…адно калі Айчына ў грудзях, песня ведае, як спявацца, словы – куды казацца,
а ўчынкі – куды ісці…

— Алесь Разанаў
 
Анатоль Івашчанка (№96)
МАРЫ ДОНА ХУАНА   САШБАШ Гэта калі бракуе паветра. Гэта калі ў горле камяк. Гэта калі на пяць кіламетраў ў баку і ў цэлым – таксама галяк.   Гэта калі прыкручаны ножкі ложкаў. Калі голас захрас. Гэта калі нібыта ў апошні раз уваходзім у спальню штораз.   Страчаны сэнсы й рамсы паблытаны. Ноч. У сутонні тоне адказ. Гэта не мы – суткамі й літрамі. Not with your prayers. Not “Two of us”.   Гэта не мы малітвамі вашымі. Гэта не мы ў вашых шыхтах. Гэта не нас вы не заўважылі ў ліку аб’ектаў вашых атак…   Чэрвень чарнее новымі стратамі. Скончыўся джаз, вось жа, не ваш. Патасны пат упартае партыі. Паліць у цёмную бездань СашБаш.     АБВЕСТКА Мы пьем чай в старых квартирах, ждем лета в старых квартирах... Віктар Цой Прадаецца кватэра. Утульная. Хрушч. У цэнтры. Два пакоі. Асобныя. Вокны выходзяць у парк. Капрамонт, шклопакеты, санвузел сумесны. Цэннік звышгуманны. І поруч – пошта, садок і ламбард.   Хто тут жыў? Ён, яна, двое дзетак, кудлаты сабака… (Пачыналі удвох, ну а скончылі, вось, упяцёх). Ён быў муляр удзень, пэцкаў рукі, а ўвечары – вершы пісаў, небарака. Мог да ночы. Яна ж працавала ў садку, што насупраць. Такое жыццё.   Ёй былі даспадобы даўгія сюжэтныя вершыкі. Ён любіў паспяваць Башлачова ды Цоя на кухні ціхутка. Перад сном ёй пачытваў “Лаўца...” і “Забіць перасмешніка”. Зрэдку – штосьці сваё, ды яна вырубалася хутка.   Што яшчэ распавесці… Цікавяць прычыны продажу? Ну, якія. Знайшла яна іншага. Кажуць, – сантэхніка, покуль першы быў на заробках (ці ў Пензе, ці тое ў Варонежы). Прыязджае – сюрпрыз. Ушасцёх у хрушчоўцы цесненька.   Прадаецца кватэра. Хрушчоўка. Ў цэнтры. Утульная. Капрамонт, шклопакеты. Карочэ, хутчэй званіце. Дзе той муляр-паэт цікавіць цяперака туліцца? Ўзяў сабаку кудлатага. Кажуць, з’ехалі ў Піцер. Задар, жнівень 2018     *  *  * Паспець зваліць ад бытавухі, пакуль не зжэрла нас ушчэнт. Паслаць дэдлайны і цэйтноты, забіць на дэбет і працэнт. Ў багажнік спальнікі й намёты закінуць. У салон – сям’ю (глядзі, Кутузаў, не паблытай). Па плешку газу, і туды, дзе з неба знічкі й жалуды, дзе вышывае неба руны на чорнай роўнядзі вады… Дзе каля вогнішча начоўкі, дзе ветах, зорнае вясло, дзе сняцца усю ноч паклёўкі, калі нат клёву не было. Дзе будзе згадвацца як шчасце той на паўкілі шчупачок. Дзе… Зрэшты, досыць. Выбачайце. Пайду спакоўваць рэчмяшок.     PAUSE Суботні ранак. Раптам – та-дам – званок у дзверы. На расслабоне іду адчыняць (сам у халаце, жонка ў шорціках). Гляджу ў вочка: стаіць дзяўчо. Вочы ў падлогу. “Прабачце, можа, ў вас якіясь прадукты ёсцека?” “Зараз, – кажу, – пачакай, зірну...” І перад носам дзвярыма – плясь (нейк, камандор, машынальна, ну). Крочу на кухню. Жонка хвалюецца “Хто там?” “Ды-ы, гэта… дзяўчо…” (жонка хвалюецца два) “Чо?..” Хутка выходзіць і хутка вяртаецца. (Дзверы таксама на гэтым баку) “Памперсаў просіць, маці яе нарадзіла нядаўна, кажа”. Дастае макарону, нейкія крупы, кашы… Пакуем усё па пакетах. Моўчкі. Аператыўна ды зладжана. Выходзім на лесвіцу. Яна стаіць. Тая ж пастава… Дзякуе і сыходзіць. Тытры, уласна. Жыццё працягваецца (хтосьці з pause націснуў на play): пошук аўто ды кавамашыны, запіс старэйшай да артадонта… Словам, дэдлайны, рэжым цэйтноту, які не стрымаць, не спыніць, тлум, мітусня, трывожнае шчасце. Толькі дзяўчо ўсё у тамбуры ў вочку – ці уваччу – стаіць…     МАРЫ [ДОНА] ХУАНА калі прыхільнасці не адсякаюцца калі галава на плячох не трымаецца калі гамон пакрысе набліжаецца ды пані фартуна ўсё не ўсміхаецца   калі не знаходзіцца слова да раніцы калі дзеяслоўная рыфма… здараецца калі у танальнасці не патрапляецца ды штосьці гештальты не закрываюцца   калі час да горла прыставіў лязо калі не здзьмуваецца пыл з абразоў   калі засталіся сябры на “гражданцы” калі камандзіры – мудзілы й засранцы калі паміж рамаў глухая сцяна каханню хана ды лайна дахрана   калі мары дона (ну, мары хуана) пазбавілі веры ў светлае дно і хочацца выйсці ў вакно (пагуляць) памятай, братка, адно: гэта           не наша                          вайна   можаш не верыць можаш злавацца можаш схавацца нібы паца-ваца можаш сысці у сваю палестыну скурчыцца скурвіцца згнісці састыгнуць… ці – Талянову параду згадаць простыя словы услых паўтараць (ічы, ні, сан, шы, го) let’s go: гэта не наша вайна гэта не наша віна гэта не наша мана гэтанянашаняна...   як? палягчэла? якое нам дзела? цела пацела цела балела цела сядзела стаяла старэла цела ляцела цела ля цела шалік – пятля зацягнутая спакваля voilà     Любоў да галубоў я кармлю праз акно галубоў дробна пашаткаваным батонам я кармлю не таму што любоў больш няма пакрышыць на каго   у мяне ёсць дзве коткі і рыбкі трое дзетак у рэшце рэшт жонка мне стае цеплыні і пяшчоты каб хацелася зранку ўставаць   хтосьці скажа што чэл я някепскі што старанна выконваю справу можа хтосьці нат вершык пахваліць (я ахвотна паверу усім) на халеру ж мне лішнія рухі адчыняць запацелыя шыбы рэзаць хлеб і крышыць яго птушкам што загадзяць суседскі карніз?   далібог я не маю адказу але перш як паснедаць самому перш як рыб улагодзіць і котак (а пра жонку лепш прамаўчым)   дастаю дошку ножык і бохан рытуальна пагрукваю бляхай і сустрэўшыся позіркам з птахам прамаўляю: здароўкі, чувак!     *  *  * Ні краіны, ні хросту не хачу абіраць. На Васільеўскі востраў я прыйду паміраць. Твой фасад цёмна-сіні уначы не знайду, паміж выцвілых ліній на асфальт упаду.   І душа ад пагоста будзе ў цемру імкнуць, праляцеўшы над мостам ў петраградскім дымку. Красавіцкая зліва, на павеках сняжок, я пачую: “Шчасліва, ў добры шлях, сябручок”.   І пабачу два лёсы дзесьці там за ракой, да айчыны бялёсай прыхінуты шчакой: – быццам дзеўчыны-сёстры з непражытых тых год выбягаюць на востраў, каб правесці яго.   Іосіф Бродскі, 1962  
 
Міхаіл Рубін (№95)
Бульба і бугі Раптоўныя замалёўкі Знікненне фразы Перачытваць свае тэксты. Тое, што не памятаеш, схаванае там. І тое, чаго не было, таксама. З’яўляецца магчымасць адрозніць. Можна скарыстацца. Аднак...   Тры дні таму я адчуваў павагу да слова, калі пісаў. Сёння не пішу, і гэта таксама павага да слова.   Нават той, хто разумее мову, будзе прабірацца праз другія-трэція сэнсы, а можа, нават не паспрабуе. У вас розныя мовы – ведае ён. Ты – не.   Весці дзённік са спазненнем – гэта, так ці інакш, літаратура.   Ты запісаў цудоўную, прыгожую фразу. А потым яна знікла. Такім чынам, ты запісаў знікненне фразы. Мабыць, гэта і ёсць паэзія. 7.05.18     дарожнае * не знайшоў памылку там, дзе яе не было, – і ходзіш стомлены ўвесь дзень. цяжкая праца   * цягнеш сваё так, быццам усё – тваё. захопнік нейкі   * можна нічога не рабіць, але тады ці будзе што казаць заўтра?   * пэўная звычка вымушае шукаць адказы ў цёмным лесе, дзе натоўп такіх, як ты   * чаму я гэта пішу? дарога надыктоўвае ў запас  7.05.18     пра слова часам слова робіцца самамэтай, і ты імкнешся гэта давесці: слова, самамэта, слова, самамэта. нават не надакучвае. тэкст усё даўжэе, даўжэе, ён сам кажа за сябе нейкія абмеркаванні... нейкія спрэчкі... нейкія чуткі... нейкія веды... вось так праз шматкроп’і можна працягваць тэкст... далей, далей не напішаш дзённік, дык хаця б дасі інтэрв’ю – каб потым нешта раптам пра сябе даведацца слова як самамэта вымавіў і не можаш зразумець складаныя стасункі з сабой  9.05.18     пра выбар напрыклад, сёння садзіш бульбу, а заўтра граеш бугі – паўтары гадзіны тымі ж рукамі. і не скажаш: каму бульба, а каму бугі. з іншага боку, прыйдзецца ж некалі выбіраць. той, хто не можа зрабіць выбар паміж паэзіяй і музыкай, піша песні. я нават расстаўлю ўсе коскі, каб вы гэта зразумелі 9.05.18     голас скажаць свой голас, каб казалі, які шчыры ён шчыры – у яго ёсць свой голас чуеце гэтыя апладысменты, гэтае вохканне, гэтыя захопленыя вочы прыхільнікаў пафаснай праўды цяжка верыць дадзенаму прыродай 9.05.18     тлумачэнні вялікія літары за імі хаваешся маленькія літары так хочаш каб цябе бачылі усё вельмі проста растлумачыць 9.05.18     праўда вось даведаемся праўду і стане лягчэй вось даведаемся праўду і стане сорамна трэба памерці каб праўда пра цябе дзесьці захавалася                 9.05.18     *  *  * гэта тычыцца тых, каго ты можаш пакрыўдзіць гэта тычыцца тых, каго ты можаш зрабіць шчаслівымі не аднаго дык усіх закон жыцця 9.05.18     стан натхненне напачатку здзіўляе здараюцца немагчымыя рэчы і нават магічныя потым натхненне бянтэжыць магічныя рэчы робяцца звыклымі, а немагчымыя звыкла знікаюць прымроілася нешта, думаеш ты гэты стан можна пралічыць досыць дакладна 9.05.18     праз стому трэба было пасадзіць бульбу і ляжаць, каб нешта прыдумаць мабыць, гэта закон, які палягае вывучэнню ляжаць і ўспамінаць, што там у мінулым ляжаць і бачыць праз стому гэта было магчыма толькі пакуль сон не прыйшоў 10.05.18     маршрут праязны давязе куды заўгодна а як згубіш праязны пачынаеш інакш пракладаць маршрут хоць гэта і немагчыма але маршрут унутры цябе ўжо іншы думаеш так і ўсё даруеш 10.05.18     немагчымае калі прыдумаў мелодыю і назаўтра памятаеш – гэта добрая мелодыя калі прыдумаў мелодыю і не памятаеш – гэта мелодыя з тых, якія з’яўляюцца толькі аднойчы другі раз не напішаш тое, што знікла назаўжды але немагчымае цягне за сабой 11.05.18     веды яны ўсё ведаюць, але нічога не робяць калі я нічога не раблю, мне становіцца сумна я таксама пачынаю ўсё ведаць не ведаю, што рабіць 11.05.18     *  *  * вельмі падобна на тое, што гэта не апошняя спрэчка выказаў думку, чакаю абвяржэнняў дарослы быццам чалавек а сядзіць тут ужо другую гадзіну ніхто не ратуе 12.05.18     тэзісы напрыклад я прамовіў тое-сёе асноўныя тэзісы шчырасці галоўныя пастулаты гонару з улікам гістарычнай і маральнай перспектывы а яны кажуць зрабі цішэй тут спяць дзеці 12.05.18     лёс злітасцівіўся нічога не казаў пра Бога пра волю таксама стаяў агаломшаны, калі выявілася запазычанасць лёс не падманеш 12.05.18     рэшта вось кажуць талент у краме забыў рэшту піша нешта спадзяюся адчуць 12.05.18     *  *  * псіхалагічная дапамога працуе тут і цяпер учора яна не працуе, бо позна заўтра яна не працуе, бо рана гэта вельмі проста не зразумець 13.05.18     пачуцці мабыць, нават і сумую ты не чытаеш мае паведамленні мы так дамовіліся мы ведаем пра пачуцці ўсё 13.05.18     фільм другая серыя бульбы ніякіх фота ніякіх фота гэты фільм трэба спыніць годна 13.05.18  
 
Валянцін Акудовіч (№95)
Літаратурны інстытут З новай кнігі “Трэба ўявіць Сізіфа шчаслівым. (Хронікі беларускага інтэлектуала)”   Я краў тры разы. Першы і трэці выпадак не дзеля гэтага аповеду. А вось другім, здаецца, будзе ў самы раз распачаць гаворку пра Літаратурны інстытут. Я не памятаю дакладна, калі навучыўся чытаць, аднак, засвоіўшы гэтую справу, чытаў такім спехам, што, здаралася, бегаў у местачковую бібліятэку па два разы на дзень. Бібліятэкарка чамусьці не давала больш за тры кніжыцы адразу, а потым злавалася, што я адно гартаю іх дзеля малюнкаў і зноў скачу ў бібліятэку напускаць холаду. Натуральна, у мяне не хапала адвагі нагадаць ёй, што хоць я яшчэ малы, але ўжо чытаю некаторыя кніжыцы і без малюнкаў, у чым нескладана пераканацца, пагартаўшы хаця б тыя, што цяпер у яе пад рукой. Я адно вінавата ўгінаў галаву і думаў, што калі вырасту, дык ажанюся не з жанчынай, а з бібліятэкай. Бо не было ў мяне тады іншага жадання, акрамя як чытаць і самому пісаць кнігі. Калі б у тую пару мне прапанавалі выбар: быць Уладаром усіх сонцаў і сусветаў ці лядашчым пісакам, нейкі твор якога прачытае ўсяго толькі выпадковы чалавек, я б не вагаўся ні хвіліны, бо тады быў пэўны, што сусвет і людства створаныя адно дзеля таго, каб было аб чым пісаць кнігі. Што там казаць, мне вельмі карцела і самому далучыцца да гэтай блаславёнай справы. Аднак, перш чым улегчыся ў творыва, патрабавалася вырашыць адну сур’ёзную праблему: чым пісаць? Недарэчна было нават думаць, быццам пісьменнікі пішуць пёркавай асадкай, якой трэба раз-пораз мусова дзяўбсці школьную чарніліцу. І я скраў у старэйшага прыяцеля аўтаручку… Але кнігу тады не напісаў, бо бацькі майго прыяцеля (і сябры маіх бацькоў) неяк заўважылі ў мяне скрадзенае. Было вельмі сорамна – і мне, і маім бацькам. Зрэшты, без таго пякельнага сораму я б ужо і не памятаў, што першую сваю кніжыцу выдаў праз сорак год пасля таго, як пачаў яе пісаць.   *** Напрыканцы семідзясятых я апынуўся ў Мінску, дзе мяне ўладкавалі на маторны завод (токар, слесар, выпрабавальнік рухавікоў, экспедытар). Паміж зменай гэтых прафесій забралі ў войска. Там асколак гранаты трапіў у вока, і пасля шпіталя мяне камісавалі з войска. Тады я зноў вярнуўся ў свой эксперыментальны цэх. Мой раман з маторным заводам запыніўся на 1975 годзе. Я даслаў на конкурс у маскоўскі Літаратурны інстытут невялічкую аповесць, паспяхова яго прайшоў (казалі пра больш як сто чалавек на месца), і пасля іспытаў мяне запрасілі на вучобу. Ад шчасця мяне напраўду ліхаманіла, аднак страху было яшчэ болей. Раптам не прыдамся і мяне пагоняць назад у задымлены цэх Мінскага маторнага завода! Дарэчы, на пачатку сітуацыя яшчэ моцна ўскладнілася адным драматычным сюжэтам. Я ж паступаў на завочнае аддзяленне, толькі адразу пасля апошняга іспыту мяне выклікалі ў прыёмную камісію, дзе прапанавалі перабрацца на вочнае навучанне. Гэта азначала пакінуць Мінск і на пяць гадоў пераехаць у Маскву. Тут я і разгубіўся, паколькі ў Мінску заставалася маё вялікае каханне. Хаця варта ўдакладніць: другое вялікае каханне. Першае здарылася ў восьмым класе і доўжылася сем гадоў. Гэта было апакаліптычных памераў узрушэнне: неверагодна шчаснае і гэтаксама пакутнае. На выпускным вечары я ўпершыню запаліў цыгарэту, бо ўжо здагадваўся, што ніколі болей не пабачу сваю каханую. Між іншым, яна і ведаць не ведала пра пакуты маладога Вертэра. Мера маёй сарамлівасці ў тую пару была такой, што я і на дыбе не сказаў бы: “Кахаю!” (Толькі праз гады здагадаўся, чаму хлопцу бывае так складана вымавіць самае галоўнае слова свайго жыцця? Бо спадысподу прыўкраснага слова “Кахаю” маўчыць брыдкае “Хачу”.) Другое маё каханне ўжо было цалкам дарослым з усімі яго сюжэтамі ды атрыбутамі: ад сарамлівых заляцанняў да жарсных пацалункаў і ўсялякага такога падобнага. Мы з дзяўчынай ужо нават пачыналі як бы жартам разважаць пра шлюб… Агаломшаны, пабег па парады да прыяцеляў, з якімі прысябраваўся падчас іспытаў. Чаго толькі ні пачуў ад іх за бліжэйшыя некалькі гадзінаў: ідыёт, балбес, прыдурак, хворы на ўсю галаву і г.д. і да т.п. Што праўда, было і колькі рацыянальных аргументаў. Хіба не найбольш важкі – што Мінск зусім не далёка ад Масквы і можна ездзіць цалавацца хоць сабе кожны ўікэнд… А пяць гадоў са стыпендыяй у сталіцы свету – гэта ж і словаў такіх няма, каб маё шчасце апісаць… І я здрадзіў каханню дзеля літаратуры. Ну, не зусім здрадзіў, бо і цалавацца ездзіў, і праз нейкі час па вяртанні ў Мінск мы пабраліся шлюбам. Але ў той дзень выбару я ведаў, што здрадзіў.   *** Мае страхі, што буду выгнаны з Эдэму, не спраўдзіліся. Праз колькі месяцаў пачуваў ужо сябе досыць упэўнена сярод аднакурснікаў, а недзе годам пазней нават быў вызнаны як інтэлектуал. Тады да мяне па кансультацыі наконт філасофскай веды пачалі прыходзіць і хлопцы з старэйшых курсаў. Даволі хутка знайшоўся і блізкі мне хаўрус, з якім па сёння адчуваю сяброўскую еднасць. Спіс кароткі, таму пералічу: Слава Кіктэнка, паэт з Алма-Аты; Юра Андрыянаў, паэт з Уфы; Сяргей Махоцін, дзіцячы паэт і бард з Ленінграда. (Пазней Слава з Юрам стануць галоўнымі рэдактарамі добра вядомых у Расіі літаратурных часопісаў: першы – алмаацінскага “Прастору”, другі – уфімскага “Бельскія прасторы”.) Санжын Пурэў з Улан-Батара не быў у нашым хаўрусе, бо пераважна сябраваў з манголамі, але ўсе гады навучання мы з ім пражылі ў адным пакоі. Ён ужо меў пяцёра дзяцей, кніжку прозы і юрту ў сталіцы Манголіі замест кватэры. У Санжына выявілася толькі адна загана – ён быў фантастычна харошым чалавекам. Таму ці не ўсе маскоўскія манголы, як і манголы, што рушылі праз Маскву ў Еўропу, не стамляліся раз-пораз завітваць да яго ў госці. “Перманентнае татарска-мангольскае нашэсце на тэрыторыю аднаго пакоя”, – весела скардзіўся я сябрам. Не магу не згадаць хаця б адзін эпізод з той пары нашага жытва. Пасля чарговых вакацыяў Санжын вярнуўся з вэнджанай нагой жарабяці, вышынёй мне амаль па плячо. Ён разгарнуў тоўстую паперу і сказаў: гэта падарунак. Колер вэнджаніны зачароўваў, а ядлоўцовы пах вабіў як сама эсенцыя смакаты. Да таго ж у камплект прэзента ўваходзіла дзве пляшкі элітнай гарэлкі з блішчастымі змейкамі на дне. Зразумела, мы ў момант селі за стол. Я адрэзаў сабе кавалак каніны, пакаштаваў – смачна… А праглынуць не змог. Што і не дзіва, бо ў нас ніхто і ніколі не еў каніну. Нават і падумаць пра такое было гідка. Я прыкрыў рот рукой, і неўзабаве той недажаваны кавалак апынуўся ў кішэні. Толькі што рабіць далей? Чалавек праз паўнеба цягнуў падарунак! І раптам мяне азарыла. “Слухай, Санжын, – прапанаваў я, – гэтак будзе нядобра, калі мы толькі ўдвох нацешымся такім цудам. Давай запросім маіх сяброў”. Санжын ўзрадаваўся, бо любіў частаваць не толькі дабрынёй свайго сэрца, а ўсім, чым толькі мог. Запрасілі… Што і казаць, двух пляшак гарэлкі на цэлую нагу жарабяці нам не хапіла. Таму яшчэ некалькі разоў бегалі ў краму. Калі мы сяброўскім кагалам адпраўлялі Санжына ў Манголію назаўжды, дык я плакаў на пероне, як ніколі раней. А Санжын плакаў у вагоне, прыціснуўшыся да шыбіны так, быццам хацеў яе раздушыць. Ну рыхтык два бабры румзалі… (Пасля “перабудовы” Санжын Пурэў стане Народным пісьменнікам Манголіі.)   Цалкам публікацыю згадак Валянціна Акудовіча чытайце ў папяровым “Дзеяслове”.  
 
Алена Брава (№95)
Дзень забітых птушак Фрагмент з рамана “Садомская яблыня” А сапраўды – як у вас з «асабістым жыццём», пані тэлевядоўца? Калі мне споўнілася трыццаць два гады, я зрабіла адкрыццё, якое тут жа і сфармулявала – тая фармулёвачка бліскуча прагучала б у тэлеперадачы «Анатомія праблемы» (калі б старшыня рэгіёна не патрабаваў ад аўгураўскіх патолагаанатамаў іншых фармулёвак): тутэйшая жанчына памірае двойчы. Упершыню гэта адбываецца, калі калега (раней ён вымаўляў тваё імя без дапамогі лагапеда) пачынае зваць цябе «Ляксанна». Адчуванне, якога не дадзена зведаць ураджэнцы, прыкладам, Нямеччыны ці Францыі, дзе жанчыны і ў семдзесят застаюцца проста Марыямі, Барбарамі, Маргарытамі, няхай сабе з кіндэрамі ды ўнукамі. А ў нас? Яшчэ ўчора ты была Каця-Юля-Наталка, і раптам ператварылася, незалежна ад твайго знешняга выгляду, у безаблічную, бясполую, ніякую – альбо, наадварот, па-хатняму свойскую, але ўсё адно мегеру: Васільну ці Ляксанну. Уласны рот (губы, як заўсёды, нафарбаваныя) здаўся мне тады ротам бабулькі, якая забылася ўставіць штучную сківіцу. Страта ўласнага імені была трагедыяй не меншай, чым гітара, якая ўжо рассохлася на антрэсолях, – хаця, безумоўна, усё ж такі мяшчанскага жанру. Памада закацілася пад стол; дзіўна, але я яе потым так і не знайшла. Цыліндрык, падобны да залатой кулі – асабліва калі ўлічыць, колькі я за яе адваліла! – яшчэ адна куля ў чарзе стрэлаў, на якія жыццё, зларадна ўсміхаючыся, абвяшчае: «У “малако”!» Калі жывеш у такім горадзе, як Пазіцюйск, і маеш дакучлівую ідэю, каб мужчынскія нагавіцы ў шафе віселі, падрыхтуйся накідваць іх уладальніку на пысу хустку і абражаць свой слых імбецыльнай лагарэяй. Да таго ж, мясцовыя сеньёры ўвіваюцца за малалеткамі, узяць хаця б Ярыка, які пакінуў сям’і двухпавярховы катэдж (гандлёвыя аперацыі на «неасноўнай працы»), зняў кватэру і атрымлівае асалоду з дзявуляй, маладзейшай за ягоную дачку. Кабеты за сорак у паніцы амалоджваюцца: садысцкія дыеты, пластычныя аперацыі, штаны ў абліпку, абцасы-шпількі на нагах з набрынялымі венамі, маркоўны колер валасоў алімоньваецца з хуткасцю светлафора – і ўсё для таго, каб ім уставіў які-небудзь менеджэр, што ўяўляе сябе Чакам Норысам. Неўрозу дакучлівых станаў, які прынята называць каханнем, у мяне даўно не назіраецца. Як і недахопу ў паклонніках (што заканамерна). На свяце Ураджаю маёй увагі дамагаўся загадчык свінафермы: мірны аграрый палка дыхаў перагарам, уціскаючыся ў мой азадак сярод хлебных караваеў, якія чамусьці нагадвалі бутафорыю. А я не магла нават павярнуцца і сказаць вырадку пару ласкавых, бо на нас нацэльвалася птушынае вока тэлекамеры, у якую трэба было ненапружана пасміхацца. Аднойчы на мяне паклаў вока дырэктар заводзіка пладова-ягадных вінаў, нешматслоўны, як майстар дзэн: верагодна, з-за бесперапыннай прасветленасці ён паўтараў загадкавую мантру «ну гэт ну». Мая адмова яго моцна шакавала, бо ён быў шчыльна абкладзены пладова-ягаднай гніллю пераспелых палюбоўніц з роднага прадпрыемства і нават з іншагародняга філіяла і лічыў сябе проста падарункам да Жаночага дня. Седзячы на нарадах у адміністрацыі, я разглядвала тлустыя спіны, мясістыя шыі мясцовых начальнічкаў, адчувала іх ліпкі, моташны страх перад начальнікамі вышэйшымі. Кандыдатамі на іншы, лепшы партфель – вось кім яны былі, тыя «рэгіянальныя кадры»; пакарыстаўшыся маімі паслугамі (не інтымнымі, барані Бог), яны хуценька перадыслацыраваліся ў сталіцу з жонкамі ды палюбоўніцамі, дзецьмі жонак і палюбоўніц, катамі ды сабакамі жонак і палюбоўніц. Далейшы шлях да ўлады ім усцілалі сабой іншыя медыясірэны, сталічныя. У выніку барацьба з цялесным нізам – і наркатычнымі мроямі, якія ён праецыруе, – давалася мне, у прынцыпе, без цяжкасцяў. Правільней сказаць, тыя чароўныя мроі – пры адсутнасці герояў, што іх узбуджаюць, – у маіх мазгах проста не ўзнікалі. Не, на адну мрою ўсё ж дурноты хапіла.   А потым я пачала працаваць пад кіраўніцтвам Зізюновіча, якому аўгураўцы адразу ж далі мянушку Шалёны, і зрабілася ўвогуле не да мрояў. Неверагодна, але экзерсісы выпускніка «хабзы» (так пэтэвэшнік з гонарам сябе называў) у хуткім часе здаліся нам дбаннем анёла над калыскай немаўляці. Пачаўся новы этап Вялікай Дрэсіроўкі. На тэлеканал прыйшлі іншыя людзі – шэф прывёў Сваю Каманду. І ўсё ж нешта неаспрэчна радніла новых работнікаў з папярэднімі: цнатлівасць мазгоў – і воз працы, які даводзілася за іх цягнуць. Сярод прыхадняў была правая рука Шалёнага – ягоная намесніца Светачка. Акрамя бязглуздых патрабаванняў, Светачка вызначалася тым, што перажывала кожную абноўку на каляжанках як асабістую смяротную крыўду. Жаночая частка тэлеканала хутка сцяміла: належыць поўнасцю стушавацца на тле гэтай гарпіі. Інакш працы па выходных будзе хоць адбаўляй. І да бабулі не хадзі, менавіта выскачак у кароткіх спаднічках адправяць на нядзельнае пасяджэнне клуба «Бабулькі рэгіёна» ў вёску, дзе на два дзясяткі жыхароў, у тым ліку адно немаўля, прыпадае сорак тры літры алкаголю (столькі штодня прадае мясцовая крама). А мінулы візіт здымачнай групы скончыўся ўцёкамі па датэрмінова зжатай ніве ад сякеры і белай гарачкі героя працы, пра якога патрабавалася наваляць бравурны сюжэт. Каляжанкі са стогнам улезлі ў пінжакі з падбітымі паралонам плячыма, туфлі на трывалых, як іх рэпутацыя, абцасах. Гэткія «бабулькі рэгіёну» з апярэджаннем графіка. Спадарыні Паслужлівасць і спадарыні Пунктуальнасць, выбітныя ўдзельніцы тараканавых марафонаў, конкурсаў па далёкіх палётах сярод бройлерных курэй. Да моднага прыкіду я была абыякавая, затое ў тараканавых бягах трымала бясспрэчнае лідэрства. Жыў, паводле легенды, такі Гермес Трысмегіст, які адкрыў галоўны прынцып светабудовы: наверсе – як і ўнізе. О, гэты тройчы алхімік дакладна мог бы працаваць на тэлеканале, дзе я і мае калегі рачкуем, не складаючы асноўнай сваёй зброі – светлых усмешак (застаецца толькі зразумець, кожны з нас ужо легенда ці яшчэ стане ёю). Што-што, а наконт верху і нізу, ранжыраў і рангаў на «Суперпазітыўным ТБ» ведаюць усё! Наш тэлеканал сапраўднае гняздо гаргон, якія ўмеюць адзіным позіркам тэлекамеры ператвараць у камень чужыя кар’еры.   Але мы, здаецца, пра асабістае жыццё? Альтэрнатыўным яго варыянтам падзялілася са мной (не для эфіру) шчаслівая жанчына №4 (гл. спіс). Якая абзавялася арміяй фалаімітатараў, каб не губляць час на жывых («Гэта, глядзі, Фрыц з Мюнхена... надзейны, як палена... Рока, італьяшка, ну выліты... акцёр спецыфічнага жанру... Вунь той – парыжанін, капрызлівы чорт, імя яшчэ не прыдумала...» – «Назаві Мішэлем. А капрызлівы таму, што малалетак яму падавай. Лічыць, што жыццё ў жанчыны заканчваецца ў сорак і здзіўляецца, чаму ты дагэтуль не ўсыпала сабе ў каву пачак рагіпнолу». – «І чаму ты такая з’едлівая? Ну хош, прывязу табе Мамбу з Уганды? Безліч аргазмаў!» – «Сабе вязі»). Дама сцвярджае, што такім чынам эканоміць час, нервы і здароўе, бо пазбягае дэпрэсій, залётаў ды венерычных хваробаў – эканомнага (з трох кветак), але разам з тым празмерна шчодрага букета, які дарылі ёй былыя мужы. Зэканомлены час яна траціць на вядзенне «калонкі» ў газеце для падлеткаў, дзе падстрыгае пад нуль мазгі сваім юным чытачкам. Гоніць дзяўчатак у карак, не даючы затрымацца на сунічнай палянцы пад назвай Дзяцінства. (Пра тое, што іх прызначэнне – сям’я, малыя даведваюцца, калі яшчэ гуляюць у лялькі.) «Я г...а наелася – дык няхай і яны жаруць!» – кажа кабета. Галоўны рэдактар «калонку», натуральна, ухваляе. Крый Божа ад шлюбу з тутэйшым мірным аграрыем (лепш ужо штучны чэлес, дальбог). Сям’я ў нашым гарадку яшчэ мацней склейвае цябе з масай замарожаных рыбінак у наледзі ўласнага соку. Тым не менш я – частка масы: мая прафесія патрабуе, каб мой голас у агульным хоры не адрозніваўся ад іншых галасоў. (Цалкам публікацыю Алены Брава чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова").  
