яго слядамі. За выяўленым і вымаўленым у вершы прысутнічае нявыяўленае і ня­вымаўленае. За нявыяўленым і нявымаўленым невыяўнае і невымоўнае, і тых, хто ідзе бездарожжам, арыентуючыся па захаваных унутры іх саміх картах, ведае адпачатку.   Сляды сведчаць: падаючыся ўслед за тым, хто ідзе, яны захоўваюць у сабе вектар звароту і дарогу назад ведаюць на памяць, і пакуль той, хто іх пакідае, ідзе, не могуць дарэшты апынуцца пакінутымі. Сляды ўпісваюцца ў краявід зімовага саду, сад “мой”, і яны гэтаксама “мае”, і калі некалі той, хто іх пакідае і не можа дарэшты пакінуць, зверне на іх увагу і возьме, падаючыся ў адваротным кірунку за арыенціры, яны застануцца ў садзе як дадатак да яго “дароў”, як сведчанне, што ён не пакінуты, як знак прысутнасці ў ім таго, для каго ён “мой”.   Сваё (“маё”) тое, што я маю і ведаю. І ведаю і маю настолькі, наколькі яно мае і ведае мяне. Тут, у вершы, яно не роўнаістотнае і з “я” суадносіцца не аднолькава, і таму, што з “я” суадносіцца неаднолькава, сведчыць, што “я” гэтаксама мае свае ўзроўні і сваю суадносіну з велічынёю, для якой само з’яўляецца “маім”.   Той, хто ідзе, уводзіць у сад сваю прысутнасць, і сляды, выдрукоўваючыся ў снезе, яе ўвідавочніваюць. Снег тая субстанцыя, дзякуючы якой сляды ўваходзяць у сад і, уваходзячы, увідавочніваюць зварот, яго магчымасць скіроўвацца назад, да зыходу, у пачатак. Снег – субстанцыя свята, аднак свята, асіметрычнага таму, у якім некалі яны былі, і сцежак туды няма. Той, хто ідзе ў зімовы сад, вядзе з сабой нейкае, яму невядомае, парушэнне і вядзе датуль, пакуль хада доўжыцца, пакуль яе не пярэйме зварот.   Сад – адлюстраванне суадносіны, у якой яны маюць сябе, аднак у ёй самой, у суадносіне, цяпер адбываецца нешта, з-за чаго Алене і холадна, і боязна, і з-за чаго ў ёй, у суадносіне, яны перастаюць мець сябе, самім сабе вядомых і самімі сабой вядомымі. “Ахрыплыя вятры” вынікаюць з гэтага нешта, яны вынікаюць з прагалу і з голасам маюць нятоесную суадпаведнасць, і сад у  л ю д с к і м  смутку.   Застаючыся на тымсамым месцы, сад змяняецца так, што ён і яна апынаюцца скранутымі з месца; цяпер сад у той змене, у якую ён і яна ўваходзяць.   Зімовая змена вылучаецца з чарады іншых зменаў і з імі найменш суадносіцца. Яна ў той канчатковасці, пасля якой можа настаць адно новы пачатак. Канчатковасць па-свойму дасканалая: яна займае абсягі і вымалёўваецца ў краявіды, а тое, што мае настаць, схавана і месца не мае.   “Ахрыплыя вятры” выгаворваюць тое, чаго не вымавілі ні спеў, ні голас. Спеў і голас вымаўляюць свае, суадпаведныя ім, кшталты, яны іх вымавілі і забралі з сабой, тое, што выгаворваюць “ахрыплыя вятры”, – прагал, правал, страта. Яны памятаюць сваё – яно іх не, шукаюць – і не знаходзяць, клічуць – яно не адгукаецца, і самі апынаюцца страчанымі. Яны выгаворваюць тое, што ўжо і не хоча выгаворвацца, – апошняе, і выгаворваюць праз сілу: у ім ёсць тое неабходнае, што мусіць выгаворвацца дакульмагчыма.   