…сёння нацыянальны канон –
гэта трагічная музыка,
якую спарадзілі самыя высокія парыванні
беларускага духа…

— Валянцін Акудовіч
 
Адам Глобус (№109)
Цой Словы пра рок-зорку Колеры Цой – мастак. Таму выбар колераў быў у яго невыпадковым. Віктар Цой свядома апрануў на сябе чорны, праўдзіва-чорны, радыкальна-чорны, рэвалюцыйна-чорны колер. Ён выбраў колер баявой анархіі, колер сцягоў, што ўздымаюцца над галовамі вольных анархістаў, колер рэвалюцыі. Аскетычна-чорны Цой працаваў качагарам. Ён закідваў ву­галь у агніста-чырвоную пашчу чорнай печы. Чорны Віктар Цой з гуртом «Кіно» супрацьстаяў ружова-блакітнаму «Ласкаваму маю» з салістам Юрам Шатуновым, які спяваў пра ружовыя і белыя ружы. Рокер Цой спяваў пра іншае, спяваў па-бунтарску, спяваў: «Маці – анархія!!! Бацька – глыток партвейну!» Чорнагаловаму Цою верылі, як вераць прарокам.   Кіно Вялікі акцёр павінен мець малапрыкметную знешнасць, каб на сцэне або перад камерай стварыць шмат самых розных і запамінальных вобразаў. Знешнасць акцёра мусіць быць нулявой, каб была магчымасць ад таго нуля сыходзіць у мінус ступень – да адмоўных герояў – і ў плюс ступень – да герояў станоўчых. Так лічыцца, і гэта правільнае меркаванне. У Віктара Цоя ж была зусім іншая прырода акцёрскага майстэрства, бо ў кіно, на рок-сцэне і ў качагарцы ён заставаўся Віктарам Цоем. Яго найлепшая роля здарылася і адбылася ў фільме «АССА» Сяргея Салаўёва. У фінале кінакарціны Цой праспяваў хіт «Перамен» і стаў кумірам мільёнаў. Адзін эпізод у фільме зрабіў з Віктара культавую постаць. Роля змагара з наркамафіяй у кінастужцы «Іголка» дадала Цою папулярнасці. Кранальна да слёз была зроблена сцэна з забойствам героя, у якой персанаж Віктара Цоя атрымаў удар нажом і ўкленчыў на снезе, сціскаючы ў руцэ запальнічку з кволым агеньчыкам, які праз імгненне мусіў згаснуць. Дзве ролі, дзве фінальныя сцэны ў фільмах Віктар Цой выканаў так, што я магу напісаць: ён – выбітны кінаакцёр.   Мастакоўскія майстэрні Рускі рок, як і беларускі, дарэчы, быў створаны ў мастакоўскіх майстэрнях. Пэўна, там самае вольнае паветра. Водары алейнай фарбы, пінену, лаку, сырой гліны, льнянога палатна ствараюць непараўнальны ні з чым дух свабоды. Мастак – апошняя свабодная прафесія. Аголеныя натуршчыцы, палітычныя показкі, гучны магнітафон заўсёды ў мастакоўскай майстэрні пачуваліся натуральна. Мастакам дазвалялася і дазваляецца значна больш, чым усім астатнім. Чаму? З-за таленту. У мастаках без таленту не затрымаешся. Дух свабоды, што лунаў у мастакоўскіх майстэрнях, сканцэнтраваўся ў рок-кампазіцыях. Ігар Варашкевіч і Лявон Вольскі, Іван Маркаў і Міхал Анемпадыстаў у мастакоўскіх майстэрнях стварылі наш беларускі рок. Тое самае адбылося і ў Расіі. Юрый Шаўчук і Віктар Цой, Вячаслаў Бутусаў і Андрэй Макарэвіч пісалі свае першыя і лепшыя кампазіцыі ў мастакоўскіх майстэрнях… Калі я чую голас Цоя, дык згадваю піцерскае мастацкае вучылішча, куды ездзіў разам са студэнтамі і выкладчыкамі мінскага мастацкага вучылішча. Мы два тыдні начавалі там, спалі на спартыўных матах, пілі віно і спявалі пад гітару песняроўскія хіты. У піцерскім вучылішчы выдатна пілося і спявалася. Там і выспеў талент найвыдатнейшага рускага рокера – Цоя. Там было самае смачнае і самае свабоднае паветра ў Расіі. Кажу так, бо сам там быў, там дыхаў і там спяваў разам з Алесем Ласём, Жанай Башук і Уладзімірам Сцяпанам.   Распраналка У дзяцей ёсць такое традыцыйнае выхвалянне, якое пачынаецца з «я бачыў...». Нехта пабачыў жыўцом касманаўта, а нехта – прэзідэнта. Зоркі кіно і сцэны маюць высокі рэйтынг у падобных выхваляннях. Горшыя каціроўкі ў міністраў і генералаў, але сустрэчамі з імі гэтаксама хваляцца. Рок-зоркі далёка не на апошніх месцах, яны нездарма дзеляць арэны з зоркамі спорту. Каб я вярнуўся ў школьнае дзяцінства, дык мог бы выхваляцца тым, што зблізку пабачыў Міка Джагера на барселонскім алімпійскім стадыёне. Віктара Цоя я пабачыў на мінскім стадыёне «Дынама», калі разам з рок-гуртом «Фарпост» стаяў у распраналцы. Туды зайшоў Цой... Ён быў значна вышэйшы, чым я яго ўяўляў, калі бачыў на экране. Ён гаварыў больш мяккім голасам, чым той, якім спяваў. У яго будзённым голасе не было шурпатасці. «А дзе нашы?» – спытаў крыху разгублены Цой, аглядаючы вялізную распраналку. «Вашых тут няма!» – неяк занадта катэгарычна і паспешліва адказаў прадзюсер з «Фарпоста». «Ясна», – кінуў нам Цой і выйшаў з распраналкі. Дзверы ён зачыніў акуратна. Ён быў не з тых, хто бразгае дзвярыма. Яшчэ я пастаяў каля самай сцэны і зблізу паразглядаў усіх музыкаў з цоеўскага гурта «Кіно». Была вялікая спакуса дачакацца заканчэння канцэрта і паехаць павесяліцца з «кіношнікамі», але я пераадолеў яе. Не шкадую, бо і таго, што пачуў і пабачыў, мне было больш чым дастаткова.   Круглянскі У творчасці журналістаў і літаратараў шмат што трымаецца на моднай тэме і актуальных героях. Сёння гаворыцца, пішацца і фільмуецца пра адных, а заўтра – пра другіх. Адмоўных персанажаў на старонках выданняў і на экранах не менш за станоўчых. Кіраўнікі тэлебачання і рэдактары газет пільна сочаць за модай і пасылаюць падначаленых распрацоўваць тэмы, запатрабаваныя публікай. Нечакана для многіх напрыканцы 1980-х гадоў у самыя топавыя прафесіі выбіліся прастытуткі і псіхіятры. У паводзінах валютных прастытутак людзям убачыліся свабода нораваў і вольны дух, а ў псіхіятрычных лячэбніцах ім прымроіліся катоўні савецкай рэпрэсіўнай машыны. Зразумела, што самі прастытуткі і псіхіятры занялі кругавую абарону, яны адмаўляліся сустракацца і размаўляць з журналістамі. Тэлерэжысёра Сяргея Равункова, які спрабаваў зняць сюжэт пра «дактароў-катаў», выгналі з псіхбальніцы і сказалі, што больш ніводзін журналіст не пераступіць яе парог, а калі і пераступіць, дык толькі ў якасці пацыента. Тады Равункоў папрасіў мяне арганізаваць інтэрв’ю з псіхіятрам. Мой знаёмы доктар Круглянскі пагадзіўся паразважаць пра мастакоў, хваробы і нармальныя паводзіны. У народзе існуе памылковая думка, што ўсе псіхіятрычныя лячэбніцы пера­поўнены паэтамі ды мастакамі. Насамрэч там працэнт мастакоў і літаратараў роўна такі ж, як і на волі. Рабочых і сялян у псіхіятрычных бальніцах значна больш, чым інтэлігентаў. Проста да знакамітых і выбітных асоб мы праяўляем большую цікавасць. Каго зацікавіць ціхі вар’ят з прыбіральшчыкаў смецця? Хіба што сваякоў. Калі ж ад п’янства вар’яцее вядомы пісьменнік, накшталт Уладзіміра Караткевіча, такое хвалюе многіх. Таму я і спытаў у Круглянскага, у каго з сучасных зорак мастацкага кіно ён бачыць сур’ёзныя адхіленні ад нормы. Доктар назваў Віктара Цоя. На думку Круглянскага, у рокера назіралася шмат адхіленняў ад нормы тагачасных паводзін. Трэба сказаць, што ў тыя часы нават самая просценькая шэра-блакітная татуіроўка лічылася прыкметай вар’яцтва. Спрачацца з паважаным доктарам я не стаў. Хто гэта будзе спрачацца з псіхіятрам у ягонай псіхіятрычнай бальніцы? Вар’ят, не інакш, і нават вар’ят не стане. Вядома, сам я лічыў Віктара Цоя цалкам нармальным і здаровым чалавекам. Праўда, калі я пачуў навіну пра аўтааварыю, у якой Цой загінуў, дык адразу згадаў дыягназ Круглянскага. Але ўсё адно я перакананы, што ён быў памылковым.   Філармонія Пасля стадыённых канцэртаў рокеру Юрыю Шаўчуку раптам зладзілі выступ­ленне ў мінскай філармоніі. Канцэрт праходзіў вяла. Публіка, што любіла гучны і агністы рок-н-рол, пачувалася няўтульна ў сценах акадэмічнай філармоніі. Гук быў кепскі. Але найгоршым на тым канцэрце сталі разглагольстваванні Шаўчука пра жыццё-быццё. Ён адразу сказаў, што як музыка не дацягвае да выступлення на філарманічнай сцэне, і гэта было горкай праўдай. Але такое самапрыніжэнне крыху ратавала сітуацыю. Калі чалавек сам сябе крытыкуе, сам сябе падае значна меншым, чым ёсць на самай справе, гэта выклікае нават замілаванне. Так і хочац­ца сказаць: «Ну што ты, Юра… Мы цябе і такога недасканалага любім, цэнім і паважаем… Хопіць прыніжацца!» Так і было, ажно пакуль з залы не кінулі на сцэну запіску з пытаннем: «Як вы ставіцеся да смерці Віктара Цоя?» Шаўчук прачытаў пытанне ў мікрафон, вытрымаў жалобную паўзу і выдаў: «Не пашанцавала Віцю…» Зала цяжка ўздыхнула. Так цяжка ўздыхаюць толькі побач з нябожчыкам. Гэта быў правал Шаўчука. Не было ў тым халодным «не пашанцавала» болю, не было жалю, не было праўды. Фамільярнае «Віця» замест «Віктар» канчаткова сапсавала настрой публікі. Шаўчук спяваў далей. Жартаваў. Выходзіў граць на біс. Здавалася, што ён зараз спыніцца і ўшануе памяць Цоя хвілінай цішыні. Не спыніўся, не змоўк, не ўшанаваў… Не стану казаць за астатніх, але на тым канцэрце я ўбачыў, пачуў і адчуў, наколькі вышэй постаць Цоя стаіць за ўсю астатнюю стракатую тусоўку рускіх рокераў.   Вайна У дзяржавы могуць быць такія пазначэнні часу, як «да вайны» і «пасля вайны». У імпе­рыі такіх пазначэнняў не існуе, калі ж такія пазначэнні і ўжываюцца, дык яны выкарыстоўваюцца памылкова. У лепшым варыянце – з-за недасведчанасці, а ў горшым – каб падмануць. Імперыя заўсёды знахо­дзіцца ў стане вайны. Таму любімыя паэты імперый – найперш паэты вайны і крыві. Віктар Цой пачынаў як паэт-анархіст:   Мае сябры заўсёды класна маршыруюць. Прыпынкі ў іх адно каля піўных ларкоў.   Пазней Цой ператварыўся ў кананічнага імперскага паэта з сонечным пафасам і зорным шляхам:   Зямля. Неба. А між Зямлёй і Небам – Вайна! І дзе б ты ні жыў-быў, Што б ты ні думаў – Паміж Зямлёй і Небам – Вайна!   Кроў і вайна былі асноўнымі тэмамі апошняга героя з савецкіх рок-н-рольных часоў. Віктар Цой такім і застаецца – любімым рок-паэтам з разбуранай і зніклай імперыі, паэтам, які патрабуе перамен.   Аварыя Цой разбіўся на машыне. Той, хто трапляў у аўтакатастрофу, можа сабе ўявіць, як пачыналася гэтае трагічнае здарэнне… Сам я быў у аўтааварыі. Машыну вынесла на сустрэчную паласу. Бо на асфаль­це ляжаў роўны і празрысты, як шкло, лёд. Дарога выглядала чорнай, роўнай і сухой. Нашу машыну панесла проста на іншую машыну, якая ехала насустрач. Здавалася, што лабавога ўдара не пазбегнуць. Час замарудзіўся. Небяспека запаволіла час так, што я добра памятаю кожны свой рух у той момант. Я ўвесь згрупаваўся і сціснуўся. Абхапіў рукамі ногі ніжэй кален. Паклаў лоб на калені. Пачуў страшэнны ўдар чужога аўтамабіля ў наш багажнік. Наша машына зляцела з дарогі і перакулілася ў паветры. Шкло растрэскалася і пасыпалася градам. Наша машына стала на колы. Нам пашанцавала… Віктар Цой, напэўна, таксама адчуў, як замаруджваецца час. Ён таксама згрупаваўся, сцяўся, каб прыняць удар. Шкло трэскалася. Метал гнуўся і карабаціўся. Кажуць, што перад смерцю чалавек паспявае пабачыць сваё жыццё ў скарочаным пераказе. Веру. У аўтааварыі неверагодна доўгі час. Машына з Віктарам Цоем разбілася, ён загінуў. Удар быў такі моцны, што страсянуў усю савецкую імперыю, страсянуў ад падмуркаў да шпіляў. Пачуўшы пра смерць Віктара Цоя, я вырашыў, што зраблю газету пра рускага рокера. Чаму газету? Чаму не кнігу, не фільм, не канцэрт памяці? Усё проста... Я рабіў музычную газету «Ласкавы май», кожны нумар якой выходзіў накладам у трынаццаць мільёнаў асобнікаў. Зрабіць нумар газеты, прысвечаны Цою, было проста і натуральна. Газету «Віктар Цой» я зрабіў, і яна выйшла. Для аднаго з матэрыялаў гэтай газеты я нават прыдумаў новы літаратурны жанр – рок-некралог. Сам прыдумаў і сам напісаў яго, прысвяціўшы Цою.   Падземныя пераходы У мінскіх падземных пераходах больш як трыццаць гадоў выконваюцца песні Цоя. Аматары падземных спеваў маюць даволі разнастайны рэпертуар. Ад іх можна пачуць песні Джона Ленана і Лявона Вольскага, Уладзіміра Высоцкага і Андрэя Макарэвіча... Гучыць там і музыка з кінафільмаў ды тэлесерыялаў. Ёсць і народныя беларускія песні, і мелодыі «Песняроў». Нешта з’яўляецца новае ў нашым падземным музычным жыцці, нешта сціхае і забываецца. Словы ж Цоя паўтараюцца ўвесь час. Іх спяваюць, бо за іх плоцяць. За іх плоцяць, бо іх любяць.  
