…Мова валодае незвычайнай жывучасцю…
І я ўпэўнены – беларуская мова
ніколі не знікне…

— Ігар Шклярэўскі
1
 
Рыгор Барадулін
ПРАШУ…

Усятрымца ўсяісны,
Дазволь
Затрымацца на грэшнай зямлі.
Моцы дай
Вытрываць боль,
Ад якога пытанні ўзыйшлі.
Для чаго
Я прыйшоў
І калі
Адпусцяць на волю душу,
Агарчэлую ў палыне,
Падказаць аднойчы прашу.


Хоць і не мне…
10.ХІ.2012
 
Уладзімір Някляеў. №68
На гэтым тыдні прапануем да вашае ўвагі апавяданне Уладзіміра Някляева "Цар зямлі" з нізкі "Шляхі выпадковыя", што пабачыла свет у свежым 68-м нумары "Дзеяслова".


Цар зямлі Лапік зямлі, на якім Тодар Цыркун зляпіў з аполкаў ды фанеры сваё лецішча, дастаўся яму выпадкова. Яшчэ за савецкім часам у міністэрстве фінансаў, дзе ён працаваў рэвізорам, стварыўся дачны кааператыў «Фінансіст», у які Тодар не збіраўся ўступаць, бо лецішча яму без патрэбы было, а Салівей, швагер ягоны, прапанаваў: «Вазьмі зямлю, я лецішча сабе збудую, а ты будзеш на шашлыкі да мяне ездзіць». Ну, швагер, якая ні ёсць, а радня, брат жонкі, дык тая прычапілася: «Вазьмі, вазьмі…» – Тодар і ўзяў. І гэтакі файны ўчастак у шэсць сотак па жэрабю яму выпаў – якраз паміж лесам і возерам. Тодар нават пашкадаваў, калі ўбачыў тую прыгажосць, што за нейкія шашлыкі яна швагру дастанецца. Дык нічога швагру і не дасталося. Ён толькі слупоў з аполкамі нацягаць паспеў, каб плотам шэсць сотак абгарадзіць. Укапаў першы слуп – і на тым скончыў не на сваёй зямлі гаспадарыць. Ад шчасця, што гэтакі ўчастак на халяву ўрваў, сэрца парвалася. Такі сквапны быў чалавек. Наўрад ці Тодар шашлыкоў ягоных дачакаўся б. Сямён Сурмач, які таксама рэвізорам міністэрства фінансаў быў і якому ўчастак побач з участкам Тодара па жэрабю выпаў, зяця меў. Зяць ягоны на дрэваапрацоўчым камбінаце, дзе фанеру вырабляюць, галоўным тэхнолагам працаваў. Дык столькі фанеры той зяць накраў, што падзець не было куды – хоць спальвай яе, шашлыкі смажачы. Увесь участак фанерай завалілі, яна пад дажджом чарнець пачала, таму Сямён і адшкадаваў Тодару сорак лістоў, самых пачарнелых, а выгляд зрабіў, нібы даў праз сяброўства. З той фанеры, накрадзенай зяцем Сурмача, ды аполкаў, нацяганых нябожчыкам шваграм, Тодар і зляпіў сваё лецішча. Выглядала яно так сабе, але ўсе глядзелі не на фанеру з аполкамі, а дзівіліся на лес ды возера і зайздросцілі Тодару: “Якое ў цябе, Тодар, лецішча! Гэтакі рай, мусібыць, на небе ў Госпада...” Наста, дачка Тодара, якая вучылася ў школе з мастацкім ухілам, намалявала лецішча з лесам ды возерам і назвала карціну “Рай”. Лес і возера былі падобныя на лес і возера, а лецішча – на лятаючую талерку, над адным з круглых вокнаў якой было напісана паўкругам Цар Зямлі, а з таго вакна сумна глядзеў Салівей, швагер Цыркуна з зоркай Героя Савецкага Саюза на лобе. Гэта, мусібыць, каб яго ў рай прапусцілі, бо так – за што?.. Карціну ўзялі на конкурс юных мастакоў, нехта ўбачыў у зорцы на лобе швагра “савецкую свядомасць, ад якой грамадства пазбавіцца толькі тады, калі апошняга “саўка” забярэ ў ягоны камуністычны рай лятаючая талерка” – і Наста, “чатырнаццацігадовая мастачка з незвычайна глыбокім для яе ўзросту мысленнем”, усіх перамагла. Прыйшла дахаты з прызам, бронзавым пэндзлем на мармуровай падстаўцы, і грымнула тым прызам так, што на стале лак патрэскаўся: “Што, саўкі засраныя! Каму цяпер не пазней васьмі вечара дома быць?..” Мальвіна, жонка Тодара, праз перамогу дачкі ашалела ад шчасця і, як усе шчаслівыя жанчыны, ні пра што, апроч шчасця, не думала, а Тодар, які рэвізорам быў, спрабаваў уцяміць: дзе і ў чым глыбіня мыслення, за якую Наста займела гэткі салідны, мармурова-бронзавы прыз? – Ну, добра, – тыкаў ён пальцам у зорку на лобе швагра. – Няхай гэта савецкая свядомасць, ад якой грамадства пазбавіцца толькі тады, калі апошняга “саўка” забярэ ў ягоны камуністычна рай лятаючая талерка. Але чаму тут напісана цар зямлі? Хто цар зямлі? Швагер? Салівей?.. Наста адмахвалася: “Ды не ведае ніхто, што гэта твой швагер Салівей! Гэта вобраз!..” Яна і дагэтуль з бацькам коратка размаўляла, а пасля таго як займела славу мастачкі з незвычайна глыбокім для яе ўзросту мысленнем, стала размаўляць яшчэ карацей. Як гэта ніхто не ведае, што Салівей – Тодараў швагер? У кааператыве шмат хто ведае, у міністэрстве. Сямён Сурмач ведае, зяць Сямёнаў таксама. Учора, як заўсёды ў суботу, яны пляшку ўзялі, запрасілі Тодара па-суседску пасядзець. Тодар пайшоў, бо як адмовішся, калі суседзі, хоць не надта любіў сядзець з імі – і ўвогуле ні з кім ні сядзець, ні ляжаць, ні стаяць не любіў. Чакаеш ад людзей аднаго, а маеш зусім іншае, кожны лезе са сваім. А што мне тваё – мне сваё цікава. Мальвіна кажа: “Дык і сядзеў бы з самім сабой”. Ён і сядзеў бы, калі б яшчэ нехта быў гэтакі самы, як ён. Тодар не лічыў сябе лепшым за ўсіх, не. Ён проста лепш за іншых бачыў недахопы як асобных людзей: міністра фінансаў, ягоных намеснікаў, загадчыкаў аддзелаў, намеснікаў загадчыкаў аддзелаў, рэвізораў, старшыні дачнага кааператыва, – гэтак і ўсяго чалавецтва. Вось у чым праблема чалавецтва? Надта шмат у людзях рознага – вось у чым праблема. Як вонкава, гэтак і знутры. Неяк яму прыснілася: усе ў іх дачным кааператыве фінансісты – і ўсе такія самыя, як ён. Прозвішчы ды імёны, каб не блытацца, розныя: Сурмач, Салівей, – але па сутнасці ўсе Тодары Цыркуны. У міністэрства прыйшоў – там таксама ўсе Цыркуны. І міністр Цыркун, і ягоныя намеснікі, і загадчыкі аддзелаў, і намеснікі загадчыкаў аддзелаў, і рэвізоры. Усе адзін аднаму ўсміхаюцца, ніхто адзін аднаму не зайздросціць, ніхто адзін пад аднаго не капае, ананімкі не піша, бо як будзеш пад сябе самога капаць і ананімкі пісаць на самога сябе? А галоўнае: усе ўсё гэтаксама, як ты, разумеюць, усе згодныя з табой, ніхто адзін з адным не вадзіцца, не б’ецца – вось вам і мір ва ўсім свеце. Усе любяць адзін аднаго, як саміх сябе. Няма вайны, няма тэрарызму – толькі росквіт чалавечай цывілізацыі. Рай. Тодар паказаў карціну “Рай” Сурмачу і ягонаму зяцю, дык сам Сурмач нічога не сказаў, а зяць ягоны здзівіўся: “Чаму яна Салівея, а не вас царом зямлі намалявала?..” Вось з гэтым зяцем Сурмача можна іншым разам пасядзець. Ён хоць і маладзейшы, але болей падобны на Тодара, чым сам Сурмач. Абсалютна тое самае, якое і Тодар самому сабе, пытанне задаў. “Чаму яна дзядзьку свайго, а не бацьку царом зямлі намалявала?..” Вось у чым праблема, а не ў тым, што вобраз. Бацька хіба вобразам не можа быць? Мальвіна кажа: “Ты родны бацька – ён родны дзядзька. Якая розніца? Яна любіла Салівея, ён і маляваць яе вучыў...” Як якая розніца? Нічога сабе: бацька і дзядзька – розніцы ніякай! Наста што: ад дзядзькі нарадзілася? Паглядзелі б, якая б яна ад Салівея мастачка была! “Ты зусім здурэў!..” – сказала на гэта Мальвіна, а Тодар, не дамогшыся разумення ні ад жонкі, ні ад дачкі, узяў фотакартку, якую на пашпарт рабіў, кругла выразаў свой твар і ўмайставаў яго ў ілюмінатар касмалёта на карціне “Рай”, роўненька заклеіўшы твар швагра. Выйшла куды лепш, чым было. Было гэта вечарам у суботу, калі Тодар ад Сурмачаў вярнуўся, а назаўтра, ноччу з нядзелі на панядзелак, забліскала ў вокнах незвычайнае, калючае нейкае святло, ад якога Тодар прачнуўся і ўбачыў пасярод сваіх шасці сотак лятаючую талерку – якраз на градах з клубніцамі. Праз люк каля самага дна з талеркі выскачылі двое, адзін у чырвона-белым, другі ў чырвона-зялёным шлеме, падышлі да дзвярэй і пастукалі. Адчыняць ім паднялася заспаная Мальвіна: “Хто там?.. Вам што?..” – і з-за дзвярэй пачуўся гэтакі самы, як у Мальвіны, ну, абсалютна гэткі самы, нібы яна сама з сабой размаўляла, голас: “Цар Зямлі тут жыве? Мы па яго, яму а дзявятай раніцы на нараду”. А дзявятай раніцы ў панядзелак, як заўсёды па буднях, Тодару у міністэрстве фінансаў трэба было быць, дзе ніякай нарады сёння не планавалася. Дый не запрашалі яго ніколі ні на якія нарады, рэвізор – не такая пасада, каб на нарады яго запрашаць. Таму і сам ён здзівіўся, і Мальвіна здзівілася, не ведаючы, што сказаць. Нарэшце накінула на сябе халат, адчыніла дзверы: “Ну, заходзьце...” – і раптам закрычала ва ўсю ноч: “А каб вас у чыстым полі дзвярмі прышчаміла і гэтак яйцы патрушчыла, як вы мне клубніцы патрушчылі!..” Тодар падумаў, што, з аднаго боку, Мальвіну можна зразумець: ягады даспявалі, яна праз пару дзён думала іх збіраць, а тут гэтая талерка, – але, з іншага боку, разбярыся спачатку, што за людзі, і ці людзі ўвогуле да цябе сярод ночы з’явіліся, а пасля ўжо ці кляні, ці язычок праглыні. На дзіва, начныя госці не пакрыўдзіліся, адзін сказаў голасам Мальвіны: “Мы ўзляцім – і клубніцы падымуцца”, – а другі рассмяяўся: “А яйцаў у нас няма”. Значыць, не людзі. Увайшоўшы ў пакой, госці доўга глядзелі на карціну “Рай”, якую Тодар, уклеіўшы сябе ў ілюмінатар касмалёта пад надпісам Цар Зямлі, павесіў на сцяну, потым зірнулі на Тодара, кіўнулі адзін аднаму, узялі Тодара пад пахі і панеслі з хаты. – Наста! – паклікала Мальвіна! – Бацьку забіраюць! Развітацца выйдзі! “Няхай забіраюць... вернуць, як пагуляюць...” – сонна пачулася з бакоўкі дачкі, якая ў нядзелю днём, убачыўшы, што Тодар зрабіў з яе карцінай, павадзілася з ім, і