Пакуль сляды доўжацца, пройдзенае не становіцца мінулым; мінулае тое, што адымаецца, а яно тут дадаецца і ідзе след у след за імі. Можна сказаць, што яны (сляды) ўводзяць мінулае туды, куды ўваходзяць самі, але датуль, пакуль яны ўводзяць яго туды, куды ўваходзяць самі, самі туды ўвайсці не могуць. Калі паэт, суадпавядаючы той сваёй іпастасі, што ўведзена ў верш, кажа: “Ён замаркоціўся без свята”, то тут ён саступае ў іпастась сваёй спадарожніцы. “Мой” сваё і “табе” сваё – займеннікавыя азначэнні, і паміж імі свае суадносіны. Тое, да чаго дапасоўваецца займеннік “мой”, не пакідае слядоў, наадварот, само становіцца месцам, куды сляды сцягваюцца і дзе пакідаюцца, у дадзеным выпадку – сад. Той, да каго дапасоўваецца займеннік “табе” (у дадзеным выпадку да Алены), сляды аддаюцца, а ёй было б лепш іх не мець. У яе свой след – і ён цяпер супадае з яго следам, у яго свой лёс, і ён цяпер супадае з яго лёсам так, што ягоны лёс становіцца ейным. Не было б яе, наваколле ўраўнялася б і падарожжа  т у д ы  не змагло б адбыцца.   Яны ўводзяць у сад супярэчанне, і яно выяўляецца ў ім. Яно шматмернае, і займае кожнага ў суадносіне да ўсіх і ўсіх у суадносіне да кожнага, і наўпроставага вырашэння не мае. Магчыма, гэтым разам яны павернуць назад і выйдуць з саду, аб’яўленая і не вырашаная супярэчаннем суадносіна выпадзе з саду ўвагі, аднак, і выпаўшы, усё адно застанецца і будзе чакаць сваёй пары, каб аб’явіцца і вырашыцца.   Кшталт, які перадае слова “замаркоціўся”, афарбаваны ў колер змроку, у колер, што, гусцеючы, становіцца цемнатой, чарнатой, колерам, супротным белі і чырвані; ён (змрок) яшчэ не стаўся гэтакім, але гатовы стацца і, магчыма, ужо стаецца, і таму, што гэта гэтакі колер, Алене ў ім боязна.   У параўнанні са сваімі ранейшымі кшталтамі зімовы сад іншы, і постаці, што ўваходзяць у яго, становяцца іншымі. Яны маюць стацца іншымі: не становячыся, яны не змогуць увайсці, і не ўваходзяць яны настолькі, наколькі не сталіся іншымі. У ім (у садзе) ёсць тое, чаго не было ў іншых садах, у якія яны наведваліся дагэтуль, у ім ёсць  н я м а. У ім яны бачаць тое, чаго дагэтуль не бачылі, і тое, чаго не чулі дагэтуль, чуюць, у ім яны маюць сябе (ці пачынаюць мець) гэтакімі, якімі не мелі. Н я м а  вынікае з таго, што было. Яны ўваходзяць у вынік.   У ім (а калі ў іх, то ў кожным па-свойму) высноўваецца нешта, што ўжо не ўмяшчаецца ў фармаце ранейшай узаемаадносіны і вядзе за межы яго самога і іх саміх. Што? Яно неад’емнае ад яго і ад іх, аднак яно іншай спеласці, іншага выспявання і наймення яшчэ не мае. Яны і кіруюцца ў зімовы сад таму, што ён, пусты і ніякі, найбольш суадпавядае таму, чым самі яны яшчэ не сталіся. Розныя, яны тоесныя і разам скіраваны туды, дзе няма розніцы і няма тоеснасці.   Тое, куды яны ідуць, неабходнае: яго нельга абысці. Яно настае само, гэта тое н я м а, што паўстае з  ё с ц ь, ё с ц ь,  вывернутае на левы бок, у зіму з лета, з містэрыі Купалля ў містэрыю Калядаў. Двое, яны кіруюцца ў адлюддзе, туды, дзе нікога няма. Навошта ім гэта? Іх вядзе туды ім уласцівая неабходнасць, яна адна ведае, як туды дайсці, і вядзе выяўляючыся, даводзячы і адкрываючы вандроўцам, што канчатковая мэта вандроўкі ў іх саміх. Яны ідуць, слухаючыся яе і спазнаючы, навошта яны ідуць. У вершы дзеецца, утоеная ад вачэй, містэрыя, дзеецца, не пытаючыся ў іх на гэта дазволу: недзе там, у глыбіні іхніх існасцяў, яна ўжо займела на гэта дазвол і згоду. Верш у яе прысвечаны і ў яе прысвячае.   