 
Янка Вольская (№109)
Празмернае ўжыванне алкаголю шкодзіць вашаму здароўю Пераднавагодняя аповесць. Фрагмент Жана Іосіфаўна сядзела ў кабінеце і чакала планёрку. За вакном, якое па загадзе зверху было ўжо ўпрыгожана папяровымі сняжынкамі напярэдадні Новага года, кружляў ранішні снег, асядаў на лапінах вялізных сініх ялінаў, што разрасліся магутнымі слупамі каля ЖЭСу нумар 88. Насупраць, каля крамы “Віцебск”, мітусіліся шкаляры, а па дарозе ўздоўж ЖЭСу да трамвайных шляхоў і аўтобуснага прыпынку цягнуліся супрацоўнікі разнастайных офісаў, бізнэс-цэнтраў, аб’ектаў грамадскага харчавання і абслугоўвання насельніцтва. Акурат у такім самым аб’екце абслугоўвання дыспетчар па прыёме заявак Жана Іосіфаўна і запарыла сабе каву, а потым зрабіла адзнаку ў журнале наведвальнасці аб заступленні на працоўную змену. – Добрай раніцы, Жаначка! – паказалася з-за дзвярэй вялікая калматая шапка загадчыка брыгады сантэхнікаў Леаніда Кадолкі. Ён любіў прыйсці значна раней за планёрку, кінуць рэчы ў бытоўцы і пасядзець на дыспетчарскай: папіць кавы, абмеркаваць апошнія навіны, плёткі, паскардзіцца на жыхароў, пажартаваць ды пасмяяцца. Прагучаў першы званок. – Ало, ало! Гэта ЖЭК? – крыклівая цётка ў слухаўцы патрабавала тэрміновага візіту сантэхніка: – Нас заліваюць! – істэрычна лямантавала яна ў слухаўку. – Мы толькі што зрабілі рамонт! Дашліце сантэхніка зараз жа! Кадолка зрабіў яскравы жэст, які мусіў адначасова азначаць і ягонае стаўленне да праблемы, і ягоную адсутнасць у гэтым памяшканні для лямантуючай цёткі. Дыспетчарка аднымі вачыма паказала, што зразумела яго, і пачала апытанне па класічным для гэтых выпадкаў сцэнары: – У якой частцы кватэры вас заліваюць? Наколькі актыўна кропліць вада і наколькі моцная напруга вады: ці гэта пляміна, ці цячэ вада са столі? Гарачая вада ці халодная? Ці ёсць доступ да кватэры вышэй паверхам? – Проста на кухні! – адрапартавала цётка на тым баку. – І пляміна, і цячэ! І гэта нават не вада, а я не ведаю што! А вышэй паверхам сусед мой жыве, самотны, але парадачны чалавек, упэўненая, што гэта не праз яго. Вось над ім – новы сусед, нядаўна пераехаў, вось ён цалкам мог заліць нас усіх! – Не вада? – здзівілася дыспетчарка. – А што ж? Ці ёсць у вадкасці спецыфічны рэзкі пах? У суседа вышэй няма заліцця? Гэта дакладна не ён залівае? – Адкуль я ведаю, ён ці не ён! Гэта вашая праца, разабрацца хто вінаваты, – надрывалася цётка. – А вадкасць пахне… пахне, як бы вам сказаць, – на момант сумелася цётка, быццам нешта абдумваючы, – дражджамі пахне ці нават півам! Жана Іосіфаўна ад здзіўлення перапытала: – Прабачце, чым? Півам? На гэтым этапе размовы сантэхнік раптам вельмі ажывіўся і пачаў прыслухоўвацца. – Так, – не вельмі ўпэўнена пацвердзіў голас. – Добра, – дыспетчарка занатавала адрас, усе неабходныя дадзеныя і паведаміла ў слухаўку: – Чакайце, пасля планёркі дашлю да вас сантэхніка. – Як пасля планёркі? – з наноў абуджаным імпэтам загарлала цётка. – Дасылайце зараз жа! Зараз жа! Чуеце? – Сантэхнікі з’яўляюцца на працы і атрымліваюць заяўкі падчас ранішняй планёркі, зараз нават няма ніводнага. У гэты момант Кадолка, які стаяў побач, згодна кіўнуў галавой. – А калі тая планёрка? – раздражнёна запыталася цётка. – Пачнецца ўжо праз дваццаць хвілінаў. – Зразумела, – згадзіўся голас у слухаўцы, – але да мяне найперш адпраўце. Паколькі заяўкі такога кшталту, як заліццё кватэры, лічыліся экстраннымі, то Жана Іосіфаўна выразна паглядзела на сантэхніка: – Ну што, Лёня, табе давядзецца ісці. – Я нікуды не пайду, – адразу запратэставаў Кадолка. – Я толькі прыйшоў, адразу ідзі. Усім ім не находзішся. Па марозе па такім бегаць. – Лёня, гэта заліццё, ты ведаеш, што гэта тэрміновая заяўка. – Я не пайду! Зараз прыйдзе Вярбіцкі, няхай ён сходзіць! І Кадолка злосна каўтнуў кавы. Некалькі хвілінаў цягнулася маўчанне. – А што там у яе? – абыякава, але з замірэнчай інтанацыяй запытаўся ён. – Піва ліецца са столі, – са з’едлівай усмешкай адказала дыспетчарка. Сантэхнік ледзь не папярхнуўся кавай. Але ўзяў сябе ў рукі і пажартаваў: – Ой, Жана, калі б было мора півам, быў бы я тады ведаеш, кім? Дэльфінам бы стаў. Піва са столі цячэ. – Сказала, што пахне півам, а што там – не разбярэшся, – рэзонна заўважыла дыспетчарка. – А яна там не таго? – сантэхнік пакруціў пальцам ля скроні. – Ну, у сэнсе, сама піва не выпіла з раніцы? – Які адрас мае дамы? – усё яшчэ з робленай абыякавасцю, але ўжо больш ажыўлена паглядзеў у карту заяўкі. – Зрэшты, ведаеш, схаджу пагляджу. Сапраўды ж, аварыйная сітуацыя. – Іосіфаўна, хадзем ужо на планёрку! – паклікаў з-за дзвярэй голас старэйшага майстра Бубневіч. Штодзённыя планёркі адбываліся ў актавай зале. Сантэхнікі, электрыкі, маляры, майстры займалі месцы гледачоў, а дыспетчарка мусіла ўзысці на сцэну як канферансье, абвяшчаючы чарговую заяўку, бы эстрадны нумар. Апрача гэтага, вядучай зоркай заўсёды прысутнічаў упаўнаважаны прадстаўнік ЖЭСаўскага кіраўніцтва – дырэктар ці галоўны інжынер. – А чаму мне далі заяўкі Макарэвіча? – атрымаўшы стос папераў, закрычаў з месца электрык Саломка. – Гэта не мой участак! – Саломка, – з падкрэслена мяккай інтанацыяй звярнуўся да яго дырэктар, – гэта часова твой участак, бо Макарэвіч праходзіць курсы перакваліфікацыі. – Нукзар Юр’евіч! Чаму я мушу за яго працаваць? Няхай вяртаецца пасля перакваліфікацыі і сам закрывае свае заяўкі! – абурана працягваў крычаць Саломка.  – Тым больш пасля перакваліфікацыі Макарэвіч вернецца больш адукаваным спецыялістам! – іранічна дадаў ён напрыканцы. – Саломка, пойдзеш ты на перакваліфікацыю, ён будзе за цябе працаваць, – адрэзаў дырэктар. – Яшчэ пытанні? – Так, ведаю я, напрацуе за мяне, потым нічога не разбярэш на сваім участку, – ужо не так упэўнена прабурчэў Саломка, апусціўшы вочы і незадаволена ўзіраючыся ў спіс з заяўкамі. – Давай далей, – скамандаваў дырэктар дыспетчарцы. – Макарэвічу тры заяўкі, – прадэкламавала яна. – Яго ж няма! – зноў выбухнуў Саломка. – Дык не электрыку Макарэвічу, а сантэхніку. – А электрык Макарэвіч пасля перакваліфікацыі будзе ўжо і сантэхнікам! – заявіў Саломка, і ўся зала гучна засмяялася. Саломка, відавочна задаволены сваёй трапнай заўвагай, працягнуў: – І, наогул, не будзе электрыкаў і сантэхнікаў, а будуць спецыялісты па пабытовых паслугах! Працы болей, а заробак той жа! Сантэхнік Макарэвіч, нявыспаны і ці то ўжо, ці то яшчэ п’янаваты, неўразумелым позіркам абвёў залу і насупіўся. Саломка працягваў захоплена вяшчаць: – Як кажуць – і кравец, і жняяр, і на дудзе дудар! Раптам ён заўважыў вельмі пахмурны твар дырэктара, узгадаў, што ён на планёрцы, і змоўк. Дыспетчарка ганарова ўручыла сантэхніку Макарэвічу чарговы стос папераў з раздрукаванымі заяўкамі. – Чаму мне так шмат заявак? – адразу ж зароў Макарэвіч. – Калі я буду гэта ўсё рабіць? – Макарэвіч, – пагрозліва прарычэў дырэктар, – я цябе папярэджваў наконт з’яўлення на працы ў нецвярозым стане. Гэта было першае папярэджанне. Калі будзе другое, я пазбаўляю цябе прэміі, а на трэцяе, Макарэвіч, ты ў мяне выляціш з працы. Сантэхнік моўчкі залыпаў вачыма. З усіх сантэхнікаў Макарэвіч быў самы добры, самы бяскрыўдны, але адначасова й самы гарланісты ды самы горкі п’яніца. Цвярозым ён амаль не бываў, а калі бываў, то твар у яго рабіўся зямлістага колеру, а сам ён выглядаў на хворага, няшчаснага і злоснага. Затое ўвесь астатні час, калі ён быў альбо нападпітку, альбо зусім п’яны, Макарэвіч быў вясёлым і лагодным, любіў прынесці ў дыспетчарскую шакаладку ці цукерку, каб пачаставаць Жану Іосіфаўну, распавесці пра свае колішнія вандроўкі ў Нясвіж і Мірскі замак. Цяпер ён сядзеў п’янаваты і крыху нахабны, але хаміць у адказ ці спрачацца пабаяўся, узяў заяўкі і гучна заўздыхаў. Астатнія заяўкі былі раздадзеныя без спрэчак і заўвагаў. Праз пяць хвілінаў шумная актавая зала апусцела, засталіся толькі дырэктар і дыспетчарка. “Зараз самы зручны момант”, – мільганула ў галаве ў дыспетчаркі. – Нукзар Юр’евіч, – упэўнена пачала яна, – у нас на дыспетчарскай зламаўся чайнік. Дырэктар, робячы суворы выгляд, заўважыў: – Дык, канечне, сантэхнікі і электрыкі твае й зламалі. Не вылазяць з дыспетчарскай. – Ён жа быў ужо стары! – пачала змагацца за чайнік Жана Іосіфаўна. – Дык няхай бы сантэхнікі й электрыкі скінуліся на чайнік і набылі. Гарбату і каву ж туды-сюды бегаюць піць. – Скінуцца яны, чакай, – агучыла ўслых яна свае прыкрыя думкі. – Ну добра, выпішам на рахунак арганізацыі, – нечакана згадзіўся дырэктар і з усмешкай паглядзеў на дыспетчарку. Акрыленая такой лёгка здабытай перамогай, яна зляцела на дыс­петчарскую, дзе несупынна званіў тэлефон. – Дыспетчарская, слухаю вас! – адпрацаваным да аўтаматызму прывітаннем прамовіла яна ў слухаўку. – Захар’еўская, трыццаць пяць, нам патрэбны на агляд майстар, бо ў нас тут у сутарэннях жывуць бамжы. Яны паляць, напэўна, ці ўжо нешта спалілі, – паскардзіўся раздражнёны мужчынскі голас. Дыспетчарка зразумела, што трэба падлучаць больш адказныя службы. – Вам трэба тэлефанаваць у МНС , паколькі гэта можа быць аварыйнай сітуацыяй, – паведаміла яна. – Я вам патэлефанаваў, вы давайце і разбірайцеся там, – голас стаў яшчэ больш раздражнёны. – Вы што, не можаце патэлефанаваць куды трэба? – Добра, я патэлефаную, – халодным тонам адказала дыспетчарка. – Вы зафіксавалі маю заяўку? – перапытаў голас. – Усе заяўкі, што паступаюць на лінію, у нас фіксуюцца і запісваюцца, – даклала яна. – Вы занеслі яе ў кампутарную сістэму? – не сунімаўся голас. – Безумоўна. Ледзь толькі яна паклала слухаўку, як тая пачала званіць зноў. – Дыспетчарская, слухаю вас! – Скасуйце заяўку, калі ласка, – прадыктаваў пажылы сухі жаночы голас, – вуліца Крывіцкая, дом шэсць, кватэра дзесяць. – Вы давалі заяўку з прычыны замены шаравых кранаў у лазенцы? – перапытала дыспетчарка. – Так, але мы справіліся сваімі сіламі, – пацвердзіла жанчына. – Добра, пацвярджаю вашую адмову. “Самі справіліся”, – пракаментавала яна сама сабе, паклаўшы слухаўку. “Сама хіба краны круціла слясарным інструментам. Так, які гэта майстар якой брыгады?” Яна прагледзела нядаўна адноўлены спіс трох сантэхнічны брыгадаў, кожную з якіх узначальваў пэўны майстар. Вось, Парэпка А.Л. Адрас – Крывіцкая, шэсць, значыцца, гэта другая брыгада, а ўчастак Хадакова. Дыспетчарка ўзяла службовы мабільны тэлефон і набрала нумар Хадакова. – Алё, Жаначка! – радасна павітаў яе сантэхнік. – Ало, Яўген. Крывіцкая, шэсць, кватэра дзесяць. Зараз патэлефанавала жыхарка і скасавала заяўку. – Дык што? – падробна здзівіўся сантэхнік. – Яны мо самі адолелі? – Так, самі адолелі, з тваёй дапамогай. – Як з маёй? – яшчэ больш здзівіўся ён. – Я наогул на іншым адрасе працую. – А яна сказала, што стаіць сантэхнік побач, які ўсё і зрабіў, – схлусіла дыспетчарка. – Так і сказала? – было чуваць, што ён падскочыў. – Вось гадзіна! – Яўген, – вымоўным тонам звярнулася да яго дыспетчарка. – Ты ведаеш, што будзе, калі пачнуць правяраць базу? – Жаначка, я хутка буду на дыспетчарскай, – паабяцаў сантэхнік і кінуў слухаўку. Праз тры хвіліны Хадакоў ужо стаяў на ганку дыспетчарскай і лісліва пасміхаўся. – Дык ты на іншым адрасе, значыць? У бытоўцы сядзеў? – строга паглядзела яна на сантэхніка. – Ды што ты, дабег проста хутка. Ведаеш, як кажуць – адна нага тут, другая там. У сэнсе тут. А тая – там. – Ай, – пасля паўзы працягнуў ён. – Нудна з табой, Жанэт. Новы год хутка, свята, а ты ўсё па працы ганяеш. Ты што ж, не ведаеш, як яны выклікаюць? Вунь адзін, у яго кран працякаў два тыдні, яшчэ б два вытрымаў, а яны ўсе перад Новым годам кінуліся дарабляць недаробленае. – Вось ты мне заяўку перадала – шум у трубах, дык гэта ўжо пятая заяўка па адным і тым жа адрасе! Пятая! Прыходжу – усё ціха. Пяць разоў прыходзіў – пяць разоў ціха было. Можа, у яе ў галаве трубы шумяць, га? – Давай, Хадакоў, не выдурвайся. А хто наяўнымі грошы з жыхароў бярэ? Ёсць жа пастанаўленне: ці асобная аплата па лік-фактуры, ці ўлучаная ў квітанцыю, у квартплату. А ты што такое робіш? – Жана, як наконт мяне, дык я сумленны чалавек, Жана. Я падзялюся з табой, дамовімся! – Мы з табой дамовімся, а потым я з працы палячу за дамоўленасці такія з табой. – Ды што ты, Жанка! Усе паўсюль так робяць, я табе яшчэ шчыра прапаноўваю падзяліцца, а ў іншых ЖЭСах ніхто нават і не падумаў бы. – Давай зараз збегаю па шакаладку? Ты якую любіш? Горкую, малочную? Добра, сам пагляджу! І выпарыўся за дзверы. “Ну Хадакоў!” – мільганула ў галаве ў дыспетчаркі. – О, Жана! – паказалася галава ў фактурнай хімзавіўцы, уладальніцай якой была майстар Парэпка. – Зайдзі да мяне на пяць хвілінаў зараз. – У мяне тут аўрал – увесь час тэлефануюць. – Пайшлі, кажу, патэлефануюць і перастануць. – Дык у нас жа кантроль тэлефанаванняў: я слухаўку не здыму, увечары на дыспетчарскай у ЖРЭА праслухаюць і на справаздачы мне адразу вымову зробяць. Ці, ведаеш, як жыхары – сюды не датэлефаноўваюцца, нават, калі занята, адразу пачынаюць тэлефанаваць у ЖРЭА, а са ЖРЭА мне ўжо на службовы нумар тэлефануюць і зноў вымову робяць. – Дык ты што, – кажа Парэпка, – не ведаеш як адключыць гэтую лінію запісу? Запыханая, мажная, з кудзерамі колеру чырвонага бурачка, яна ўвалілася на дыспетчарскую, пакруціла на тэлефоне нейкае рэле, адлучыла нейкі дрот і пераможна ўсміхнулася: – Ну, хадзем. – Дык тэлефон жа не будзе працаваць! – спалохалася дыспетчарка. Парэпка паглядзела на яе, як на відавочна не вельмі разумную жанчыну, і прыціснула слухаўку да ейнага вуха: – Ёсць сігнал? – Ёсць сігнал, – паўтарыла Жана Іосіфаўна. – Значыцца, працуе. Пайшлі, кажу, у мяне часу ўжо мала, я ж ужо сыходжу. Дыспетчарка заўважыла, што на гадзінніку ледзь-ледзь перайшло за палову на чацвертую. – А куды вы? – пацікавілася яна ў Парэпкі. – Куды-куды, на Кудыкіну гару. У мяне ў паліклініцы запіс на сёння да