 
Уладзімір Сцяпан (№95)
Букет Мініяцюры Немка У 1970 годзе я вучыўся ў пятым класе і быў упэўнены, што жыць у Савецкім Саюзе лепш чым дзе. І нават у шостым яшчэ верыў, але веры той крыху паменела. Была ў тыя школьныя гады мода сярод гэпэшных дзяцей перапісвацца з аднагодкамі з іншых краін. Дзе мы бралі адрасы, як знаёміліся – не памятаю. Я перапісваўся з дзяўчынкай з польскага партовага горада Гдыня. Мой сябар – з дзяўчынкай з Чэхаславакіі. Фоткі з замежжа прыходзілі ў дзіўных канвертах, адказы ляцелі ў яркіх канвертах “АВІА” па сем капеек за адзін. Старэйшая сястра маёй аднакласніцы Томкі Шаўцовай – Любка перапісвалася з дзяўчынкай з ГДР. І вось за месяц да зімовых вакацый стала вядома, што тая нямецкая дзяўчына прыязджае да сястры маёй аднакласніцы на дзесяць дзён. Аднакласніца мая жыла ў суседнім доме, у адным пакоі трохпакаёвай камуналкі, на першым паверсе. Бацькі працавалі на шклозаводзе. За два тыдні да вакацый пачаўся неверагодны рух. Дзве сям’і з той камуналкі некуды перасялялі. Прыйшлі будаўнікі і пачалі фарбаваць падлогу і падваконні, паклеілі яркія шпалеры, розныя ва ўсіх пакоях. Адрамантавалі прыбіральню і душавы пакой, пабялілі столь і пафарбавалі пад’езд. Завезлі новыя шафы, вялікую лядоўню, два тэлевізары, кніжкі розныя. Найбольш усіх здзівілі вялізныя бурачковыя дываны ў кветкі і акварыум з рыбкамі. Посуду рознага навезлі, пераапранулі ўсю сям’ю ў новае. Час ад часу побач з пад’ездам спыняліся легкавікі, і мужчыны ў шэрых паліто хутка заходзілі ў пад’езд. І дарослыя, і дзеці шукалі нагоду, каб зазірнуць у кватэру Шаўцовых, але не ўсім шанцавала. На дзвярах з’явіўся званок, і не ўсім Шаўцовы адчынялі. Некалькі разоў я прапаноўваў аднакласніцы паднесці партфель­чык, яна не адмаўлялася. І толькі за дзень да вакацый Томка сказала, што я ёй зусім не падабаюся і сябраваць са мной яна не будзе. Немка выглядала звычайна. Шэрае паліто, швэдар, шалік, вязаная шапка, акуляры… Немку штодня вазілі ў Гомель: музеі, тэатр, кіно, каток, лыжы (канькі і лыжы прывезлі новыя). Томка хадзіла па гэпэ важная, не падысці. Немка з’ехала. Мэблю з камуналкі вывезлі, канькі і лыжы забралі, суседзі вярнуліся ў два чысценькія пакоі.   Вуліцы і людзі Дзядзька Юзік-сталяр вучыў свайго сына Вітальку лічыць... Пальцы няспешна свае загінаў. Спачатку на левай руцэ – пяць. Потым на правай – тры… Пяць на левай, на правай – тры. Мой аднакласнік Віталька толькі восем і скончыў, а потым – турма. Столькі ж пальцаў было ў Куцапалага Юзіка.   Бэз Элеаноры Язерская шырока сядзела на лаве, побач са Свіслаччу, побач з будынкам тэлебачання. Яна млела і абмахвалася яркай спадніцай. Быў спякотны травень 1999 года. Тэлевежа бялела і чырванела, насоўвалася бэзавая хмара, але і сонца пякло. На лаве стаяла пляжная валіза. У валізе сядзеў белы кот і стомлена каўкаў. Валізу ўпрыгожвалі каляровыя каменьчыкі, кавалачкі люстэрка, ракаўкі. Мы з дачкой прыселі побач. Дачцэ было гады чатыры, і яна дзівілася на белага ката, на яркую разамлелую жанчыну. Пагаварылі пра нешта малазначнае – тэлевізійнае. Сабраліся сыходзіць. Элеанора падалася да прыступак, перайшла вуліцу, потым, напрасткі, па траве да вялізнага куста і пачала ламаць бэз. Наламала вялікі букет. Мне зрабілася няёмка ад яе нахабства, але змаўчаў. Элеанора з букетам падышла і сказала: “Валодзя, хіба я не заслужыла?.. Я столькі гадоў гэтаму тэлебачанню аддала”. Пра каменьчыкі і кавалачкі люстэрка на валізе з катом успомніла дачка. Я згадаў бэз, які яшчэ добра не расцвіў. Той куст і сёння ў кветках, але ў звялых, іржавых, якія памалу асыпаюцца, абцярушваюцца...   Гена Ха Гену Хацкевіча ведаў з 1976 года. Апошні раз сустрэліся 22 красавіка 2014-га, на адкрыцці выставы ў Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва. Было тлумна, раптам пачуў голас Гены: “Сцепаненка, здароў!” Гена падышоў, на ім была чырвоная куртка, паціснуў маю руку. Убачыў, што я з жонкай, і сказаў: “Сцепаненкі, пайшлі да мяне, я торт куплю, пасядзім, пагаворым... Няма тут чаго глядзець, а я вам свае новыя карціны пакажу...” Калі мы сыходзілі, то Гена стаяў побач са сваім палатном і даваў інтэрв’ю. Сёння пра сваю апошнюю сустрэчу з Генам расказаў і Валера Шкаруба. Ён сустрэўся з Хацкевічам 23 красавіка, на плошчы Якуба Коласа, на адкрыцці наступнай выставы. Гена яму сказаў: “Шкаруба, што ты ўсё восень малюеш... Напішы лепш вясновы сад, у кветках белых...” Валера памаўчаў, а потым дадаў: “Каб Хацкевіч быў жывы, то прапанову з садам я і забыўся б, а цяпер не магу... Думаю пра той яго белы сад”.   Мона Днямі знаёмы лаяўся, калі расказваў пра спатканне з жанчынай. Казаў, што бачыў сотні яе фотак, відэа, а калі першы раз сустрэліся, то не ведаў, як хутчэй развітацца. У траўні 1974 года, здаецца, была пятніца, я трапіў з дапамогай шэранькага пасведчання навучэнца мастацкай вучэльні імя Глебава ў Пушкінскі музей. Не давялося стаяць у даўжэзнай вулічнай чарзе. Там паказвалі “Джаконду”, карціну, якую бачыў да таго дня толькі ў выглядзе паштовак, чорна-белых і каляровых рэпрадукцый... Мне хапіла часу, пакуль чарга набліжала і пад­штурхоўвала да невялікага палатна ў цьмяна-бліскучай раме. У мяне добры зрок, і я разгледзеў самы знакаміты партрэт. Гэта было неверагоднае расчараванне, амаль да слёз, але я тады не прызнаўся нікому ў сваім расчараванні...   Тры вуліцы Яна кароценькая – вуліца Кастрычніцкая. Яна пачынаецца ад плошчы, а заканчваецца возерам. За вадой поле, за ім дрэвы, вёска. Ідзеш па Кастрычніцкай ад плошчы – праваруч паркан сталоўкі, жалезная чорная брама, потым чырвонацагляныя гаражы, школьны двор, а за ім аднапавярховая школа. Потым зноў гаражы і возера. Калі быў школьнікам-пачаткоўцам, то Кастрычніцкая здавалася доўгай і шырокай. На ёй стаіць чатырохпавярховік, дзе я жыў. З вокнаў кватэры школу відаць. На вялікім перапынку прыбягаў дамоў перакусіць, пераапрануцца… І вуліца Першамайская пачынаецца з плошчы. Як ідзеш па ёй, то леваруч “хабза”, далей лазня, кацельня, гаражы, дрывотні, паркан, баракі, дамы-дамы-дамы, а насупраць дамоў школа, потым дзіцячы садок, а потым дом, дзе жыве мама… Першамайская нашмат даўжэйшая за Кастрычніцкую. Так мне здавалася. Прайсці ад возера да канца Першамайскай – сапраўдная вандроўка, на якую можа дзень сысці. Першамайская ўпіраецца ў вуліцу Лебядоўскага. Яна пачынаецца ад шашы. Калі па ёй ісці, то выйдзеш да поля, на ім дрэвы, кусты. Гэта могілкі. Каб не дом на Першамайскай, то са спачывальні можна было б могілкі бачыць. Сёння ўсе тры вуліцы майго гэпэ падаюцца вельмі кароткімі, асабліва тая, што вядзе да могілак.   Сустрэчы на пахаванні Выкрышыліся, прапалі, зніклі з майго жыцця... Іх тэксты і фотаздымкі засталіся адно ў старых растрыбушаных часопісах. На зрудзелых старонках газет, якія цяпер не выдаюцца. У калектыўных зборніках яны маладыя, усмешлівыя і змрочныя, як сапраўдныя паэты. Але іх няма ў інтэрнэце... Пра некаторых думаў, што яны даўно памерлі, адляцелі хмарамі, сплылі крыгамі... Імёны пазабываў, прозвішчы не мог згадаць. А на пахаванні Бара­дуліна, яны падыходзілі да мяне, віталіся, паціскалі руку і казалі: “Вось яно як...” Некаторыя фатаграфавалі мяне, фатаграфаваліся са мной, уздыхалі і шапталі ўзбуджана, незнаёмымі галасамі: “А памятаеш, Валодзя?..” Я вяртаўся з пахавання дамоў і спрабаваў згадваць імёны, прозвішчы. Злаваўся на сябе, але ўсміхаўся.   Мароз і сонца! Як шпарка ідзе гандаль пляскатымі пляшачкамі гарэлкі, яркімі і звонкімі, як елачныя цацкі. Мужчынская чарга рухаецца хутка, а стомлены грузчык не паспявае прыносіць запаяныя ў цэлафан блокі гарэлкі, празрыстасцю падобныя да кавалкаў лёду… Пляскатыя пляшачкі датыкаюцца адна да адной, як цалуюцца на развітанне. Успомнілася яркае і выразнае, хоць і напаўзабытае слова – “чакушка”. Мароз і сонца!   І ты, Брут Раніца. У краме, у аддзеле бакалеі, побач з прылаўкам цётка ў памаран­чавым адзенні. Пры яе нагах круціцца кудлаты цуцык. Цётка штурхае яго нагой, скідае капюшон, узірараецца ў недалёкі шэраг рознакаліберных пляшак і кажа ўпэўнена: “Дай-ка мне, Марына, адзін брут! Галава баліць...”, падае картку. Прадавачка задуменна ставіць бутэльку шампанскага. Цётка спрактыкавана набірае код, хавае бутэльку з бліскучым коркам у маленькую торбу, картку ў кішэню, спахопліваецца і просіць аднаразовы кубачак. Посуд атрымлівае, як бонус, задарма. Разам з цуцыкам і брутам выходзіць з крамы.   Сны Некалі чытаў, што прысніць можна толькі тое, што насамрэч бачыў у жыцці. Але ў мяне бываюць сны, у якіх бачу абсалютна незнаёмых мужчын і жанчын. Там, у снах, з імі знаёмлюся, размаўляю. Потым праходзіць час, месяц, год ці два, і той сон забываецца, як і не было яго. І раптам, вось як заўчора, еду ў метро. У вагон, на “Усходзе”, заскоквае мужчына. Глядзіць на мяне зацікаўлена і крыху спалохана. Пачынае расшпільваць паліто, толькі верхні гузік паспеў расшпіліць… А я ведаў, што пад паліто – белы швэдар з чырвонымі аленямі, а пад аленямі – тры тонкія чырвоныя паскі… Так і аказалася. Ён сеў насупраць і ўсё паглядаў на мяне, а я на яго аленяў. А яшчэ я ведаў напэўна, што ў правай кішэні цёмна-сіняга паліто – тры каштаны і маленькі ліхтарык… Я не даехаў два прыпынкі. Мужчына запытальна глядзеў мне ўслед.   Горад Ёсць і ў мяне ў Менску: любімая вуліца, месца, будынак... А яшчэ ёсць любімае дрэва – дуб, побач з домікам 1-га з’езда. Я гляджу на яго зімой, калі ён засыпаны снегам, вясной і летам. А найбольш ён мне падабаецца позняй восенню, калі толькі на ім і шуміць калянае рудое лісце... Мне здаецца, што гэта важна, мець такое дрэва. Любімае.   Партрэт і ўзрост Мне тады было гадоў дзесяць, калі я ўбачыў сябе дарослым. Не на пяць, не на дваццаць гадоў старэйшым, а значна больш. У падлеткавым узросце, у юнацтве думаеш пра сябе дарослага, але думкі тыя, як і выявы тыя – расплывістыя, неакрэсленыя, размытыя, але ім верыш. Тады, паміж зімой і вясной шэсцьдзесят восьмага, мой настаўнік папрасіў пасядзець мяне пару гадзін нерухома і напісаў акварэльнымі фарбамі мой партрэт. Я сяджу на казённым крэсле з жоўтай дыктавай спінкай. У шэрым швэдры з расцягнутым каўняром, у карычневых штанах і кірзавых ботах. Мода такая была ў гэпэ на кірзавыя боты, але яны засталіся ненамаляванымі. Нейкі я на тым партрэце засяроджаны, цельпукаваты, з чырвонымі вуснамі і цёмным чубам, вушы ружовыя, а вочы каштанавыя. Глянуў я на той партрэт, на чатырох кнопках, і ўбачыў сябе дарослым… Мама той партрэт схавала ў шафу. Ён і сёння там ляжыць, на ніжняй паліцы, па-над ім, на старамодных плечках, вісяць плашчы, паліто, сукенкі… Ляжыць ён пад светлым кардонам. Гляджу на сябе ў люстэрка і бачу, што пакуль яшчэ не падобны я на сябе дарослага, на таго, раптам убачанага скрозь малюнак, зроблены празрыстымі фарбамі на шурпатай паперы. Можа, яшчэ не сышоўся сённяшні я з тым, якога ўбачыў тады. Суцяшаюся думкай, што калі выявы супадуць, то і пачну лічыць сябе старым, дарослым, як лічыш скончаным малюнак. Снежань 2013   Паліто Быў у майстэрні мастака. Даўно не бачыліся, шмат гаварылі. Пілі гарбату са шкляных тонкіх кубкаў. Мастак паказваў карціны. Рамы на палотнах з гадамі робяцца ўсё лепшыя і лепшыя, а творы горшыя і горшыя. Мяне гэтае назіранне напалохала, яго і вынес з той светлай майстэрні. Згадаў кароткае драпавае паліто на ваціне, якое вісела пры дзвярах, на цвіку, у інтэрнацкім пакоі, па вуліцы Сурганава, на другім паверсе... Гэта было ў васьмідзясятым годзе. Цяпер у майстэрні, на плечках, вісіць скураное паліто з каўняром з выдры. Пад ім новыя цёплыя чаравікі, чорныя, як жукі...   