цяпер Тодар падумаў пра дачку і жонку: “Во сямейка...” – ды тут Наста выскачыла на вуліцу ў адной начнушцы, убачыла касмалёт: “Як забіраюць? Куды?!. – і ўчапілася ў бацьку. – Не пушчу, пакуль не скажаце!..” – Калі ласка, у нас жа не пытаўся ніхто, – голасам Насты сказаў бел-чырвоны, і аказалася, што ўзнікла небяспека, якая пагражае існаванню Сусвету, таму ўсіх цароў усіх планет збіраюць на сусветную нараду. У Насты вочы вылупіліся. – Ваў! Во сіла мастацтва!.. Але ж не бацька... – хацела яна, мусібыць, сказаць, што не Тодар, а Салівей цар Зямлі, ды перадумала. – Тады і я з вамі! – Царэўнаў не запрашалі, – пахітаў галавой чырвона-зялёны. – Царская нарада. – А што мне нарада! – збегаўшы па фотакамеру, рушыла да касмалёта Наста. – Я на экскурсію! Хіба царэўне на экскурсію нельга? Чырвона-зялёны глянуў на бел-чырвонага, той пацепнуў плячыма: “На экскурсію царэўне, мусіць, можна, чаму не?..” – і Мальвіна не стала чакаць, пакуль ён перадумае. “А царыцы тым больш! – адсунуўшы ўбок Насту, першая палезла яна ў люк лятаючай талеркі. – Што мне тут рабіць, калі ўсе клубніцы патрушчаныя?..” Паляцелі ўсёй сям’ёй. Мальвіна, як была, у халаце, Наста, як была, у начнушцы, толькі Тодар паспеў накінуць вельветавую куртку і нацягнуць вельветавыя штаны. Няёмка ўсё ж: цар Зямлі ў споднім. Першы, каго сустрэлі на планеце, дзе праводзілася сусветная нарада, быў Салівей. – Махляр! – накінуўся ён на Тодара. – Фальсіфікатар! Лецішча маё забраў ды яшчэ карціну падрабіў! Пад цара Зямлі падстроіўся!.. І засвяціў Тодару ў скулу. Тодар не бачыў раней, каб нябожчыкі біліся, таму разгубіўся, не адказаў Салівею адразу і, як аказалася, добра, што не адказаў, бо на планеце, дзе нарада праводзілася, нельга было вадзіцца і біцца, за гэта кідалі ў пекла, што й зрабілі з Салівеем, інакш бы Тодар ад яго не адчапіўся. – Не, ну вы бачылі свайго браточка! Дзядзечку свайго! – наступаў ён на Мальвіну з Настай, калі іх пасялілі ў падземны, бо на той планеце ўсё пад зямлёй было, гатэль, у якім ва ўсе вокны, хоць гатэль быў падземны, свяціла сонца. – Ён калі памёр? Год па ім даўно справілі, а сустрэліся – ні табе дзень добры, ні як жывеш! Адразу з кулакамі кінуўся! – Не быў ён раней такі, гэта па смерці нешта з ім сталася... – не надта рашуча, бо ўсё ж не пашкадаваў Тодар для Салівея ўчастак, апраўдвала брата Мальвіна, а Наста, якая стала царэўнай, таму што бацька стаў царом, адрэзала: “Засранец! Памёр, а ў цары лезе!..” Тодару ў грудзях пацяплела: якая ўсё ж справядлівая ў яго дачка – уся ў бацьку. Прыйшлі бел-чырвоны з чырвона-зялёным і сказалі, што пара на нараду. – А экскурсія? – спытала Наста, і чырвона-зялёны пайшоў з Тодарам на нараду, а бел-чырвоны павёў Насту з Мальвінай на экскурсію. Нарада праводзілася на паверхні – і як толькі Тодар падняўся, адразу зразумеў, чаму ўсё астатняе на гэтай планеце загнанае ў падзямелле: каб вызваліць месца для ўдзельнікаў нарады. Ён чакаў, што ўбачыць нейкі клуб ці Дом культуры са сцэнай і сталом прэзідыума, за якім будуць сядзець тры-чатыры, ці няхай нават трыццаць чатыры чалавекі, і сотня-другая, ці няхай нават тысяча-другая, як на з’ездзе прафсаюзаў, людзей у зале, а тут табе ні стала, ні сцэны, ні Дома культуры: на голай зямлі ва ўсе бакі да небасхілу – цары, цары, цары... – Колькі ж іх?.. – збянтэжана, бо ніяк не думаў, што на царскай нарадзе будзе столькі цароў, спытаў чырвона-зялёнага Тодар, і раптам сам, успомніўшы тое, чаму вучылі ў школе, зразумеў: бясконцая колькасць! Бясконцы сусвет, бясконцая колькасць планет – і столькі ж цароў! Ну, магчыма, на нейкіх планетах дэмакратыя і цароў няма, але ўсё адно: тых планет, на якіх яны ёсць – бясконцая колькасць... Гэта яго моцна ўразіла. Ды што там моцна: гэтак яго не ўражвала нічога і ніколі. Немагчыма было што-небудзь з гэтым суаднесці: міністр у міністэрстве фінансаў быў адзін, ягоных першых намеснікаў – два, другіх намеснікаў – чатыры, рэвізораў – дваццаць восем, сяброў кааператыву “Фінансіст” – сто сорак сем, ды няхай сабе іх было б у сто, у тысячу, у мільён, у мільярд разоў болей – гэта ўсё адно нешта такое, што паддаецца рэвізіі, а тут адных цароў – незлічона. І столькі ж царэўнаў і царыц, калі нават не ўсе цары маюць дачок і не ўсе жанатыя. – Каб пазбегнуць небяспекі, трэба на ўсіх планетах стварыць штучныя падземныя сонцы! – крыкнуў нейкі цар злева ад Тодара, і ўсе запляскалі: “Правільна!” – а чырвона-зялёны крануў Тодара за плячо: “Вам слова”. Тодар павярнуўся, бо стаяў тварам у спіну нейкаму цару ў гэтакай самай, як у Тодара, вельветавай куртцы – і аказаўся тварам у твар з самім сабой: абсалюна гэткім самым Тодарам у такой жа, якую паспеў накінуць, калі выходзіў з лецішча, вельветавай куртцы, і ў такіх жа, якія нацягнуў на скорую руку, вельветавых портках. І далей, за тым тварам, да якога ён павярнуўся, Тодар убачыў гэткі самы твар такога ж самага цара, і за тым царом – зноў гэткага самага ў вельветавых портках і вельветавай куртцы, і з абодвух бакоў – гэткія самыя, як Тодар, цары, такія ж, як ён, Тодары, якіх была бясконцая колькасць... Ён не ведаў, што сказаць, але тое, што ён зразумеў, пранізала, працяла яго так, як нічога і ніколі не працінала і не пранізвала. Тут была бясконцая колькасць аднолькава, у вельветавыя курткі і вельветавыя порткі апранутых цароў, а значыць, недзе была бясконцая колькасць цароў, апранутых у замшавыя курткі, і яшчэ бясконцая колькасць цароў, апранутых у курткі скураныя, ці ў вельветавыя курткі і скураныя порткі, і бясконцая колькасць цароў, якіх звалі Тодарамі, і цароў, якіх звалі інакш, таму яны, можа быць, казалі нешта іншае, а Тодар крыкнуў: “Трэба на ўсіх планетах стварыць штучныя падземныя сонцы!” – і калі ўсе запляскалі: “Правільна!” – чырвона-зялёны зноў крануў за плячо: “Можна ляцець назад...” – Наш лепш за ўсіх выступіў, – сказаў ён бел-чырвонаму, калі спусціліся ў падземны гатэль, дзе Наста з Мальвінай сядзелі сумныя, бо экскурсія ім не спадабалася: колькі ні вадзіў іх бел-чырвоны па падзямеллі, паўсюль былі гэткія самыя гатэлі з гэткімі ж пакоямі. Таму абедзве ўзрадваліся, дазнаўшыся, што могуць вярнуцца дахаты, і спыталі бел-чырвонага з чырвона-зялёным, як Салівея з пекла забраць? Тыя адказалі, што ніяк. Калі б не з пекла, дык яшчэ можна было б падумаць, а з пекла – і думаць няма чаго. Дзе гэта, хто і каго забіраў з пекла? З раю забіралі, нават выганялі, а з пекла – не. Бо якія ж тады мукі вечныя?.. Дазволілі толькі самым блізкім пайсці развітацца. Тодар не збіраўся йсці, бо не самы блізкі, а Наста спытала: “Ты хіба быў у пекле?..” – і яму глянуць захацелася: як яно там? Хоць фанеру Тодар не краў, у міністэрстве фінансаў не было фанеры, але і святым сябе не адчуваў. Аднойчы з адной рэвізоркай на рэвізію ездзіў, так што ці мала што... Пекла аказалася ў суседнім гатэлі, на якім вісела шыльда: “ПЕКЛА”. Тодар чакаў, што ўбачыць Салівея калі не ў катле са смалой, дык у змрочнай вязніцы з прыладамі для катавання, а Салівей сядзеў на крэсле пасярод покою, сцены якога разам са столлю і падлогай былі тэлевізійнымі экранамі – і на ўсіх экранах, куды б ні павярнуў, ні пахіліў Салівей галаву, паказвалі, як Тодар на лецішчы шашлыкі смажыць. Гэта была няпраўда, ніводнага разу з той пары, як Салівей памёр, шашлыкі Тодар не смажыў, але такую вось прыдумалі для Салівея ў пекле муку вечную. Скрозь падробкі і фальсіфікацыі. Вось што пагражае існаванню Сусвета. “Скрозь фальсіфікацыі! Паўсюль падробкі! Вось небяспека, якая пагражае існаванню Сусвета!” – павінен быў сказаць ён на царскай нарадзе, калі б не быў, як усе, царом, і не быў, як усе, Тодарам, які крыкнуў, як усе цары і ўсе Тодары: “Трэба на ўсіх планетах стварыць штучныя сонцы!” А што такое штучнае сонца, як не падробка і не фальсіфікацыя?.. Салівей гэтым разам з кулакамі не кінуўся, але лепш бы кінуўся, чым спытаў Мальвіну, калі ўжо яны з пекла выходзілі: “А ты ведаеш, што твой Тодар з адной рэвізоркай на рэвізію ездзіў?..” Мальвіна пры бел-чырвоным, які іх у пекла вадзіў, зрабіла выгляд, нібы не пачула нічога, хоць насамрэч пачула ўсё, сама бел-чырвонай стала – і цяпер лепей было б у пекле застацца, чым вяртацца ў рай... На Зямлю ў талерцы з аўтапілотам іх адправілі адных. Бел-чырвоны з чырвона-зялёным крыкнулі на развітанне “ўра!”, ускінулі ў неба шлемы – і Тодар убачыў з ілюмінатара, што яны не людзі. Нешта штучнае: адзін чырвона-белы – другі чырвона-зялёны. Тодар падумаў: “Гэтак і ў нас. Здымі пагоны ці скінь кароны – і што? Нешта белае, нешта чырвонае, нешта зялёнае...” Наста сказала: “Не дзіва. Як яны могуць быць людзьмі, калі ў іх яйцаў няма?..” І Мальвіна ўсю дарогу пілавала Тодара: “Вось, слухай – і гэта ў чатырнаццаць год!..” Нават пра рэвізорку забылася. Але ўспомніць... Ну, Салівей!.. Калі вярнуліся, Мальвіна з Настай адразу пайшлі клубніцы збіраць, якія падняліся і якіх, як з неба, насыпала столькі, што за ягадамі кустоў відаць не было. Тодар занёс два вядры на рынак, прадаў, купіў мяса, паклікаў, вярнуўшыся, Сурмача з ягоным зяцем і, зірнуўшы ў неба, засмажыў шашлыкі. Цалкам нізку апавяданняў Уладзіміра Някляева чытайце ў свежым 68-м нумары "Дзеяслова".