тэрапеўта на пяць гадзінаў, аналізы ўжо прыйшлі, потым у цырульню. Цырульніца мая з’ехала зараз у вёску да бацькоў, давялося запісвацца да нейкай новай, пастрыгчыся трэба. А ты ідзеш на капуснік навагодні? Нашыя пашпартысткі з другога паверху ўжо грошы збіраюць. Ды я не ведаю, будзем з іхнім аддзелам святкаваць ці, можа, сваім калектывам? – Можа, сваім, – няўпэўнена выказалася дыспетчарка. – О, бачыш! – радасна пагадзілася з ёй і больш сама з сабой Парэпка, – я ж і кажу, лепей нашым. А то пачнуць потым абмяркоўваць, хто колькі выпіў, як быў апрануты, як паводзіўся. Ну, ты ведаеш, звычайныя гэтыя плёткі. Гэта ж жах. І яна выразна паглядзела на Жану Іосіфаўну. Парэпка ўпэўненай хадой спрытна рушыла да свайго кабінета майстроў. Хутка адамкнула дзверы і забегла ў пакой. У кабінеце было цёпла, ціха, тры працоўныя сталы майстроў пуставалі. За вокнамі, як гэта звычайна бывае ў зімовы час, ужо цямнела, і снег, што ляжаў на лапінах ялінаў, зрабіўся бела-сінім. Парэпка зазірнула пад свой стол і выцягнула з-пад яго бляшанку белай акрылавай фарбы. – Трымай, дарагая, – з гонарам прэзентавала яна бляшанку дыспетчарцы. – Дык, а куды ж я яе? – разгубілася тая. – Куды, куды. Табе што, няма чаго на лецішчы падфарбаваць? – А ў мяне ж лецішча няма, – прызналася Жана Іосіфаўна. – Ну, у гаспадарцы што падфарбуеш. Банку фарбы ёй даю, а яна не ведае, што з ёй рабіць. Маляршы нашыя першыя ўсё паразбіралі, вунь апошнія дзве банкі засталіся. Бяры, а то сабе пакіну. – Дзякуй, Людмілачка Аляксандраўна, – усё яшчэ разгублена стаяла дыспетчарка. За дзвярыма кабінета пачуліся нечыя крокі, рыпенне дзвярэй, галасы. – Усё, пайшлі, пайшлі, – паспешліва справадзіла Парэпка калегу. Выходзячы, яны пабачылі двух сантэхнікаў, што ў працоўнай робе заходзілі ў ЖЭС. – Людміла Санна! – артыстычна вымавіў першы з іх, худы, падцягнуты, невысокага росту, мужчына. – А куды гэта мы? – Як куды, Суша?! – з запалам парыравала Парэпка, – па заяўках іду на агляд кватэраў. – То хадземце разам, – прапанаваў другі, вельмі высокі сантэхнік са спартоваю фігурай. – Праводзім. – Ой, Вярбіцкі! – пляснула ў далоні майстар. – Нам не па дарозе. – Бяжы ў кабінет ды схавай, каб не бачылі, – паспела шапнуць яна дыспетчарцы і, узмахнуўшы торбачкай, выпырхнула за дзверы. Жана Іосіфаўна схавала бляшанку з фарбай у шафу і падумала: “Навошта яна мне?” Адразу за ёю на дыспетчарскую зайшоў сантэхнік Вярбіцкі. Ён заўжды быў нешматслоўны і змрачнаваты. У ЖЭСе пра яго казалі, што калісьці ён служыў ці то ў марфлоце, ці то ў дэсанце, што ў яго бываюць зрывы, калі ён сыходзіць на тыдзень у запой, што ён сквапнаваты, а яшчэ казалі, што ён таемна закаханы ў дыспетчарку. – А Вярбіцкі ж закаханы ў нашую Жаначку Іосіфаўну, – колькі месяцаў таму з уласцівай ёй жаночай мудрасцю, назапашанай досведам і пранізлівым вокам пляткаркі, першай заўважыла Парэпка. Потым і астатнія супрацоўнікі пачалі заўважаць, што ў прысутнасці дыспетчаркі Вярбіцкі неяк бянтэжыцца, губляецца, з хамаватага “салдафона” ператвараецца ў ціхага і непрыкметнага чалавека. Хутка ўжо ўвесь ЖЭС ведаў пра асаблівае стаўленне сантэхніка да дыспетчаркі, і ў нікога не было сумневаў, што так яно і ёсць. Вось і цяпер ён маўкліва з’явіўся на дыспетчарскай, павітаўся, крыху пастаяў, а потым нешта паклаў на стол і знік. Дыспетчарка падышла да стала. На ягонай роўнай паверхні з безліччу раздрукаваных заявак, тэчак, стосаў паперы для запісу нумараў тэлефонаў і просьбаў жыхароў, акуратна ляжалі ў бліскучых чырвоных прыбраных абгортках тры шакаладныя цукеркі “Рашэн”.   *  *  * – Дзе тут у вас піва са столі льецца? – з дзвярэй задыхана спытаў чырвоны ад марозу Кадолка, след ад якога пацягнуўся ў вітальню звычайнай пенсіянерскай кватэры, сваім выглядам і ўзростам цалкам адпавядаючай гаспадыні, што сустрэла сантэхніка з выразам поўнай нецярплівасці на мяжы з гатоўнасцю да скандалу. – Бач ты, – адразу з выклікам заўважыла яна. – Піва са столі. Якая розніца, піва ці не піва? – Як? – аслупянеў Кадолка. Ён, можна сказаць, толькі з цікаўнасці да піва і выправіўся на гэтую заяўку. – Так, – перадражніла гаспадыня кватэры. – Дык я мо кватэрай памыліўся, – чамусьці са спадзевам падумаў услых сантэхнік, ліхаманкава шукаючы ў кішэнях паперу з раздрукаванай заяўкай. – Не памыліўся, не памыліўся, – пачуў ён у адказ бязлітасны голас. – Дык жа мне перадалі – піва, – неяк пакрыўджана прамовіў Кадолка. – Ды якая вам урэшце розніца? Ідзіце і глядзіце ў кухні, што адбываецца. Усё мне пазалівалі, уся сцяна ў мяне мокрая, я на гэтых шкоднікаў управу знайду, я ў УЖГ патэлефаную. Сантэхнік не стаў слухаць і прайшоў у кухню. На падваконні за фіранкамі прытаіўся вялікі чорны кот з белымі плямінамі на лапах і галаве. Газавая пліта была застаўленая патэльнямі ды рондалямі, відаць, нядаўна нешта гатавалася. Усё выглядала на звычайную кухню, дзе звыкла рыхтаваліся да Новага года, наразаючы салат “аліўе” і запякаючы курыцу. За выключэннем аднаго моманту. У кухні выразна патыхала самым сапраўдным півам. Гэты пах сантэхнік мог адрозніць беспамылкова. У мінулым годзе ён выпадкова апынуўся на экскурсіі па піўным бровары, і цяпер смачныя ўспаміны захлынулі яго: гэты саладкаваты, бражысты пах піва, ад якога падкружваецца галава. Тут, у замкнёнай прасторы кватэры, гэты пах яшчэ больш згусціўся, набрыняў. Па сцяне тоненькім струменем вельмі павольна бруілася карычневата-празрыстая вадкасць, пакідаючы непрыгожыя сляды на выцвілых светла-саламяных шпалерах. – Хадзіце сюды, – паклікаў Кадолка гаспадыню. Старая паказалася з вітальні. Яна ўсё яшчэ была раздражнёная і зласнаватая, бо гэты піўны інцыдэнт істотна перашкаджаў ейным кулінарным заняткам. Да яе ўжо заўтра прыязджаюць і дачка з унукамі, і стрыечная пляменніца з мужам, а ў яе ані курыца яшчэ не замарынаваная, ані салаты не нарыхтаваныя, дый у хаце стаіць нейкі гармідар. – Бачыце? – запытаўся сантэхнік, паказваючы на струмень. – Вядома, бачу, не сляпая ж. – Пахне півам, выглядае на піва, значыцца, піва й ёсць, – лагічна патлумачыў сантэхнік. – Мне ўсё адно, піва гэта ці не піва, – распальвалася жанчына, – мяне заліваюць, давайце рабіце што-небудзь, а то пра піва толькі і думаеце. Звычайна ў такім выпадку сантэхнік ведаў, як супакоіць разгневаных гаспадароў. Дастаткова было зайсці ў прыбіральню і паглядзець на лічыльнікі вады, да якіх прымацаваныя магніты1, каб уся скандальнасць вокамгненна зляцела, а замест яе з’явілася ліслівае залагоджванне. За ягоную 15-гадовую кар’еру гэты выпадак стаўся такім незвычайным і невытлумачальным, што Кадолка нават не адказаў на хамства старой. Аднойчы, па праўдзе, у яго быў выклік, калі ў лазенцы з шампанскім здарыўся забруд ружовымі пялёсткамі. Толькі, па-першае, гэта было даўно, а, па-другое, там былі не толькі пялёсткі. А тут сапраўднае піва, ды яшчэ са столі. Ён нават пакаштаваў яго і мог цяпер паклясціся, што гэта звычайнае цёмнае нефільтраванае. – Трэба даведацца ў суседзяў зверху, ці не яны заліваюць, – толькі і здолеў прамовіць Кадолка, выходзячы на лесвічную пляцоўку. Гаспадыня ўслед яму яшчэ нешта пакрыквала пра УЖГ, пра “неадкладна выправіць” і пра “буду скардзіцца”, а ён у задуменні падымаўся на паверх вышэй. Яму ўжо было гарачавата. Кадолка націснуў на дзвярны званок і стаў чакаць. Ніхто не адчыняў. Тады ён націснуў яшчэ раз і патрымаў кнопку даўжэй. Той жа вынік. “Нікога няма”, – зразумеў сантэхнік і пачаў уздымацца на яшчэ адзін паверх вышэй. Тут ужо гаспадар быў дома і адразу адчыніў. Перад сантэхнікам стаяў спартовага выгляду хлопец з гладка прычасанымі валасамі, а з кватэры гучна неслася тэхна-музыка, пад якую, відаць, добра адціскацца ці займацца на трэнажоры. – Чё нада? – ветліва прывітаў ён супрацоўніка камунальнай службы. – Суседзяў заліваеце, – гэтак жа нахабна адказаў Кадолка. – Я? – зніякавеў хлопец і пабег кудысьці ўглыб кватэры. Не чакаючы запрашэння, сантэхнік зайшоў у кватэру ўслед за хлопцам. Не прайшло і хвіліны, як той выбег у вітальню з выразам палёгкі на твары. – Гэта не я, – амаль радасна прамовіў ён. – Доступ у прыбіральню, у лазенку і ў кухню, – загадаў Кадолка. – Калі ласка, – запрасіў гаспадар, – праходзьце. Лазенка і прыбіральня былі такімі, якія прынята рабіць у прадстаўнікоў класу: стылёва, эканомна і безаблічна. Аніякіх прыкметаў таго, што адсюль магло быць заліццё, не заўважалася. Усё чыста і ў працоўным стане. У кухні таксама не было ніякіх слядоў піўнога вадаспаду. Маленькая і нават празмерна ахайненькая кухня з акуратна састаўленымі да абеду баначкамі з пратэінам. Кадолка, зрабіўшыся панурым і змрочным, пацягнуўся да суседзяў двума паверхамі ніжэй. Там яго чакала сустрэча з дамай сярэдняга веку, якая трымала на адной руцэ дзіцё гадоў трох, а ў другой – плойку для накручвання валасоў. З-за жанчыны вызірнулі яшчэ двое крыху старэйшых дзяцей. Паўсюль у кватэры былі раскіданыя дзіцячыя цацкі, у лазенцы валяліся рушнікі, бялізна, з прыбіральні з жахам выскачыла напалоханая котка, а ў кухні стаяў пах падгарэлай кашы. – Ніякіх праблемаў з каналізацыяй, значыцца, не маеце? – запытаўся Кадолка. – Суседзі не заліваюць, са столі нічога не цячэ? Жанчына пакруціла галавой на знак адказу і пабегла на гук дзіцячага плачу ў суседні пакой. Кадолка яшчэ раз агледзеў столь і выйшаў з кватэры.   *  *  * – Шакаладачку для прыгажуні, – з усім артыстызмам, на які быў здатны, зрабіў прэзент Хадакоў. Жана Іосіфаўна, хаця яшчэ й не перастала злавацца на сантэхніка, разумела, што яго не выправіш, а гэтага заганнага падыходу не зменіш, толькі калі пасварышся, дык потым ні на тэрміновую заяўку яго не дапросішся, ні шакаладкі не пабачыш. Да ўсяго, што ні кажы, а шакаладку атрымаць ёй было прыемна. Таму чарговым разам яна вырашыла заплюшчыць вочы на гэтыя махінацыі і, палагаднеўшы, схавала прэзент ў сваю торбачку. І толькі Хадакоў наважыўся запытацца пра запрашэнне на святочны вечар, намагаючыся зрабіць гэта інтэлігентна, нават прагаварыўшы сам сабе ўжо: “Ты адна, і я адзін, чаму б нам не злучыць нашыя дзве самоты дый не схадзіць на другі паверх на карпаратыў у гэтую суботу”, як на дыспетчарскую вельмі ціха зайшла старэнькая жанчына ў палінялым футры і ў пуховай хустцы. Твар у яе быў увесь у зморшчынах, добры ды сціплы. Яна, відавочна, прыйшла ці то з просьбай, ці то з пытаннем і, спыніўшыся на ўваходзе, цярпліва чакала, калі можна будзе звярнуцца да дыспетчаркі. Хадакоў здзівіўся, як яна наогул дайшла да ЖЭСу ў вечаровы час, па лёдзе на ўсіх падыходах да гэтага бастыёну камунальнай службы. Падыходы хаця й пасыпаліся пяском са шчодрай рукі дворніка, але ўвечары ўсё адно ператвараліся ў каток. – Вам дапамагчы? – галантна звярнуўся сантэхнік да яе з разлікам, што й дыспетчарка ацэніць ягоныя манеры, а калі справа вырашыцца хутка, дык ён па гарачых слядах свайго джэнтльменства з высокай верагоднасцю даб’ецца згоды на запрашэнне. – Калі ласка, – вельмі культурна пагадзілася жанчына, – я прыйшла да сына. Вы, пэўна, ведаеце, бо ён тут працуе. Ягонае прозвішча Кадолка. І ў дыспетчаркі, і ў сантэхніка акругліліся вочы: “Дык гэта маці Кадолкі? Чаму яна шукае яго на працы?” – Вядома, вядома, – у адзін голас прамовілі яны і паглядзелі адно на аднаго. – Так, – сказала Жана Іосіфаўна, – ён акурат зараз павінен прыйсці, каб даць справаздачу па заяўцы. – Дык я, можа, яму патэлефаную? – прапанаваў Хадакоў. – Не, не, – запратэставала жанчына, – калі ласка, не тэлефануйце. Мне яго трэба менавіта сустрэць, бо сёння ў нас важны вечар, мы запрасілі гасцей, а Леанід, ведаеце, павінен быць у форме. То я пачакаю яго тут у вас? Сантэхнік паглядзеў на дыспетчарку, а тая з разуменнем захітала галавой. Хадакоў з сумам падумаў, што з запрашэннем не складаецца, ён адчуў, што яму задушна ў спецадзенні, што спіна ў яго ўзмакрэла, яму стала нудна, але ён яшчэ раздумваў і перамінаўся з нагі на нагу. Жана Іосіфаўна вырашыла выйсці ў шчытавую за дзвярыма, каб уключыць ліхтар на брыльку ля ўвахода. У шчытавой таксама былі выключальнікі да двух ліхтароў, што месціліся на сцяжыне, якая вяла да ЖЭСу, а святло па ўсім раёне ўключалася ў ліфцёрнай, кабінеты якой знаходзіліся далей па калідоры.   