Нікому не выпадае нікуды спяшацца: далёкае ўвайшло ў сад і ў ім спынілася; нікому не выпадае ў што б ні было ўмешвацца і перапарадкоўваць, што б ні было, на свой лад: усё ўслалася чысцінёю і ёй асвяцілася; нікому не выпадае рабіць ніякіх высноў: верш займеў сваю мэту, і тое, што мае стацца, разгортваецца і выяўляецца само. Верш істотны тым, што вымаўляецца само, і менавіта з таго, што само хоча вымавіцца, вынікае верш. Сад увайшоў у зіму, а яны ў сад уваходзяць, каб яно вымавілася.   Зіма не мае таго, што мелі іншыя – папярэднія – поры, і, у параўнанні з імі, нямая. У вершы аднаходзіцца тое, што для гаварэння, паселенага ў абсягах дадзенасці, апынаецца нямым. Перш чым пачне вымаўляцца верш, паэт мае стацца нямым.   Застаючыся сваёй прысутнасцю ў абсягах прасторы і часу, яны кіруюцца за межы прасторы і часу, і арыенцір, які не дае ім згубіцца і зблытацца ў навакольных выявах, унутры іх. Яны настаюць знутры сябе, і тое, што ўчора было імі, сёння апынаецца знадворку пры ўмове, што самі яны застаюцца з тым, што ўнутры. Аднак яны ў дарозе – адымаюцца і дадаюцца і маюць сябе адразу ва ўнутраным і знадворным. Тое, што ўнутры, ведае дарогу ў наступнасць, тое, што знадворку, – назад, у зварот.   Нібы наштурхоўваецца на перашкоду, верш знаходзіць сабе прыпынак, радкі паўтараюцца, і пытанні, звернутыя да Алены, застаючыся тымісамымі, глыбеюць: яны ўжо ўгадваюць адказ і, трымаючыся ад яго на магчымай адлегласці, агучваюць яго. Верш знаходзіць сябе ў прыпынку і здабывае ў ім сабе неабходную раўнавагу. Яшчэ не ўсё вымавілася, а вымавіцца – раўнавага парушыцца, і ён (верш) страціць сябе. Яму гэтаксама боязна, і калі Алене боязна таго, чаго яна яшчэ нейкім чынам не ведае, то яму таго, што ён ужо нейкім чынам ведае: бояз­на – бо я знае нешта, што не адважваецца вымавіць.   Верш – жывая з’ява, і мае што паведаміць. Што тычыцца вытлумачэння, яно адбываецца, калі ўчытваецца ў верш, услухоўваецца ў верш, уваходзіць з ім у размову ці, больш дакладна, у суразмову: яно адпачатку прысутнічае ў вершы як яго дадзенасць і ўласцівасць.   Зварот магчымы адно ад, якім бы яно ні было, дасягання, і ці не ёсць дарога ў сад для тых, хто ідзе, увядзеннем у яе звароту, настойлівай і пастаяннай дарогай назад? Яны двое: з ім, усё болей падаючыся ў невядомае, з ёю ўсё больш назад? Яны ўзаемаёсць, узаеманалежаць, узаемазалежаць, дарога ў сад вынікае з іхняй узаемаадносіны, знутры іх, яны ёю пакліканыя, і з самага пачатку спалучана з тым супрацьдзеяннем, якое мусіць пераадольваць, каб дзейсніцца. Яе інтэнцыя кіруецца да, інтэнцыя супрацьдзеяння – ад, яно ўласцівасць самой дарогі, без яго, супрацьдзеяння, як бы ні спяшалася, яна застаецца на месцы і пакуль яна застаецца на месцы, свята апынаецца па-за тымі, хто зараз ёю ідзе, яны па-за ім.   Хіба зварот магчымы адно ў пройдзенае? Той, хто вяртаецца ў пройдзенае, супадае са сваімі слядамі: яны для яго павадыры; для таго, для каго павадыры зместы, разгортваюцца невядомыя абсягі, на якіх той, хто ідзе, не пакідае слядоў, а згадцы – вядомыя.   