 
Рыгор Барадулін
ДЗМІТРУ ПАЎЛЫЧКУ Сплыве па Дняпры Набрыдзь, Навалач, Хлюсь. Майдан праз вякі Прывітае быліна. Не схіліць чало Спадарыня Беларусь, Незалежная, як жыццё, Нэнька Украіна. 1.ІІ.2014
 
Уладзь Лянкевіч
Дзень Гор няпесня   вочы ейныя колеру глебы пахне яна кожны раз новым я ці то босх ці то пітэр брэйгель пахне яна кожны раз новым я не заняты нумар гатэлю пахне яна кожны раз новым вочы ейныя колеру глебы гэта не песня а толькі прадмова       свіцязь   паі-ці-ці паі-ці-ці паі-ці-ці аднекуль з гарадскога дна даплывае гук да вушных ракавін   пралупляю тое, што пад бровамі, прыслухоўваюся памагі-і-іце памагі-і-іце памагі-і-іце     а, гэта даўно знаёмы лямант бабулькі што жыве на паверх глыбей   я быў павёўся аднойчы, турбаваў міліцыю зблыталі дом спачатку – быў надпіс трохі змыты дабраліся нарэшце, стаім пад дзвярыма я, мянты, суседзі мятыя     адтуль: памагі-іце памагі-іце кажуць: не будзем ламаць ты што, не знаеш? гэта старая русалка яна калісьці лямантам у вір хлапцоў вабіла накаціла, відаць, настальгія     штодзень між дамоў у выкапанай ім жа яміне бялявы сабака нявыспаны, праходжу міма адным вокам лыпае, па спіне ляпаю а ён лісце аблізвае, усё пільнуе гаспадара што паехаў у тагасветнае плаванне     перада мной пара свежых гараджанаў выбраліся на шпацыр, ад іх пахне прынятым душам рабізна і плёскат аўтамабіляў     тут па жыцці кажуць адно аднаму: не хвалюйся і любяць на арэлях гойдацца баяцца падводных камянёў тэлефонная сетка то ловіць, а то не ловіць тут у думкі занураюцца а калі што якое, то лепей часова залегчы на дно а дзеці – дзеці гуляюцца ў пяску і лужынах     гэты горад падняўся на паверхню занадта хутка занадта хутка у насельнікаў – кесонная хвароба     адсюль сышло мора, пакінуўшы соль на асфальтах       *   учора караткевіч плакаў пад снегам недалёка ад соннай артэрыі менска     усе подбегам асобныя бегам     я абдымаю дрэвы калі мне кепска памятаеш мы чулі гукі лютні ды песню сумнага чорнага hleba     але тут ён валяецца чэрствы у нашым значэнні нячэшскім     хрумсціць пад нагамі кімсьці кінуты нечапаны бо адсюль нават галубы – у выраі       κοινός τόπος   пакуль мяне не было ў пакой заляцела галубка не ведаю якім ейнае заканчэнне але цельца на паркеце шпалерах аконных рамах     узяў паперчыну нешта маркерам пазначана паклаў ёю птушку ў пакет з супермаркета выйшаў аддаў дзецям – пахавайце пад клёнам     сам назіраў з акна: толькі шуфлікам ямка – на працэсію пачалі злятацца галубы з суседняга парку і дзіцячых пляцовак лапаталі – у гармідары я перастаў бачыць     назаўтра ўсё ўсеяна белымі пацеркамі перлінамі ўпярэмешку з пер'ем – галубы калі хавалі сваю цароўну выплёўвалі сэрцы пеючы вітальныя гімны хорам   сёння ноччу я сплю: нехта поруч буркоча нешта нутро топча і я гатовы табе сваё выплюнуць градзінай дзічкай шарыкам для пінг-понга пакоцаным     а ты не бяры да галавы не пераймайся у нас з галубамі па два – так што яшчэ адно ў запасе       *   я не горац і нават не народжаны ў краіне дзе ёсць іншыя горы, акрамя лысых і святых таму, трапіўшы ў месца, дзе ёсць зялёныя парослыя дрэвамі, проста з каменю горы горы, на якія налазіць туман, сагнаны ў кучы – магчыма, насамрэч, гэта аблокі але ж звычайна яны там, наверсе, а калі на ўзроўні вачэй – значыць туман тут ён спуджаны пагрозлівым выразам твару вяршынь, збіраецца групамі   адным словам, трапіўшы туды, дзе ўсё гэта існуе я не магу прыдумаць належнай метафары бо хутчэй за ўсё мясцовыя пісачы даўно панапрыдумвалі я проста магу падабраць колькі слоў, на якія яны падобны     спачатку з гарамі так, як з людзьмі іншай расы: яны ўсе на адзін твар і ты можаш адрозніць іх толькі памерам ды наяўнасцю / адсутнасцю расліннасці: вось гэта маленькая і аброслая а гэтая з плешкай і істотна большая    потым, калі трохі даўжэй на іх глядзець да галавы прыходзіць уся гэтая класічная фішка пра гераічнасць іхніх паставаў непакору і ўсе гэтыя вобразы паэтаў якім вецер раздзімае валасы     але як я ні спрабаваў ад гэтага адксціцца, гэты пафас нахлынае ўсё адно трасца, небеспадстаўна, бо калі ты па-над аблокамі, то ёсць толькі адзінае вытлумачэнне сітуацыі: ты на небе, а калі ты на небе то, халера, пра што яшчэ думаць, калі не пра вечнае     о пакрыўджаны век о эпоха белліту       Ffynnon Garw     The Englishman who went up a hill but came down a mountain (1995)   Christopher Monger   у нейкі момант пачынаеш разумець усялякіх ацтэкаў егіпцян і г.д. вось што нам трэба: трэба насыпаць горы каб нашы дзеці нарэшце пачалі нараджацца з арлінымі насамі а не з кірпатымі й пляскатымі     насыпаць горы насыпаць прадаць маёмасць купіць машыны абавязкова з кузавам рыдлёўкі лапаты шуфлі мяхі усё для таго каб     насыпаць горы насыпаць горы каб у нас атрымліваліся не толькі паэты каб смерць у літаратуры напаткала не толькі калі кінуўся ў раку і не толькі таму што балота засмокча або мароз а яшчэ і таму што сарваўся з гары     насыпаць горы насыпаць адну за адной – няхай гэта будзе народны рух і ніхто не кіруе ім і не звярае з планам каб сыпалі няроўна а потым можна будзе сачыць за тым як кожная з іх атрымае імя як паціху некаторыя пакрыюцца дрэвамі і людзі будуць назіраць за сваімі гадаванцамі     насыпаць горы насыпаць а тады трохі пазней з’явіцца нацыянальнае свята – Дзень Гор а быць можа цэлы тыднёвы фэст на які будуць ездзіць пазырыць замежнікі а на гарах будзе расці бульба і нацыянальная годнасць     насыпаць горы насыпаць да таго ж у праекта ёсць прыемны бонус: тое месца адкуль мы будзем выграбаць зямлю і каменне для нашых гор стане цалкам гатовым морам [назва для яго даўно валяецца без справы]     насыпаць горы насыпаць забяспечыць нашчадкаў на стагоддзі прыбыткам з турызму возьмем сябе ў рукі – падправім здабытае Стаўры і Гаўры     насыплем горы насыплем  
 
Віктар Баранаў
На гэтым тыдні прапануем да Вашае ўвагі фрагмент рамана Віктара БАРАНАВА, старшыні Нацыянальнай спілкі пісьменнікаў Украіны "Прытула" ў перакладзе Валера СТРАЛКО – тэкст, які перагукаецца зь цяперашнімі кіеўскімі падзеямі... Твае грамавыя словы, узмоцненыя мегафонам, ляцелі ў твары, сцягі, транспаранты і звыш усяго таго – далей над галовамі і сцягамі, у халодны, настоены на сталых зацятых маразах прыцемак начнога горада, б’ючыся і адбіваючыся рэхам ад сценаў і будынкаў, коцячыся па брукаванках і асфальтах. Ты стаяў на подыуме-ўзвышэнні, збітым з дошак незадоўга перад пачаткам мітынга пасярод плошчы, асвечанай імем святой Сафіі; разам з табою стаялі галоўныя дзеячы апазіцыі, перад вамі аж да самых пабудоў па перыметры плошчы тоўпілася зборышча – пасля першых вашых слоў ужо і не зборышча ці натоўп, а сіла людская, што верыла ў вас, а вы ў яе, і ад гэтага рабілася ўзаемна радасна, шчасліва, урачыста, быццам у храме; кожнае людское сэрца налівалася вераю, пэўнасцю, рашучасцю ісці за вамі, выразнікамі народнага гневу і патрэбы справядлівасці ды праўды. І не хацелася думаць, што праз які час, калі абязлюдзее плошча, кожны тут прысутны апынецца адзін на адзін з халодным вечарам і ўласным лёсам, нікому наогул не патрэбным і жалю вартым, як вартай жалю бывае са­спелая галава сланечніка, сарваная са ствала і пазбаўленая свайго месца ў гурце іншых галоў на полі. Ты яшчэ ўглядваўся ў гэтыя расчырванелыя твары, услухоўваўся ў напружанае, напоўненае моцай, гудзенне плошчы – гулі людскія сэрцы і каменні пад нагамі, гуў купал нябеснай сферы, ты ўжо амаль гатовы быў ашчаслівіцца магчымым хуткім здзяйсненнем усёй вашай справы (з вамі ж во колькі народу, і якога народу – залатога, шчодрага, мудрага і свабодалюбнага!), але ў той жа час ты, даўно не наіўны рамантык, ужо адчуваў пад сэрцам зімнае вастрыё мінору. Ты ж бо добра ведаў, якія мы ёсць не ў гурце, не ў грамадзе, а