Анёл Цырульня. Усіх цырульніц ведаю. Яны збегліся да хлопчыка, які прыйшоў з маладой бабуляй. У хлопчыка неверагодныя валасы: доўгія, на плячах ляжаць, кучаравыя, залатыя, як салома жытняя. І цырульніцы, і бабуля пачалі ўгаворваць дзіцё толькі крышку падкараціць валасы, падраўняць. Хлопчык тупнуў і сказаў, што хопіць, што яму надакучыла быць анёлам, што ён хоча быць звычайным, як Сенька з Ромкам, а таму трэба ўсе валасы адрэзаць. Паглядзеў на мяне і сказаў, каб і яго так пастрыглі. Цырульніцы павагаліся, яшчэ трохі паўгаворвалі малога. Эдзіта пачала пстрыкаць нажніцамі. Два разы чыкнула па кончыках валасоў – нажніцы разваліліся... “Мой «Золінген» – сто дзесяць даляраў...” – разгубілася цырульніца. Калі я выходзіў, то малога анёла яшчэ стрыглі. На падлогу падалі, як залатыя спружыны, доўгія валасы. Але ўсмешка ў хлопчыка заставалася самаўпэўненай – анёльскай.   Яблык Дачка доўга прымерваецца, каб падзяліць яблык на тры роўныя часткі. Сабе і бацькам. Забіраю нож. Рэжу яблык напалам. Палову даю дачцэ, а другую дзялю зноў напалам. І жонка так робіць. І бацькі, і дзед з бабай так дзялілі яблык.   Натуршчыца 1978 Сюжэта ў гэтай гісторыі няма. У жанчыны быў выразны маршчыністы твар. Яна пазіравала два сеансы. Усяго двойчы яна сядзела на крэсле, глядзела, куды ж яна глядзела? Пра гэта я здагадаўся потым. Яна пасміхалася сваім думкам. Рукі, рукавы кофты закасаныя, трымала на каленях. З усёй групы толькі я і Валодзька Мохаў малявалі яе. На трэці дзень і на чацвёрты натуршчыца на заняткі не з’явілася. Драбнатвары і драбнацелы мужчына, які загадваў натуршчыкамі, даў яе адрас, бо каб ведаў тэлефон, сам бы ўсё і высветліў. Мы з Мохавым паехалі даведацца, чаму яна перастала прыходзіць. Натуршчыца жыла на Камсамольскай, у дварах. Той двор мы адшукалі хутка. Вокны пачыналіся адразу ад зямлі. На падваконнях кветкі ў вялізных, абгорнутых для прыгажосці шпалерамі кансароўках. Бялізна сушыцца. Кастрычнік, але цёплы, а можа мне гэта здаецца, бо спяшаліся і нам зрабілася горача… Падняліся на другі паверх па драўлянай лесвіцы. Дом здаваўся пустым, і пахла дзіўна, па-вясковаму. Пагрукалі ў дзверы, пачакалі, пагрукалі яшчэ. Валодзя паціснуў плячыма і сказаў, што ў кватэры ціха. Я прапанаваў напісаць запіску і запіхнуць пад дзверы. Але дзверы адчыніліся. Бліснуў ланцужок. На нас пытальна глядзеў мужчына. Мы пачалі тлумачыць, што шукаем натуршчыцу, назвалі прозвішча, сказалі, што мы – мастакі. Ён гук­нуў у цемру: “Мама, гэта да вас… Мастакі… Прайдзіце”. Наша натуршчыца ляжала на канапе. У нагах руды кот, але ён адразу збег. Натуршчыца сказала, што не прыйдзе да нас, бо захварэла. Побач з канапай стаяў зэдлік, а на ім бутэлечкі, лыжка, шклянка з вадой, яблык і высокі крыштальны келіх. “Гэта віно… Думала, што яно смачнае і салодкае, а яно кіслае. Я піла яго даўно, з жаніхом…”, – патлумачыла натуршчыца і нават паспрабавала засмяяцца. Але закашлялася, пачырванела. Прыйшоў яе сын і прынёс кубак з цёплым пітвом. Натуршчыца глынула і перастала кашляць. Побач з канапай стаяла чорнае піяніна. На ім кардонка з цукеркамі, кожная ў бліскучай фользе, як елачная цацка. Натуршчыца папрасіла, каб я падаў цукеркі, а сын наліў віна маладым мастакам. Сын яе просьбу выканаў. Ён усё рабіў з хуткай пакорлівасцю, спрытна, па-жаночы. Мы выпілі, з’елі па дзве цукеркі. Тое віно мне не падалося кіслым. Жанчына расказала, што быў у яе жаніх-мастак. Ён яе маляваў фарбамі, на палатне, але партрэт не захаваўся, бо была вайна. “Я прыйшла пазіраваць, каб яго згадаць. А глянула на вашы малюнкі  – і ўбачыла, якая я старая і ўся зморшчаная, як тая жаба…” – сказала яна з разгубленай усмешкай. Яе сына звалі Эдзік, і ён правёў нас да дзвярэй. Мы пачулі, як пстрыкнуў замок. Бразнуў ланцужок. У двары я закурыў. Пахла вільготнай бялізнай, дымам, старым Менскам і хлебам. Ні прозвішча, ні імя той жанчыны не запомніў, а вось па бацьку яна была – Вісарыёнаўна. Кастрычнік 2013   …Як падлеткі Сёння бачыў, як немаладыя мужчына і жанчына стаялі ў аўтобусе і трымаліся за рукі. Шчыра, як падлеткі. Зялёная “сотка” ехала, а потым раптам тарганулася і спынілася... Мужчына з жанчынай паляцелі, паваліліся на падлогу... Але працягвалі трымацца за рукі.   Стары вакзал На старым вакзале пахла чыгункай, прыбіральняй, хлёркай і буфетам… А яшчэ нямытымі пасажырамі, якія нагадвалі чамаданы, клункі, торбы, валізы… Да чыгуначнага вакзала было бліжэй, чым да аэрапорта, а на трамвайны прыпынак бліжэй, чым на тралейбусны. Я сядзеў і маляваў пасажыраў, якія спалі ці здранцвела сядзелі. Абуджаліся яны адно ад гучных і хрыпатых абвестак, але толькі на адно імгненне, потым ізноў рабіліся нерухомымі. Здаралася, што да мяне падыходзілі міліцыянеры і даводзілася паказваць шэранькае пасведчанне навучэнца мастацкай вучэльні. Міліцыянеры глядзелі дакумент, няскончаны накід, зроблены алоўкам, крыва пасміхаліся і сыходзілі. На вакзале маляваць мне падабалася, бо там па начах шмат нерухомага, запаволенага, спыненага. Застаецца толькі перанесці абрысы на паперу і паставіць дату. Але тады, у 73-74 гадах, я не падпісваў свае накіды, не захоўваў іх. Быў упэўнены, што намалююцца лепшыя, такія, што і падпісаць будзе не сорамна. Часам я спыняюся на плошчы і гляджу на вакзальныя вежы, якія адлюстроўваюцца, рассыпаюцца і наноў збіраюцца ў нерухомай паверхні шкла... Ні разу не бачыў, каб у новым вакзале нехта старанна і самааддана маляваў.   Хвалі Можа, гэта засталося яшчэ з тых часоў, калі быў падлеткам. Калі ў цемры паварочваў круцёлку радыёпрыёмніка, а часам і сам прыёмнік, нацэльваў бліскучы пруток антэны ў розныя бакі, трапляў: то на музыку, то на чужую мову, потым на іншую мову, але зноў чужую... А вось музыка не здавалася чужой, ні джаз, ні песні, ні класіка... Можа, гэта толькі мне радыё падаецца таемным, загадкавым, чароўным... У радыёстанцый ёсць адлегласці, перашкоды, якія замінаюць. Калі атрымлівалася праз тыя перашкоды, трэск-піск, прабіцца, калі музыка, галасы пачыналі гучаць чыста і ярка, то я радаваўся... У інтэрнэце вандруеш хутка, адлегласць не адчуваецца зусім.   Дворнік Наш двор прыбірае дворнік Міця і яго жонка Тамара. Міця робіць цяж­кую праца, а яго жонка тое, што лягчэй. У Міці ёсць стары сабака. Філя, які ходзіць за гаспадаром і ведае ўсе яго звычкі. Ніколі не бачыў, каб Міця вадзіў свайго сябра на шворцы. Гэта і не патрэбна, бо Філя дробны, ціха­мірны і нават не брэша. Усе да Філі прызвычаіліся, як да нечага нязменнага, што ёсць і будзе. А сёння мне сказалі, што на Міцю завялі крымінальную справу, бо яго Філя некага пакусаў... Усе суседзі ўспрымаюць гэтую навіну з усмешкай, бо ўсе ведаюць, што Філя бяззубы... Міця ходзіць сумны, з суворым і рашучым тварам. З такім жа суворым тварам ён толькі што браў у гастраноме бутэльку гарэлкі. Нават не ўсміхнуўся, як звычайна.   Кума Калі быў дома, то да мамы прыйшла кума. Яны сядзелі на канапе, на сцяне кілім. Карцінка над якой любяць блогеры смяяцца, і гаварылі пра тое, што жыць цяпер добра, але здароўя няма... І ўсе, хто стараецца, нават у гэпэ, то жывуць спраўна. Пачалі пералічваць знаёмых, якія памерлі апошнім часам... Мама з 30-га года, кума з 41-га... Гаварылі-гаварылі і сышліся на тым, што ўсё добра, і галоўнае, каб вайны не было... Можна было б і ўсміхнуцца, але я стрымаўся. Потым наша кума сказала, што вайны не будзе, таму што ляціць нешта з космаса і ўдарыцца ў Зямлю. Усе загінуць. Мама завойкала, а кума дадала, што загінуць усе і адразу, а таму баяцца няма чаго, спалохацца не паспеем... Потым яны пайшлі піць чай з зефірам. Пра страшнае больш не гаварылі.   Ніхто Побач з аўтобусным прыпынкам п’янтос біў сабаку, якога вёў на белым капронавым шнуры. Біў нагой за тое, што сабака схапіў недаедзены і выкінуты бяляш. Людзі за сабаку заступіліся, п’янтосу надавалі кухталёў і выспяткаў, павалілі. Руды і віславухі сабака спалохаўся, кінуўся ўцякаць, ледзь пад машыну не трапіў. Колы легкавіка праехалі па белым шнуры... Гэта было дзён восем таму. Учора, у дзіцячым парку, у дзіцяці выпаў з рукі банан, які яно ела. Маладая маці пачала дзіцё біць па плячах, спіне, па твары і цягнуць за руку. Дзіцё крычала, як рэзанае. Ісці не хацела. Побач праходзілі парачкі з букецікамі кляновага лісця, пенсіянеры, праязджалі маладзёны на роварах. Свяцілі ліхтарыкі. За дзіцё ніхто не заступіўся.   Ліхтарык Ад мужчыны ў скуранцы моцна пахла віном. Ён стаяў на прыпынку і глядзеў у цемру, чакаў аўтобус. Пад празрыстай сцяной прыпынка сядзела чацвёра: дзве цёткі і два дзядзькі. Побач стаялі торбы з яблыкамі і кветкамі. Мужчына ў скуранцы выцягнуў з кішэні ліхтарык і пачаў свяціць сабе на руку, на красоўкі, на торбы, на расклад, на камель дрэва. Потым пачаў свяціць у твары. Спачатку адной цётцы – бліснулі жалезныя зубы, потым дзядзьку – ён прыкрыў вочы рукой, потым наступнай цётцы, якая войкнула і адвярнулася. Калі ж ён зрабіў крок і пасвяціў у твар яе суседу, то бліснула бутэлька. А дзядзька падхапіўся і ўрэзаў ліхтаршчыку па галаве. Ліхтарык выпаў, але не патух. Мужчыну ў скуранцы пасадзілі на лаву пад празрыстую сцяну і запіхнулі ў кішэню ліхтарык. Пад’ехаў аўтобус. Прыпынак апусцеў. Калі аўтобус ад’язджаў, то мужчына заваліўся набок, а ліхтарык выпаў яму пад ногі, у лісце. Жанчына з жоўтымі хрызантэмамі і жоўтымі зубамі сказала сяброўцы: “А н...й свяціць было...”   Падарожнае А запомніўся хлопчык. Ён сядзеў на лаве побач з цагляным дамком чыгуначніка. Ён паклаў на калені галаву, абхапіў ногі рукамі. Ён глядзеў на імклівы і магутны цягнік, які на момант закрыў нерухомы восеньскі краявід. Хлопчык у балоневай куртачцы, у гумовых сініх ботах. Ён сядзеў на шэрай лаве, пад рудым дрэвам (здаецца, клён). Бачыў яго імгненне, але запомніў і пазайздросціў яму...   Грошы Калі б чырванатвары мужчына трымаў у руках кнігу і хутка (вельмі хутка) перагортваў старонку за старонкай, то наўрад ці пяцёра пасажыраў плацкартнага вагона, глядзелі б на яго рукі так бессаромна. Але ў руках была не кніга. Дужыя пальцы хутка-хутка перагіналі буйныя зеленкаватыя банкноты па дзвесце тысяч. Усе пяцёра сачылі аддана. І маладзён, і жанчына за сорак, і пенсіянер з крыжаванкай, і мужчына з другой паліцы... Гаспадар пералічыў грошы, перагнуў, схаваў у кішэнь кашулі, гузік зашпіліў, апрануўся, падхапіў заплечнік і пайшоў да дзвярэй. Цягнік спыніўся ў Пухавічах. Усім, хто глядзеў, як чырванатвары лічыў грошы, зрабілася ніякавата, быццам іх заспелі за непрыстойным.   Аблокі У жніўні, штодня: плылі, стаялі, ляцелі, сунуліся – неверагодныя аблокі. Я іх спрабаваў намаляваць, але не атрымлівалася нават наблізіцца да таго, што адбывалася на небе, што бачылі вочы. Некаторыя аблачыны нагадвалі лапікі на злінялай джынсе. Неба, некаторыя кветкі, людзей, фантастычных рыб і птушак, а некаторыя нічога не нагадвалі. Сплывалі, як сны, і нават згадаць якія яны былі, не магу.   1965 год У кабінеце дырэктара сярэдняй школы ў Слуцку, на цвічку, вісела форма нямецкага афіцэра і мандаліна. Навошта мандаліна – не ведаю. А вось навошта форма – раскажу. У мундзір эсэсаўца штогод, на дзень Перамогі, апранаўся настаўнік фізкультуры. У сутарэннях школы, на галінках бярозавых венікаў, распускалася клейкае і яркае лісце. Школа рыхтавалася да свята. Па вуліцах будзе ехаць грузавая машына. На кузаве будзе стаяць шыбеніца. Настаўнік фізкультуры, апрануты ў мундзір афіцэра, будзе накідваць на шыю дзесяцікласніцы, яе рукі звязаныя за спінаю, вяровачную пятлю... Дырэктар школы абавязкова праверыць, ці надзейна прыбілі-прымацавалі да дошак кузава табурэтку. Містэрыя пад умоўнай назвай “Зоя” паўтаралася на вуліцах Слуцка не адзін год. Зоя заўсёды заставалася маладой, а вось кат-афіцэр – старэў. Другая сярэдняя школа ставіла іншы гераічны спектакль. На кузаве машыны ехала дыктавая Брэсцкая крэпасць, якая абаранялася і абаранялася.... Але мяне хвалюе мандаліна на цвічку...   (Цалкам публікацыю мініяцюраў Уладзіміра Сцяпана чытайце ў папяровай версіі часопіса).