Дыспетчарка сябравала з ліфцёркай: тая часта распавядала пра сваіх дзяцей – асабліва Жана Іосіфаўна была ўражана самым першым расповедам ліфцёркі, з якога й пачалося іхняе знаёмства. Гэта было так: на трэці дзень працы Жаны Іосіфаўны ў гэтым ЖЭСе, а яна перавялася з іншага ЖЭСу, бо гэты быў бліжэйшы да дому, да таго ж у папярэднім змяніўся дырэктар на новага, такога пільнага ды з’едлівага ў параўнанні з трыма, што былі да яго і змянялі адзін аднаго цягам трох гадоў, пачынаючы з самага ціхага, які абсталяваў патаемны пакой у кабінеце і не моцна злоўжываў падчас цяжкай дырэктарскай працы, і сканчаючы прагрэсіўным маладзёнам, які асвойтваў гульні на планшэце і, калі наведнікі са скаргамі адцягвалі яго ад праходжання новага ўзроўню, вельмі жорстка і хутка распраўляўся з імі, накіроўваючы да вышэйшых інстанцыяў. Апошні ж не даваў Жане Іосіфаўне праходу: адсочваў час прыходу на працу і сыходу, патрабаваў дэталёвых справаздачаў, ставіў пад сумнеў ейную кампетэнтнасць, і праз месяц такіх нечалавечых антаганізмаў дыспетчарка гатовая была бегчы значна далей за любы ЖЭС, як неўзабаве ёй прапанавалі вакантнае месца тут. Дык вось, на трэці дзень ліфцёрка, уварваўшыся ў дыспетчарскую, з ганку заявіла: – Якая свалата! Дыспетчарка аслупянела. Потым чамусьці паглядзела вакол сябе, не ў змозе даць веры, што зварот прызначаецца ёй. Ліфцёрка падбегла да чайніка, наліла сабе вады ў кубак і, хутка серба­нуўшы, паўтарыла: – Свалата! – А што такое здарылася? – асцярожна пацікавілася дыспетчарка. – Ой, не пытайся, – са стогнам адмахнулася ліфцёрка, але адразу ж пачала дзяліцца сваёй гісторыяй, з якой вынікала, што паўгода таму яна неверагоднымі матэрыяльнымі і маральнымі намаганнямі выдала сваю дачку замуж, узяўшы пад гэтую радасную падзею крэдыт. Таксама высветлілася, што былі запрошаныя ўсе блізкія і далёкія сваякі, набытая выдатная сукенка са стразамі, замоўленая кавярня з тамадой і ўсемагчымымі закускамі, маладым у падарунак прыдбалі буйную ды дробную тэхніку, а на днях паважаны зяць гэтай жанчыны знік, пакінуўшы дарагой цешчы і жонцы пустую кватэру. З гэтага расповеду й пачалося сяброўства ліфцёркі з дыспетчаркай. Цяпер Жана Іосіфаўна заўважыла сяброўку каля ліфцёрнай: – Сёння за вечар пяць выклікаў па ліфтах, – пракрычала тая. Пяць выклікаў за вечар – гэта шмат. Рэдка калі ў ліфцёраў выдаецца такі дзень, калі са слухаўкі не крычыць панічны голас: “Я застраў у ліфце!”, але пяць няспраўнасцяў за вечар для аднаго майстра, якога складана ўвечары знайсці – гэта гарант доўгахвіліннай псіхалагічнай дапамогі. Таму Жана Іосіфаўна ледзь пабачыла сяброўку здалёк і, пераключыўшы рэле, пайшла ў дыспетчарскую, як з галоўнага ўвахода, упусціўшы марознае воблака, паказаўся Кадолка. – О, – усміхнулася дыспетчарка. – Я таксама цябе рады бачыць, – пахмурна адгукнуўся Кадолка. Ён вырашыў зайсці ў дыспетчарскую, бо быў дзяжурным сантэхнікам і мусіў паказацца на вечаровай планёрцы, каб не мець праблемаў з кіраўніцтвам, а апошнія дзве гадзіны працоўнага дня ў яго ўжо былі распісаныя на сустрэчу з сябрам з суседняга дома, які прывёз з вілейскай рыбалкі пятнаццаць кілаграмаў выдатных шчупакоў і, вядома, набыў да іх добрае суправаджэнне. – Зайдзі ў дыспетчарскую, – запрасіла Жана Іосіфаўна. – Цябе тут чакаюць. – Хто там мяне чакае? – падазрона запытаўся сантэхнік. – Пабачыш, – паабяцала Жана. Старая, седзячы ў крэсле ў дыспетчарскай, радасна ажывілася, пабачыўшы сына. Кадолка, які ўжо пераступіў парог, у сваю чаргу пабачыўшы маці, ані слова не кажучы, зрабіў амаль акрабатычны разварот ад дзвярэй. Старая адразу падхапілася надзіва жвава і кінулася напярэймы, перагароджваючы сваім драўляным кіёчкам выйсце. – Мама, чакай мяне, я зараз, – не даючы ёй ніводнай хвіліны, каб апамятацца, паабяцаў Кадолка і хутка пабег па калідоры да другога выхаду з ЖЭСу. Дыспетчарка назірала праз вакно, як ён не бег, а літаральна ляцеў па лёдзе, і ягоная чорная постаць на белым снезе, аддаляючыся ад ЖЭСу, рабілася ўсё меншай і меншай. Яна паглядзела на старую, што стаяла каля дзвярэй – сівыя валасы выбіліся з-пад хусткі, кій пастукваў па падлозе, а вочы разгублена аглядалі пусты калідор.   *  *  * – Можна цябе правесці дахаты? – прагучала над самым вухам у дыспетчаркі ўжо на выхадзе з ЖЭСу. Яна нават спалохалася нечакана рэзкага голасу Вярбіцкага. – Ды не бойся, – зарагатаў ён. – Марак дзіцё не пакрыўдзіць. З гэтымі словамі ён падхапіў ейныя клункі. – Нічога сабе, якія цяжкія! Ты што, з ЖЭСу будаўнічыя матэрыялы цягаеш? – няўклюдна пажартаваў сантэхнік. Жана Іосіфаўна пачырванела, бо ў адным з клункаў яна насамрэч цягнула падараваную ўдзень Парэпкай бляшанку з фарбай. – Памятаеш, у цябе нейкі жыхар цікавіўся пра драўляныя лаўкі? – запытаўся Вярбіцкі. – Ну, тыя, што стаялі на першым паверсе, тыпу як рэклама ЖЭСаўскай вытворчасці? – А-а, гэтыя! – прыгадала Жана Іосіфаўна. – Ну, так, памятаю. – Дык наш Нукзар сёння ўжо прадаў іх! Вось дырэктар, усё прадасць! Вось як працаваць трэба! Далей яны йшлі моўчкі: Вярбіцкі відавочна хваляваўся, не ведаючы, як падтрымаць размову, дыспетчарка стомлена думала, навошта ён выклікаўся яе праводзіць. Сыпаў лёгкі срэбны снег, ён казачна кружляў у святле ліхтароў, асыпаючыся долу і чароўна расквечваючы ўсё навокал. Асабліва ўражваў зацярушаны снегам высокі велічны лес, ля якога прытуліўся шэраг дамоў тыповага менскага спальніка. Дыспетчарка спынілася на павароце да дома: – Дзякуй, далей не праводзь мяне. Сантэхнік паглядзеў на яе ў гэтым бляску ліхтароў, у снежным суквецці, што атачыла футравую апуху яе капюшона: – Да заўтра, – ніякавата, ледзь чутна сказаў ён і, аддаўшы клункі, павольна і з неахвотай, так, што ягоная двухметровая постаць з апушчанымі плячыма зрабілася нейкай няшчаснай і худой, пацягнуўся ў іншы бок. А снег кружляў і кружляў, складваючыся ў карункі, у гурбы, абяцаючы свята, Новы год, ялінку і мандарыны. (Цалкам аповесць Янкі Вольскай чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова").
 
Інгер Бротвайт (№108)
Гэта таксама вада Эсэ Быць пісьменніцай – цяжкая праца, але таксама пісь­мен­ніцтва вызваляе нас ад сумневу і роспачы, адпускае пад ясныя пробліскі радасці. Паспрабую расказаць пра пісьменніцтва агулам, але праз уласны досвед. Я пішу, каб мысліць і разумець, каб быць у гэтым свеце, які так часта немагчыма зразумець. Я пішу, таму што яшчэ маю надзею. Узгадваю тут прамову Тар’ей Весаса на ўручэнні прэміі Паўночнай Рады за раман «Ледзяны палац» пра дзяўчынак Сіс і Ун (яму тады было 63): «Той, хто піша, – марыць пра нешта. Можна назваць гэта белым каменем. Ён верыць, што камень існуе, і шукае яго ў самых неверагодных месцах. Ён дакладна ёсць, гэты белы камень, але яго ніхто пакуль не знайшоў. Аднак пошукі працягваліся. Калі б яго аднойчы знайшлі, пісьменніцтва страціла б сваю сілу. Але яго не знайшлі. Пісаць – гэта спосаб мысліць, адчуваць, разумець і быць тут і цяпер. У той жа час чытанне нагадвае пісанне і роўнае яму. Вы чыталі Магрэт Дзюрас? Дзюрас казала, што пісьменнікі цікавыя менавіта сваёй супярэчлівасцю і неспасцігальнасцю. Пісаць – значыць устрымацца ад гаварэння. Заставацца маўклівымі. Крычаць без аніводнага гуку. З пісьменнікамі спакойна – яны многа слухаюць. Яны негаваркія, бо немагчыма гаварыць з кімсьці пра напісаную табой кнігу і тым болей – пра кнігу, якая пішацца. Немагчыма. Гэтым пісьменніцтва блізкае да фільма ці спектакля. І гэтым яно адрозніваецца ад усіх формаў чытання. Яно самае складанае з усіх. Самае вусцішнае. Бо кніга – гэта невядомае, ноч, канец – далей нічога няма. Кніга рухае наперад, а ты верыш, што сам даследуеш гэты накірунак. Кніга рухае наперад, ствараючы аўтара, – аўтара, які аўдавее, калі кніга будзе надрукаваная і аддзеліцца ад яго. Скончаная кніга адварочваецца ад цябе. У літаральным сэнсе. Свет, які ў вас з кнігай быў агульны, пакуль яна пісалася, цяпер замыкаецца, ён больш недаступны табе. Кніга жыве ўласным жыццём. Гэта кароткае жыццё ў сённяшніх варунках, але ты мусіш рабіць усё, што табе пад сілу. Патрэбна вытрымка. Патрэбна адлегласць. Кніга стваралася пэўны час, але што рабіць з тым часам, які палягае паміж дапісанай кнігай і новым літаратурным краявідам, пакуль ты яго не знойдзеш? А што, калі ў нас няма мовы, якой мы можам гаварыць? Калі мова заледзянела, а тое, што мы хочам сказаць, – там, пад ільдом. Што, калі мову прымусілі замаўчаць? А потым яна вяртаецца – і…? Яна прыгожая? Яна сапраўдная? У Людвіга Вітгенштай­на ёсць эсэ «Рухі думак», у якім ён піша: «Я часта адчуваю нешта ўнутры, нібыта камяк. Калі б ён расплавіўся, я б змог заплакаць ці знайшоў бы правільныя словы (напэўна, нават мелодыю). Але гэтае нешта (можа быць, сэрца?)– нібыта скураное, і таму не плавіцца. А можа, мне не стае смеласці, каб дазволіць тэмпературы падняцца настолькі высока?» Мне падаецца, што сэрца, якое апісваў Вітгенштайн, – гэта мова. Яна можа адчувацца як скураны камяк унутры, і калі мы пішам, то дазваляем тэмпературы падняцца, а тады зноў упасці, амаль незаўважна, ад канцавога пункту назад да адпраўнога пункту. Быць пісьменнікам – значыць працягваць вазіцца з гэтымі гарачымі гаршкамі, якія, калі гатаванне скончана, зноў стануць адпраўным пунктам. Нічога не атрымліваецца. Плыні няма. Камяк унутры не знікае. Не рассмоктваецца, не плавіцца, не раскрываецца. Пачынай спачатку. Іншым разам, аднак, усё атрымліваецца само – такі вось фокус-покус. Чароўная палачка для пісьменнікаў – чытаць, і чытаць шмат. З часам атрымаецца прачытаць і свой тэкст – такім, якім ён ёсць і як патрэбна яму. Таму што чытаць і пісаць – значыць забываць, страчваць сябе, а потым праз адлегласць, пасля таго, як час трансфармуе гэты стан, – знайсці сябе наноў. Пісаць – проста і складана адначасова. Пісаць – магчыма і абсалютна немагчыма. Пісаць – і балюча, і прыемна, і неабходна для жыцця. Для мяне пісьменніцтва далёкае ад махання чароўнай палачкай. Шэсць гадоў прайшло паміж публікацыяй майго дэбютнага рамана «Рот над заледзянелым фіёрдам» (2002) і наступнай, так званай складанай кнігай «Сіс і Ун» (2008). Яе няпроста было пісаць – па многіх прычынах, прыемных і не. Альбо ўсвядомленых і не, як я цяпер іх называю. «Сіс і Ун» – празаічная і адначасова паэтычная кніга. Гэты раман для мяне пачаўся з паэзіі – візуальнай і дакладнай. Каля фіёрда, аточанага гарамі. Фіёрд глыбокі, горы высокія, неба – расколіна, дробны фрагмент у вечна зменнай мазаіцы неба. Праз год пасля выхаду майго дэбютнага рамана памёр мой бацька. «Рот над заледзянелым фіёрдам» – кніга пра мяне. Яна – пра мой досвед бязмоўя: у дзяцінстве мяне пакідалі з бабуляй, у якой была дэменцыя; мне пра гэта не гаварылі, і для мяне яна была проста маёй бабуляй, але паміж намі раскрылася белая бездань узаемнай пяшчоты, якая пакінула на мне сваю адмеціну – асабліва на маіх стасунках з мовай. Як гэта, жыць у рэальнасці, для якой не існуе мовы альбо ніхто не ўзяў на сябе адказнасць знайсці гэтую мову, ніхто нават не гаворыць пра гэта? Што тады? Хто тады мы? І чым ёсць рэальнасць? Круча. Зямля была слізкай пасля дажджу. Я пераймалася, што бацька ўпадзе: «Я вырвала вілы з ягоных рук. Бацька падымаўся ўгару і спускаўся, зноў падымаўся, несучы сена, цяжкае ад дажджу, каб трактар яго забраў. Я больш не магла на гэта глядзець і вырвала вілы з ягоных рук так рэзка, што ён ледзь не паваліўся. Ён сінее, яму цяжка дыхаць. Мой бацька – настаўнік і фермер, і я ў яго некалі вучылася. «Я здаюся, што мне яшчэ застаецца?» – кажа ён, стоячы пасярод класа. У мяне нязграбны почырк, словы атрымліваюцца нязграбныя. Ён падняўся ранкам, гадзіну ванітаваў, тады выйшаў на двор і завёў газонакасілку. Мы трошкі скасілі, але трава зноў вырасла. Гэта другі заход». Аднойчы вечарам па тэлевізары паказвалі «Канец гульні» Самюэля Бэкета. Клоў зрабіў мяккую цацку сабачку для сляпога Хэма. Хэм пытае: «Ён жа белы?» Клоў адказвае: «Ён амаль белы». Калі хочаш казаць праўду, мусіш быць жорсткім. Калі вымушаны хлусіць, апускай тонкасці і дэталі. Хэм злосна пытае: «Дык ён белы ці не?!» «Не», – адказвае Клоў. Праўда непрыгожая? Калі супрацьлеглае праўдзе – хлусня, дык мусіць быць кропка, дзе гэтыя супрацьлегласці сустракаюцца. Не кампраміс, а перадышка падчас крызісу. Хлусіць – непрыемна, але гаварыць праўду таксама не заўжды прыемна. Я веру ў гэтую перадышку паміж праўдай і хлуснёй, мне неабходна верыць, што ёсць месца паміж, дзе я пачую: усё добра, ты не хлусіш, а нават калі так, то ў гэтым няма нічога дрэннага: ты маніпулюеш уласнымі ўспамінамі і адпачываеш паміж дазволеным і неўтаймаваным, рэальнасцю і фантазіяй, паміж немагчымым і фантастычным. Заставайся тут колькі захочаш, месца хопіць, бо мы ўсе ведаем, што застанецца і што знікне. Ці не, мы нічога не ведаем, але нас бязлітасна закідвае ў рэчаіснасць і быццё і нам неяк трэба тут выжываць. Гэтае месца называецца літаратура, і яна стварае новую праўду, больш праўдзівую за досвед. Ці, прынамсі, я спадзяюся, што літаратура будзе раўназначнай стварэнню такога месца. Месца, дзе магчыма на імгненне ўбачыць безсэнсоўнасць існавання і знайсці сілу, якая рушыць нас наперад, уверх, насуперак. Што нам хопіць смеласці адкрыцца, і мы не паставімся да гэтага месца падазрона і не дазволім сабе стрэсці гэта як нешта неістотнае, ілюзорнае. І тады, напэўна, мы зразумеем, значна пазней, калі жыццё ўжо пражыта, мы ўбачым сябе наноў і падумаем, стаўшы відушчымі: «Але, свет можа быць і такім».   Олаў Х. Хёге Мы жывём з марай, што аднойчы здарыцца цуд, гэта мусіць адбыцца – час адкрыецца, і, можа, нашы сэрцы раскрыюцца, расчыняцца дзверы, а горы рассунуцца, крыніцы праб’юцца і адкрыецца наша мара, што аднойчы ранкам мы заплывём у невядомую нам бухту.   