з вока на вока з будзёншчынай, адзін на адзін з адвечнай думаю, што яе як не думай і перадумвай, а ўсё адно паверне на журбу і маркоту, і тады нікому няма клопату да яшчэ не схаладнелага пляцавага братэрства і яднання, аднадумства і рашучасці – тады кожны валтузіцца саматугам, і паняцце “народ” губляе сілу, а слова “натоўп” набывае сапраўды арыфметычнае значэнне, як мноства адзінак і не болей за тое. Ты любіш гэтых людзей – і іх жа баішся. Яны са шчыраю вантробнаю радасцю ўспрынялі вас як правадыроў, зацята і ўпарта не ўяўляючы сябе ў гэтай ролі і ўсяляк адганяючы нават думку пра гэткае; яны палохаюцца такой думкі, песцячы ў генах сіндром вечна вядзёных, але такіх, якім прагнецца справядлівасці і якія здольныя марыць аб ёй з пакалення ў пакаленне, але толькі марыць – і ні на рух мезенца болей. Яны глядзяць на вас, галоўных апазіцыі, слухаюць вашыя ўзвіхраныя прамовы і хочуць чуць у іх тое, што разганяе ім застаялую кроў і абуджае з адвечнай звычнай дрымоты найтаемныя спадзяванні жыць у свеце справядлівым і жыць усім па праўдзе, аднак яны болей лічаць за лепшае хацець гэтага, чым нешта зрабіць дзеля гэтага ўласнаручна. Ім хочацца правадыроў, каб тыя ўзялі іх за натруджаныя парэпаныя рукі і пад сурмавыя маршы перавялі з плошчы ў райскі кут, створаны кімсьці іншым для кожнага з іх, дзе ўсягоўдосталь і дзе правіцелі ў такіх жа дакладненька кутах на аднолькавых правах, лыжкаю з такога самага металу і такога самага памеру сёрбаюць гарачае варыва з аднаго на ўсіх катла. Ім патрэбны правадыр – іхні аднадумнік, здольны апусціцца да іхняга разумення агульнага дабра, да ўзроўню іхняга душэўнага болю, да іхняга інтэлекту – аднак не вышэй і не болей ні на ёту. Яны, млеючы знутры, аддаюць вам, кіраўнікам апазіцыі, сваё законнае права спытаць ва ўлады, калі ж нарэшце настане абяцанае працвітанне; ды калі вам не ўдасца дастукацца ў дзверы ўлады, або калі яна, добра ўсведамляючы, хто і ад імя якога народа стукаецца, не захоча адчыніць вам дзверы ці й наогул спусціць на вас цэрбераў з ланцугоў – вось тады не даруюць вам вашага бяссілля перад уладай: бяссілля, адзінаю і найпершаю прычынаю якога ёсць іхняя надзвычайная, тупая, закарэлая абыякавасць да ўласнага лёсу. О, народзе! – думаеш ты і сам не ведаеш, што трэба разумець пад тым народам. Ці ганарыцца ім, ці яго праклінаць. Што ж гэта за люд найдзівосны, які не ведае і ведаць ужо не жадае сваіх продкаў, адсекшы памяць аб іх на трэцім (і не далей!) калене, а пад абрусам на адзіным у хаце стале хавае выпадкам заробленыя грошы: дык ты ж далей руку пад той абрус прасунь – а раптам знойдзеш там даўнюю метрыку і дакранешся да таямніцы радаводу свайго, і адкрыецца табе адно з імёнаў дрэва, на адной з галінак якога выкалыханы і ты ў перадаванай у спадчыну калысцы, і табе, радасна ашаломленаму тым адкрыццём, прасцелецца сцежка да забытай, задзірванелай і закуставанай, ужо амаль нічыёй магілы, і ты пойдзеш на яе бязгучны голас, станеш над ледзь ацалелым грудком зямлі, і душа твая заззяе ад нікому, апроч цябе, не чутнага голасу з-пад тоўшчы зямное, на покліч якога ты прыйшоў, і ты ўсвядоміш па-новаму, глыбінна і ўжо ніколі не забыўна, што на гэтай зямлі ты не ўзяўся ніадкуль, што ты тут не байструк гісторыі, што карані твайго роду вечныя ў часе і прасторы і што пакуль гучацьме табе той голас продкаўскі, датуль і зямля гэта, і свет гэты ў часе і прасторы ёсць тваё, і нават хай цябе, народзе загадкавы, заб’юць і скуру здзяруць у каталажцы – ты ўсё адно застанешся тут вечна, бо ніхто цябе не заменіць, бо ніякіх заменнікаў ні з якіх іншых земляў не ўспрымуць косткі тваіх продкаў, а голас іхні гудзецьме ў вушах прыхадняў, пакуль не давядзе іх да вар’яцтва. Ты, народзе надзвычайны, за схаванымі для сябе заўтрашняга (але ад сябе сённяшняга!) некалькімі паперчынамі з партрэтамі гетманаў, не бачыш нічога іншага, апроч саміх партрэтаў; а там жа – “вывад правоў і вольнасцяў”, і якраз правы на тыя вольнасці, занядбаныя з часам недалужнымі павадырамі ды тваёй валовай абыякавасцю (ідуць валы запыленым шляхам, капыты размерана-наканавана апускаюцца ў нагрэты пыл: пых! пых! пых! – уздымаюцца над капытамі клубікі пылу і зноў садзяцца на зямлю, вырачаныя на доўгае і пакорнае ляжанне; cinis et umbra sumus) і нахабна занядбаныя ад чужога да яшчэ больш чужога цара. Царскія знакі на тваёй зямлі яшчэ і цяпер ахоўваюцца законам суверэннай быццам бы дзяржавы, замест гэтага твае гетманы спачываюць (дзе там спачываюць – мардуюцца на тым свеце!) невядома дзе, па чужых краях, і хто і калі збярэ тое, што ад іх засталося, у адзіны ўкраінскі пантэон: тут вось Піліп Орлік, тут Іван Сірко, тут Мазэпа, за ім Канашэвіч-Сагайдачны, Дарашэнка адзін і Дарашэнка другі, Іван Выгоўскі, Багдан-Зіновій Хмяльніцкі, Калнышэўскі Пятро, Скарападскі Паўло… Розныя яны, не аднолькавыя роздумамі пра твой лёс, народзе, але ж думы іх былі пра цябе і Украіну, хоць і паклалі яны на яе алтар болей ці меней свайго сэрца і мазалёў. Ідэя пантэона выштурхнула вас, на той час пакуль і не галоўных у апазіцыі, у Маскву. Тады яшчэ ўсесаюзны Крэмль займаўся харчовай праграмай і дамаляваннем “людскога твару” да даўно прасмярдзелага, забруджанага бальшавікамі сацыялізму, і на Кіеўскім вакзале Масквы вас нечакана сустрэла родная дыяспара ў выглядзе стыхійных базарных радоў уздоўж ходнікаў і гранітных парапетаў. Тут паўнакроўна раскашавала мова твайго люмпен-пралетарыяту, любоўна выпешчанага яшчэ “Вялікім Кастрычнікам”: семечкі, гаўядзіна, руб, дохтарськая каўбаса, почкі, пічонка… Твая Украіна стаяла на маскоўскіх асфальтах як апошняя перакупшчыца, якая сваё ж і прадае за бесцань, ад рота ўласнага адарваўшы, а ў гэты час недзе ў палітычнай падваротні белакаменнай накормлены з вялікадзяржаўнай цыцкі вырадак разводзіў чарніла, якім праз год-другі напэцкае на кавалку фанеры лозунг і выйдзе з ім на Старую плошчу: “Ельцын! За­ставь хохлов накормить Москву!” Каля Крамля ты пачуеш замучаны голас ушчэнт абыякавага экскурсавода, які распавядае чарговай групе турыстаў пра Кутаф’ю вежу і не можа толкам растлумачыць, адкуль пайшла тая назва (“Видите, она какая-то неуклюжая, отсюда и называется Кутафья”), аж табе захацелася крыкнуць ашуканым экскурсантам, што тая вежа кутняя, куткавая, таму так і завецца, а “неуклюжесть” ваша маскоўская – ад невуцтва і нежадання прызнаць, што і мова, і вера, і асвета з навукаю, і чароўныя спевы з непараўнальнай музыкай прыйшлі да вас з Кіева, з Украіны, якой вы з часам і адплацілі ад шчодрасцей сваіх варварскіх. Ды нават назва народу вашага і краіны ўкрадзены ў нас, прыватызаваныя на вечные времена. Ды вам не да Масквы ў той час. Недзе там пад Валакаламскам, гэта дарогаю ўбок Смаленска, у Ярапольчым сяле, перакручаным у Яраполец, спачывае ад юдолі зямной Пятро Дарашэнка, з радавога гнязда якога – і прыгажуня Наталі Ганчарова, Пушкіна жонка і маці яго чатырох да­чок. Вы доўга едзеце “Ікарусам”, дадзеным украінскім таварыствам у Мас­кве “Сла­вуціч” (сам старшыня таварыства Паўло Раманавіч удзяліў вам коль­кі хвілінаў для фуршэтных зносінаў, прыбыўшы на сустрэчу ў суправаджэнні з яшчэ адным земляком – намеснікам Рафіка Нішанавіча ў палаце ўсесаюзнага парламента, сябрам сям’і самога кампартыйнага памазаніка; на фуршэце той другі зямляк падыдзе да цябе з фужэрам мінеральнай і па-сяброўску даверліва наракацьме, што нейкая ўкраінская газета назвала яго проста паэтам, апусціўшы цяперашнія яго высокаслужбовыя тытулы, а гэта ж патрэбна не яму асабіста – дзеля прэстыжу Украіны патрэбна, а яны, пісакі-недарэкі, лопухамі вушы панакрывалі і іх “не прашыб’ёш”), у дарозе цябе ўразяць нябачанай вышыні бярозы ў гушчары прышашэйнага лесу ды мілае шчабятанне жанчынкі-функцыянеркі са “Славуціча”: аж