Сад зімовы, і, як у сад, у верш усяляецца самота. Словы нечага не знаходзяць і, каб знайсці тое, без чаго адчуваюць сябе пакінутымі, паўтараюцца: паўтарацца – вяртацца назад, у вядомае назад. Аднак яго там не аказваецца, ці, калі аказваецца, то яго адсутнасць. “Мой сад зусім не салаўіны”, – самасведчыцца верш, згадваючы іншую пару і твор іншага творцы: словы, паўтараючыся, выпытваюць у гуку водгук і, не знаходзячы ці знаходзячы не той альбо адно часткова той, што ім суадпавядаў бы, пачынаюць спяваць і жаліцца.   Ужо і яшчэ прыцягваюцца адно да аднаго, не могучы ні адасобіцца, ні супасці; далёкае і блізкае захопліваюцца адно адным, не могучы ні атаясаміцца, ні разысціся; і словы, што вымавіліся, збіраюцца ў паўторы, каб, выяўляючы тоесамае зноў, выявіць тое, што вымавіцца не можа.   Рабіна і каліна – асіметрычныя постаці ў садзе. Але сад цяпер і сам у асіметрыі – у зіме, і ў ёй выяўляе тое, што дагэтуль утойвалася і паспявала, – ягады рабіны і каліны. Гэта дзівосныя дарункі, апошнія, яны не маюць кошту, і ўсё наваколле аддае ім сваю ўвагу і дзівуецца ім, і, пэўна, ён і яна ў сваёй зімовай, а таму таксама асіметрычнай, вандроўцы кіруюцца якраз на іх. Яны, гэтыя ягады, адрасуюцца ўсім і некаму, і, давяраючы суадносіне зместаў, закладзеных у вершы, мы немінуча прыходзім да здагадкі, важчэйшай за выснову, што ў вершы ўжо вымаўлена імя таго, каму яны адрасаваны ў прыватнасці. Яны адрасаваны “табе” – Алене. Сад “мой”, а дарункі, у якія ўклаўся сад, – ёй. У рабіны і каліны з ёю глыбокія і помныя суадносіны, і ў зіму, у якую яна ўваходзіць, яны пара за парою ўвайшлі са свята, на якім былі разам з ёю, а можа, нават адно. Свята застаецца ў глыбіні, і з глыбіні дарункі.   Той, хто кажа “Мой сад у снезе па калена”, суадносіцца з садам і атаясамляецца з дрэвам, перажываючы стан і становішча, у якім яны (сад і дрэва) знаходзяцца. Суперажыванне – сама ўласцівасць паэзіі, і здольнасць да суперажывання – сама ўласцівасць паэтычнай творчасці.   Ягады рабіны і каліны – індыкатары надвор’я, у якім апынаецца і ўжо апынуўся сад. У суадносіне з імі Алена гэтаксама індыкатар таго, што адбываецца ў садзе, а ў ім адбываецца нешта, што пакідае яе сам-насам з невядомасцю. Сад “мой”, і Алена больш, чым “мая”, аднак ёй у гэтым маім і холадна, і боязна. Той, хто атаясамляўся з ёю, і з кім яна атаясамлялася так, што двое былі адно, перастае быць такім і ўжо не абараняе яе ад таго, ад чаго ёй холадна і боязна: ён ад яе адымаецца, і сам пра гэта яшчэ не ведае. (Холадна і боязна адно ёй, ці гэта яна, як індыкатар, улоўлівае змены ў надвор’і, агульным для яго і яе?!.) Тут, дзе яны апынаюцца, яны апынаюцца ўпершыню, і такімі, якімі ёсць тут, таксама аказваюцца ўпершыню. Ёй холадна ад невядомага холаду і боязна не проста невядомага невядомага, а невядомага, што настае з вядомага і што, настаючы, перастае суадносіца з ёю. Сад памятае свята, людзі – таксама. Памятаць свята не азначае яго мець і ў ім быць, хутчэй, наадварот, – не мець і не быць. Той, каму яно памятаецца, ад яго адняты, і – наўзаем – яно аднята ад яго, але аднята так, што застаецца. Свята святое, яно памятаецца само, і, з-за таго, што яно становіцца адсутным, усё астатняе, да чаго яно мела дачыненне, а яно мела дачыненне да ўсяго, да свету, становіцца самотным – недастатковым і лішнім: у недастатковасці лішак, у лішку недастатковасць, і тое, што мае сябе, апынаецца само і мае сябе ў самоце. Выйсці з яе – выйсці з сябе: сад утойвае выйсце.   