 
Галіна Сіўчанка (№94)
Наследаваны звычай выспаверх падсціл лясны ўзарваны кратавінай разгладжаная берага кайма няма недаравальнае правіны і раны незагойнае няма ні богам не агледжанае глебы ні д’яблам разамкнутае душы     мне тут не жыць без вечнай выспатрэбы мне госцяй быць у гучнай плынь-глушы маўленне і дыханне ў часазломе ахвяраваць таму хто смерць абверг і знаць што колісь у захмарным доме ключар мяне ўзвядзе на выспаверх     выспакушэнне па-над выспай бягуць ганчакі па нябеснай пожні да вялікага воза вядзе двух валоў валапас я заўжды абяцаю сабе гэты раз – апошні ды прыцягвае зноў дасканалы дасконны штораз ды працягвае зваць неадольнае спакушэнне злішпяшчоту злішпамяць усю адбалелую зліш птахам ночы скарміць быццам крошкі з пустых кішэняў глебе ночы аддаць каб атожылкі спелі заміж дзённай стомы на выспе птушынай каб вершазавязь незаўважна мацнела на дрэвах пад зорным святлом што ліе вадаліў праз галінаў густую навісь на драўляныя сцегапаломы і ў сэрцапалом мне не высніць спакой без цябе мне начэй не выспаць мне чуваць пераспевы жыцця ў маладым трысці гэта я спакушаю найлепшую ў свеце выспу непаўторным сусветам са слоў ува мне прарасці     выспамінальнае памінальнікі цягнуцца на клады я цягнуся да сціпласці сон-берагоў для мяне пачалося жыццё з вады і са слова тае што сышла да багоў я не помню што значыць дачкою быць успаміны сцер час аднаго акрамя як да слыху душы бы вада бруіць яе голасам вымаўленае імя і маўчаць берагі і вада пяе выспаміны вызвоньваюцца ў пустаплаў і я маю імя не маё – яе ды не маю таго хто б мяне назваў     вяртанне для каго найворагам жыццядар стаў для таго найсябрам няўхільны скон зброяспевы бітвы пяці ваярстваў абрывае звіты з маўчання сон смалякі бязгучна трашчаць жывіцай рассыпае страхі агонь у тло ды з цясніны горнай здалёк цадзіцца тагасветам доранае святло – узыду туды дзе няіснай смерці шэраздані белы глытае дым жорнам лёсу памяць не перацерці век-дажджу не змыць успамін аб тым як праз пругкі звіў валасоў з прасторай праз супынам часу нацятую ціш да вяршыні мклівай стралой празору далятае   – спіш?     супрацьстаянне дух паўночны табе адзінотай аддзячыў тут расталі даўно каго-кольвек сляды ды у тым каб таліцца напоем нястачы на самоце няма аніякай бяды сам сабе гаспадар ды паслужлівы лёкай ты праз непагадзь к мору дарогу праклаў ды ў адвечным бязмор’і радзімы далёкай мы да Бога хутчэй дабіраемся ўплаў ты на ўласныя вочы пабачыў мясціны дзе над жэглішчам век не ўзнімаўся агонь ды ажыўлены памяццю дотык адзіны невыносным цяплом апякае далонь у захмар’е загнаў прамяні вецер-збродзень халадэча такая што дух заняло ды зярнятка заўжды будзе мкнуцца на поўдзень тым акрайкам з якога праб’ецца сцябло     пячора паступова – па гукакроплях – сцякае не па часовым угнуцці ў вечнае недаўчора мне ізноў прывыкаць да звершанае мяне зноў хавацца ў разломе ўнутранае пячоры адплывае затворам мыслення лёдагор азараецца сцегавыглад – вястун слізготы зберагла б я сябе ды толькі святла адмор пачынаецца тут за першым жа паваротам я трымаюся за накапкі хвілін дабра ухіляюся ад нацёкаў былога страху дзесь на поўдні нячутна плача сузор-гара дзесь на поўначы кліча дом пад прарослым дахам а навокал адно блакіць белаглінь вугляк мне не выйсці наверх пакуль не знайсці пакладу найпразрыстых сумленнем выпаласканых так каб пусціць іх цячы у заўтра ручвом пажады     аер аднойчы ты выйдзеш пад неба на цьмяным дасвецці захочаш спакою набраць у вясны напавер і знойдзеш дарогу сваю па адзінай адмеце да старыцы мглістай дзе шоўкам шапоча аер кранешся разгладжанай зелені ў мулкай трывозе завостраным рубам парэжаш руку да крыві пачуеш як трэскі – ахвяры былога разводдзя – з зямлі блаславяць тваю чырвань: – жадай і жыві! суніме твой боль найпяшчота аеравых хваляў на кожнай травінцы падзенні ды ўздымы паўскрай растане цяпла майго след у таемным прагале не выдасць расліна расталага як ні шукай праз ліха сыход прарасце надыход ціхалецця наперадсвітальная зорка пакліча дамоў ты знойдзеш дарогу сваю па адзінай адмеце – пакінутых мною найменнях нячутных слядоў     кветкі падвежжа уладарства травы ды россып дзікарослага дзіўнацвету прыцягальны холад камення і ўласнай рукі цяплынь... сівазём векавога падвежжа разумее ўсе мовы свету ідучы да вяршыні пачуеш бы загад на сваёй: застынь скаланешся ды паслухмяна знерухомееш і заўважыш як пялёсткавымі штрыхамі лёс малюе высокавей летапісцы і летапіўцы на спрадвечным падвежжы княжым зноў кладуцца на зрок узорам залачоных зарой надзей     небарасць нашы цені плывуць да Віліі на туга звітым дубовым згоне паўмінулае расцярушваецца паўцяперашнім па вадзе паслухмяныя пасмы водарасцей тояць небарасці прадонне той у хвалях урэкавечваецца хто пісаў зніадкуль... нідзе я дагэтуль не адлюстроўвалася так прыгожа і так спакойна да адхону ўспамін прывязваецца праз атрутны балігалоў як на роўнядзь тваю далоневую пад ухвальны спеў дрэвастойны я кладуся бясконцай небарасцю без націны ды каранёў     уцёкі не прыняўшы як дар пераемнасць раення ў вуллі пад аховаю думаў пра волю і мову рэчаў уцякаю на ўсход ад тваёй жыццяноснай кулі у сухмень па суглінку і супескам у макрэчу ад тваіх віратворных стрэлаў хаваю спіну духу логу за схоў адплачваю злом і злогай адпалоскваю пасак блікамі лукавіны зноў шукаю дарогу выклятая дарогай я даўно не бяглячка – сястра вятрам адзінокім хоць за мною няма пагоні – не маю сілы азірнуцца і стаць я праз яву чыню уцёкі на Радзіму што ймёны для нас з табой парадзіла     пярэвітка вітаю медзь што залівае ўсход ўнутры званчэе дзіва супадзення кароткі верш – бясконца доўгі плот ад слоў-жардзінаў – роўнядзь змыслаценяў аблашчаныя сцятыя слупкі прыцьмелым траўем некалі бліскотным і нечы рух уздоўж нетарапкі змушае птахаў пець не так самотна завяз у пруцці сіверу павеў ды плоць яго мярэжную казыча каб і ўва мне надалей не слабеў пярэвіткай наследаваны звычай так лёгка мову гэтаму вязьму ператвараць у плот пазадарожжа ён паўстае дзе хочацца таму каму не знаць ніколі агароджаў
 
Сяргей Дубавец (№94)
«Мяне ніколі так не любілі геніі…» Вершы з Вісбю   1. Другі тыдзень аж цёмна ад снегу, такія завеі. Не адчыніш дзверы, не выйдзеш з дому. У вакне фіранкі ўжо амаль да паловы знізу. Змрок егіпецкі клейкі можна памацаць рукою, тварам, крокам, заваленым снегам целам. Увушшу гудзе манатонна і страшна ці то самое вуха, ці то мора, ці то завея, ці ветранік на званіцы Бога. Там, дзе Бог не любіць, а карае з усёй сілы, Каб няверны не перашкодзіў промыслу Бога, Будзь ён хоць фараонам. Асязальная цемра, бездарожжа, бязвыйснасць, бяззорнасць Вісбю.   2. Віскае снег у Вісбю падэшвамі Asics. Іксамі Пакідае след за сабою на ровары Олаф – Быццам яму не так, як табе, не холадна. Руіны шэрыя рымскія сабачы мароз ціскае, Хапаючы іх час ад часу за хрыбетнік зубамі. Анна сёння не прыйдзе. «Яна не з вамі»? «Чаму не рэстаўруюць помнікі Вісбю?» – пытаюся ў гугла, ён не дае адказу, але ўжо па-руску. Незнаёмая Анна ў сваім цацачным доме, які ад марозу ўціснуўся ў шэраг такіх самых у Вісбю, Анна не прыйдзе ніколі. Да Анны прыедзе Олаф.   3. Хто не крычыць на вуліцы, той не дзіцё. А вы як гледзіцё? Калі наваліла снегу, калі вы хочаце сэксу (як першы раз), калі выйшлі з барнае пары, а неба – закрытае. Што, усё? Сэрца прагне працягу. На санках, на сноўбардзе, проста на задніцы, на гэтай грэбанай лесвіцы, не пачышчанай ад снегападаў, з неразрознымі прыступкамі, ногі намацваюць ледзь… «Гдзе Александр Грігор’ічь?» Он здзесь. Таксама і ў Вісбю. Неба адкрыецца ў сне. Кожнаму па чуць-чуць. Спі. Мая радасць – заснуць.   4. Вясна ў Вісбю з 30 лютага. Coming soon… Вad news sir. У апошні момант Вісбвыканкам адмовіў у гастрольнай ліцэнзіі. У праграме – той самы завейны свіст. І бяззорнасць. Больш у Вісбю ніколі не будзе вясны. Толькі сцюжа ды храмаў разбураных чарапы. Ну і ты, з пустаты, гарбаты ад ветру, у пустату, пераходзіш пусты. З першага на другое піва. Ад афіцыянта-сірыйца ў «Італіян піца» да афіцыянта-сірыйца ў «Бруклін-бургер». Што паглядзець у Вісбю? Кампутар. Ці як фільмы цяжкія сны. Больш у Вісбю не будзе вясны.   5. Храп накрыў прытулак пісьменнікаў Вісбю. Гюнтар сніць сябе Грасам, Сільвія – Saint. На сайт выстаўляе Васілій хуліганскія скрыпты «Вялікая айчынная вясна», «сталінскія імпрэсіі», «Пуцінскі жым-жым». Мы ляжым кожны ў сябе, у сабе, са сваім снапом у галаве. Грас сніць сябе Гюнтарам, Васілій, можа быць, з Сільвіяй. У Празе я ведаў адну Сільвію… У снах, у снапах, праз храп прарываецца: Fuck! Гюнтар страціў канец думкі і ад страху, што страціў фах, не паказваецца раніцай брызлай у Вісбю.   6. Калі перайсці на той бок вострава (Па пояс у снезе, хіба, і гэта самае простае.) ад Вісбю да Клайпеды зусім блізка, 270 км на вёслах. (Ага, у гэткі вятрыска.) У Клайпедзе можна спыніцца. Помніш «Мемфіс каля абеліска»? (Не факт, што цябе там помняць.) Зрэшты, можна й без стомы, без спыну, узяць на пуп – з думкай «дадому». Далей сядаеш на колы і 300 км да Вільні як адзін момант. (Аўтастрада на вечным рамонце, не разагнацца.) І яшчэ 170 да Менску. (Плюс мяжа…) Язык твой будзе свінцовы, калі паспрабуеш вымавіць: бывай, Свенска.   7. Нізкае сонца любы краявід робіць цікавым і ў Вісбю. Кавы? Пад табліцай кронпрынца доўгія гутаркі, доўгія цені ад нізкага сонца замятае завея. Завея і сонца, як гэта можа быць? – дзівіцца Гюнтар. І кава. Усё проста. Кава – ад кронпрынца, завея – ад Маісея. Сонца – ад госпада нашага Бога. – Ён забраў свяціла ў фараона і аддаў габрэям, яны ва ўсім вінаватыя, – кажа Васілій. Сільвія не кажа нічога. З’ехала ўчора ў сваю Харватыю. Уцякла ад егіпецкай цемры, ад завеі, ад нізкага сонца, ад кавы кронпрынца і ад Васілія.   8. У балтыйскіх русалак у Вісбю шурпаты дэкор: завейныя крылы, перфаратары-цыцкі, ашчэр і хардкор. Яны б’юцца з цёплымі бліскамі, узвіскваюць. З імі дзядзька іх Балтамор, дабрадушны бязвольны бамбіза. Ідзе бітва за горад Вісбю паміж градусамі, ціскамі, пырскамі. Востраў Готланд з папераменным поспехам захоплены то русалкамі, то турыстамі. І апошнія фоткаюць першых на тэлефон. Мор-р-р! – сірэны равуць ад бязвыйснасці, адчуваюць – пяройдуць на стогн неўзабаве. Русалкі рачкуюць – крок за крокам здаюць пазіцыі. З імі дзядзька іх Балтамор.   9. Перакладчыца ці то на ці то з суахілі Сільвія на развітанне сказала нам і Васілію, не перакладчыку, проста пісьменніку: «Мяне ніколі так не любілі геніі…» І з’ехала, пакінуўшы азадачанага сам-насам з бутэлькай каньячнаю ў Вісбю. Пад снегападам. «Цікавы атрымаўся рэбус, – думаў Гюнтэр. – Каго яна мела на ўвазе?» «Между нами ничего не было», – паспяшаўся Васілій з адказам. «Дарэмна, – падумаў Гюнтэр і паўтарыў, – дарэмна», разглядаючы ў пакоі Сільвіі на сцяне партрэт Музарэвы.   10. У Вісбю жыве дзяцінства. Узгоркі, вуліцы, домікі, ліхтары пакінутыя – як тады. Не знесеныя ўзгоркі, вуліцы, домікі – «жыдоўскія клапоўнікі», ліхтары – як у Мазыры, як у Менску. У Мінску няма дзяцінства. Няма ў Мазыры пахаў, прысмакаў, водбліскаў – як тады. «Памяць урастае ў камень» амаль дзе б ты ні быў: у Вільні, ва Ўроцлаве, у Празе, у Лондане, у Страсбуры, у домікі, вуліцы, ліхтары. У Вісбю жыве дзяцінства, бяры. На радзіме яго няма ні ў Мінску, ні ў Мазыры.   11. Як жа звалі сабор у Празе, у мяне ў вакне на намнесці Міру, што адлічваў па галаве кожную паўгадзіну? Людміла! Такая эротыка, а на справе – чорная готыка. Такі самы сабор у Вісбю і таксама ў вакне і па галаве – кожную паўгадзіну, паўдумку, паўсказу… Толькі ўжо без эротыкі-готыкі, бо раманіка, самая ранняя. І не чорная, а светлая. І завецца Марыяй. Што ж вы так мяне пераследуеце? Толькі словы складу да паловы – бам! Толькі новы раздзел адкрыю – у вакне Людміла з Марыяй.   12. Мне так часта ў Вільні пахла Балтыкай, нават часам у Менску пахне Балтыкай, ёдам, соснамі, хвалямі Вісбю і Лімбажы, музеем Мана ў Нідзе, вядзьмаркамі Ёдкрантэ і вікінгамі Готланда. У Вісбю мала што нагадвае Вільню і нішто не нагадвае Менску, апроч жадання вярнуцца. У Вісбю не пахне Балтыкай. У Клайпедзе, Нідзе, Лімбажы мне ніколі не пахне Балтыкай, быццам яна так далёка, як Менск, як Вільня. На Балтыцы пахне Свенска і, калі могуць пахнуць жаданні, мне пахне Менскам.   13. Ты, Марыя, воблачны слуп у вакне маім удзень і агнявы слуп уначы. Будзь памочніцай уцячы. Ад мяне за табою паўсюль мора. Стань мне за спінаю. І расступяцца воды, даючы мне па дне дарогу дадому паміж дзвюх сценаў вады. Стань, Марыя, паміж сушай і мной, а калі я адолею гэты шлях і знікну з вачэй тваіх, ты вярні свае воды на месца. І няхай ужо здзейсніцца меса над патопленымі воямі і калясніцамі. Няхай з волі твае вернуцца воды. Не дай фараону перашкодзіць майму сыходу з Вісбю.   14. У Вісбю вяртаюцца гусі, іх крыкі зблытваюць думак ясныя рыскі, думкі плывуць туманныя, нібы падманныя. З батыскафаў выходзяць спустошаныя арганаўты з файламі, флэшкамі, вершамі і раманамі, ім не падпарадкаванымі. Едуць у Вісбю турысты, робяць пераможныя сэлфі з блікамі сонечнымі на сцяне, значыць, быць у Вісбю вясне, разам з гусінымі крыкамі, вершамі і флэшкамі, зблытанымі рыскамі на сцяне, з турыстамі, зданямі самнамбулічнымі, нібы ў сне. Але без мяне. Вісбю, люты-сакавік 2018  
 