Самюэль Бэкет дзесьці пісаў пра тое, як ён баіцца, як прыслухоўваецца да ўласнага распаду, як чакае, што ягонае крывава-чырвонае сэрца ўрэшце канчаткова спыніцца. Ён піша, як гэтым вечарам ляжыць у сваім халодным ложку і адчувае, што стаў старэйшы за дзень, калі начное неба з усімі ягонымі зорамі абрынецца на яго. Ён ляжыць у ложку, глядзіць у неба і думае, што сёння мусіць паспрабаваць абдурыць сябе. Сёння яму ўжо зусім невыносна ляжаць і слухаць крокі ўласнае смерці, якая набліжаецца, і чуць яе кульмінацыю ў сваёй галаве. Ён мусіць нешта прыдумаць. У сваім эсэ «Пра бяздзейнасць» Мішэль дэ Мантэнь пісаў, што ў адзіноце ты пакінуты сам-насам з думкамі, а душа паводзіцца як дзікі конь; я лічу, што мова, якая прыходзіць ці прызямляецца ў гэтым дзікім стане адносін да людзей, якіх любіш, ці паміж людзьмі, якія так ці інакш маюць патрэбу адны ў адных, падобная да хлусні. Мы не заўжды ясна кажам «так» ці «не» самым блізкім у крытычных момантах. Тут і з’яўляюцца мудрагелістыя абходныя шляхі і нюансы. «Амаль белая…» Клоў ведае, што смерць блізка; таму, чакаючы смерць, ён хоча, каб жыццё было простым і лёгкім. Мантэнь кажа, што толькі слова робіць нас людзьмі і дае магчымасць стасавацца паміж сабой, але ў сваёй першай кнізе, у эсэ «Пра хлусаў», ён напісаў: «Калі б мы прызналі ўсю жахлівасць і важкасць хлусні, то каралі б за гэта спальваннем на вогнішчы больш, чым за любое іншае злачынства. Я лічу, што дзяцей часта караюць за нязначныя дробязі – за тое, што яны ўчынілі па няведанні, і гэтыя ўчынкі не цягнуць за сабой сур’ёзных наступстваў. Аднак хлусня і, у меншай ступені, упартасць, на мой погляд,– менавіта тыя заганы, з якімі трэба няўхільна змагацца». Вечарам я стаю пасярод класа. Усе на канікулах, альбо на сёння заняткі скончыліся. Я стаю за кафедрай, паварочваюся і белай крэйдай па чорнай дошцы, паверх усяго пішу: «НЕ ВЫЦІРАЦЬ!» Спрабую напісаць гэта роўненька, але сказы ламаюцца, звіваюцца, нахіляюцца ўбок і развальваюцца. Сказы куляюцца і сцякаюць з дошкі белымі пляўкамі. Я стаю за кафедрай, насупраць дошкі, і даю абяцанне трымацца за тое, што выслізвае ад мяне, запісаць штосьці, што пражыве даўжэй за мяне. Я абяцаю спрабаваць, памыляцца і спрабаваць зноў, але настаўнік стаіць у дзвярах і кажа мне: «Усё, што ты скажаш, будзе хлуснёй». Таму што мае словы непрыгожыя, почырк крывы, і настаўнік павольнымі крокамі набліжаецца да мяне. Цвёрдым голасам ён кажа: «Хлусня ніколі не заменіць праўду, пісьменніцтва пераймае намер. Намер нічым нельга замяніць, а напісанае атрымліваецца банальным». Што хацела зрабіць гэтая дзяўчынка, стоячы з крэйдай у руках пасярод класа? Цэлая дошка належала ёй, калі клас сышоў. Цяпер гэта падаецца такім далёкім, нібыта нічога не было. Рэшткі таго, што адбылося, замкнёныя на гарышчы, хоць ёсць дні, па якіх яго адчыняюць. Памяць гуляе дзесьці паміж хлуснёй, свядомым і тым, што аднойчы назіралі горы па той бок фіёрда. Але як надзейныя сведкі яны маўчаць. Часам мне падаецца, што горы майго дзяцінства з супрацьлеглага боку фіёрда схіляюцца нада мной, прыціскаючы мяне да пісьмовага стала, да падлогі і нязменна няскошаных палёў. Гара – цень нада мной, цень паўсядзённасці і драбніц, ад якіх я хачу вызваліцца... І калі гэта так, як сказаў мой бацька, – усё чалавечае можна замяніць – то людзі не каштоўныя самі па сабе. Я адмаўляюся верыць, што мой бацька гэта меў на ўвазе. Я лічу, што ён сказаў адваротнае таму, што меў на ўвазе, бо смуткаваў аб усім, што не змог бы забраць з сабой. Што б у будучым здарылася з фермай? Яна зачынілася б зараз ці перайшла б да новага пакалення? Я старэйшая з дзяцей у нашай сям’і, і праз дзевяць гадоў мне будзе столькі ж, колькі было майму бацьку тады. Не. Я не магу адкрыць тыя дзверы. Я мінаю ўсё, што было, бо так, як было, ужо не будзе. Герта Мюлер піша: «Не магу сказаць, што ўва мне ёсць нешта таямнічае. Сама ідэя падаецца дзіўнай. Да таго ж для мяне важна заставацца на зямлі. Столькі ўсяго адбылося са мной, і я маю намер знайсці спосаб апісаць гэта ў тэксце. Гэта як разбурыць усё, на чым ёсць сляды рэчаіснасці, і стварыць нешта абсалютна штучнае. Калі вам пашанцуе, то зможаце гэта зрабіць праз мову і апынецеся дзесьці паблізу рэчаіснасці. Магчыма, я і сябе хачу вызваліць, але ў іншым сэнсе. Падпарадкаваць тое, што адбылося. Сустрэцца з ім і зразумець. Я пішу таксама з любові да тых, каго больш няма з намі, напрыклад, Рольфа Боссерта. Гэта не навязанае звонку, а ўнутранае памкненне, і яно сыходзіць з досведу, які я нясу ў сабе». У маім выпадку, праца над раманам нагадвае плаванне ў незнаёмых водах, дзе пастаянна змяняецца накірунак плыні і тэмпература вады, дзе не можаш быць упэўненым, што суша існуе, пакуль не ўбачыш яе. Мова і форма, якія адкрыліся мне падчас працы над раманам «Гэта таксама вада», сталі для мяне вызваленнем, і я пачала пісаць па-новаму. Кожны раздзел мае свой узор, і такім чынам раман нагадвае тканы дыван. Нітак многа, і некаторыя з іх могуць чытацца як кампазіцыйная супярэчнасць, але для мяне напісанае настолькі ж рэальна, як і рэальнае жыццё, і наадварот, без іерархічнасці. Кампазіцыя рамана цячэ, як вада, вольна наперад, але і строга рэгулюецца мінулым і будучым часам, спрабуючы зразумець час, у які мы жывём, у які нас занесла. «Гэта таксама вада» – пытанне ў форме сцвярджэння, якое адсылае да поўнага цыклу вады. Працуючы над раманам, я часта азіралася, з удзячнасцю, у мінулае, дзе мы ўсе да нараджэння былі пагружаныя ў каляплодную вадкасць унутры маці. Гэтая вадкасць абараняла нас ад вонкавага свету, да таго як мы нарадзіліся ў гэты свет. Вада мае вялікі сімвалізм у рэлігіі, пачынаючы ад купелі для хрышчэння і заканчваючы спальваннем нябожчыкаў ля святых рэк. Цела чалавека на 50 ці нават 70 адсоткаў – вада, але гэтая крыніца жыцця таксама можа быць атручанай і атрутнай, бо не можа абараніць сябе ад кліматычных змен, а доступ да яе запасаў размеркаваны несправядліва. Малекуле вады, каб прайсці ад адной стадыі цыкла да другой, можа спатрэбіцца ад некалькіх секунд да тысяч гадоў. Вада цячэ на зямной паверхні і праз зямлю – як падпаверхневыя цячэнні праз водныя аб’екты, ад рэк да акіянаў, ад вадкай пары да туману, ад ледзякоў да леднікоў і снегападу. Менавіта вада падказала мне структуру рамана. Я ўявіла, што ўсё вакол – вада, і калі доўга глядзець, то можна гэта ўбачыць. Так я знайшла сувязі і форму, вада ў розных станах павінна была звязаць розныя літаратурныя жанры. Тэмы мусілі стаць матывамі. «Гэта таксама вада» – раман, у якім паэтычная і празаічная мовы ўзаемадзейнічаюць і ствараюць цэлае, змяшчаючы (аўта)біяграфію, дакументалістыку і вымысел. «Гэта таксама вада» – гібрыдны раман, альбо, карыстаючыся тэрміналогіяй уласна рамана,– тэкст, які даследуе жыццё і свет так, нібыта ўсё ў ім, у кожнае кароткае імгненне,– пытанне жыцця і смерці. Тады цяперашні момант можа быць рэтраспектыўным і адсылаць да падзеяў, якія адбыліся ў мінулым, але, тым не менш, разгортваюцца ўнутры галоўнага героя ці гераіні, а ўсё, што адбываецца, – і ёсць фабулай. Хіба не так для большасці з нас – успамін, пах, сказ, песня вяртаюць нас у момант мінулага, нібыта гэта было вось толькі, нібыта час не можа раз’яднаць нас з тым момантам? На маім творчым працэсе гэта адбіваецца так: успамін чапляе другі, а той – трэці, і так ствараецца мазаіка сцэн і кадраў, якія супольна ствараюць вялікую карціну і аповед. Цяпер я трымаю ў руках мноства нітак, якія магу пераплятаць, ствараючы ўзор. У рамане «Гэта таксама вада» я паспрабавала сказаць: «Шчыра вітаю, уладкоўвайцеся, калі ласка», – і пачаць размову пра тое, як заставацца жывымі і працягваць пісаць, зачапіўшыся за пытанне, чым ёсць праўда і хлусня, даследуючы, як яны функцыянуюць у розных умовах. Пісьменніцтва само па сабе мусіла раскрыцца, стварыць вобразы і прастору для ўласных ідэй чытача, так, каб чытач мог абсталяваць прастору ўласнымі ўспамінамі і ўласным перажытым. Можа, мой раман – не мазаіка. Можа, ён – пабудова, будынак, а можа, проста картачны дамок? Я хацела, каб само пісьменніцтва сказала праз гэты раман: «ЛІТАРАТУРА – ВЯЛІКАЯ, ЯК САМО ЖЫЦЦЁ». Часам я думала: «ЛІТАРАТУРА І ЁСЦЬ ЖЫЦЦЁМ», – але як мне гэта паказаць, як дапамагчы ўбачыць? І пісьменніку, і чытачу патрэбныя вера і ўяўленне. Я лічу, што гэта галоўнае – цені вызваляюцца з цемры і атрымліваюць жыццё. Менавіта такі погляд на пісьменніцтва дадае мне шчасця, але ў ім я пачуваюся страшэнна няўпэўнена. Пісьменніцтва патрабуе часу, бо пісьменніцкая праца ўяўляе сабой не толькі яркае святло, але і сляпую цемру, і, дзякуючы пробліскам і мігценню праўды, пераходзіць на яшчэ больш падманлівы і цьмяны памост, дзе розныя стылі перакрыжоўваюцца ў дзіўнай і незнаёмай гульні ценяў, дзе таксама мусяць знайсціся пустыя белыя пакоі сэнсу. Вяртайся ў адпраўны пункт, касі траву ў палях, скрабі дно і асфальт, знайдзі мужнасць страціць глебу пад нагамі і аддацца вольнаму падзенню, вер, што хтосьці, хто абодвума нагамі стаіць на зямлі, аднойчы, магчыма, калі ні мяне, ні цябе тут ужо не будзе, зловіць гэта. Таму што самае важнае, напэўна, і калі пішаш, і калі чытаеш, ведаць: час адкрыецца, і нашы сэрцы раскрыюцца, расчыняцца дзверы, а горы рассунуцца, крыніцы праб’юцца і адкрыецца наша мара, і аднойчы ранкам мы заплывём у невядомую нам бухту… …Але, напэўна, нам падасца, ці мы пазнаем, што ўжо былі там? Я мяркую, што так і будзе, таму на гэтым спынюся, з верай, што літаратура пачынаецца ў той самы момант, калі становіцца пытаннем паміж тым, што мы называем рэчаіснасцю і сном. Пераклад з ангельскай Ганны КОМАР.  
 
Караткевіч (№108)
Дарагі Валодзя, Уладзімір, Ладысь, Ладымер… Невядомыя лісты Уладзіміра Караткевіча да Уладзіміра Лучука №1   16 красавіка 64 г.,                                        Чалябінск Дарагі Валодзя, Уладзімір, Ладысь, Ладымер – выбірай сам сабе імя па густу і менавіта так буду звяртацца! Божа мой, як недарэчна і як непрыгожа ўсё так атрымалася, браце. Ты (давай перайдзем ужо, сапраўды, на ты, не ведаю, ці зручна гэта будзе Вам, таму, зрабіўшы прапанову, пераходжу на Вы зноў і чакаю адказу са згодай ці зберажэннем старога звароту) [1]. Вы напісалі мне ліст на Мінск 45. Павіншавалі з новым годам. А я атрымаў яго толькі нядаўна і ўвесь час здзіўляўся, чаму гэта Вы змоўклі. Справа ў тым, што я там не жыву больш. Пасварыўся з сябрам, з якім даўно жылі ў адным доме (праўдзівей, з ягонай жонкай), і так яно ўсё і пайшло макам. Разбурыліся старыя адносіны, і я ад яго з’ехаў [2]. Мой новы адрас: Мінск 12, вул. Чарнышэўскага 7, кв. 57, Караткеевічу У. С. [3] Яшчэ большая злосць апанавала мною, калі даведаўся, што ў сябра некалькі месяцаў ляжала пяць лістоў да мяне і, у тым ліку, Ваш ліст. Я разумею, яму сорамна было мне вочы паказаць. То мог бы кінуць лісты ў паштовую скрынку ў маім пад’ездзе. Аднак ён гэтага не зрабіў. І толькі нядаўна, відаць, не вытрымаў, прыйшоў, прынёс лісты. Селі мы з ім, узялі па чарцы, высветлілі адносіны. Ён шкадуе, асабліва яшчэ таму, што, як кажа, зрабілі яму з дома турму. Здаецца, усё і добра, але былога не склеіш. Па-мойму, друг ёсць друг. І чалавек не павінен верыць ні плёткам, ні намаўленням. Не павінен паддавацца нічыім падбухторванням. Тое не здарылася. Шкада старога сяброўства. Ну, гэта, урэшце, Вам не цікава. Проста гэта маленькая гісторыя павінна растлумачыць маё маўчанне. Атрымаў нарэшце Ваш ліст і ўсё не ведаў, як мне сесці за адказ, як апраўдацца. Вельмі мне сорамна было, ды яшчэ асабліва таму, што не выканаў тэрміновых Вашых заказаў і не адказаў на цудоўную кнігу [4]. Не ведаю цяпер, што і рабіць. Праўда, папрасіў перад ад’ездам Рыгора Барадуліна, каб даслаў сваю апошнюю кніжку. Але гэта і ўсё. Ці патрэбен Вам яшчэ Таўлай, ці трэба рэкамендаваць яшчэ 3–4 аўтараў і іх вершы? Мінула столькі часу. Калі яшчэ трэба, я, па вяртанні адсюль у Мінск, згараючы ад сораму, усё ж выканаю Вашу просьбу. Не злуйцеся на мяне, Уладзімірэ, дальбог, усё было так, як я Вам пішу, а там судзіце мяне самі. Я ўцёк у Чалябінск да сястры, каб тут пісаць новы раман (не ведаю, ці пісаў я Вам аб ім) [5]. У Мінску не даюць. Цягнуць са студыі мастацкай і дакументальнай, ганяюць на розныя справы, клічуць на паседжанні. А ну іх. І вось я месяц ужо амаль сяджу тут і працую па дзесяць гадзін у дзень. А канца не відаць. А здаць рукапіс трэба ў канцы красавіка. І я, відаць, зраблю так: адшліфаваную першую кнігу аддрукую і пакладу для іх. Няхай нешта маюць. Усё адно гэта фармальнасць і да канца года ніхто ў яе не загляне. А я прыеду чысла 21–23 дадому, зраблю ўсе справы, у тым ліку і Вашы, ды месяцы на два зноў уцяку, некуды на мой Дняпро (магчыма, у Рагачоў да дзядзькі), дый буду пісаць. Аб змене адраса паведамлю, а то, магчыма, надумаеце прыехаць на Беларусь, то буду сустракаць [6]. Віншую з Першамаем, бо, відаць, другога ліста да таго часу атрымаць не паспееце. Зараз сяджу тут, назіраю за беднай уральскай вясною, дый думаю, што каля Тарашчы, дзе я настаўнічаў, пэўна і пралескі ўжо цвітуць, і ряст лілавее [7]. А на Беларусі смаршкоў у лясных котлішчах поўна, як груш з узвару [8]. Вось ад якой прыгажосці даводзіцца ўцякаць, каб мець спакой. Раман мой стары, як кажуць, пэнкнуў. Так яго, раба божага, і прыкрылі. Ну і д’ябал з ім. Адзіным я задаволены: на кампрамісы не пайшоў. Жыць, што праўда, цяжкавата матэрыяльна, але вылезем. Не першы раз [9]. У Рагачове вазьмуся за пераклады. З усіх, каго Вы назвалі, няма ў мяне збірак Ліны і Василя Симаненкі [10]. Але нічога, дастану. Васіля шкада ад усяго сэрца. І не дапамагае чорная прыказка старажытных, што “той, каго любяць багі, памірае маладым”, асабліва калі ён паэт. Дурная прыказка, дурны свет! Як горкі нейкі лёс над зямлёю. Як расцвітае нешта рана, молада, гожа, як захопляцца ім людзі – так, нібы злосная насмешка нейкая, возьмуць і адбяруць ад людзей і зямлі. Якая хаця таму прычына была, га? Збірку ягоную новую – дашліце. Такія вось незваротныя страты бываюць у жыцці. Магчыма і пагаварылі б з ім ды з Вамі калісьці. А тут – як бездань. Думкі мае, наогул, невясёлыя. Ратуе праца. Асабліва думаць не на яе тэму не даводзіцца. Сёння вось толькі вырашыў з раніцы напісаць Вам вялікі ліст, бо сорамна мне ўжо, а там і зноў за працу (сёння павінен загінуць на мядзведжым паляванні бацька майго героя). Вечарамі толькі чытаю перад сном хвілін па трыццаць, па сорак. Ведаю, што лепей бы адпачыць мазгам, але гэта ўжо такі ўедлівы звычай, што не заснеш без слова (не прыміце ў дрэнным сэнсе), і дзень нібыта страчаны, калі хаця трохі не пачытаў. Чытанне, пры такім тэмпе, ідзе, вядома, павольна. Другі тыдзень мучаю адну кнігу. Чамусьці атрымліваецца так, што ўвесь час тут чытаю ўкраінскія кнігі. Чытаю “Уладзімір” нябожчыка Сямёна Склярэнкі [11]. У пазнавальным сэнсе цікава, а ўвогуле трохі незадаволены. Ніяк не можам мы адмовіцца ад звычак апраўдваць дзяржаўнага дзеяча ва ўсіх яго ўчынках. Адрыжка тых яшчэ часоў. Забіў бацьку і братоў будучай жонкі, яе – “поя”, потым разбіў пад Любечам брата, прагнаў яго ў Родню, прапанаваў мір, завабіў у Кіеў, дзе брат загінуў пры таямнічых абставінах. На трызне быў, пасля трызны “поя” ўдаву брата, так што невядома, чыё дзіця… ну і гэтак далей. І на ўсё апраўданні: Рагвалод полацкі грамату яго падзёр і “збіраўся выступіць” супраць яго (як быццам і дагэтуль гэта не ёсць першае апраўданне для агрэсіі: “збіраліся напасці”. Гэх, нічому не вучацца людзі ад гісторыі), брата забілі баяры, з жонкай ягонай не вытрымаў і г.