У свята свае вымярэнні: адымаючыся – дадаецца, застаючыся ў мінулым – апынаецца ў наступным, стаўшыся ўжо, стаецца яшчэ і, памятаючыся, аб’яўляецца як магчымасць, якую належыць асягнуць. У свяце пераўзыходзіцца мяжа між унутраным і знадворным, мінулым і наступным, вядомым і невядомым, і двое адно аднаму не двое і не адно, а – сустрэча.   Свята – вядома-невядомая велічыня, усе рухі скіраваны да яго, і ўсе поры часу вядуць да яго, але хіба ў тым, што скіравана да яго і вядзе да яго, яно адсутнічае? Калі б адсутнічала, рухі не ведалі б, куды кіравацца, а поры часу, куды весці, калі б прысутнічала, не мелі б у гэтым патрэбы. Яно адсутнічае сваёй адсутнасцю і прысутнічае сваёй прысутнасцю, і ў завяршальнай пары, дзе яно мусіць знайсціся дарэшты, яго не аказваецца зусім. Тое – яно не тое, не ёсць, а  ё с ц і ц ц а, і, прыналежачы ўсім прыналежнасцю, у якой яны маюць спраўдзіцца, выяўляецца не як дадзенасць, а як вестка, што мае дацца і ўзяцца.   Сваёю, адно ім уласцівай хадою, са свята яны ўваходзяць (уводзяцца) ў неабходнасць. У ёй свой лад – “холадна”, свая ёсціна, якую, каб распазнаць, трэба перажыць. Усё больш узмацняючыся, набіраючы па ўнутранай шкале дакульмагчымыя адзнакі, нешта ў іх, незалежна ад іх, пярэчыць гэтаму распазнанню і нешта, таксама ад іх незалежна, змушае ісці ва ўсё большую глыб.   У параўнані з іншыі садамі, ці кшталтамі, зімовы сад страчаны, усё тое, чым вызначаліся іншыя кшталты, у яго аднята. Чым вызначаліся іншыя кшталты? Тым, што мелі, і тое, што яны мелі, было “маё”. “Маё” ў зімовага саду аднята, аднята не абы-калі, а ў сваю пару, не раптам, а паступова, не прымусова, а ў згодзе з самою ягонай існасцю: адымалася яно – адымаўся ён, становячыся для “маё” ўсё больш страчаным. Страчаны, пакінуты ўсімі кшталтамі сад становіцца месцам сустрэчы зместаў. Распазнаючы і асвойваючы па дарозе ўмовы, што не фармулююцца, а выяўляюцца, ён і яна ідуць у сустрэчу – у страту, што мае ўсё.   Як увайшлі рабіна і каліна, зімовы сад – свята, у якое належыць увайсці. Каб увайсці ў свята, належыць стацца суадпаведнымі яму, гэта азначае, нешта набыць і ад нечага пазбыцца альбо з нечага выбавіцца. Што набыць і ад чаго пазбыцца? Для таго, хто ўваходзіць у сад, яшчэ не выснаваўся адказ, але пытанне, што мае свой кшталт у вершы, кранае ноту, што азываецца жалем. Магчыма, усё і ўсяго. Адказ мае настаць з самой існасці верша і, магчыма, для іх – для постацяў, што ўселены ў верш – ужо настае.   Пакуль хада доўжыцца, пройдзенае не стаецца пройдзеным дарэшты, яно адсоўваецца, і ўсякі раз апошні след апынаецца перад мяжой. Той, хто ідзе, вядзе з сабою мяжу, якая не пераступаецца слядамі. Сляды дадаюцца адымаючыся, і мяжа з тым, хто яе вядзе, гуляе ў гульню, правілы якой ён забыў і якія мае згадаць ці нанова вынайсці.   Град “калючы”, ён нарываецца знадворку, стукаецца і “сячэ”, і ключоў ад саду не мае. Схаваныя і захаваныя, яны ў ім самім, пад наглядам (і даглядам) той суадносіны, якой ураўнаважваецца знадворнае і ўнутранае.   