не верыцьмецца, што можна дзесяцігоддзямі жыць у Маскве і зберагчы такое прыгожае, такое прыроднае ўкраінскае вымаўленне. У Ярапольчым кіроўца без падказкі (пэўна, гэта яму не ўпершыню) кіруе да плошчы ў цэнтры сяла, вы самлелымі нагамі ступаеце на зямлю, у якой ляжыць вялікі ўкраінскі гетман, ашуканы, як і амаль усе гетманы, царом. У невялікай агароджы з металічных прэнтаў – камлыга калісьці белага, а цяпер ужо сшарэлага ад стагоддзяў вапняку, мечаная дажджамі, градам, зацятымі паўночнымі завірухамі і чыімісьці неразумнымі рукамі; вычаканеныя на ёй літары ўжо не чытаюцца; у адным з куткоў агароджы вольна раскашуе куст бэзу; сіняя фарба на прэнтах узялася аблупінамі. “Вось гэтак яны даглядаюць магілу гетмана?!” – хочацца табе закрычаць, але – да каго: апроч вас да гетмана нікому няма справы, дый чаму мела быць, калі чужы ён тутэйшым абарыгенам, а перад чужым чые ж сэрца здрыганецца, вось паедзеце вы адсюль – выкалышацца бэзавае галлё ўвысь і ўшыркі, затуліць сабою і агароджу, і пашарэлы вапняк над касцьмі Пятра Дарашэнкі. Ярапольчае проймецца сваімі згрызотамі, вунь у сельмагу, драўлянай пабудове на высокім каменным падмурку, за нейкіх дваццаць метраў ад магілы, якраз “выкінулі” кансерваваную кільку ў тамаце, для сельскай глыбінкі – супердэфіцыт, і берагіні вашага гетмана, такія саменькія жанчынкі і бабулькі, як і ва ўкраінскіх сёлах, у такіх звычных твайму воку і аж родных кухваечках, прыступам бяруць магазін і з часам задаволіўшы свае матэрыяльныя патрэбы сеткаю кансерваў, ад няма чаго рабіць (і чаго яны ўсё прыязджаюць да тае камянюкі!) падыходзяць да вашага гурта. Кабзар сама спявае “Повіяв вітер степовий …”, разносіцца нязвычны для абарыгеннага вуха перазвон струнаў бандуры, бабулі стаяць воддаль адасобленым гуртком, і на старэчых, збрыджаных векавым выгляданнем лепшае долі абліччах выразна прачытваецца запытальнае здзіўленне: няўжо недзе ў свеце людзі гавораць не так, як яны? Ох уж эти хохлы: вечно им неймется. Гэтую фразу ты пачуў бы, нават калі б напіхаў у вушы ваты. Кінутая зноў жа такі ад нечага рабіць, яна ўгрызлася ў цябе, уелася кляшчом, пекла цябе ўсю дарогу да Масквы і ад яе да ўкраінскай, дагэтуль не існуючай мяжы, яна даймала цябе тым балючай, што моўлена была не палітыканам-шавіністам, не зацятым вялікадзяржаўніцкім ротам (“Ельцын, заставь хохлов накормить Москву!”), не падазроным перабежчыкам-маларосам – яе спакойна, бясколерна, незласліва і менавіта праз гэта страшна для тваёй украінскай сутнасці прашамкацелі губы падмаскоўнай бабулькі ў задрыпанай кухваечцы, праз рукаў якой звісае сетка, поўная дэфіцытнага ў гэтых краях далікатэсу – кансерваванай кількі ў тамаце, па трыццаць сем капеек за бляшаначку, на якую ва ўкраінскам сяльмагу ніхто і вокам не маргне, за путны харч не лічачы. Ты вяртацьмешся з Масквы і зажыўляцьмеш прычыненую рану шчымлівым суцяшэннем, што твой народ – не такі, што ён і гасцінны, і міласэрны, і да іншаземцаў цярпіма-талерантны (хоць, можа, не кожны дзядзька і чуў такое слова), а што песень незлічоную процьму ўжо навыспевываў сабе і ўсяму свету! – дзе яшчэ знойдзеш такі практычна ідэальны народ. Дык чаму ж ты яго баішся, чаму пачуваеш сябе амаль самотным ваўком сярод гэтай шматлюднай плошчы, чаму пад сэрцам угняздзіўся холад не ад прымарожанай вячэрняй часіны, а ад незразумелага неспакою за ўсю вашую справу, у якую ты і сам часам верыш небезаглядна, бо ж не ўзяўся зніадкуль той халодны скавыш, што выстуджвае спярша думку, а далей і душу. І ў тваёй памяці сплывае майскі Канеў, міжнароднае Шаўчэнкаўскае свята; вы, яго афіцыйныя ўдзельнікі (складзены адпаведныя імянныя спісы), падымаецеся прыступкамі на Чарнечую гару, кожнаму загадана прышпіліць на віднаце бірку-візітку (нехта сказаў пра яе “пэйджык”, гэта ад англійскага “page” – старонка, аркушык, але хіба няма ўкраінскага адпаведніка?) з эмблемай свята і прозвішчам удзельніка, і па той бірцы вас, быццам авечак да кашары, прапускаюць шчыльныя міліцэйскія кардоны, і хтосьці з іхняга начальніцкага рангу, нягледзечы на прысутнасць замежных гасцей, перадае па рацыі сваім шматлікім падначаленым уздоўж усяго шляху на Гару па ўсходах: “Отсекай лишних! Лишних отсекай!..” Лішнія – гэта па-святочнаму ўбраны люд каля падножжа Гары, яму не положено ісці на самую Гару да магілы Прарока, бо там чакаецца прыезд Прэзідэнта; для іх, тых, што без “пэйджыкаў”, але ў разнастайных нацыянальных строях, у святасць якіх яны яшчэ надзіва не зняверыліся, панатулена ўнізе на прасторных травяністых палянах усялякіх палатак, стылізаваных карчомак, проста немудрагелістых “забягайлавак”, у якіх шараварна прыбраныя рускамоўныя гандляркі запрашаюць выпіць гарэлачкі і закусіць чым Гасподзь паслаў. Ты аглядваешся на таго, хто перыядычна і адкрыта вымагае “отсе­кать лишних”, і дзівішся: не, быццам бы і не падобны ён на прысланага з Маскоўшчыны міліцыянта, свой такі, дамарослы, хара твару выдае яго гарантаваную дамаросласць, але – маларос ад форменных чаравікаў сорак чацвёртага памеру да кукарды на картузе. Калі вы, мечаныя біркамі ўдзельнікі свята, падняліся на Чарнечую, а з нейкага часу Тарасаву, гару, Прэзідэнт паспеў ужо тут пабываць, яго з’яўленне адфільмавалі наспех для паказу ў вячэрніх тэленавінах, і гарант хапатліва адбыў для далейшага вырашэння спраў дзяржаўнай вагі; сапраўды, не будзе ж ён, абцяжараны лёсаноснаю харызмаю, чакаць, пакуль “отсекут лишних” і вы, таўраваныя “пэйджыкамі”, пераадолееце нарэшце прыступкі да магілы Генія. Вы мелі яшчэ адну нагоду сустрэцца з Прэзідэнтам – на адкрыцці помніка Шаўчэнку ў Корсуні, куды вы ехацьмеце двума аўтобусамі, але на нейкім кіламетры між Каневам і Корсунем вашыя аўтобусы загоняць на палявы прасёлак, адкуль вы назірацьмеце, як трасай на шалёнай хуткасці прахурчыць прэзідэнтскі картэж – ты налічыш каля двух дзясяткаў іншамарак, і з якойсьці з іх памахае ў ваш бок гарант. Праз хвілінаў дзесяць вам дадуць дазвол на працяг руху; прыбыўшы ў Корсунь, вы застанеце самотныя мікрафоны, падобныя на адзінкавыя сланечнікі з адсечанымі галовамі, каля ўжо адкрытага помніка, і люд разыдзецца, калі яго наогул збіралі ў гонар прыбыцця першай дзяржаўнай асобы, што аддае перавагу ў такім разе абыходзіцца без лишних. Яшчэ на Чарнечай гары вам разане прамова тагачаснага спікера, яго “новае слова” ў Шаўчэнказнаўстве (“Тарас схіляўся перад Пушкіным”); асабліва шакуе прысутных фраза прамоўцы (нехта ж з памочнікаў тую прамову пісаў!) “мастак Мікешэвіч маляваў Кабзара на смертнай лоджыі” – ты зафіксуеш яе дыктафонам, падасі ва ўласнай газетнай публікацыі і доўга не сцірацьмеш запіс на выпадак апратэставання спікерам твайго на яго “паклёпу”. І вось гэта твой народ? Чым жа яго вусны больш дабратворныя за шамкаючы рот старой бабы з падмаскоўнага Ярапольчага? І гэта дзеля яго, такога народа, ты аддаў сябе на алтар вашае справы? Але ты ўжо не здольны саступіць са сцежкі, якою пройдзены добры кавалак жыцця. Ты ўжо не рамантык, ды нешта не дае табе кінуцца зняверы ў абдымкі, ёсць жа сярод іх у гэтым натоўпе светлыя галовы – акадэмікі, пісьменнікі, настаўнікі, духавенства; гэтыя ж павінны быць з вамі ад пачатку і да канца, так ім Госпадам прызначана. Павінны! Ды пакуль што – не настолькі, каб вам разам адчуць сябе сілаю, здольнаю выйграць паядынак з уладаю. Перадвячэрні мароз усё мацнее, а ў цябе чамусьці ўсплывае ў памяці дысанансам да загуслага халоднага вечара забытая жнівеньская субота – дзень адкрыцця палявання на птушыную дзічыну. Ты ніколі не быў паляўнічым і ніколі ўжо ім не будзеш; на паляванне цябе завабіў твой аднакурснік-палтавец, весялун і непапраўны аптыміст, майстар бясконцых апавяданак на абы-якую тэму (у студэнцкія гады вы называлі Міколу артыстам арыгінальна-брахлівага