д. Меў рацыю бацька Тарас [12], калі не верыў ніякай такой лухце і ўсё выпрабоўваў ядучым квасам скепсісу. Таму і памылак пазбегнуў, таму і кампрамісаў не ведаў, таму і дагэтуль у шмат якіх пытаннях мы да ягонага звышчалавечага і звышгуманнага разумення не дараслі. Памятаеце, аб чым “по біблії чытає” святы чарнец? Склярэнку б часцей у яго заглядаць. І дарэчы, ніякага такога апраўдання не трэба было. Ну, зрабіў, ну, узяў, ну, не вытрымаў. Людзі ёсць людзі. А тыя, продкі, былі яшчэ неўтаймавана страсныя, гарачыя, з нераскіданымі пачуццямі. Паганцы, ледзь не варвары. Ну і малюй жа ты іх так, чорт! Як пілі, ды як ваявалі. Як утаймоўвалі коней і жанчын, вераломствавалі, хлусілі, трымаліся рыцарства. Памятаеце, як аднаму такому феадалу сказалі, што заб’юць ягоных дзяцей, калі не здасць фартэцы. То ён, сукін сын, сказаў: “Вазьміце, у мяне заўсёды пры сабе зброя, каб нарабіць новых”. Падлюга, свіння, а жывы. Або, памятаеце, як два паплечнікі Качубея пасля катавання кнутом ляжалі ў цямніцы, пад крывавымі дзяругамі, чакалі смерці. Нейкі там палкоўнік і, здаецца, казацкі паэт. Памятаеце, што адзін другому сказаў? – От би позичить в москаля того кропила. Як би для нащих з тобою жінок здалося! І вось такія яны й былі. І ў нас, і ў вас. Героі, распуснікі, святыя, свінні, багі, здраднікі, гумарысты не там, дзе трэба. Але для сябе не манюкі. І, ва ўсякім разе, не поснікі. І вось такіх, жывых, іх і можна нават любіць. А калі не любіць, то верыць. Дарэчы, Вам не перашкаджае, што пішу па-беларуску? Пэўна, зразумееце. А мне лягчэй. Дагэтуль па-руску пісаў, бо па-ўкраінску мне ўсё ж не так лёгка. Мінула ўсё ж восем год, магу сям-там зрабіць памылку або ўжыць беларусізм [13]. Глядзіце, як Вам зручней. Ну вось. А цяпер некалькі слоў пра Вашу кнігу. Учора вечарам яе перачытаў (кажу, шанцы на Украіну) [14]. Па-мойму, яна шмат выйграе ў параўнанні з папярэднімі [15]. Збераглася ранейшая чысціня, простасць і тое, у вышэйшай ступені ўкраінскае, што ўласціва вашай цяперашняй моладзі. І, адначасова, з’явілася простая складанасць і глыбокадумнасць. Ёсць, вядома, часам і рыторыка (як у “Вогнищах на шляху” – “З морозу ми й Арктику вирвемо…”), але хто богу не вінаваты. Тым больш, што ў гэтым вершы ёсць добрыя вобразы – гэтыя “свічки в льоху” ды “життя, наче сіто з висівок”. І роздум расце. Сведчанне таму “Прометеї і пігмеї”, хаця ў некаторых такіх вершах і ёсць яшчэ часам тое, што аўтар “Слова” назваў “мыслію па дрэву”. Дзеля пана бога нашага не думайце толькі, што ва ўсіх гэтых маіх словах ёсць тон нейкага ментара, на які я не маю права. Гэта мая асабістая думка, з якой Вы можаце і не згаджацца, але якая не можа не быць Вам цікавай, як думка кожнага добразычлівага чалавека. Сто думак розных людзей – глядзіш, нешта карыснае ў іх і знайшлося. Толькі так і прашу глядзець на гэта. “Мыслію па дрэву” – я заўважаю, напрыклад, у “Я живу на долоні сторіч”, хаця і тут асноўная думка цікавая і патрэбная: “Мы не серафімы, і няма чаго нас маляваць такімі”… Вельмі неблагі верш “Відозва до лікарів”, але канец зніжае яго. Нібы замахнуўся, каб забіць, а потым толькі канстатаваў факт існавання ганебнай з’явы. Няма канчатковасці. Якой? Я хачу расказаць Вам аб адным выпадку, пра які я хацеў бы напісаць верш, але пакуль што не ведаю, як [16]. Я тады быў на чацвёртым курсе, а астатнія хлопцы з пакоя – першакурснікі. Калі памёр Сталін – я іх падбіў на тое, каб з Кіева ехаць на Маскву, глядзець. Чалавеку, каб зразумець, вельмі трэба ў такія хвіліны быць там, дзе зварушанні вялікай людской масы. Тады перад ім паўстаюць заканамернасці. І вось вялікі горад, транспарт не ходзіць, чарга да Дома саюзаў – ад Курскага вакзалу. Тугі ў людзях няма – хутчэй цікаўнасць. І яшчэ, страшная цісканіна на вуліцах. Гінуць людзі. І вось, ля высотнага будынка, недзе ля павароту на Камсамольскую плошчу, насустрач гэтаму патоку людзей дзед і бабуля, сівыя, вельмі старыя, на саначках вязуць дзіцячую, на немаўлятка, труну. Транспарту няма. Насустрач – натоўпы з дзясяткаў тысяч людзей. І ўсе гэтыя людзі нават не глядзяць на старых. Жыццё склалася так, што я гэтага чалавека не любіў з сямігадовага ўзросту [17]. І, вядома, і тут я нічога хлопцам не сказаў. Але гэта так засела, што і дагэтуль не магу забыць. А для старых, пэўна, галоўным была малая труна. Вось чагосьці такога Вы тут не знайшлі. Канчаткова – заканамернага, страшнага, як пячаць, і, адначасова, гордага, бо раз людзі заўважылі такое – значыць, яны яшчэ не зусім прапашчыя, а проста “устають понад всі протиріччя”. А потым у Вас пайшло! “Сніжички” – дзівосна. І, урэшце, верш, які мне спадабаўся ледзь не больш за ўсе, відаць, таму, што ў паэта на першым месцы павінен быць боль, а радасць – справа другая, таму што паэт – гэта, перш за ўсё, павітуха, што дапамагае нараджацца ісціне, а ісціна, на жаль, пакуль што нараджаецца ў крыві. Верш гэты – “Роси”. Чорт вас, хахлоў, ведае, як жа вы выраслі з таго часу, калі я чытаў ва ўніверсітэце зборнікі тагачасных маладых?! Тады гэта былі такія “ясночолі юнаки”, такія, проша паньства, дупы, што павесіцца можна было: “Не був я повік на корейській землі, тепер густо зрошеній кров’ю, але, якби міг, я б за неї поліг: до неї полаю любов’ю”. Аўтара не кажу, ён жыве і друкуецца. І няхай жыве. Урэшце, усе тады былі такія. І ўсё ж сорамна было. Чуеш, размер які? Пра кроў, а нібы танцуе: Але, якби міг, Я б за неї поліг.   Зусім, як у вядомай дрындушцы:   Рассерженный Бишоп сердито Сказал мне: вы будете биты. Как две капли жена, И притом обнажена, Мистер Грин, постыдились бы вы то.   А цяпер вы мудрэеце проста на вачах. І правільна, бо шчасце не ў тым, каб быць старшыном-звыштэрміновым, а ў пазнанні праўды і, відаць, у доблесці і ведах. Ах, верш які! Вы жылі ў Польшчы і, вядома, польскую мову ведаеце. І паэзію [18]. Памятаеце ў Цыпрыяна Норвіда “Жалобную рапсодыю на смерць Бема” [19]? Тут ёсць у некаторых радках нешта, што нагадвае яе. Не складам, вядома, не памерам, не думкай – нічым. Але нагадвае: трагічна-светлым успрыманнем свету. Ёсць радкі выключныя:   …Орали снаряди землю, косили жита автомати. Снопами бійці лягали… Спіткнувся. Ніч.   Чорт, лаканізм які! Або:   – Де він? – у трави питаю. Питаю: – Де він? – у жита. – Де? – у пташок питаю. Питаю про це у людей. …А сонце, умите, чисте, червоно встає над світом… День.   Мне страшэнна хочацца, каб гэта стала маналітам. З часам, праз гады, калі вернецеся, паспрабуйце пазбавіцца ад адцення некаторага сантыменту літаральна ў двух-трох словах. Можа, я не маю рацыі, але пакаштуйце на слых: “Як то очам не ридати?”, “В зажурі діток втішала”, “Невинні сирітські сльози…”. Трошкі б суровей, нават грубей, як сякераю, трэба. Але каб адчувалася, што боль сэрца рве. Не ведаю як. У другім месцы нешта адно пакінуць. Магчыма, замест “втішала” – “казала”, або неяк іначай. Ну, не ведаю ж я. Вы ж паэт! А верш проста, не баюся сказаць, выключны. І другая частка “Спогадів”, “…Сиві коси” – адзін з лепшых вершаў кнігі. Дарэчы, у ім ёсць тое, што яднае з самымі рознымі, але самымі лепшымі паэтамі з маладых – Оярам Вацыецісам, з некаторымі нашымі і вашымі, з Шота Нішніанідзе і іншымі. Тое, што сведчыць аб тым, што мы людзі аднаго пакалення і гэтага з нас не выб’еш. Між іншым, і наіў, за якім – няпростасць:   У клітці стояв «фашист» (підроблений Гітлер), Хто хтів, той плювався на нього…   Ходзіць, здаецца, такі зявака, спадчыннік “ясночолих”, а, на справе, і смешна, і жах, і ўсе вы, побач з зявакамі, – боўдуры. Уражае і разнастайнасць кнігі: прызнак добрага паэта. Не сумна чытаць, бо ўсё і ўсякае ёсць. Раней гэтага было менш. Пасля “косаў” і “Воду в долоні черпаю”. Як песня паганца (не злуйцеся, не памятаю, як па-ўкраінску, а па-беларуску гэта – “язычнік”). Я ведаю, Вы з Польшчы. А якая мясціна продкаў? Валынь? Галічына? Дзівосныя ў вас людзі, і такія разнастайныя. У харошым вершы “Ні, той таки не бачив неба” апошнія два радкі нешта не так. Але, урэшце, бог з імі, калі існуе “небоплес”. Самі выдумалі ці ёсць такое народнае слова? Але зноў горш. “Поле” трохі стандарт, і “Журавлі”. А потым зноў узлёт – “Сповідь Маркіяна Шашкевича”. Апошнія чатыры радкі – той высокі лаканізм, якога заўсёды так не хапала мне. Дый хіба толькі мне? Франко [20] ў Вас, пакуль што, горшы за Шаўчэнку [21] і Шашкевіча [22]. І “На вулиці” і ў “Валеті”. Не знайдзены неяк, хаця, агаворваюся, як заўсёды, што гэта я толькі так лічу і гэта ні для каго не азначае нічога. Колькі вачэй, столькі і светаў. І дзіва:   І, зсунувши могучою рукою з-над себе віко гробове, встає Бетховен, б’е в долоні, аж глухнуть вуха у дерев!   Няпроста і добра. Узор мислення паэта. Эпітафія Канапніцкай [23] таксама добрая. Памятаеце “Роту”? Люблю яе. Далей раз-пораз наштурхнешся на лепшае і лепшае. І мініятуры, накшталт “Краплини”, і горб, што ад працы нарос на Зямлі, і канец “Ех, який я ненаситний”. Часта ж так здзіўляюцца паэты, як гэта свет патрэбен ім, а жыць можна і без іх. Ёсць недрукаваны верш Навелы Матвеевай [24], дзівоснай паэтэсы і майго добрага друга, “Страна Дельфиния”. Хвалі, існує недзе краіна. Калі туды не паехаць – усё знікне: пасохнуць пальмы і заглохнуць кветкі. І раптам прыходзіць адтуль ліст, а ў ім такое, што дзіву даешся.   Пальмы без меня – не сохнут, Розы без меня – не глохнут, Птицы без меня не молкнут. Как же это, без меня?   Так вось і жывем. І пішам пра Прут, што “послизнувся з обрива” (дый загрымеў, пэўна, бедалага!), ды пра абыякавую, як жанчына, кручу. І лічым, што нічога не змянілася. Ды яшчэ ў “якби” дасягаем такой музычнасці. У гэтых паўторах, такіх, што ў чалавека нібы задыхаецца ад хвалявання сэрца. Лухта гэта, што ў наш век ды з нашымі шматлікімі каханнямі нельга быць чыстым. Вось хаця ў “Скрыпцы”. Няхай сто баб было, а цнота чалавечая ёсць, жыве! І сум у “повернусь на село” (!!!). Словам, што ж сказаць, браце. Усё ўмеем. І жанчын па-чалавечы кахаць, аж неба мружыцца, і, пры выпадку, навалачы рознай даць так, каб аж нагамі накрылася. Моцны пад’ём. Вельмі моцны. То што, будзем жыць? Будзем жыць, і няхай яны, ворагі добрага, а, значыць, і нашы, – паздыхаюць. Ну, вось. Аж абрыднуў, відаць, такі доўгі ліст напісаў. Нічога. Вы не крыўдуйце. Я сказаў тое, што думаў: што стандарт – тое стандарт, а што добра – тое добра. Спадзяюся, калі праз пару год і я дашлю Вам свой зборнік – Вы адкажаце мне таксама вельмі падрабязна, і таксама шчыра і неліцамерна аб усім, што думаенце. Ну, бывайце. Моцна цісну руку. Жадаю поспехаў. Уладзімір Караткевіч P.S. Не забывайце новы адрас.   1. З Уладзімірам Лучуком Караткевіч пазнаёміўся, верагодна, у Доме творчасці СП СССР у Кактэбелі ў кастрычніку 1962 г. Тады ж, хутчэй за ўсё, ён атрымаў ад аўтара кніжку “Уставати треба рано” (1962), у якой знайшоў і пераклад на ўкраінскую мову свайго верша “Заяц варыць піва”. Верагодна, у Кактэбелі ў адказ ён падарыў Лучуку свой зборнік “Вячэрнія ветразі” (1960), у якім той упадабаў і пераклаў для “Жовтня” (1962, №12) верш “Трызненне мужыцкага Брэйгеля”. Аднак гэтыя кантакты яшчэ не перарараслі ў больш блізкія адносіны. Адсюль – зварот адзін да аднаго “на Вы”. 2. Уладзімір Караткевіч па вяртанні летам 1962 г. з Масквы, дзе ён вучыўся спачатку на Вышэйшых літаратурных курсах (1958–1960), затым на Вышэйшых сцэнарных курсах (1960–1962), пэўны час жыў у хаце свайго аршанскеага сябра В. Краўца. Таму такі нумар ранейшага паштовага аддзялення – “Мінск 15” – на адрасаваным яму канверце. 3. У студзені 1963 г. СП БССР выдзеліў Караткевічу ў Мінску па вул. Чарнышэўскага, д, 7, аднапакаёвую кватэру (кв. 57). Сюды пісьменнік перавёз з Оршы сваю пажылую маці Надзею Васільеўну (бацька Сямён Цімафеевіч памёр яшчэ ў верасні 1959 г.), якая ў далейшым увесь час жыла разам з ім. 4. У. Лучук пасля заканчэння славянскага аддзялення Львоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта (ЛДУ) імя І. Франко (1958) некалькі гадоў працаваў старшым рэдактарам аддзела паэзіі львоўскага часопіса “Жовтень” (цяпер – “Дзвін”), актыўна займаўся перакладам, у тым ліку беларускай паэзіі. У. Караткевіч абяцаў яму дасылаць для перакладу некаторыя зборнікі беларускіх паэтаў. У сваю чаргу, Лучук падарыў сваю кнігу “Полум’я мене овіює” (Кіеў, 1963) Караткевічу, пра якую ён пазней і выказаўся падрабязна ў гэтым лісце. 5. Раман, які Караткевіч пісаў у Чалябінску ў сакавіку–красавіку 1964 г. у кватэры сваёй сястры Наталлі Сямёнаўны Кучкоўскай, – “Каласы пад сярпом тваім”. 6. У. Караткевіч неаднаразова запрашаў сваіх украінскіх сяброў і знаёмых (У. Лучука, Р. Іванычука, Р. Лубкіўскага і інш.) наведаць Беларусь, прыехаць да яго ў госці. 7. У. Караткевіч прыгадвае тут мясціну ва Украіне, у прыватнасці сяло Лесавічы ў Тарашчанскім раёне на Кіеўшчыне, дзе ён настаўнічаў два гады пасля заканчэння Кіеўскага дзяржаўнага ўніверсітэта (КДУ) імя Т. Шаўчэнкі (1954–1956). 8. Як заядлы грыбнік Караткевіч асабліва любіў і ўмеў шукаць, а таксама смачна гатаваць самыя раннія, вясеннія грыбы – страчкі і смарчкі, якіх многія грыбазбіры ўвогуле не бяруць, баючыся атруціцца. 9. “Стары раман”, пра які гаворыць Караткевіч, – “Нельга забыць” (“Леаніды не вернуцца да Зямлі”). Надрукаваны ён быў у часопісе “Полымя” (1961, №5–6). Але пасля некаторых адмоўных рэцэнзій і абмеркавання яго на секцыі прозы СП БССР (8 ліпеня 1963 г.), дзе пісьменніка абвінавацілі ў абстрактным гуманізме і іншых “грахах”, яго не стала выдавецтва друкаваць, і ў лістападзе 1963 г. ужо гатовы набор кнігі рассыпалі. Раман гэты выйшаў у свет толькі праз амаль 20 год, у 1982 г. 10. “Ліна” – Кастэнка Ліна Васільеўна (н. 1930), выдатная ўкраінская паэтэса, грамадскі дзеяч, лаўрэат Нацыянальнай прэміі Украіны імя Т. Шаўчэнкі (1987), аўтар шматлікіх зборнікаў вершаў, знакамітых вершаваных раманаў “Маруся Чурай” (1979), “Берастэчка” (1999) і інш. Вучылася ў Кіеўскім педагагічным інстытуце, скончыла Маскоўскі літаратурны інстытут імя А.