Я і маё суадносяцца між сабою, як ягады рабіны і каліны са сваёй квеценню. Адпадаючы (ападаючы), квецень супадае з ягадамі так, што перастае быць: гэта адно і тое ж, уведзенае ў розныя поры. “Мае” для саду, ягады аднятыя ад яго настолькі, што самі ўжо маюць у сабе ягонае “я”, некалі, магчыма, яно пачне з іх выяўляцца. Тое, што мае супасці з “я”, мае супасці, сябе не маючы.   Вядомае – “маё”: у ім яно мае і кшталт, і меру, аднак яно мае сябе і ў невядомым і ў ім не мае ні кшталту, ні меры, і таму, што яно (вядомае) ў ім (у невядомым) ёсць, ён і яна ў дарозе.   Той, хто сябе знаходзіць, знаходзіць сябе ў суадпаведных акалічнасцях, і ў тым, што верш выяўляе, паэт знаходзіць сябе, а “я” мае самазнаходжанне. Куды б яно ні змяшчалася, самазнаходжанне ўсякі раз тут і ў вершы распазнаецца і атэстуецца.   Верш распачынаецца адразу, без усялякага ўступу, як адразу правальваюцца ў снег сляды, і завяршаецца – нібы яшчэ намерваецца распачацца. Так, у ім ёсць пачатак і канец, аднак у той ёсціне, з якое ён вынікае, няма ні канца, ні пачатку, а ёсць судакрананне з іншым вымярэннем. Судакрананне з іншым вымярэннем – карэнне для верша: наколькі ён суадносіцца з ім, настолькі змястоўны – змястоўны сабой.   Што не згадваецца ў вершы і што не аб’яўляе ў ім сваю прысутнасць, дык гэта сонца, яго ў ім няма, яно засталося ў іншых порах. Было б – сам верш загаварыў бы па-другому і сад не маркоціўся б – не афарбоўваўся б у колер змроку. Адно рабіна і каліна ўтрымліваюць яго ў тым, што выспела, захавалася і апынулася тут, – у ягадах, ды яшчэ сніць снег: абудзіцца – растане. Сонца па-за межамі верша і па-за межамі саду, але з садам і з вершам: усе ўтоеныя інтэнцыі скіроўваюцца да яго. Аднойдзецца – адамкнуцца сховы і вернецца свята: ключы ад яго ў яго.   Верш ведае таго, кім вымаўляецца, знутры: у вершы паэт самаатэстуецца. “Зімовая” самаатэстацыя адметная тым, што ў ёй ён адасабляецца ад усіх сваіх усемагчымых набыткаў – кшталтаў, у ёй ён апынаецца не тым, ч ы м  ёсць, а тым, ш т о  ёсць, і ў ёй, усё яшчэ не адасобіўшыся, а адасабляючыся і ўсё яшчэ застаючыся тым, ч ы м  ёсць, падстаўляе сябе небяспецы. Так падставіла б сябе небяспецы дрэва, калі б яно ўвайшло ў “золь і снегапад”, яшчэ не адняўшыся ад свята.   “Табе не хочацца назад?..” Назад – гэта дадому. Зварот памятае дарогу туды, сляды паказваюць, і калі б насампраўдзе яны падаліся назад, Алена была б вядоўцаю – першай. Дом не проста месца, у якое ўселена пэўная пабудова, а месца, у якое ўселена суадносіна, дзе яны сябе маюць і аднаходзяць. Яны вядуць яе з сабою, і на ранейшым месцы дома ўжо можа не аказацца. Так, ідучы туды, дзе яны яшчэ не былі, яны гэтаксама скіроўваюцца не куды-небудзь, а дадому. Дом не ў вядомым і не ў невядомым, а ў тым вядомым, што захоўваецца ў невядомым і з яго вынікае. Захоўваецца – ахоўваецца. Зімовы сад – пакінуты дом: пакінутасць усялілася ў яго краявіды, і пакінутасцю ён ахоўваецца. Нішто знадворку не можа ў яго ўвайсці і нішто знутры выйсці. Гэта ахоўная пакінутасць, дагляд, што мае да ўсяго дачыненне.   