Стэйнар Упстад (№93)
ДЗЕНЬ УСІХ СВЯТЫХ   Магутны Там, дзе ёсць двое заўжды ёсць і трэці, сказаў ты Я жадаў цябе бо так шмат было прамоўлена з таго, што не варта было прамаўляць   Я называў цябе “дэманам” ці “анёлам” але, вымаўляючы словы забываў іх значэнне Я не мог сказаць, што кахаю бо побач заўжды быў нехта трэці   Я стаў адным з трох, і нікога не кахаю бо тыя двое, што сышлі ад мяне прыхавалі аднаго а той, каго хаваюць, маўчыць: Яму няма чаго дадаць     Завершанасць Той, хто шэпча пра Бога слепне, а той, хто дае свой твар ночы нараджаецца ў ноч а той, хто дае свой твар сябру ператвараецца ў сябра   Завяршыць верш значыць завяршыць твар але не той, каханы твар бо прарокаў больш не бачна а ноч толькі сваяк, што памірае     *  *  * Я не веру ў лагоду але ў людзей якія збіраюць сякеры вечарам і кладуць іх пад паветку да раніцы   Таму і кажу з ціхамірнасцю большай, чым ашаламляльныя нябёсы і мова нацягваецца між дрэвамі, што стаяць і дрэвамі, што валяцца   Перад сном мармычу імёны тых, каго страціў, і пытаюся: чаму так шмат імёнаў памерлых і так мала жывых     *  *  * У мяне няма словаў для смерці але я не цураюся яе Смерць мая сяброўка ў найціхамірнейшым жыцці   бо як інакш здабыць мне адвагу адстойваць свой выбар ці ўваходзіць у нябачнае дзе нехта кажа мне бачыць больш, чым раней   Я падпарадкоўваюся веры але пазбягаю яе багоў Сонца, што асвятляе нас бязлюднае, як заўжды     *  *  * Так шмат непрачытаных кніг і так шмат бяссонных гадзін бо страшуся сну і слова, здольнага зруйнаваць жыццё   Але кнігі чакаюць разгорнутыя ў ранішнім святле бо толькі прачнуўшыся бачу я сны і жыццё напаўняецца   І не ад паразы выбраў я адзіноту але ад жадання, і ні на дзень не забываю адзіноту не здраджваю жаданню     *  *  * Зразумець смерць цяжэй за ўсё Зразумець смерць як раку ці сяброўства даўжынёю ў жыццё, прасцей   Вяслую ракою забыцця бо Лета абдыме нас усіх і ночы сцямнеюць і рэкі паглыбеюць   І знойдзецца месца для ўсяго чалавечага І для любові і для смерці     *  *  * Я падзяляў цела з бязглуздымі і асвечанымі з асуджанымі і адукаванымі але ніколі не спрошчваў сваю душу Бо ў дар атрымаў я простасць   І тое, што даем мы прыродзе, тое і атрымліваем ад яе Для прыроды чалавек меншы, чым пясчынка і большы за гару І каханне – бы позірк жывёлы, на якую палююць   У простым кожны ці выйграе, ці гіне Я ўздыхаю калі іншыя крычаць Я смяюся калі іншыя спяць Я цалую твае вочы і заплюшчваю свае     Касуля У сонечным марыве, між дрэваў спынілася касуля і глядзіць на мяне нерухомым пільным позіркам перад тым як уздрыгнуць і кінуцца наўцёкі   Я кладуся ў лагчынку, дзе трава яшчэ цёплая ад звярынага цела і чую стук свайго сэрца а можа звярынага – перш, чым заснуць     Аслеплены збожжам Вагоны цягніка адкідваюць цень на палі але туга не такая бясконцая як краявіды звонку   Цягнік хутчэйшы за тугу і я думаю пра бацьку, які рупіцца каб насенне трапляла штовесну ў зямлю   бо туга такая – больш верная нам чым любое каханне і, у адрозненне ад кахання, не адкідвае ценю Праца і мара   Бо ўсё пачынаецца з нарога плуга ды бліскучых у ранішнім сонцы барознаў пасля трактара няма прыгажэйшай малітвы чым марыць, гледзячы на чыюсьці працу якая ёсць працай усіх     Верасень Верасень пахне цвілымі марамі ды гнілаватым слодычам о, вышні дзень, хутка ўсё пройдзе!   Стаю ў бляклым святле сонца з успамінамі пра летні смутак: толькі верш і лісце у кішэнях, і ніводнага абяцання     Дзень усіх святых У цемры, пад каронамі дрэваў стаю перад агароджай і гляджу чуючы мармытанне сваякоў памерлых   Колькі гадзін пазней ізноў праходжу паўз могілкі сваякоў больш няма пах тытуню і парфумы у паветры пасля іх   Мякка свецяцца ліхтарыкі пад апалым лісцем і я думаю, што сёння нават душы знайшлі шлях дадому   Пераклад з нарвежскай Дзмітрыя ПЛАКСА. Фота Рольфа М. Аагарда  
 
Вадзім Корань (№93)
Лавіць матылькоў...   *  *  * Заблудзіўся ў жыцці, навакол цішыня, няма сілы змагацца і нешта змяняць. Бачу Бога, але нехта выключыў гук, цела быццам аплёў павуціннем павук.   І гадзіннік зламаўся, час раптоўна памёр, нам пакінуўшы сумных імгненняў узор. У руку – па цвіку, і ўжо не паляціш, адчуваючы целам няструганы крыж.   Спадзяванні на літасць зніклі ў жудасным сне ні святла, ні надзей не пакінуўшы мне. Толькі шэрань на вуснах, слёзы ўжо не стрымаць – страшна думаць пра Неба, калі ў сэрцы зіма.   Папяровыя ружы замест кветак жывых. Мару Бога пачуць і напружваю слых. Чую – плачуць анёлы за чорнай гарой словы песні маркотнай, як поўня, старой.     *  *  * Іду па вуліцы ў белай кашулі, заплечнік за плячыма. Магчыма, я вельмі шляхетны ў вачах бабулі, што васількі прадае. У яе набыў сузор’е сініх кветак, сонцам сагрэтых, сарваных ранкам старанна, напоеных хлорнай вадою з-пад крана…   З васількамі ў руках, у белай кашулі, пайду між бетонных гмахаў па чорным асфальце вуліц, праз цёплы пяшчотны дождж, як Максім Багдановіч, самотны, ды толькі старэйшы ўсё ж, і не сухотны.   Нічога ўжо не перайначыш, хоць ёсць у гэтым патрэба. Так хочацца сонца ўбачыць, а бачу – паэтава неба з безліччу зор, да якіх мы ляцім. Даляцець – дарма! Між зораў схаваліся рыфмы, ды часу шукаць іх няма:   “Я хацеў бы спаткацца з Вамі на вуліцы ў ціхую сінюю ноч…”     *  *  * Грэшнікі да споведзі ішлі, твараў не хаваючы у цемры. З гонарам, нібыта каралі, грэшнікі да споведзі ішлі, маючы па кроплі даўняй веры.   Кожны крок пакутліва-цяжкі, быццам басанож па голках вострых, і няма сяброўскае рукі, кожны крок пакутліва-цяжкі, кожны ўдых атрутны і няпросты.   Сонца ім не асвятляла шлях, месяц не паказваўся з-за хмараў… Толькі свечкі ў стомленых руках… Сонца ім не асвятляла шлях – абдавала іх пякельным жарам.   Цепліцца надзея ў іх вачах, свечкі ў іх руках, нібыта зоркі. І губляе сваю сілу страх. Цепліцца надзея ў іх вачах, поўных смутку і чаканняў горкіх.     *  *  * Апошні сон складаецца па частках. І з іх я добра памятаю тры. У першай тры анёлы ў страшных масках спрабуюць непакорлівых скарыць. Ўсё аплялі яны калючым дротам, што цягнецца ажно за небакрай, забыліся на святасць і на цноту – без спеху дабудоўваюць свой рай.   Другая – белы снег да далягляду і злосная нямая цішыня. Чакае зграя воўчая загаду, каб разарваць нявіннае ягня. А я крычу: “Спыніцеся! Не трэба!” Спрабую засланіць яго сабой… Дарэмна… Засталіся толькі неба, пакуты, ціш і невыцерпны боль.   У трэцяй – вочы выпалілі зоркі, калі сачыў прыгожы зарапад, схаваўшыся на кургане-пагорку, і стала цемра страшная па-над зямлёй. І сцежку, што расой блішчала, не мог убачыць і не мог знайсці. Сляпую цемру, што наўкол паўстала нат з сонцам немагчыма перайсці.   Наступную я не магу ўжо ўспомніць. Так хочацца, каб там было святло. Няхай не сонца, хай самотнай поўні, але каб толькі там яно было.   Апошні сон складаю я па частках. Не склеіць іх, не сшыць і не звязаць. На чалавека Бог паставіў пастку: час знікне і не вернецца назад. А разам з часам знікнуць успаміны пра шчасце, пра сяброўства, пра любоў… І сыплюцца пясчынкамі хвіліны ў гадзінніку, які не бачыць сноў.     *  *  * Паэт піша вершы свае сінім колерам чарговага натхнення. Крэсліць, палюе на рыфму, рытм адбівае, аж губу закусіў ад напругі ў чаканні шэдэўра…   …А ў гэты час на беразе Начы Мікола Купрэеў сядзіць нябачна, Світання чакае, заплюшчыўшы вочы, слухае музыку жнівеньскай ночы. І словы з’яўляюцца, быццам здалёк, цяжкія, як жалеза, лёгкія, як матылёк, мудрыя, як стагоддзі, крохкія, нібы лёд, горкія, бы палыновыя, салодкія, быццам мёд… І свецяцца вершы на лісці кляновым, і плывуць, плывуць па ціхай рацэ… А на беразе Начы ўсміхаецца словам Мікола Купрэеў з цыгаркаю у руцэ…     *  *  * У анёла крыло забалела, моцна-моцна – ляцець не можа. Летась лётаў прыгожа і смела, а цяпер – ён нібыта стрыножаны.   Плача ціха – ніхто не чуе, ды й каму – навакол нікога, пад адкрытым небам начуе, бо не можа ўзляцець да Бога.   Я крыло яму перабінтую і скажу: “Зараз холадна, браце, і ў небе ніхто не вандруе – ты пакуль пажыві ў маёй хаце.   Мы крыло тваё трохі падлечым, ты не будзеш баяцца ўночы, і тым часам раскажаш пра Вечнасць і ўсёбачныя Богавы вочы…”     *  *  * Боль вымераны табой, нават у сне не міне. А пад раніцу ўвесь я – суцэльны апёк, быццам сонца знарок мне прыклалі да цела і мацней прыціскалі, каб балела й балела…   І баліць…   Боль не збыць, не згубіць, не забіць… Не забыць на прыпынку, нібы парасон, да енку, да крыку моцны ён.   Не аддаць, не прадаць, не зламаць, не спаліць,   не парэзаць на лусты, кіслатой не заліць… Баліць… Баліць…   Так самотна і пуста. Пальцы дробна дрыжаць – голку не ўтрымаць. Пустату не зашыць між душою і целам, мабыць, лёс такі – жыць, каб балела й балела…   І чакаць, калі ты мне апёкі залечыш, і маўчаць, і трываць,   уцягнуўшы ў плечы галаву, адчуваць, што жыву, што жыву…     *  *  * Няўдзячная справа – лавіць матылькоў. Толькі налоўчышся – ён пырх – і паляцеў. Бывае, садзіцца на далонь і чакае. Але рука варухнецца – і ён ляціць, свабодны й шчаслівы, крылцамі махае, нібыта кажа: “Прабач і да пабачэння…”   Лавіць матылькоў – няўдзячная справа. Хто лавіў – ведае.     *  *  * Не думай, што ты перамог, таму што так хацеў Бог. Быць можа, Ён даў магчымасць камусьці ўзысці на крыж…   Не думай, што проста так Бог ад страшнай бяды засцярог. Быць можа, Ён разумее, што для цябе гэта звыш…   Не думай, што з сотні дарог Ён выбраць адну дапамог. Быць можа, ты сам адказны за шлях, на якім стаіш…  
 
Святлана Алексіевіч (№93)
Мінулае яшчэ наперадзе Дыялогі з Веніямінам Айзенштатам (Блажэнным) Запісаныя Сяргеем Шапранам інтэрв’ю і дыялогі Святланы Алексіевіч пра час і пра сябе, пра Беларусь і сусвет, пра настаўнікаў Васіля Быкава і Алеся Адамовіча, пра свае кнігі і галоўнага іх героя – маленькага чалавека «чырвонай утопіі» стануць зместам новай кнігі «У пошуках сэнсу», якая пісалася-складвалася на працягу больш чым чвэрці стагоддзя і рыхтуецца да юбілею першага беларускага лаўрэата Нобелеўскай прэміі. «Дзеяслоў» друкуе адну з гутарак з будучай кнігі. 