М. Горкага (1956). З кагорты шасцідзясятнікаў. З 1963 г. за “апалітычнасць”, “зацямненне ідэйна-палітычнага зместу твораў”, падтрымку асуджаных львоўскіх пісьменнікаў яе перасталі друкаваць (у тым годзе нават набраную яе кнігу вершаў “Зорны інтэграл” рассыпалі ў друкарні), а пазней забаранілі ўпамінаць у друку і імя паэтэсы. Так працягвалася да другой паловы 1970-х гг. У. Караткевіч, несумненна, быў знаёмы з яе творчасцю. Сярод зборнікаў вершаў, якія ён спадзяваўся “дастаць” праз сваіх украінскіх знаёмых (у т. л. праз Лучука), маглі быць у той час кнігі Л. Кастэнка “Проміння землі” (1957), “Вітрила” (1958) і “Мандрівки серця” (1961). Сіманенка Васіль Андрэевіч (1935–1963) – вядомы ўкраінскі паэт-шасцідзесятнік. Скончыў факультэт журналістыкі КДУ імя Т. Шаўчэнкі (1957), пасля чаго працаваў у розных перыядычных выданнях роднай Чаркашчыны. Праўда, папрацаваць змог адносна нядоўга. Пасля апрылюднення (разам з Л Танюком і А. Гурскай) звестак пра ўкраінскія “Курапаты” – Быкоўню, Лук’янаўскі і Васількоўскі цвінтары (там цяпер створаны памятныя мемарыялы), яго жорстка збілі невядомыя асобы, што прывяло да цяжкіх хвароб, доўгага лячэння, а ўрэшце і да смерці на шпітальным ложку ў няпоўных 29 год. Пры жыцці ў В. Сіманенкі выйшлі толькі два асобныя выданні – зборнік вершаў “Тиша і грім” (1962) і вершаваная дзіцячая казка “Цар Пласкосій та Лоскотонь” (1963). З творамі, змешчанымі ў іх, і мог пазнаёміцца У. Караткевіч. А таксама з некаторымі самвыдатаўскімі публікацыямі, якія былі распаўсюджаны ў тагачаснай Украіне. 11. Склярэнка Сямён Дзмітрыевіч (1901–1962), украінскі савецкі пісьменнік, празаік. Удзельнік грамадзянскай і Вялікай Айчыннай войнаў. Пісаў з 1918 г. Аўтар трылогіі пра грамадзянскую вайну ва Украіне – “Шлях на Кіеў” (1937), “Мікалай Шчорс” (1939) і “Польскі фронт” (1940), рамана “Карпаты” (1954) і інш. Меў намер стварыць яшчэ адну трылогію – пра “станаўленне старажытнарускай Кіеўскай лзяржавы Х–ХІ стст.” Напісаў і выдаў дзве першыя кнігі гэтай трылогіі – “Святаслаў” (1959) і “Уладзімір” (1962). Трэцюю, пра Яраслава Мудрага, не паспеў напісаць. 12. “Бацька Тарас” – Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка (1814–1861), вялікі ўкраінскі паэт, грамадскі дзеяч, адзін з заснавальнікаў і класік новай украінскай літаратуры. Стогадовы юбілей яго адзначаўся ва ўсім свеце ў сакавіку 1964 года. У. Караткевіч тады яшчэ раз звярнуўся да асобы і творчасці Кабзара, надрукаваў пра яго арыгінальнае эсэ “І будуць людзі на зямлі” (“Маладосць”, 1964, №3). 13. У. Караткевіч мае на ўвазе час, калі ён назаўжды пакінуў Украіну, правучыўшыся пяць год у КДУ імя Т. Шаўчэнкі (1949–1954) і папрацаваўшы два гады ў Лесавічанскай СШ на Кіеўшчыне (1954–1956). 14. Гаворка ідзе пра дасланы новы зборнік вершаў Лучука “Полум’я мене овіює” (1963), які Караткевіч і аналізує падрабязна ў сваім лісце. Гэтай кнізе ён прысвяціў і арыгінальную эсэ-рэцэнзію “Бетховен б’е ў далоні…” (“Полымя”, 1964, №9). 15. Маюцца на ўвазе дзве папярэднія кнігі паэзіі Лучука: “Довір’я” (Львоў, 1959) і “Осоння” (Кіеў, 1962), з якімі Караткевіч, мяркуючы па ўсім, быў знаёмы. 16. Верш на тэму смерці і пахавання Сталіна Караткевіч не напісаў. Але выразным антысталінскім пафасам прасякнута яго аповесць “У снягах драмае вясна” (1957, апублікавана ў 1988), асноўныя падзеі якой адбываюцца напярэдадні смерці Сталіна, у 1952 г. 17. Тое, што Караткевіч, як і многія тысячы савецкіх людзей, не любілі Сталіна за яго жорсткасць, неабгрунтаваныя рэпрэсіі і інш., пісьменнік выказаўся ў напісанай на рускай мове 17 верасня 1964 г. аўтабіяграфіі “Дорога, которую прошел”, варыянт якой (ужо на беларускай мове) быў надрукаваны ў кнізе аўтабіяграфій беларускіх пісьменнікаў “Пра час і пра сябе” (1966). Вось гэты першапачатковы рускі тэкст: “В 39-м вернулся из тюрьмы один из моих дядек, старый коммунист, перед арестом – заведующий камчатским облоно… Несмотря на мой возраст, он ничего от меня не скрывал… Потому и на похороны Сталина поехал и подбил на поездку ребят из комнаты, не из-за скорби, а чтобы видеть собственными глазами. И увидел. И, вместе с хлопцами, помогал санитарам вытаскивать из давки людей. И попал в переделку в Ветошном переулке в день похорон. А это уже не оставляло никаких сомнений и вызывало одно желание: «Скорей бы покончили со всем этим»… Никаких сомнений о его «зрячестве», к счастью, уже на втором курсе у меня не было”. 18. У. Лучук нарадзіўся ў 1934 г. у Грубашоўскім раёне на Холмшчыне, на землях, якія пасля вайны адышлі да Польшчы, і толькі ў 1945 г. разам з бацькамі пераехаў ва Украіну, на Валынь. Таму, безумоўна, польскую размоўную мову ведаў з дзяцінства. Дасканаламу авалоданню і яе літаратурнай нормай, і гісторыяй польскай літаратуры пасадзейнічала навучанне на славянскім аддзяленні ЛДУ імя І. Франко (1953–1958). 19. Норвід Цыпрыян Каміль (1821–1883), польскі паэт, празаік, драматург, жывапісец. Класік польскай літаратуры. Усё творчае жыццё пражыў за межамі Польшчы. У апошнія гады жыў у польскім дабрачынным прытулку каля Парыжа, дзе і памёр. 20. Франко Іван Якаўлевіч (1856–1916), украінскі пісьменнік, вучоны, грамадскі дзеяч. Скончыў Чарнавіцкі ўніверсітэт (1891). Доктар філасофіі (1893), ганаровы доктар рускай славеснасці (1906). Быў яскравым публіцыстам, супрацоўнікам, арганізатарам і рэдактарам шэрагу перыядычных выданняў. Неаднойчы арыштоўваўся ўладамі Аўстра-Венгрыі. Яго геніяльнасць выявілася, бадай, ва ўсх жанрах літаратуры, у многіх галінах гуманітарнай навукі (гісторыя, паліталогія, фалькларыстыка, культуралогія, мовазнаўства, мастацтвазнаўства і інш.). Шырынёй, разнастайнасцю прыроджанага таленту Караткевіч тыпалагічна набліжаецца да І. Франко. 21. Шаўчэнка Тарас Рыгоравіч, гл. пра яго заўвагу 12. 22. Шашкевіч Маркіян Сямёнавіч (1811–1843), украінскі паэт, грамадскі дзеяч. Служыў святаром на Галіччыне, якая тады ўваходзіла ў склад Аўстра-Венгрыі. Заснавальнік (ра­зам з Я. Галаацкім і І. Вагілевічам) “Руської трійці” – славянафільскай дэмакратычнай арганізацыі, якая з канца 1820-х гг. распачала на заходнеўкраінскіх землях нацыянальна-культурнае адраджэнне, змагалася за ўвядзенне ўкраінскай мовы ў школьнае навучанне і царкоўную службу. 23. Канапніцкая Марыя (1842–1910), польская пісьменніца, перакладчыца. Аўтар многіх вершаў і паэм патрыятычнай і гуманістычнай скіраванасці. Сябравала з Э. Ажэшка, наведвала Беларусь. Зрабіла значны ўплыў на тэматыку і праблематыку творчасці маладога Янкі Купалы, які пераклаў на беларускую мову шэраг яе вершаў (“Варажбітка”, “Тры дарогі”, “Родны дом” і інш.), адгукнуўся на яе смерць вершам “Памяці Мар’і Канапніцкай”. 24. Матвеева Навела Мікалаеўна (1934–2016), вядомая руская паэтэса, перакладчыца, літаратуразнавец, бард. Блізкая знаёмая У. Караткевіча перыяду яго навучання ў Маскве на Вышэйшых літаратурных і Вышэйшых сцэнарных курсах. Скончыла Вышэйшыя літаратурныя курсы пры Літаратурным інстытуце імя А.М. Горкага (1962). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі РФ у галіне літаратуры (2002). Аўтар многіх зборнікаў вершаў (“Лірыка”, 1961; “Душа рэчаў”, 1966; “Рака”, 1978 і інш.), музычнага альбома з 14 песень ва ўласным выкананні (2009).   Цалкам публікацыю невядомых лістоў Караткевіча да Лучука – з прадмовай, падрыхтоўкай да друку і каментарамі Вячаслава Рагойшы – чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова" №108.
 
Артур Камароўскі (№108)
Называй маё цела   *  *  * даставаць гэтую крохкасць класці побач з бразільскім імем на шалі хто пераважыць – няхай цела маё суцяшае няхай дорыць яму коды і ўзоры далёкіх галактык дзе ні крохкасці, ні найменняў толькі зорнага дыхання дотык няхай лепіць яму сутнасць аблічча й абрысы адной неадрыўнай міжгалактычнай рыскай пазбавіць выразных мужчынскіх жаночых адзінак каб вылепіць самасць такую вялікую й дзіўную як нешта па-за геаграфіяй часам і скуры маёй манускрыпты як вечнасць і ты.     *  *  * Васілісе Палянінай няўрымслівае жоўтае цельца гарэза-каза там дзе лес прыхарошвае твар і гудзе драбяза скрыжаванае вецце расчэсвае нам валасы і выходзяць чужыя звяры называй дары. варажы на атожылках нашых цел каб рубін вераб’ём на руку ўзляцеў каб пад скураю скура была бірузой каб гулялі з казой.     *  *  * называй маё цела, перабірай слізкія літары ў роце. самыя горкія – выбірай ратуй. безназоўнае – пакідай на самоце. яно ўзыдзе аднойчы гаваркою ракою зялёных туй. называй маё цела – яно будзе выходзіць з ценю вечназялёных дрэваў усіх гарадоў каб радзімкі свае й рабацінне аддаць сляпому зіхценню, невымоўнаму – кроў. называй маё цела самым белым і верным словам, самай крохкай і вечнай з усіх скульптур. яно будзе чакаць на твой голас пад аховай алькова мой нур     *  *  * мова майго языка – неспазнаная рэч у сабе невядомая плынь (плысці ёй да вытоку глытаць даўкія гукі й літары) збіраць пад падушку палын ад запазычанняў запальваць і-маякі апострафы-ліхтары гаварыць значыць быць па-за мовай навідавоку аддаць яе пад ахову самой сабе ці жывой зямлі што навокал бывае яна брыняе вадою а тая цурчыць праз сляпыя адтуліны і нараджае словы такія што мне ніколі не прыручыць     *  *  * малое і лёгкае нібы рассыпаць соль прарастае ўва мне растком і даверлівым стукам паміж сэрцам і лёгкімі вось вашая столь канапа і ручнікі і раўчукі маіх рук брыняюць вадой і гукам раплываюцца хто куды выпускаюць свае целаходы і тыя вязуць гаваркіх пасажыраў на выспы і астравы яны выбіраюць наўмысна хады й пераходы брасам ці бродам ад вады да бяссоннай травы каб пасля падглядаць за святлом у нябачную шчыліну неба запамінаць яго зрухі і крокі ад вытокаў і пылу да крохкага паднябення і ўрадлівая глеба майго языка адчыніць ім дзверы і дасць збавенне.     анігіляцыя * дзяцел чысціць бліскучыя пёркі цэліцца дзюбай у цела цела спіць галавою ў напрамку Нью-Ёрка цела мкнецца застацца цэлым пад прыцэлам зямлі і джала цела песціць штосьці ўнутры жывое цела – джа лабірынт непралазных венаў і цяпла сувой дзяцел цвеліць цнатлівае цела часам адзінотаю цэнтрал-парка цела спіць пакуль дзяцел у кіпцюрах трымае спадкаемцу mersa і sarsa.   ** прачынаешся, намацваеш цела. на прасціне, нібы на вайне, усё проста. працягваюць вецце праз вокны дрэвы, пераскокваюць міны ўзросту. прасцяг сцерагуць невядомыя птушкі, прасейваюць сонца спевам. цела балела, пакуль свядома не выйшла за дзверы залевай. гарачыя кроплі цалуюць сцёгны, выводзяць на скуры знакі. спявай жа, цела, пакуль насенне не ператворыцца ў макі. пасееш семя, што цягам часу засцеле поле абрусам. і дзяцел сцішыцца ў вецці дрэваў, і жук паківае вусам.     *  *  * хтосьці кемлівы звыклы да фільмаў з субтытрамі расчытае фірмовыя знакі скуры цела што хавае сябе за фільтрамі спецэфектамі і тэкстурамі прачынаешся падымаеш дзень-ноч фіранкі запіваеш кефірам сненні фонам – Колтрэйн і Фіцджэральд. тыя ж ранкі той жа скуры фасон і адзення. за вакном вецер дзьме ў раты фарынгіт падае форт мой пад воплескі зрыфмуеш з нотаю фа вечны біт фортэ і сонца водбліскі.     *  *  * узысці над сабой, як горы ўзыходзяць над морам. вымераць цела мераю вышыні. вылетаць вечнасць паветраных калідораў, вымавіць ціш. ні рукі мае, ні словы не знаюць, як абняць сябе, зрыфмаваць. дзесьці глыбока пад скураю – сховы, ды што з іх узяць. выйсці з сябе нябачнай эдэмскай ракою. толькі такою, каб рыбы маглі гаварыць. “бачыш – Эдэм”, – кажу свайму целу, каб супакоіць. нічога, нічога. удыхаю ў поры святло, злізваю соль. апранайся, хадзем.     *  *  * твая самая чаканая цяжарнасць напрыканцы лета пасярод Еўропы мы чакалі калі адыдуць воды гладзілі твой вялікі жывот сваімі маленькімі рукамі захіналі ў вялікія сцягі слухалі як унутры варушыцца будучыня і мкнецца ў цяпер мы баяліся што яна будзе кволай што будзе нягеглай і яе не возьмуць у садок яна не пойдзе ў школу як іншыя дзеці Еўропы што чакае яе замужжа і нялюбы муж такі як наш бацька што яна самая малодшая ў нашай сям’і ніколі не зведае шчасця й любові тым вечарам неба – наша бабка-павітуха – надзела чырвонае з белым каб узяць твой боль самыя цяжкія твае роды ты плакала губляла прытомнасць ачуньвала але нараджала будучыню мы стаялі вакол усе твае дзеці а бацька ў шаленстве хапаў нас збіваў і кідаў у турмы ён хацеў і далей валодаць табой мы трымаліся трымалі твае вялікія рукі чакалі і жнівеньскім вечарам будучыня нарадзілася жывой і закрычыла     *  *  * бровы маміны лоб дзедаў – казалі знаёмыя і незнаёмыя я глядзеў на сябе ў люстэрка часу з расколінай пасярэдзіне чужымі вачыма – чыімі – пакуль не ведаў – і бачыў як дрэва ўва мне жывіцца сокам любові сталее кранае галінкамі столь я хацеў каб яно было толькі маім. нос дзедаў вушы бабуліны – казалі ў крамах бабе Марыі людзі што прадавалі чужое быццам мяне таксама прадалі разам з вялікай краінай або аддалі ў нагрузку і калі цішыня адмервала кроплямі спорных дажджоў маё падарожжа – я чуў праз смаўжыны рот рэха біцця незнаёмага сэрца я хацеў каб яно было толькі маім. вусны прабабуліны шчокі маміны казалі людзі і цягалі мяне за шчокі быццам хацелі праверыць і правяралі – напраўду: вялікія і не мае а дрэва ўва мне расло і квітнела і гладзіла чырванню мой пухлы твар я хацеў каб ён быў толькі маім. радзімкі бабуліны рукі дзедавы казалі сваякі і сваячніцы беручы мае рукі ў свае дзівіліся мяккасці цалавалі далоні дзеда любілі за сілу прабабка казала – сваімі рукамі ён перацягваў дрэвы а мне было страшна што дойдзе чарга да майго я хацеў каб яно было толькі маім. зараз гляджу ў люстэрка і бачу вялікае дрэва ўва мне што гайдаецца веццем родных і стаіць на маёй зямлі і ніхто апрача радзімы нічога не кажа я гладжу яго і ведаю: пакуль будзе лісце – я нічога табе не аддам, радзіма.