жанру). Мюнхгаўзэн мясцовага маштабу, у чыіх вуснах, калі мова заходзіла пра паляванне, зброя сама выстрэльвала на шамаценне крылаў крыжака над галавой, а звараная звечару з гуртавой здабычы юшка застывала на ранак гэткім найгусцейшым халадцом, што яго можна было хіба што сякераю ўрубаць. Мікола табе патэлефанаваў, запрапанаваў “дывертысмент для душы”, і ты даў згоду, спакусіўшыся на яго легенды, на абяцаныя райскія тры дні. Сустрэча была прызначаная ў Ліпавым – першым сяле Палтаўшчыны, як ехаць аўтобусам з Кіева на Крамянчуг, тут Сула разлогім ліманам далучаецца да левага берага Крамянчугскага вадасховішча. Мікола правёў падрыхтоўчую работу, дамовіўся з мясцовым егерам, і той перавёз вас – досыць шматлікі гурт аматараў дывертысментаў на прыродзе – кудысьці на выспы ў глыбіні ці то лімана, ці вадасховішча, дзе вы апынуліся адрэзанымі ад свету (праз пару дзён, калі скончылася прывезеная ў каністрах пітная вада, вы пілі чысты спірт і запівалі гарэлкаю, “каб не пякло”). Табе далі чыюсь даўно не выкарыстоўваную і тым больш не прэстыжную аднастволку, дзіцячую забаўку ў параўнанні, скажам, з бельгійскай пяцізарадкай, якой выхваляўся ўчарашні воін-інтэрнацыяналіст Слаўко, расказалі, калі і куды можна і куды нельга страляць – і разышліся “па кропках”. Інструктаж выявіўся лішнім, бо за ўвесь вечар, на працягу якога вакол шалела няспыннае бабаханне, пахла спаленым порахам і час ад часу непадалёк з шоргатам падаў з вышыні шрот, ты ніводнага разу не націснуў на спускавы кручок. Чакаў таго, дзеля чаго, уласна, ехаў сюды: гуртавой вячэры і паляўнічага фальклору, спрэс настоенага на выдумках і легендах, затое ж якіх!.. Была дзівосная на смак юшка з дзічыны, пілася добрая чарка, і гэта не раз, не двойчы, палымнела вогнішча да позняе ночы, і вострая на слова садружнасць не расчаравала цябе, нагаварыўшы ўсяго столькі… Ды на раніцу ў памяці тваёй зеўралі дзіркі, і засталося толькі ўражанне – цёплае, кранальнае, чароўнае. На наступны дзень вы падняліся на зары (начавалі ў некалькіх намётах пад тысячагалосы гуд камароў, намазаўшы адкрытыя часткі цела “Тайгою”) і яшчэ гадзіны дзве палохалі дзічыну бабаханнем і ваяўнічымі перакліканнямі з чароту, але неяк млява, па інерцыі; птушкі, навучаныя ўчарашнім, ужо вас абміналі, а вячэрняе “адпусканне тармазоў” за чаркаю ў добрым таварыстве ўсё настойлівей хіліла да думкі пра сняданак. Дык вось неўзабаве вы – па двое, па адным – пачалі сцягвацца да “штаба”: даядаць і дапіваць рэшткі вячэры. І тут ні адсюль, ні адтуль каля вас дзядзька на кані. Спешыўся, без непатрэбнай дыпламатыі падышоў да гурта, далікатна, аднак неяк надта “па-свойску” прывітаўся (відаць, у такіх таварыствах бываць яму не ў навіну, і выраз яго засмяглага цыганаватага твару наяве выдаваў прагу скласці вам кампанію за сталом у выглядзе прасцеленай на зямлі брызенціны. Яму і сапраўды налілі (сказана ж бо: у дэфіцыце апынулася чыстая пітная вада, а не спірт-гарэлка), заахвоцілі, да слова і ён прамовіў: “Дай бог паміж ног крэпкага здароўя!” Недзе пасля трэцяй паднесенай яму чарчыны дзядзька, падбадзёраны поспехам свайго тоста, перахапіў слоўную ініцыятыву і, добра ўжо нахмелены, згубіў пачуццё меры, робячыся яўна дакучлівым. Яму далі зразумець, што, шаноўны, візіт ваш зацягнуўся, чакаюць вас вялікія справы, а мы ўжо неяк самі дабудзем тут сваю паляўнічую місію. Дзядзька рэзка падняўся, выцер далонню рот і вачыма пачаў шукаць каня; той, пакінуты без нагляду, заглыбіўся ў зараснік – таксама, пэўна, трапезнічаў. “Гнядко, Гнядко!” – паклікаў дзядзька, і конь падаў голас з гушчару, а праз хвільку і сам аб’явіўся на покліч гаспадара. Дзядзька падышоў да Гнядка, леваю рукой ухапіў аброць, а правай раптам ударыў каня наводмаш па губах – і раз, і яшчэ, і ва ўсёй дзядзькавай паставе вы ўбачылі здзічэлага звера, які сам не ведае, што робіць і навошта. Гнядко асадзіў назад, але гаспадар утрымліваў яго за аброць на адлегласці, з якой яго рука магла дастаць да конскай пысы. На імгненне вы аслупянелі, уражаныя неспадзяванай дзядзькавай лютасцю: толькі ж што ён быў часцінай вашага таварыства, еў-піў з вамі, жартаваў, здаваўся вам такім тыповым прадстаўніком роднага і любімага народа, ажно хацелася цалаваць яго ў засмяглыя шчокі і ціснуць жылістыя рукі – а ён гэтай працавітай рукою нізавошта калашмаціць такую самую працавітую жывёліну. Найхутчэй апамятаўся воін-інтэрнацыяналіст Слаўко. У два-тры скачкі падляцеўшы да дзядзькі, перахапіў таму правую руку, гатовую і далей хвастаць бязвінную скаціну, так яе сціснуў (нямарна ж прайшоў ніштаватую вывучку ў абмежаваным кантынгенце войскаў) і так зірнуў на дзядзьку, што той у вокамгненне працверазеў, умольна вызваліў руку, скочыў у старое, усё чыста ў лапіках сядло, і за ім аддалілася тупанне капытоў, пакуль і зусім не сціхла. Вы зазбіраліся, хоць егер яшчэ не хутка меўся па вас прыбыць – вось гэтак па-дурному закончыўся “дывертысмент для душы на ўлонні прыроды”. Табе прыгадаўся той жнівеньскі дзень, і ты зараз, перад уражваючым мнагалюддзем на плошчы, з гаркотай думаеш, што вось гэта ж і ёсць ён, твой народ: ён адначасова і невядома чаго азвярэлы дзядзька, і нізавошта адлупцаваны дзядзькам конь. Няшчасны, пагарджаны, без аніякага ведання аб тым, якая прыгода, зачэпка, паварот лёсу выпадзе яму праз гадзіну, праз дзень, праз год, кім ён ёсць сёння і кім будзе заўтра, якія подыхі душы скіруюць яго на тое ці іншае дзеянне, увогуле ж – на бяздзеянне, бо хіба ж можна ўзвесці ў ранг дзеі дзікае збіццё ўласнай адданай жывёліны, у якую паволі ператвараешся і сам. Табе шкада яго, гэты народ, да нерастопліванай халадэчы ў мозгу. І ты ўжо гатовы дараваць яму ўсё: і залішнюю сентыментальнасць, і флегматычную маруднасць, і генетычна перададзеную нерашучасць ды асцярожнасць, і ненавісную табе філасофію “неяк яно будзе, бо яшчэ ніколі не было, каб не было неяк”, і апатыю ды абыякавасць да ўсяго, што з ім чыніла век і чыніць сёння ўлада і дзяржава. Бо гэты народ – твой і такі, і калі ты хочаш зрабіць штосьці разам з ім, ты мусіш мець жалезнае цярпенне, мусіш прыпадобніцца скульптару, што рукамі, на якіх няма і не павінна быць накрухмаленых манжэтаў, адкрышвае ад гранітнай камлыгі непатрэбнасць да тых пор, покуль застанецца плод задуманага. Віруе натоўп, калышацца маса людскіх целаў і галоў, гараць вочы, запаленыя яшчэ адным прамоўцам ад вашай апазіцыі, і тут твой пакутлівы ўнутраны маналог абрываецца зваротам да цябе: “Пане Сцяпане! Пане Сцяпане!..” Ты азіраешся на голас: Марына. Зноўку ў джынсах, бэзавым швэдарку, што віднеецца з-пад не зашпіленага на верхні гузік кажушка, але ты чамусьці шукаеш крыжык на яе грудзях, ды крыжыка няма, і гэта цябе крыху расчароўвае. Ты не ведаеш, што ёй казаць, надта неспадзявана стаўся пераход ад тваіх роздумаў да з’яўлення Марыны ўнізе за подыумам-узвышэннем. Марына таксама нічога болей не кажа, толькі працягвае табе руку, запрашаючы спусціцца да яе. Ты пакорліва выконваеш яе маўклівую волю, здзіўлены яе гарачай для такой пары пешчанай рукою, да якой ты ўпершыню дакранаешся. Далей працягваецца мітынг, раскаціста грукоча мегафон, пераходзячы з рук у рукі, натоўп гіпнатычна рэагуе на чарговага прамоўцу, дубеюць на марозе галоўныя апазіцыянеры ў сваёй інтэлігенцкай абуўцы і апранасе, маючы на ўвазе хуткую вячэру ў недарагім рэстаранчыку, дзе ўжо замоўлены стол і дзе чакае крэсла таксама і цябе – а ты крадком адоль­ваеш неасветленыя мітынговыя тылы ззаду подыума, і толькі шарэнга міліцэйскіх афіцэраў, у якой няма чына меней маёра, абыякава суправаджае цябе стомленымі вачыма. Чытаць аповесць цалкам
 
Вольга Гронская
  КАЗКІ ДЛЯ ВАР'ЯТАЎ
  Пяць
А калісьці надыдзе дзень,
і ён табе скажа: “Ма,
гэта не шапка, а смех адзін!
Хочаш – насі сама”.