1999 год. Веніяміну Міхайлавічу Айзенштату было 77. Ён жыў на вуліцы Караля ў Мінску. З прычыны нездароўя апошнія гады не мог выходзіць на вуліцу і вымушана жыў пустэльнікам. Хоць паэтычным талентам Веніяміна Айзенштата захапляліся Барыс Пастарнак, Віктар Шклоўскі, Арсеній Таркоўскі і Аляксандр Кушнер, аднак ягонае імя і па сёння застаецца малавядомым у Беларусі. Па праўдзе сказаць, не прыгадаю цяпер, як узнікла гэтая ідэя – каб Святлана Алексіевіч і Веніямін Айзенштат пагутарылі пад запіс для «Белорусскай деловой газеты», дзе я тады працаваў. Мне здавалася важным падтрымаць Веніяміна Міхайлавіча, вырваць яго хоць на адзін вечар з амаль татальнай адзіноты (і таму раней прапанаваў наведаць паэта цудоўнай спявачцы Алене Камбуравай, адна з песень якой была на вершы Блажэннага). Святлана Алексіевіч гаварыла ў той час пра намер зрабіць заключнай кнігай свайго цыкла «Чалавек знаёмы» мастацка-дакументальны аповед пра людзей першых савецкіх пакаленняў. Прызнавалася, што, нягледзячы на ​​тое, што героі будучай кнігі па ўзросце – равеснікі яе баць­коў, але ёй вельмі складана знайсці асобнага чалавека ў гэтым пакаленні. Для таго ж, каб адшукаць дарогу да душ гэтых самых першых савецкіх пакаленняў, Святлана Аляксандраўна практычна адразу прыняла маю прапанову пагаварыць з Веніямінам Міхайлавічам. Так у лютым 1999-га і адбылася іх сустрэча. Публікацыі гэтай гутаркі папярэднічала ўступнае слова, напісанае самой Святланай Алексіевіч: «“Мінулае яшчэ наперадзе”, – сказаў нехта з палітыкаў. Пастаўлены дыягназ спачатку ашаламляе, а потым прымушае задумацца: што адбываецца з людзьмі? З-за чаго з рамантыкаў мы хутка ператвараемся ў стомленых і расчараваных лю­дзей? Хтосьці адказвае: “Ад таго, што подлыя і цяжкія часы на двары”. А калі яны былі іншымі? Кожнае пакаленне знаходзіць свае адказы на падобныя пытанні...» Сяргей ШАПРАН С. Алексіевіч: Мне запомнілася, як аднойчы ў інтэрв’ю вы сказалі, што ніколі не марылі быць ні Чапаевым, ні Аляксандрам Матросавым, а заўсёды – параненым байцом, над якім схілілася жанчына ў белым. Уразіў гэты вобраз таму, што жылі вы зусім у іншую эпоху. В. Блажэнны: Я жыў у сталінскую эпоху. З плакатаў на мяне заўсёды глядзеў ваяўнічы і, як тады здавалася, ідэальны мужчына. У ім было ўсё, апроч дабрыні. Дабрыня была рэдкім паняццем у мой час. У нас не былі папулярнымі кнігі пра каханне. Мы ж будавалі сацыялізм. А бестселерамі тады былі «Падпальшчыкі» Мікалая Шпанава, раман «Іван Іванавіч» Капцяевай, «У аблозе» Кетлінскай, «Кружыліха» і «Спадарожнікі» Веры Пановай. Цяпер гэта ўсё забыта. Нават дамы не пісалі пра каханне. Дзяўчат майго пакалення больш цікавіла, ці здаў яе знаёмы нормы на значок БГПА («Будзь гатовы да працы і абароны»). Усе нарошчвалі біцэпсы, насілі напульснікі, рабілі «сонца» на турніку. Хоць для мяне гэта было недарэчна і дзіка. Я ўсё жыццё разбіваюся аб гэтую каменную сцяну варварства ХХ стагоддзя. Ідэалам майго пакалення былі лётчыкі, камандзіры. «Мы парни бравые…» Але гэта быў яшчэ не самы горшы ідэал. Рэвалюцыя ў гэтую адвечную варожасць людзей унесла рамантычны арэол. Прыгадайце фільм «Мы з Кранштадта». Вобраз самаахвярнага марака, камісара. Усевалад Вішнеўскі, Багрыцкі, Лугаўскі былі рамантыкамі рэвалюцыі і буйнымі асобамі… Юнацкія фантазіі не разумеюць каштоўнасці чалавечага жыцця. Яны шукаюць подзвігу... У нейкім фільме камендант нямецкага канцлагера пасля выканання сваіх абавязкаў ката іграе Ліста, Шуберта… Занадта шырокі чалавек. Яго можна зрабіць і ідэальным катам. С.А.: Як вы думаеце, гэтая сталінская эпоха скончылася? В.Б.: Вы самі нядаўна дзесьці напісалі, што савецкі час працягваецца, ён у кожным з нас... У людзях робіцца ўсё менш дабрыні. Думаю, з часам яна ўвогуле стане рэдкай якасцю. А такое слова, як «этыка», трэба будзе шукаць у энцыклапедычным слоўніку. Я цяпер усё больш пераконваюся, што гэтыя паняцці людзьмі адмецены начыста. Памятаю, як у піянерлагеры я прачытаў дзяўчыне Лермантава, і яна спытала: «А на што ён хварэў?» – «Чаму хварэў?» – не зразумеў я. «Ён жа ўвесь час скардзіцца, што ў ягоных грудзях баліць. Напэўна, нейкі сухотны». Разумееце, якая была свядомасць?! Каштоўным было толькі тое, што цялеснае, буйное, агрэсіўнае. Маска Гуінплена: усе вясёлыя і шчаслівыя. А асабістая нота ў паэзіі памерла: пятнаццаць гадоў не пісала Ахматава, Пастарнак не пісаў. Пра астатніх і казаць няма чаго. Узорамі паэзіі былі такія вось вершы:   Ты идешь, Серго, любимый нами, Друг и брат в работе и в борьбе, Несгибаемый, как боевое знамя, И родной, как песня о тебе, По фронтам своей страны широкой Ты идешь, товарищ и нарком, Ленинцем без страха и упрека, Сталинским стальным большевиком.   Іх аўтар – Безыменскі. Паэт Аўруцін неяк спытаў у мяне: «Як вы гэта запомнілі?!» Я адказаў: «А нічога іншага не было». Я да гэтага часу памятаю, як інстытуцкі выкладчык вучыў нас: «Марксізм – гэта навука навук. Вы можаце не ведаць нічога, але калі вы прачытаеце ўсё пра марксізм і засвоіце гэта, вы будзеце ведаць усё». Пісаў і Маякоўскі: «Я ведаў селяніна, ён быў непісьменны: не разжаваў нават соль азбукі. Але ён ведаў слова “Ленін” – і ён ведаў усё!» Гэта як зомбі: было дастаткова ўкласці ў галаву адну толькі думку. С.А.: Калі я вас зараз слухаю... або прыгадваю, што вядома мне пра тую эпоху і людзей таго часу, мне здаецца, што гэтаму пакаленню свет здаваўся надзвычай простым і зразумелым. Не існавала ніякіх таямніц: чалавек бачыўся вялікім і ўсёмагутным. Таму і на парадах твары былі вясёлыя, гучала радасная музыка… В.Б.: Так, свет быў вельмі просты. Вы ўявіце: у піянерлагер, ідучы ў сталовую, мы кожнага разу спявалі такую песню:   Красин бережно торгуется – Всё боится прогадать. Англия с Францией целуется – Хочет цену набавлять!   І такую лухту мы спявалі стройна і звонка... Я яшчэ заспеў старых, ранейшых настаўнікаў – рускую інтэлігенцыю, што ацалела пасля прыходу савецкай улады. Гэтыя людзі баяліся літаральна ўсяго. Гэта былі людзі, асуджаныя на небыццё. Як бізоны, маманты… А маладыя настаўнікі, што скончылі рабфак... Я памятаю аднаго настаўніка гісторыі – ён увесь час пляваў на падлогу. Вакол яго пастаянна было цэлае сузор’е гэтых пляўкоў! Гэта значыла, што ён быў сваім хлопцам, гэткая «рабочая костачка». С.А.: А што выратавала вас? Як вы ацалелі? В.Б.: Майму духоўнаму адраджэнню дапамагла паэзія. У сёмым класе хлопец па прозвішчы Новікаў даў мне «Анталогію рускай паэзіі» – ад Салаўёва да Міхаіла Святлова, якую я цалкам перапісаў. Я ж нічога не ведаў. Мандэльштам, Белы – мы нават не чулі гэтыя імёны. Але, вядома, нешта ў душы ўжо было... вось гэтая ранімасць, жаль… Дырэктар школы, які добра да мяне ставіўся, даў мне мянушку «амерыканскі назіральнік» – за маю «сузіральнасць». У паэта Барыса Карнілава, расстралянага ў 1938-м, ёсць такія радкі:   Видно, ты и впрямь была воловья Сила жизни, жажда красоты, Если и теперь еще готов я Славить мир до слез и хрипоты.   Акрамя гэтага, шмат чаму вучаць нас страты. Калі мой старэйшы брат пакончыў з сабой (паколькі пасля забойства Кірава з’явілася разнарадачка на «ворагаў народа»), мяне зачынілі ў вар’яцкім доме... С.А.: Вы і праз гэта прайшлі... В.Б.: Не сам прайшоў, а лёс правёў. Мой брат вучыўся ў КІЖы (Камуністычным інстытуце журналістыкі). Яму было дзевятнаццаць гадоў. Ён жыў у літаральным сэнсе ў галечы: хадзіў у драўляных чаравіках і называў іх «стук моды». І меў толькі касаваротку. Патрапіўшы ж у «чорны» спіс, пакончыў з сабой – павесіўся. Дома ад мяне гэта доўга хавалі... Самагубства брата вельмі моцна паўплывала на мяне – нешта ўва мне надламалася. Мне ўсё стала абыякава. Я не хацеў жыць. І, уласна кажучы, і перастаў жыць... Потым ужо ўва мне ўзнікла супрацьстаянне, але не палітычнае, а супраць­стаянне ў тым сэнсе, што я адзін у гэтым свеце. Як мудра пісаў Юрый Алеша, «усмешка хлопчыка, які адчувае сябе не такім, як усе, паступова ператвараецца ў сабачы ашчэр загнанага дарослага чалавека». Я нейкі час настаўнічаў у вёсцы – выкладаў гісторыю, геаграфію і канстытуцыю. І па абавязку настаўніка казаў, што савецкая канстытуцыя дала калгаснікам шчаслівае жыццё. На што дзеці рэагавалі наступным чынам: «Во дае!» І іншы разважлівы голас: «Чай, ён грошыкі атрымлівае за гэта!» Але хоць я вельмі бедна жыў, ужо адчуваў: мне болей не трэба. Супрацьстаян­не вось гэтай хлусні і стварыла маю творчасць. Гэтаксама пастаянная небяспека стварае выдатнага драпежнага звера: калі б у ваўка ці тыгра заўсёды было свежае мяса, яны проста вырадзіліся б! Няўдалае каханне таксама стварае вялікія творы. С.А.: Але вар’яцкі дом – гэта, напэўна, яшчэ адзін свет, прычым значна больш страшны? В.Б.: Няма больш бяскрыўднага народу, чым гэтыя няшчасныя людзі. Кожны з іх заняты толькі сабой. Калі і былі нейкія ўспышкі, санітары іх адразу па-варварску падаўлялі ўціхамірвальнымі кашулямі і ўколамі... Гэтыя людзі нават у шахматы гулялі, музыку слухалі, пра нешта адзін аднаму гаварылі, але пераважна сузіралі. Прычым віды вар’яцтва вельмі арыгінальныя: адзін чалавек звар’яцеў ад таго, што яго прозвішча было Генералаў, і ён уяўляў сябе генералам. Былі няшчасныя людзі, якіх кінулі жонкі... Псіхіятрыя – навука вельмі цёмная. Лекары здольныя былі ператварыць нармальнага чалавека ў хворага. На маёй памяці лекар назваў аднаму «хвораму» прыкладна дванаццаць двухзначных лічбаў – паўтары! Той адказвае: «А калі я вам назаву такі шэраг лічбаў, вы здолееце паўтарыць?» – «Ты мне пагавары! У ізалятар патрапіш!» Я шмат што бачыў... Аднойчы ў бальніцы я сустрэў чалавека з налітымі крывёю вачыма, які крычаў: «Я ўсіх вас, гадаў, перастраляю! Перастраляю!!!» Ён быў у жаху ад уласнага катаўства, часта ляжаў на ложку і рыдаў. Мабыць, усё з прычыны таго, што простага вясковага хлопца прымусілі быць катам. У псіхушцы мяне закормлівалі аміназінам. Яго даюць палітычным, каб чалавек не думаў, нічога не адчуваў. Гэта таксама трагічная гісторыя... Адзін лекар, кар’ерыст, наўмысна закормліваў мяне лекамі, каб зрабіць «хронікам». Ён стаў потым кандыдатам навук. Я цудам вырваўся з хранічнага аддзялення... Праўда, два гады потым не мог ні чытаць, ні пісаць. С.А.: Але вы былі амаль дзіцем – трынаццаць-чатырнаццаць гадоў, – калі ўпершыню апынуліся ў вар’ятні! В.Б.: Адна медсястра называла мя­не «горкае дзіця». Я гадоў дванаццаць не ведаў, што такое кавалак хлеба дасыта. Галадаў страшна... Пастарнак аднойчы сказаў мне: «Вы свеціцеся ад голаду!» Я вось гэтымі тоненькімі ручкамі абдымаў сябе за талію. І калі стаяў на рэнтгене, свяціліся літаральна ўсе костачкі... Вы, Святлана Аляксандраўна, пытаецеся пра каханне? Яно можа быць паўсюль. Каханне само па сабе – гэта дзівоснае вар’яцтва. Інакш была б проста селекцыя: людзей падбіралі б па целаскладзе, росце... Я не выключаю цудоўнага кахання ў любых выявах. Прыгадваецца выдатны аповед чэшскага пісьменніка Ашкеназі. У адной вядомай актрысы-яўрэйкі быў сабака пароды аўчарка. І калі немцы зняволілі актрысу ў канцлагеры, сабаку сталі навучаць прыёмам крыважэрнасці і жорсткасці. У выніку сабака трапіў у каманду канцлагера. Але аднойчы прывезлі эшалон з вязнямі, і гэты сабака, кідаючыся на людзей, валіў іх. Адной з першых з эшалона выйшла яго гаспадыня. Сабака, паваліўшы яе, стаў на яе лапамі... І раптам ён пазнаў... І пакутліва завыў... Ён выў ад жахлівага неразумення людской злосці. І немец застрэліў сабаку... Гэта таксама каханне... Мне ўжо шмат гадоў. Я пішу вершы не таму, што займаюся вершаванай творчасцю, а таму што шукаю сябе ў гэтым свеце – навошта чалавек жыве? Я зноў адраджаю гэтыя вечныя каштоўнасці. Таму мне ёсць пра што пісаць. Чалавек вечны. Вечная душа. І вашая кніга пра Чарнобыль – гэта дзённік, гэта аголенае чалавечае сэрца. Вы задаяцеся тымі ж самымі пытаннямі: што з намі здарылася? чаму? што будзе далей? С.А.: І ў вас ёсць адказы на гэтыя пытанні? В.Б.: Адказаў няма. Гэта вялікая таямніца быцця. С.А.: Ваш апошні паэтычны цыкл называецца «Боль дабра». Ці не падаецца вам, што наша культура эстэтызавала пакуты? Яны сталі нашым культам і нашым прытулкам. Я не аднойчы чула ад людзей вашага пакалення: «Мы – ахвяры, мы так пакутавалі!» І вельмі рэдка, амаль ніколі: «Мы самі вінаватыя ў тым, што адбывалася з намі. Дзесьці збаяліся, дзесьці зманілі». Усе былі ахвярамі. А хто ж каты? Хоць катамі на самай справе былі тысячы, мільёны, бо кат не толькі той, хто страляў, але і той, хто пісаў данос, хто прамаўчаў або прагаласаваў «за»… Я напісала пяць кніг, сустракалася з тысячамі людзей, і ніхто ні разу не сказаў: «Гэта я вінаваты. Я сам». Толькі «мы». Або «яны». В.Б.: Страх быў паўсюдны. Паўлік Марозаў, які данёс на свайго бацьку, лічыўся нацыянальным героем. Вас магла выдаць вашая ж дзяўчына. І таму трэба было ведаць, што казаць. Над намі пастаянна навісала гэтая навальнічная хмара. Сталін жа казаў, што некаторыя таварышы пакутуюць на ідыёцкую хваробу – бестурботнасць. Здрады былі на ўсіх узроўнях… Вось у нас на кірмашы адзін кравец займаўся дробным рамонтам. І ў яго вісеў партрэт Кагановіча. Аднойчы падчас працы ён торкнуў яму ў вока іголку. Гэтага было дастаткова, каб чалавек знік. Баяўся і мой бацька. Але як яму было не баяцца, калі аднойчы на яго фабрыцы дырэктар па прозвішчы Гінзбург, прыйшоўшы ў цэх з зацікаўленымі таварышамі, раптам паказаў пальцам на працоўных: «Гэты вораг народа, гэты і той». Адзін з тых «ворагаў» увогуле быў непісьменным чалавекам, а яго абвінавацілі ў трацкізме! Ён потым пытаўся: «Хто такі Троцкі, халера яго вазьмі?!» І «трубіў» дзесяць гадоў. Аднак выжыў. Двое іншых звар’яцелі. С.А.: Гэтая ненадзейнасць, нетрываласць свету мяне проста агаломшвае! В.