У з’яве звароту пройдзенае праходзіцца так, што апынаецца вернутым і нанова набытым, і яно апынаецца гэтакім не таму, што хада скіроўваецца назад, а таму, што само пройдзенае не застаецца ззаду. Зварот – хада ў хадзе, і ўсчынаецца адразу: калі асягаецца да, асягаецца і ад, і наколькі асягаецца да, настолькі – ад. Знадворку зварот вяртае тых, хто ідзе, туды, дзе яны былі, знутры – тым, хто ідзе, вяртае тое, што яны даносяць з сабой і чым выяўляюцца: з’яўляе ім тое, што яны прад’яўляюць. Яны даносяць яшчэ не ўсё і выяўляюцца не зусім, і зварот, адступаючы, вядзе іх далей, а свята застаяцца ў прад’яве.   Невядомая велічыня, якою істотны верш, з’яўляецца невядомай для той вядомасці, якою істотная думка, і думкай не асягаецца. Думкай чытаюцца сляды, упісаныя ў неруш снегу, сама неруш слядамі не асягаецца, яна наогул не асягаецца якім бы ні было асяганнем, калі асягаецца – перастае быць такой. Сляды ў дарозе, і думка ў дарозе, яна (яшчэ і ўжо) не самадастатковая, каб стацца самадастатковай, мае выйсці са сваёй вядомасці – стацца вернутай ёсціне.   Вымаўляючыся, верш адпачатку нешта вытлумачвае – вытлумачвае тое, што, не вытлумачанае думкай, не сталася набыткам вядомасці і свядомасці, і вытлумачвае ў меру, у якой спраўджваецца і сам. Парушаная мера выхіляецца ў недахоп і ў лішак – у дадзенасці, што, навідавоку пярэчачы адно аднаму, усякі раз насампраўдзе пярэчаць ёй. Што да вытлумачэння, якое набывае вагу з увагі да верша, – гэта пост-верш. Яно выводзіць верш з абсягу вымаўленасці і ўводзіць у абсяг, дзе зместы, прысутныя ў ім, распазнаюцца – становяцца набыткам вядомасці і свядомасці. У вытлумачэнні верш угадвае, чым ён ёсць і становіцца вершам нанова, альбо: само вытлумачэнне, спраўджваючыся, становіцца вершам нанова. Вытлумачаны верш – прачытаны верш: у ім гук набывае водгук, а словы – змест.   Верш творыцца, суадносячыся з невядомай велічынёю, І, суадносячыся з невядомай велічынёю і вершам, творыцца вытлумачэнне.   Вядомае ніколі не ёсць вядомым дарэшты, і невядомае ніколі дарэшты не ёсць невядомым: у іхняй, адзінай для іх, ёсціне збіраюцца і выспяваюць узаемасупротныя – узаемасуразумныя – чыннікі: у невядомым – вядомае, і невядомае ў вядомым. У  і м  ёсць  я н а, у  ё й – ё н, і таму, суадносячыся адно з адным і з усім, яны здольныя пераўзыходзіць і – пераўзыходзяць – сябе. У суадносіне прысутнічае зварот.   Тое, што распазнаецца думкай і асвойваецца свядомасцю, становіцца вядомым – вядомым так і настолькі, наколькі і як асвойваецца і распазнаецца. Вядомае мае кшталты: у ім тое, што ёсць, апынаецца вернутым. Каб стацца вернутымі, ён і яна падаюцца з вядомага ў невядомае. У ім (невядомым) захоўваецца тое, што іх і сам свет ведае адпачатку, – сваё: яны падаюцца ў пачатак, каб стацца сваімі сабе і свету. Сваё – першаведа: перш, чым свядомасць пачала распазнаваць і асвойваць свет, сваё ўжо свет мела.   У вершы думка не адасабляецца ад згадкі і гэтай сваёй неадасобленасцю істотная. Словы ў ім услухоўваюцца ў цішу і ад таго, наколькі ёй паслухмяныя, наколькі суадпаведныя, настолькі ўведваюць вестку. Яны вынікаюць з услухоўвання, з увагі прысутнага да сутнага, і ціша не ёсць адсутнасцю якога б ні было маўлення, а маўленне, у якое належыць услухоўвацца. Увага – бязмоўная малітва. У вершы нехта вымаўляе малітву.   Суадносячыся з садам, кшталты адымаюцца і дадаюцца: усе кшталты адразу сад не можа мець і мае ўсякі раз суадпаведны. Ягады тое апошняе і выніковае, што асягае і мае сад: у іх ён мае свой скарб, сваю сутву, сваё аднойдзенае “я”. “Вось і усе яго дары”, – гаворыцца ў вершы. Ён сам увесь у гэтых дарах.
 