Кіне яе на канапу,
пойдзе ў свой пакой і
ўключыць там Muse, ці Coldplay,
ці нешта яшчэ такое
(што будуць слухаць у дваццаць трэцім гэтыя дзеці?)   А неяк убачыць дзіцячае фота на сайце і скажа: “Ну вы далі! У мяне там зуба няма, і ўвогуле – выдалі. Павесь лепш туды Далі”. Кіне ў заплечнік рыдэр (плэер, айфон, тамтам) і – “Не чакайце, мам!” Махне рукой, усміхнецца ды апынецца там, дзе побач з дзяўчынкай-скерца стане сэрца шалёна біцца. Як і тваё, дарэчы: ты з гэтага часу штовечар пачнеш класціся позна, правяраць тэлефон… Звоніць. Гэта не ён?   Цяпер ты таксама не спіш. Пакуль – таму, што кашляе, прачынаецца, просіць тваю руку (ведае: ад любога цмока і ведзьмака абароніць гэта рука). І ты закідаеш дэдлайны і важныя прапановы – на гарышча, у куфар, дзе цень. Бо калісьці надыдзе дзень, і ён сыдзе – дарослы – жыць. А пакуль – верабейкам сонным – папросіць піць, і яму яшчэ толькі пяць. Можна гладзіць па валасах, трымаць за руку, сцерагчы яго сон і самой не спаць.     * * * Берта чытае Барта, Вербера й Бэрнхарда. Бёртан і Берталучы ёй пішуць сны. Берта хацела б зноў нарадзіцца ў Берне ды там, а не на тутбаі чакаць вясны. Берта штодня адна шпацыруе коўзкімі сцежкамі паміж Берута і метро і ў лістах заўжды вылучае коскамі: “Роберт”, або “мой мілы”, ці проста – “Роб”.   Роберту сняцца робаты. Робу вусцішна: Кафка і Хармс складалі яму сцэнар. Роберт чытае допісы Берты, вуснамі ціха варушачы ў месцах, калі яна піша аб тым, як холадна без. І бэзавы водар яе парфумы казыча нос… Роб пачынае мерзнуць у швэдры бэжавым ды ўратавацца хоча ў старым кіно, дзе сярод слоў і кніжак анёлы дотыкам лекуюць сэрцы, марачы стаць людзьмі… Роберту добра ў гэтай краіне готыкі, ён не паедзе ў Берцін мінорны Мі. Хай яна быццам тонкая стрэлка компаса, мроячы, да заходняй бяжыць мяжы – жыць ім у паралельных сусветах Борхеса. А над Берлінам з неба ўсю ноч імжыць.   * * * Гэта зіма трымае яго, жыве ў ім, сыпле калючы снег пад сівыя веі, робіць халодным сонца і нізкім – неба, сіверам злым у шчылінах вые, вее… Ён прызвычаіўся. Думае, так і трэба. Варыць глінтвейн з цытрынаю і імбірам, ходзіць на лыжах. Лыжкаю па пламбіры снегавікоў малюе, а з іх галоў на сподак салодкіх кропель цякуць пункціры, быццам капеж вясновы. Вось толькі з воўны швэдар яго, і б’ецца агонь у печы – месца няма вясне. Ёсць марозны вечар, мяккі фатэль, канверты, паштоўкі, праца… Ён захінае шалікам цёплым плечы – выжыць у гэтым холадзе, пратрымацца. А па начох не спіцца яму, хоць трэсні. Ён дэкламуе вершы, спявае песні, толькі б разбіць маўчанне пустых пакояў голасам, рэхам крокаў, рыпеннем лесвіц: цемра яго гняце, не дае спакою. Нават калі задрэмле – хвілін на сорак – сняцца не карагоды калядных зорак, а цягнікі, якімі ён зноў кудысьці лёцьма нясецца з амерыканскіх горак. Вечны палонны лёду не мае выйсця. Сёння – чарговым ранкам – ён раптам чуе шум увушшу і лечыцца маслам туі. Гук не знікае, шырыцца, танчыць джыгу: не зразумець – рагоча ці лямантуе свет навакольны ў гэтым бясконцым “джынгл”.   Ён каляндар хапае і са здзіўленнем бачыць, што снежню хутка канец. Ідзе і цягне кажух, валёнкі нясе, няўклюда… Спешна ўпрагае ў сані сваіх аленяў і выязджае. Дзеці чакаюць цудаў.   * * * Мы – тролі з падземнага свету. Лічым прыступкі: адзін, два, тры, выходзім туды, дзе неба ў метры ад нашых твараў, як на карцінах Мунка.   Мы пішам падэшвамі ботаў толькі вялікія лі- та- ры “М” на ссівелым асфальце і моўчкі хаваем сэрцы пад коканы палітонаў.   Мы ўдзень выключаем сонца. Лепш хай нам свецяць ліх- та- ры – вочы бясконцых тунэляў, а ў нашыя метрыкі ўпішуць не прозвішчы – назвы станцый.   Мы любім мігценне твараў, нам добра ў гэтым гар- мі- да- ры. І рэха ад крокаў цвердзіць, пульсуючы метраномам: “Нам домам – метро”. Мы – тролі.     * * * І калі ты сустрэнеш, нарэшце, сваю вясну, яна будзе біць абцасамі ходнікі, стрэсваць снег з капюшона, прасіць дараваць, што спазнілася (транспарт, ты ж разумееш), ды грэць у тваіх кішэнях заўжды халодныя пальцы – кончыкі лёгкіх крылаў. Ты ёй даруеш доўгія ночы без сну, калі ад болю і страху сціскаў падлакотнікі, паўтараючы штось манатонна следам за “Наўцілусам” ды спрабуючы ўратавацца ад вечнай завеі…   Ты скажаш: “Ну, мы ж сябры. Якія тут выбачэнні?!” Яна зірне табе ў вочы і пачне ўсміхацца. ... І вось тут цябе ўсё ж накрые.     Асоль Па вечарох яе валасы пахнуць вадой ды соллю. У кішэні джынсаў жыве яшчарка з палімернай гліны. Суседзі лічаць яе дурніцай, па пашпарце клічуць Асоллю (маці ў юнацтве занадта моцна любіла Грына).   Яна замяняе сваё імя на звыклае мілае “Ася” (так павялося з першага ж класа, калі з яе смяяліся дзеці). Ася перакладае з ангельскай, ездзіць з працы тралейбусам, у дарозе чытае Джэці і не чакае ніякіх прынцаў. А ў казкі і ветразі ёй не верыцца ў прынцыпе.   Ён з’яўляецца на Доме друку нібыта, скідае заплечнік, сядае побач. Ася бачыць у шкле адбітак (падобны да Джоні Дэпа) А за вакном Малевіч чорным фарбуе неба. “Тралейбус ідзе ў дэпо”. Асі праз тры выходзіць. І хутка поўнач. На патрэбным прыпынку Ася ідзе да дзвярэй, пазяхае, глядзіць на гадзіннік, ловіць позірк свайго суседа (шэрыя, гэта ж трэба! – чамусьці здзіўляецца і на аўтамаце: “Шэрыя, то бок grey”). “Цьфу-ты, калі я ўжо навучуся выключаць у сабе                                                               моваведа?!” – думае Ася, утаропіўшыся ў суседаў пунсовы шалік. Потым ступае абцасам у брудны снег, недарэчна з соллю змяшаны. А ён едзе далей. Адзін.     Верасень Верасень, як маленькі сабака з рудымі лапамі, ходзіць па менскіх вуліцах. Туліцца да дзівакоў на мокрых драўляных лавачках, да закаханых, што на прыпынку цалуюцца, нават да тога старога з сівой барадой і фенькамі. У вочы ім зазірае каштанамі-зрэнкамі, просіць сагрэць, абяцае слухацца, сустракаць з работы. І ліжа боты.   Ты яго забярэш дадому, накорміш плюшкамі, будзеш гладзіць за вушкам і вычэсваць доўгую поўсць (потым звяжаш шалік або шкарпэткі – цёплыя і вясёлыя). Ты станеш зваць яго Верасам і паверыш, што ён – назаўсёды.   Ён будзе торкацца носам, спаць на тваёй назе…   А потым аднойчы горла перагрызе.     * * * Вецер танцуе твіст на тваім плячы, чорным Татошкам сумка ірвецца ўбок. Ты крычыш. Паўтараеш “раз-два”, “раз-два” – мікрафон маўчыць. Гэта не твой эфір. Сёння тут уладарыць бог ураганаў, цыклонаў і брызаў. Выбірае на глобусе кропку, кажа, што гэта Канзас, і – рррраз: разбурае будынкі, абарочвае плот ды машыны ўсе… Падымае цябе і нясе.   Цяпер ты жывеш у праклятым горадзе, ходзіш па бітым шкле, у кішэні носіш каменьчык і лічыш, што гэта смарагд. У цябе ёсць сябры – разумныя, смелыя, з добрым сэрцам, але табе так хочацца збегчы ад.   І вось ты руйнуеш сваю Бастылію, ператвараешся ў ведзьму… Навокал неба і ціш. Ты завеш спадарожны вецер, распростваеш рукі-крылы, адштурхоўваешся і ляціш.  