Б.: Калі казаць яшчэ пра пакуты... Не памятаю, хто напісаў: «Якая пошлая і бязглуздая формула: “Чалавек народжаны для шчасця, як птушка для палёту”. Чалавек народжаны для большага». «Чалавек – нешта большае, чым чалавек», – казаў Гётэ. Чалавек народжаны для духоўнага подзвігу, для пошуку, міласэрнасці і самаадданасці. Гэта аснова быцця. Калі малады Меражкоўскі прынёс вершы Фёдару Міхайлавічу Дастаеўскаму (Дастаеўскі таксама, дарэчы, пісаў вершы, і даволі добрыя), Фёдар Міхайлавіч не стаў гаварыць яму пра вобразы або рытмы – ён сказаў: «Малады чалавек, навучыцеся пакутаваць, і вы навучыцеся пісаць». «Чтоб тайная струна страданья согрела холод бытия», як у Пастарнака. Пакуты Ахматавай, гнеўныя пакуты Цвятаевай, пакуты маладога Маякоўскага, які і хаміў, і грубіў, але ў той жа час быў далікатным і сарамлівым чалавекам... А інакш чаго вартае любое быццё? С.А.: А што можа быць большым за самое жыццё? Чаму сэнс нашага жыцця нам трэба выносіць за межы саміх сябе? Чаму б нам, нарэшце, не навучыцца радавацца жыццю, прыгожаму дому, добраму настрою, букету кветак на стале? А не закрываць сабой амбразуры, падымацца на дах атамнага рэактара, стаяць са сцягам на барыкадах… У вас няма адчування пратэсту? Па-мойму, маладое пакаленне пратэстуе. В.Б.: Безумоўна, ёсць. І заўсёды было. Я не пісаў выкрывальніцкія вершы пра Сталіна і сталіністаў. Інакш проста задыхнуўся б ад уласнай нянавісці. Для мяне найперш існуе гэтая сусветная трагедыя, што заключаецца ў вялікім супраць­стаянні Дабра і Зла. Прычым трагедыя гэтая існуе ў кожным учынку, бо здрада адбываецца заўсёды – дробная і буйная. Мы расчароўваемся, але потым зноў прагнем любіць увесь свет. Уся гісторыя чалавецтва – гэта шлях чалавека ў самім сабе. Няма нацый, няма розных ідэалогій. Нічога гэтага няма. Мы ўсе блукаем у гэтых прывідных сценах. І толькі шукаем шлях да сябе. Знойдзем – свет выратуецца. Не знойдзем – свет загіне. І выбух атамнай бомбы – гэта проста маральнае падзенне чалавецтва, увасобленае тэхнічным інтэлектам. Бо забіваць нельга. Мяркую, што людзі ў дахрысціянскія часы былі значна больш высакародныя… Я вось чытаў легенду пра галаў, што заваёўвалі правінцыі Рымскай імперыі. І калі гальскі правадыр, падняўшыся па вузкай сцежцы, убачыў дзівосную аголеную жанчыну, якая ляжала на камянях (асаджаныя аддалі яе ў ахвяру), ён загадаў войску павярнуць назад. Разумееце, ён быў ваяром, але не быў гвалтаўніком. Калі нават гэта і легенда, створаная, дарэчы, не сёння і не ўчора, то яна ўсё адно ўвасабляе ў сабе дух эпохі. Часам кажуць, што Хрыста не было. Аднак людзі, якія стварылі вобраз Хрыста, існавалі! І яны ўвасобілі ў слове чалавечую мару пра ідэальнага чалавека, якая жыве ўжо дзве тысячы гадоў і будзе жыць вечна. У юнацтве чалавек кожны дзень разважае над падобнымі пытаннямі. І, задаючы іх сабе, усё роўна заходзіць у тупік, але шукае, шукае, упрэцца ў сцяну і зноў шукае абходы – направа і налева... Вось смерць – гэта заспакаенне? Часам нават прагнеш гэтай гармоніі небыцця, паколькі нябыт і быццё – гэта ўсё прывідныя паняцці, і паміж імі існуе зусім тонкая мяжа. Ды і як знайсці на ўсё адказ?! Калі ж усё раскладзена па паліцах, нібы ва ўніверсаме, тады і жыць не трэба. «Я жить хочу, чтоб мыслить и стра­дать», – пісаў Пушкін, вялікі аптыміст і жыццялюб. Заўважце: жыць не для таго, каб танцаваць на балях і заляцацца да жанчын. Найвышэйшая радасць – гэта высокія пакуты. С.А.: Слухаючы вас, я думаю, што мы асуджаныя: асуджаныя шукаць нейкі свой шлях, асобны ад чалавецтва. Нам заўсёды не хапае проста жыцця. І калі мы будзем выбіраць паміж сучасным аўтабанам і ідэяй, абярэм ідэю. Нам патрэбны нейкі метафізічны сімвал, нешта большае, чым жыццё. В.Б.: Але ўжо ніколі не будзе такіх людзей, як наша пакаленне, – рэвалюцыйных аскетаў: «Дан приказ ему на Запад, ей – в другую сторону». Тое, як маё пакаленне разумела шчасце, запатрабавала занадта шмат крыві... Вось вы пыталіся, як ратавалася мая душа... С.А.: Мне здаецца, я здагадваюся. І здагадка мая заснавана на вашых вершах: я не адчуваю ў іх чалавека з іншага пакалення. Вы як быццам адсюль, з нашага свету. Як вы пішаце пра жывёл, пра тое, што мы – адзін жывы свет, што ўсе мы роўныя… В.Б.: Тое ж самае я знайшоў у вашай кнізе «Чарнобыльская малітва». Пра тое ж пісаў і Гумілёў:   Я за то и люблю затеи Грозовых военных забав, Что людская кровь не святее Изумрудного сока трав.   Пасля таго, як памерла наша кошка, я напісаў цыкл вершаў, адзін з якіх надрукаваў «Новый мир». І адзін паэт сказаў мне: «А я й не ведаў, што ў вас быў прыёмны сын…» Я плакаў, таму што гэтая кошка, паміраючы, глядзела на мае рукі, якія маглі зрабіць для яе літаральна ўсё... У яе вера была, што гэтыя рукі выратуюць яе! С.А.: Пасля Чарнобыля там, на мёртвай зямлі, да мяне прыйшло адчуванне блізкасці ўсяго жывога. Я стала інакш глядзець на каня, птушку, мураша. Гэты свет наблізіўся да мяне. Памятаю, як стары пчаляр распавядаў пра першыя дні пасля аварыі: «У мяне дзесяць вулляў, – казаў ён. – У першы дзень не вылецела ніводная пчала, у другі... Ну, думаю, што-небудзь здарылася ў прыродзе, калі пчолы баяцца пакідаць вулей. Яны даведаліся пра ўсё раней за нас, людзей». Я яшчэ думаю пра гэта напісаць – пра чалавека, якога мы ведаем, пра чалавека, які нанава задумваецца пра свет і пра тое, што вакол яго, і хто ён ёсць. В.Б.: Аднойчы, калі я быў у стаматалагічнай паліклініцы, туды зайшоў стары хворы сабака. Дамы з рэгістратуры тут жа закрычалі: «Трэба, каб яго забралі! Трэба патэлефанаваць!» Але я адказаў: «Не бойцеся – ён вас не ўкусіць!» Праўда, у той жа час падумаў: «Хутчэй вы яго ўкусіце». Сеўшы побач з сабакам, я абняў яго: «Ну што, сабака, не зразумелі нас тут». А адна дама сказала: «Не хапала сабакі, дык яшчэ і вар’ят прыйшоў!..» Вось у мяне ў гасцях была спявачка Камбурава, яна пакланілася мне: «Дзякуй за вашых катоў і сабак». Вы разумееце, яна ўбачыла прыгажосць гэтых жывёл, іх высакароднасць, адданасць. Калі ты нармальны чалавек, то людзі больш за ўсё схільныя лічыць цябе вар’ятам. Не ўсе ж разумеюць твой язык. І калі пішу, што бачу Цвятаеву сабакам, што кульгае ля сцен Іерусаліма, гэта з маіх вуснаў гучыць пахвалой. Гэта маё захапленне. Але людзям цяжка гэта зразумець. Увогуле, мой уласны дух пазірае на маю абалонку, як салдат на вош. Абалонка гэтая нікчэмная, якой бы ні была з’ява духу. Тое, што Гасподзь уклаў мне ў душу, ніяк не суадносіцца з маім нікчэмным жыццём. У рэчаіснасці гэта нейкае іншае, сапраўднае жыццё. І калі я прыйшоў з нейкага свету, то ў гэты свет і пайду... Калі да мяне ў госці хацеў прыйсці паэт Фёдар Яфімаў, паэт Кіслік, цяпер нябожчык, адгаворваў яго: «Навошта ты да яго пойдзеш? Ён толькі пра мерцвякоў піша». Уяўляеце, якое неразуменне!.. Кушнер жа ўсё разумеў, таму што сказаў мне: увесь час пісаць пра смерць – гэта пісаць пра бессмяротнасць. Я ж пра памерлых пішу як пра жывых. Гэта вечнае жыццё, вечны карагод, неспасціжны для нас.   Пока я жив, никто не умирал, Умершие живут со мною рядом.   С.А.: З гадамі ўсё больш знаёмых людзей там, наверсе. І ўжо не страшна пераходзіць у іншы свет, бо там ужо практычна ўсе. Ці гэта толькі нашае ўяўленне, наша фантазія... В.Б.: Не, гэта не абстрактнае паняцце. Мой бацька памёр у 1953 годзе. І я толькі цяпер разумею падаплёку, каштоўнасць некаторых яго ўчынкаў. Справа ў тым, што, нешта страціўшы, мы нешта і знаходзім. Прычым прыгадваем усё тое станоўчае, што, уласна, і складала гэтага чалавека. С.А.: А жывёл, што памерлі, таксама памятаеце? В.Б.: Вядома, памятаю... Маё значэнне ў паэзіі не ў тым, што я нешта абнавіў, знайшоў новыя формы, а ва ўсёчалавечай узаемасувязі дабрыні. Хоць людзям цяжка гэта зразумець. Аднак яны гэта адчуваюць. І пішуць пра мае кнігі. Я ж не замаўляю рэцэнзіі. Людзі самі адносяць мае вершы ў рэдакцыі. С.А.: У Бібліі напісана, што жывёлы – гэта «прах, які ходзіць»… В.Б.: А чалавек? «Что ропщет мыслящий тростник?» – так Паскаль казаў пра чалавека. Хіба чалавек – гэта не прах? С.А.: У Хаяма: глінай я быў і вярнуся ў гліну. Такое кола… Каханне – гэта, вядома, таемства. Але самая вялікая таямніца – смерць. В.Б.: Гэта вялікая таямніца таемстваў. Але мяне гэта не палохае. С.А.: Веніямін Міхайлавіч, сёння жыццё прыходзіць да вас з тэлевізара, але вам не хочацца выйсці на вуліцу і пагаварыць з людзьмі? Ці вы расчараваны ў людзях? В.Б.: Ды не, я самотны чалавек. Выйсці хацелася. І часам я выходзіў... Тут па раніцах выгульваюць сабак. Я іх вельмі люблю. І сабакі, напэўна, нават на адлегласці адчуваюць гэта. Аднойчы я сядзеў на лаўцы, і велізарная сабачына ўтаропілася на мяне проста з непрыхаванай цікавасцю!.. Я памятаю шмат такіх каціна-сабачых гісторый… Неяк падчас вайны я праходзіў вясковай вуліцай і жаваў сухую скарынку. І раптам здаровы сабака накінуўся на мяне! Скарынка засела ў мяне ў горле, і калі, нарэшце, я праглынуў яе, сказаў: «Ты што?» І ўявіце сабе, сабака заматляў хвастом і вінавата сеў!.. С.А.: А чым увогуле ўзрушыў вас чалавек: усё-ткі сваёй нізасцю або, наадварот, узнёсласцю душы? Я сама ніяк не магу вырашыць гэтае пытанне... В.Б.: І тым, і другім. Калі я развітваўся з Пастарнакам, ён сказаў: «А ўласна кажучы, навошта вы да мяне так часта хадзілі?» Але я з папрокам адказаў: «І вы яшчэ пытаецеся?» Ён усё зразумеў... Мы бачыліся з ім так часта не таму, што ў мяне такі ўжо талент быў. Хоць талент у мяне, дапусцім, ёсць, але супрацьлеглы сістэме Пастарнака. У яго ж іншае выхаванне, іншае жыццё. Ён нават казаў мне: «Зацягнулі Лазара!» Але, мабыць, я так «зацягнуў», што гэта выклікала ў яго нейкую цікавасць. Ён жа сам запрашаў мяне. Я не хадзіў без дазволу. С.А.: Але Пастарнак – гэта асобная духоўная арганізацыя. Тут усё зразумела: чалавечая прырода ў дадзеным выпадку папрацавала выдатна. Але якой думкі вы пра астатніх людзей? В.Б.: У мяне было ідэальнае ўяўленне пра паэтаў. Але некаторыя з іх аказаліся і здраднікамі, і шкурамі. Не хачу называць іх імёны… С.А.: Гэта значыць, што пытанне «Што такое чалавек?» засталося для вас адкрытым? В.Б.: Жыццёвы досвед – гэта пустыя словы. Можа быць камерцыйны досвед, досвед рыбалова, паляўнічага або інжынера. Але што такое жыццёвы досвед, калі жыццё ставіць нас перад такімі катастрофамі?! Мы ж ведаем, што сканаем, што памрэ хто-небудзь з блізкіх людзей. Але хіба ўсведамленне гэтага дапамагае нам перажыць страты?.. Вось вы кажаце пра досвед. Віктар Барысавіч Шклоўскі (я бачыў яго, калі яму было амаль дзевяноста гадоў) сказаў: «Як у восем гадоў на нешта крыўдзіўся, так і цяпер крыўджуся. Усё як было, так і ёсць. Старэе цела, а душа вечная». С.А.: Ці гаварылі вы калі-небудзь з Пастарнакам ці Шклоўскім пра смерць? В.Б.: Ніколі, бо размова пра смерць – гэта не размова паэтаў. С.А.: Думаю, што ў сапраўднай паэзіі абавязкова павінен быць заключаны нейкі патаемны дух рэчаў, фізіка і метафізіка тут заўсёды побач. В.Б.: Вось паглядзіце, які атрымаўся цуд з зусім простых слоў:   В горнице моей светло. Это от ночной звезды. Матушка возьмет ведро, Молча принесет воды.   Гэта – Рубцоў. Ну, што тут такога?.. А Пастарнаку спадабалася вось гэтае маё чатырохрадкоўе:   На дерево залезешь, Глядишь в кудрявый лес: Что чудищ, что поэзищ И маленьких поэз!   Часам ты нібы маланку ловіш! І потым гэты радок ужо галінуец­­ца, раз­­­га­­­лі­ноў­ваец­ца... У Пушкіна ёсць дзівосны радок: «Над вымыслом слезами обольюсь». Гэта значыць над веліччу чалавечай думкі. Гэтак жа плакаў Горкі, калі слухаў Ясеніна. Так плачу я ад некаторых вершаў – сваіх і чужых. Гэта найвялікшае шчасце – спасціжэнне прыгажосці. Рэлігія – прыступка да разумення прыгажосці чалавечай душы... У мяне адзін выпадковы чалавек убачыў слова «Бог» з вялікай літарай, ён сказаў: «Вы контррэвалюцыю пішаце!» Аднак, на шчасце, ужо пачалася перабудова, і ў часопісе «Новый мир» быў апублікаваны верш Арсенія Таркоўскага, дзе слова «Бог» было з вялікай літары... У савецкага чалавека проста анекдатычная свядомасць: калі так напісалі ў друкаваным органе, значыць, Бога і вялікую літару ўжо дазволілі... С.А.: Застаецца толькі зрабіць выснову, што алхіміяй мы з вамі займаемся, Веніямін Міхайлавіч... В.Б.: Таркоўскага называлі алхімікам слова. І якая была для мяне радасная нечаканасць, калі ён дасылаў мне такія цудоўныя лісты! І калі мне вельмі горка, я заўсёды ўзгадваю адну яго фразу: «Што б казала і пісала Марына Цвятаева пра вашы вершы…» Таму што суд Марыны Цвятаевай – гэта суд Божы. С.А.: Часы сыходзяць. Чалавек застаецца. Усё тыя ж Адам і Ева. У аднаго ўсходняга чалавека ёсць верш, які заканчваецца такой думкай: памятай чалавек, што неба жадае. Дзякуй, Веніямін Міхайлавіч, за гэтую сустрэчу. За яе радасць.