Лі Хэ (№81)
Пераклад Леаніда Дранько-Майсюка. Пра пустэльніка Джао Шэна Складаная вельмі кухарства навука, Аднак жа навукай валодае гэтай Старэйшая жонка – карэнне бамбука На блясе высмажвае добра нагрэтай.   І жонка сярэдняя з працаю цяжкай Таксама спраўляецца, не наракае – Таўчэ яна рыс таўкачом, і, як яшма, У ступе той рыс калярова іграе.   Зіма на парозе, і Джао Шэн рана Яловае голле збірае, а сонца І мох, і кару сагравае платана, І меле праменне ў крынічных жаронцах. У працы такой ці ў такой прагулянцы Стаміцца не дзіва (пустэльнік калі вы!) – Ён спіць, спачывае ва Ўсходняй альтанцы Прыгожы, здаровы і вельмі шчаслівы.     Сяньжэнь Ператварыўшы мур у сяміструнны цынь, Сяньжэнь – жыхар нябёс і вечны, і высокі – Пільнуе фенікса і ў ранішнюю стынь З Паўднёвых гор здзімае ўніз аблокі.   Алень з крыніцы п’е – ідзі і паглядзі… І паглядзі, як рыба ў моры грае скрыта… Не вер паэтам – тым, што ў час цара Удзі Цвіценне персікаў уславілі нібыта.     Уначы сяджу і спяваю Куды каня начны віхор панёс? Заходні вецер кінецца ў фіранку… Дзе Млечны Шлях – там і Вялікі Воз, І я адна маркочуся да ранку,   І “Думы доўгія”1 пяю, і лёс Адзіны знае, што пяю для мужа… Венера свеціцца на ўсходзе дужа; Світанак набліжаецца, як сцюжа – Конь шэры майго мілага панёс.     На другі год Джанхэ Аблокі, вецер і пшаніца… У Гуаньджуне світак шмат, Якім ніколі не знасіцца, А ў Гуаньдуне – акурат   Няма чыноўнікаў, якія Здзіраюць плату за наймо. І бык пастаўлены ў ярмо Араць камлыжыны цяжкія…   Сяляне тут сям’ёй вялікай… Я сто манет прашу ў казны, Каб шчыра заплаціць музыкам За кветкі белыя вясны.   Ці з лесу дзікага, ці з неба Дух Божы з’явіцца за стол Паснедаць – вынікла патрэба… І апушчуся я на дол,   Вымольваючы даўгалецця… І ў гэты час, як бык арэ, Сем зорак  перакруціць вецер, Чан Э  прыгожая памрэ.     Песня пра лютага тыгра Убачыўшы тыгрыны ладны след – Суціш хаду сваю і хваляванне, На дзіду плюнь і выкінь арбалет, І болей не хадзі на паляванне.   Бо ён – скала, бо камяніца ён, Умацаваны спрытам год каторы… У злосці тыгр, вядома ўсім здавён, Хвост, нібы сцяг, ускідвае ў прасторы.   І з мора Ўсходняга славуты Хуангун, Што мог звяроў уціхамірваць сэрцам, Нясе ў душы спалох, нібы валун – Баіцца ноччу з тыграм тым сустрэцца!   А нейкі просты чалавек Ню Ай, За тыдзень не адолеўшы хваробу, Стаў тыграм і хапіў тут цераз край – З’еў брата роднага, нібыта антылопу. І тыгру Беламу, які з травы Жыве адной, Ню Ай прамовіў крыва: “Ты меч драўляны, а не баявы… Ты гром фальшывы, бо грыміш маўкліва…”   Пачуў Канфуцый ля Тайшань-гары Жаночы плач аб горы-адзіноце: “Сям’я мая прапала без пары У пашчы лютай, у ікластым роце!”   Чыноўнікі (о, палахлівы люд!) Загад улады: “Знішчыць людажэра!” – Не выканаюць, хоць забіся тут… Баяцца ж тыгра лютага, халера!   Ад перакладчыка: Лі Хэ (790 – 816) – кітайскі паэт; з трагічнасцю ягонага кароткага жыцця і з празрыстай шчырасцю ягонай творчасці, магчыма, сугучнае беларускае ўяўленне пра лёс. Падрадкоўнікі вершаў і неабходныя для перакладу тлумачэнні падрыхтавала Алена Раманоўская. Я шчыра ўдзячны спадарыні Алене за дапамогу.