 
У. Сьцебурака
Прывіды апошніх паверхаў Кожны, хто жыў па казённых жытлах, ведае, у чым там вымяраецца жыццёвая прастора – у койкамесцах. Маеш яго – значыць афіцыйны жыхар, не – значыць, і правы твае птушыныя: у любы момант пільны камендант возьме за каўнер і выкіне, як кацяня. Без койкамесца нельга. У мяне праблема была трошкі іншага кшталту – месца я атрымаў, але сама койка адсутнічала. Зацягнуўшы ў пакой майно – спартовую торбу з адзеннем, стос кніг з кніжнаю паліцай, аўдыёкасеты і партрэт прэзідэнта фармату А5 у чорнай жалобнай рамцы, – я агледзеўся: жытло што трэба! Настрой узняўся. Паставіўшы рэчы ў меркаваны кут пражывання, мы з гасціннымі аўтахтонамі склікалі нараду, асноўнымі пытаннямі якой былі пошук ложка і тое, чые хатнія закаткі адкаркоўваць на закуску. Не паспелі мы падняць трэці кілішак за “Вольную незалежную ў межах этнаграфічнага рассялення”, як у пакой на пах шкварак завіталі таварышы з суседняга блоку. Не ведаю, па што канкрэтна ішлі да першакурснікаў старэйшыя гістфакаўцы на чале з мажным, як дуб, аспірантам Сцёпам Захаркевічам, але ў той дзень мне дакладна шанцавала, бо яны выявіліся маімі знаёмцамі па летняй археалагічнай практыцы і ўсё скончылася іх далучэннем да бяседы і яшчэ адным паходам у краму. У выніку ад Сцяпана, чалавека тонкага гумару і добрай душы, я даведаўся, што патрэбны мне элемент інтэр’еру знайсці лёгка, нават не выходзячы з будынка. Сакрэт палягаў у тым, што “двойку” рыхтавалі да капітальнага рамонту і верхнія 4 паверхі былі на той час ужо адселеныя. Апошнія чалавечыя жытлы эпізадычна сустракаліся на 10-м паверсе, але вышэй было пуста. Пры тым, што ў некаторых пакоях заставаліся фрагменты мэблі рознай ступені захаванасці. Справа была вырашаная, у праваднікі вызваўся вопытны мясцовы кадр – Уладзімер Л. з Астраўца, і мы, дачакаўшыся ночы, пайшлі ў выправу. Падняўшыся на ліфце да апошняга жылога ўзроўню, далей пайшлі па лесвіцы, захоўваючы рэжым маўчання… Вось і нежылыя ўзроўні. Выдраўшы злёгку нажыўленыя цвікі, адчынілі дзверы і апынуліся ў доўгім пустым калідоры. Навокал панавала нязвыклая цішыня, аднекуль знізу, нібы з іншага свету, даносіліся рэдкія гукі музыкі, глухі гул ліфта ў шахце, далёкі смех. Калідор быў цёмны, і ад гэтага, прынамсі мне, падаваўся бясконцым. Нежылыя памяшканні наверсе награваліся за сонечны дзень мацней за ніжнія, і таму цемра была яшчэ і цёплай і, нават, нібы пругкай. Падавалася, што нехта дыхае ў твар, казыча шыю і мяккім рысіным крокам ступае побач з намі. Было ніякавата, але парушаць цішыню не хацелася. Перакінуўшыся шэптам парай словаў, пайшлі навобмацак. Дзверы першага блоку аказаліся замкнёнымі, другога – таксама. Каб не кратаць кожныя, дайшлі да супрацьлеглага канца калідора і паспрабавалі адтуль – карціна тая ж. Напэўна, абачлівая адміністрацыя зачыніла пакоі, але вяртацца з паўдарогі не выпадала, дый не хацелася – таямнічая атмасфера пустых паверхаў адначасова і палохала, і вабіла да сябе, як глыбіня адчайнага плыўца. Штурхнуўшы дзверы на пажарную лесвіцу, выйшлі на балкон – свежае восеньскае паветра ўдарыла ў грудзі, а ў вушы, разбэшчаныя цішынёй, уварваліся рэзкія гукі ночы з гудкамі цягнікоў вакзала, грукатам позняга трамвая і шоргатам колаў рэдкіх аўто. Абапіраючыся на парэнчы, нібы стомленыя цяжкай справай, перакурылі. Па-ранейшаму неяк арганічна хацелася захаваць рэжым падводнай лодкі: “Па месцах стаяць! У адсеках слухаць!” Падняліся на паверх вышэй. Тут гукі вонкавага свету былі яшчэ менш рэальнымі. З’явілася адчуванне прысутнасці на гарышчы, якое ў беларусаў здаўна лічылася асобным сусветам, населеным рознымі пачварамі, прымхамі, забабонамі ды затканыя павуціннем мінулага. Рухаючыся па сцяне, я намацаў чарговыя дзверы блока, націснуў і праваліўся ўперад у атрамантавую цемру. На імгненне падалося, што пада мной бездань, але рукі, інстынктыўна выстаўленыя наперад, пругка сустрэлі падлогу. Я вылаяўся з палёгкай – адчынена! А раз так – пакінута на рабаванне. “Хлопцы, у горадзе віно і жанчыны – гуляем тры дні”, як казалі ў адным папулярным фільме таго часу. Мае “падзельнікі” паведамілі пра падобны вынік і ў іншых блоках на паверсе. Настрой з містычнага ператварыўся ў практычны – мы разышліся ў пошуках прыдатнага ложка. Блок, у які ўваліўся я, быў амаль пустым, але нешта ў ім прыцягнула ўвагу. Нейкі ўнутраны спакой авалодаў мной і прымусіў прысесці і агледзецца. Пакой быў не такі цёмны, як калідор, яго залівала срэбнае месяцовае святло. У ім, як у чорна-белым кадры даўнейшых стужак, добра чыталася кожная дробязь… Рассохлая елачка паркету, абарваныя шпалеры, зламаны зэдлік, шэрае ад пылу шкло з доўгай, касой, як шабельны шнар, расколінай. Я стаў пасярэдзіне, заплюшчыў вочы і раскінуў рукі, абдымаючы цішыню. Аглушальна тахкала сэрца, а вакол ні гуку, ні руху. І раптам праз пакой праплыў цень дзяўчыны-дурнічкі ў нямодным пінжаку і стаптаных чаравіках, якая, зацяжараўшы ад араба, не знайшла нічога лепшага, як скокнуць з вакна ўніз на халодны шурпаты асфальт. Яна паспрабавала ўсміхнуцца разбітым ушчэнт тварам і нешта сказаць, але ў той самы момант, нібы чыясьці рука ізноў падцягнула яе да падваконня і штурхнула ўніз. Я апусціў галаву і, аўтаматычна, зрабіў крок назад – ногі стаялі на нечым слізкім. Пада мной сярод пакоя расплывалася, упітваючыся ў кожную шчыліну паміж засмяглымі дошчачкамі, вялікая лужына барвова-чорнай крыві, якая цякла з цела аспіранта-шызафрэніка, што зрабіў сабе харакіры, не здаўшы кандыдацкі мінімум па гісторыі КПСС. За спінай скрушна прагучала – “Блытаю з’езды партыі, бл…ць…” Я адступіў яшчэ назад і азадкам штурхнуў дзверы – бразнула клямка і зарыпелі завесы – пеўні праспявалі, і насланнё вокамгненна знікла. З цемры калідора данеслася: “Знайшоў! Давайце сюды – панясем!” Заварушыліся. Яшчэ паўгадзіны мы, ціхенька і з захаваннем канспірацыі, пераносілі трафеі да сябе. У выніку ўдалага рэйду мы займелі цэлыя два панцырныя ложкі і самаробную палічку. Адна сетка сталася маім ложкам, а другая, пастаўленая на рабрыну паўз сцяну, стала спінкай самаробнай канапы ў майго брата. Дарэчы, такое ўдалае выкарыстанне сетак адразу зрабілася мясцовай модай і прыкметай заможнасці марадзёраў інтэрнату. Карацей, усё атрымалася як найлепш. Ледзь уклаўшыся пад другую ночы, мы, узрушаныя, доўга не маглі заснуць. Скрозь мроіва дрымоты хтосьці сказаў, што ў адным з блокаў, якія ён даследваў, выразна быў чутны плёскат вады ў душы; іншы адчуваў пах жаночай парфумы, толькі распыленай у паветры, у тым блоку, дзе вісела на сцяне пабітае люстэрка. А Толя, які дайшоў да кухні ў самым канцы калідора, пабачыў ля халоднай пліты худзенькага в’етнамца, які смажыў на патэльні смярдзючыя селядцы і ціхенька мармытаў нешта пад нос. Ён стаяў у промні белага святла, і яго дзіцячага памеру шлёпкі на карабку запалак не краналіся зямлі…   З астатнімі тэкстамі Усевалада Сьцебуракі можна пазнаёміцца ў сьвежым (67-м) нумары "Дзеяслова".
 
Рыгор Барадулін
Шляхам бульбы   * * * Каб воз ягоны перакуліўся І галава пайшла пехатой! — Праклён цыганскі. А мне ўявіўся Цыган бясхаты, пракляты Той, Што спанталычыўся недзе ў полі Ці ў таўстарэбрай пушчы глухой. Разбіла лоб валачобніца воля, Як яйка, што ўпала На дол пухой. А галава пехатой пачасала, Бо з’ехала з глузду, Як з гаці воз. У кублах плача ад солі сала. З сябе смяецца цыганскі лёс.   * * * Два-тры сонцы дай мне, Божа, Два-тры дай дажджы, Магута, Каб растаў на схіле снег, Каб я свой шацёр прыгожа Мог паставіць, Каб пачута Сон прыходзіў на начлег.   Каб нарэзаў тры-чатыры Грабянцы не ад раскошы І прадаць усе паспеў. Памажы мне, Божа шчыры, Новыя ўкішэніць грошы, Бо старыя я праеў.     * * * Ля дунайскай сярэдзіны Жонка сэрца звярэдзіла, Густа косы распушыла, Слязьмі вочы прыгушыла. Плача бедная таму ж, Што памёр каханы муж. Плача ўсё, ды не таму ж, Што памёр каханы муж, У слязах плыве, нябога, Дзе б знайсці сабе другога?     * * * Гара ўнізе, гара ўверсе, Яшчэ ўнізе горка. Хлопец коні вараных Мые халадзёнкай.   Каля студні маладая Праходзіць дзяўчына. — Дай, дзяўчына, Дай вады мне, — Кажа ёй хлапчына.   — Слугаваць такі не стану Я табе як мужу. Сам цягні ваду са студні А глыбокай дужа.   — Не хачу вады са студні, З рук тваіх хачу я. Заўтра слаць сватоў гатоў я, Сватаюць маладую!   * * * Хай дасць мне Божа добрую ноч, Прывёў дадому я прыгажуху. Ды не таму, што кахаю, прывёў, Раней быў бедны ды слухаў скруху.   Ой, як мне, мама, Дзвюх жонак мець, Ад радасці, як ад бяды, ачомацца? Адну варажыць у вёску пашлю, З другой віно буду піць у карчомцы.   Прывучаны коні, мама, мае — Лягчэй галодныя носяць збрую, Спыняюцца каля кожнай карчмы, Пакуль жа п’ю я кварту-другую.   * * * Сядзіць мядзведзь на ланцугу, Глядзець, мой бацька, не магу Я на галоднага актора. Апошні раз ён еў учора. Ці, бацька, дай яму харчы, Ці дай ад голаду ўцячы!   * * * — Ад голаду я сёння млею, Адно што сербануў алею, Ды ў ім каб пах цыбулі той. Без жонкі стаў я сіратой.   — Ад голаду мне блага стала, Адно што супу паспытала. Без солі суп не есца дужа. Асірацела я без мужа.     * * * Запрасілі на вяселле, Нумай шчэ, нумай шчэ. І пілі, і перац елі, І яшчэ, і яшчэ.   Перац сох на жэрдках смагла, Нумай шчэ, нумай шчэ. У гаршчэчках бульба смягла, І яшчэ, і яшчэ.   Покуль еў я скваркі й кашу, Нумай шчэ, нумай шчэ, Дзюрка звёў дзяўчыну нашу. І ўцячэ, і ўцячэ!     * * * — Хто такі, прызнайся, Мімі, Быў пад вокнамі тваімі? — Не каханак-шавяла, Гэта кошачка была.   — Лепей, жонка, не брашы. Кошачка ў капелюшы? Зараз лопну ад смяхоты — На нагах у кошкі боты?   — Не чашы мне пугай спінку. Каб я высахла ў лісцінку, Каб не ўбачыла святла, Гэта кошачка была! Муж мой, ці ж мая віна, Што ў цябе я не адна!     ШЛЯХАМ БУЛЬБЫ Паспела бульба спешка І ахапіла спешка Паспець Капаць і звесці, Драць, гатаваць І з’есці.   На плечы ўзяць Хагуль бы І рушыць Шляхам бульбы.   Старацца Ў гэтым Жыць жыцці: Дзе ні пасадзяць — Узыйсці! 12.ХІІ.2012     НЕ ЎСЁ… Цыганка, Паваражы. Хто кватараваць будзе У гэтай будзе, Скажы.   Цыганка, Паваражы. Коні бяссоння На ўсім разгоне Парвуць гужы. Замовай Не новай Наноў завяжы.   Цыганка, Паваражы. У цёплым хлудзе, У беспрабуддзі Спіць страх На мяжы.   Дай выспацца ліху, Ступай паціху Па карчоўю, Па дуддзі!   Не- раз- бу- дзі… 16.VІІІ.2013     * * * А трэба няшмат, Каб душой наталіцца: Акрайчык блакіту, Глыток навальніцы…     Усю падборку Рыгора Барадуліна чытайце ў свежым “Дзеяслове”.