 
Анастасія Макоўская (№107)
Канцэпцыя Вялікага злодзея Новае прачытанне раманаў “Злачынства і пакаранне” Фёдара Дастаеўскага і “Пошукі будучыні” Кузьмы Чорнага Ніводная нацыянальная культура не існуе ізалявана, ва ўсёй сваёй самабытнасці яна так ці інакш жыве і развіваецца ў рэчышчы сусветнай культуры, з’яўляецца яе неаддзельнай часткай. Менавіта таму для гэтай работы была абраная форма параўнання: яна дазволіць нам вывесці сваё, беларускае, на ўзровень сусветнага, выявіць асаблівасці паасобнага і прасачыць у ім рысы агульнага. Чаму гаворка пойдзе менавіта пра Кузьму Чорнага і Фёдара Дастаеўскага? На наш погляд, менавіта Кузьма Чорны быў адным з першых беларускіх пісьменнікаў, які зрабіў спробу зірнуць на агульначалавечае праз прызму нацыянальнага, а шукаць адпаведны яму сусветны кантэкст падаецца лагічным у творчасці найбольш блізкага яму – па светапоглядзе і творчым метадзе – пісьменніка, якім і з’яўляецца Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі. З чаго пачаць размову пра агульначалавечае? Бясспрэчна, з пытання, на якім будуецца ўспрыманне чалавекам сусвету: што ёсць дабром і злом у нашым жыцці і адкуль яно паходзіць, як уплывае на свет? Раманы “Злачынства і пакаранне” Ф.М. Дастаеўскага і “Пошукі будучыні” Кузьмы Чорнага і былі спробай стварэння аўтарскай канцэпцыі сусветнага зла (у Чорнага яна ўвасабляецца ў вобразе няўлоўнага Вялікага злодзея) і разгляду механізмаў яго функцыянавання. Каб лягчэй было назіраць за працэсам стварэння вобраза Вялікага злодзея ў абодвух творах, давайце паглядзім, па якой схеме гэта будзе адбывацца. Усё пачынаецца з таго, што кожны герой твора надзяляецца пэўнай ідэяй, якая знаходзіць падабенства ў ідэях адных герояў і адрозненне ў ідэях іншых. Так фарміруецца сістэма герояў: яна складаецца з груп герояў-двайнікоў і герояў-апанентаў, дзе, суадносна, ідэі аб’ядноўваюцца пад адной, больш агульнай, выяўляюць сваё паходжанне і сутыкаюцца, параўноўваюцца. У выніку гэтага параўнання вызначаецца, якая з ідэй найбольш чалавечная. Назавём праверку ідэі на чалавечнасць яе выпрабаваннем. Выпрабоўваецца і сам герой. Ці здатны ён адчуць і праявіць спагаду? Ці здольны прыслухацца да голасу сумлення і адмовіцца ад бесчалавечнай ідэі? Ці хопіць у яго сілы ўтрымацца ад спакусы вярнуцца да бесчалавечнасці, застацца верным ідэі чалавечнай? Калі герой годна вытрывае ўсе этапы выпрабавання (чалавечнасцю, сумленнем, спакусай), пацвердзіць трываласць сваёй чалавечнасці, то атрымае права на будучыню.   Сцвярджэнне і разгляд ідэі. Двайнікі У першай групе герояў-двайнікоў рамана “Злачынства і пакаранне” аб’ядноўваюцца ідэі Радзівона Раскольнікава, Аркадзя Свідрыгайлава і Пятра Лужына. Для ўсіх трох герояў мэта апраўдвае сродкі, але для кожнага з іх гэтая мэта ўяўляецца па-рознаму. Першапачаткова ідэя Раскольнікава прадугледжвала дапамогу іншым. Расколь­нікаў, як чалавек, які надзвычай востра адчувае чужы боль, імкнецца да імгненнай дапамогі. Калі яго сястры, Дуні Раскольнікавай, пагражае шлюб з падступным Пятром Лужыным, герой прагне “абавязкова штосьці зрабіць, і зараз жа, як найхутчэй, хоць сканаць, а наважыцца хаця б на нешта”. Гэтым “нечым” для героя робіцца забойства: ён гатовы забіць і Лужына, і Свідрыгайлава – усіх, хто толькі наважыцца пагражаць яго сястры. Забойства становіцца для яго дабрачыннасцю пры ўмове, што яно ўчыняецца дзеля іншых. Так нараджаецца арыфметычная тэорыя Раскольнікава – “адна смерць – і сто жыццяў замест”. Хаця Аркадзь Свідрыгайлаў і сцвярджае, што яму, “дапраўды, не адно ж толькі гвалт чыніць”, годнай мэтай для яго збольшага застаецца ўласная ўцеха. Таму і дапамога як такая часцей за ўсё накіроўваецца ім найперш на задавальненне нейкіх сваіх задум. Так, у абмен на грашовую дапамогу ён прапануе Дуні зрабіцца яго каханкай і з’ехаць з ім за мяжу. Пётр Пятровіч Лужын, у сваю чаргу, не бачыць нічога вартага ні ў чым, акрамя сябе. “Любі перадусім аднаго сябе, бо ўсё на гэтым свеце на ўласнай карысці засноўваецца”– вось ідэя, паводле якой жыве гэты герой. Дапамагаючы сабе, на думку Лужына, чалавек дапамагае ўсяму грамадству, бо стварае такім чынам “агульны дабрабыт”. Менавіта з гэтага “агульнага дабрабыту” і павінен атрымліваць карысць той, хто жыве ў нястачы, а не з “паасобных шчодрасцей”, як Лужын называе дабрачыннасць. Але трэба прыгледзецца да гэтых ідэй больш пільна: тады гэтыя прыгожыя матэматычныя схемы выявяць унутры сябе нешта большае, страшнейшае. “Адна смерць – і сто жыццяў замест”. Забі злога чалавека – і вызваліш свет ад таго зла, якое ён у гэты свет прыносіць. Але ж забойства – ненатуральная справа для чалавека, бо сумленне, прыродай закладзенае ў кожным з нас, альбо не дасць здзейсніць злачынства, альбо не дасць вытрываць асэнсавання здзейсненага. Таму, каб атрымаць магчымасць “імгненна дапамагаць”, трэба пазбавіцца сумлення, ці “пераступіць”, як называе гэта сам Раскольнікаў. Тут і ўступае ў гульню другая яго тэорыя. Паводле здольнасці не падпарадкоўвацца законам сумлення Раскольнікаў падзяляе людзей на два разрады: “істот дрыжачых” і тых, хто “права мае”. Вось, як герой фармулюе сваю тэорыю: “Першы разрад, то-бок матэрыял, агулам кажучы, людзі па натуры сваёй кансерватыўныя, прыстойныя, жывуць у падпарадкаванні і любяць падпарадкоўвацца. Па-мойму, яны абавязаны падпарадкоўвацца, бо гэта іх прызначэнне, і тут анічога ганебнага для іх няма. Другі разрад, усе пераступаюць закон… збольшага яны патрабуюць, у досыць разнастайных праявах, знішчэння існага на карысць лепшага. Але ж калі яму трэба, для сваёй мэты, пераступіць хаця б і праз труп, праз кроў, то ён унутры сябе, па сумленні, можа даць сабе дазвол пераступіць праз кроў, – гледзячы, аднак, па ідэі і па маштабах яе, – гэта заўважце”. Гаворачы пра першы разрад людзей, Раскольнікаў таксама зазначае, што калі яны зробяць спробу “пераступіць”, то ніяк не вытрымаюць свайго ўчынку і “самі сябе адлупцуюць, бо надта добрае выхаванне маюць”, то-бок занадта залежаць ад абмежаванняў сумлення, каб быць здатнымі на нешта незвычайнае. Такім чынам, забойства старой мусіла стаць першым крокам на шляху да атрымання права неабмежаваных магчымасцей рабіць “імгненнае дабро”. Менавіта таму герой і кажа сястры Дуні, што “каб дапамагаць, трэба спачатку права такое мець”. Але скрадзеныя грошы, якія Раскольнікаў меўся патраціць на гэты першы крок, ледзь не аказваюцца ў вадзе! Герой і сам гэтаму здзіўляецца, не можа цалкам сабе патлумачыць. Пазней, спавядаючыся Сонечцы і спрабуючы абгрунтаваць матывы свайго злачынства, Раскольнікаў нарэшце спасцігне прычыну такіх паводзінаў: “– А сапраўды, – сказаў ён, нібы здагадаўшыся, – гэта ж так і было! Вось як: я хацеў Напалеонам зрабіцца, таму і забіў… Мне трэба было высветліць і хутчэй высветліць, ці вош я, як усе, ці чалавек? Здолею я пераступіць ці не здолею? Істота я дрыжачая або права маю”. Ідэя героя незаўважна для яго самога муціруе, і на момант здзяйснення забойства ўнутры Раскольнікава ўжо адбываецца падмена паняццяў: тое, што мелася здзяйсняцца як подзвіг, як дабрачыннасць, робіцца дзеля атрымання ўлады, дзеля ўзвышэння сябе над іншымі пры дапамозе забойства. Ідэі двайнікоў героя таксама ўрэшце зводзяцца да ўзвышэння. Свідрыгайлаў спаталяе свае жаданні, карыстаючыся ўзроставай перавагай над маладымі дзяўчынамі, – узвышаецца над іншымі за кошт сілы. Але мацней за ўсіх прагне ўзвышэння Лужын. Вось што ён кажа пра жаніцьбу з Дуняй: “Ён атрымліваў нават болей, чым яму марылася: трапілася дзяўчына гордая, натурыстая, цнатлівая, выхаваннем і развіццём вышэйшая за яго (ён гэта адчуваў), і такое стварэнне будзе па-рабску ўдзячным яму ўсё жыццё за яго подзвіг і пабожна знішчыцца перад ім, а ён ужо будзе бязмежна і суцэльна ўладарыць”. “Па-рабску”, “знішчыцца”, “уладарыць” – які трапны выбар слоў! Усё робіцца зразумела і без тлумачэння. У рамане “Пошукі будучыні” носьбітамі ідэі ўзвышэння з’яўляюцца Густаў Шрэдэр, граф Паліводскі і Люцыян Акаловіч. Кожны герой звязвае сваю будучыню з пошукам дому. Нямецкі салдат Густаў Шрэдэр у лісце да сваіх родных узгадвае іх сямейную мару – “з арандатараў чужой зямлі зрабіцца ўласнікамі”. Граф Паліводскі, які страціў бацькоўскі дом і ўсе свае маёнткі пасля рэвалюцыі 1917, марыць вярнуцца ва Усходнюю Беларусь і “зноў зрабіцца графам і ўласнікам маёнткаў”. Люцыян Акаловіч, якому бацька “прышчапіў” ідэю пра пашырэнне Польшчы на ўсход, прагне вярнуць сям’і страчаную некалі зямлю пад Бабруйскам. Але што значыць для герояў гэты дом і якімі сродкамі яны яго шукаюць? Густаў Шрэдэр хоча стаць УЛАСнікам – атрымаць УЛАДу над зямлёй і, магчыма, людзьмі, якія на ёй жывуць, а адзіным прыдатным для гэтага сродкам ён бачыць рабаванне чужога краю. “Можа, я здолею зноў здабыць тут табе тваё, любы мой Густаў”, – піша немец сыну ў лісце. Граф Паліводскі, які ніколі сваіх зямель і не бачыў, а толькі “браў з іх чысты прыбытак”, смуткуе не столькі па страце дому як месца, на якім ён быў шчаслівы, як па колькасці дамоў, колькасці МАЁнткаў, якія пацвярджалі яго тытул і ўзвышалі над ненавіснымі мужыкамі. Люцыян Акаловіч старанна не заўважае шчасця, якое мае на роднай зямлі. Ён жадае большага, таго, што, зусім як граф Паліводскі, ніколі ў жыцці не бачыў. Разам з бацькам ён смяецца са слова Беларусь і ненавідзіць усё, што не польскае. Яго мара – узвышэнне польскай нацыі над усімі іншымі ці хаця б над той, якая жыве замест яго пад Бабруйскам. Урэшце ідэі ўсіх трох герояў-двайнікоў зводзяцца да ўзвышэння, таму зусім не выпадкова яны знойдуць пасля “адлюстраванне сваіх асабістых думак” у вучэнні фюрара. Вучэнне гэтае агучвае ў рамане галоўны двайнік Густава Шрэдэра – яго сын Густаў Шрэдэр-малодшы: “На гэтай зямлі жывуць не людзі, а казюлі з нявольніцкай псіхалогіяй. Яны створаны, каб быць слугамі. Павесь над іхнімі галавамі меч, дык яны адразу ўверуюць, што гэта не меч над імі, які кожны момант можа зарубіць іх, а што гэта вісіць найвялікшая справядлівасць усёй светабудовы, і пачнуць з удзячнасцю лізаць боты ў таго, хто павесіў над імі гэты меч. Вось хто насяляе гэтую зямлю. Так што ты, бацька, сапраўды тады дарэмна быў перад імі паддаўся парыву радасці… Ты да таго быў страціў сваю нямецкасць, што аддаў ім здабытае на вайне. Чаму? А толькі з-за таго, што заварушылася душа. Германію зробіш вялікай не душой, а жалезам”. Шрэдэры прыйшлі ўладарыць над “казюлямі з нявольніцкай псіхалогіяй” – Раскольнікаў “толькі вош забіў, бескарысную, брыдкую, шкодную”; “казюлі” Шрэдэра створаны, каб быць слугамі, каб падпарадкоўвацца – “істоты” Раскольнікава “любяць падпарадкоўвацца, бо гэта іх прызначэнне”; казюлі будуць лізаць боты таму, хто павесіў над імі меч – “істоты” “самі сябе адлупцуць” за непадпарадкаванне закону і, больш за тое, ставяць сваіх катаў “на п’едэстал і ім пакланяюцца”. Падабенства ідэй двух раманаў відавочнае. Тэарэтычныя меркаванні Раскольнікава прыводзяцца ў дзеянне менш як праз стагоддзе пасля іх стварэння. Мэта жыцця – узвышэнне за кошт сваёй сілы, а бескарысліва аддаваць і адчуваць “добрыя пачуцці” – злачынства. Зусім іншы светапогляд маюць Соня Мармеладава і Дуня Раскольнікава. Абедзве жанчыны згаджаюцца прыняць на сябе пакуты дзеля выратавання сваіх блізкіх: Соня, абцяжараная ганьбай, не раз думае пра самагубства, але адмаўляецца ад гэтага ўчынку, каб не пакінуць без падтрымкі сям’ю; Дуня гатовая пайсці замуж за агіднага ёй чалавека, Пятра Лужына, дзеля таго, каб забяспечыць добрую будучыню свайму ўлюбёнаму брату. “Яна цябе больш за сябе саму любіць”, – піша маці Радзівону пра Дуню. “Мы адно, заАДНО жывём!” – кажа Соня пра сваю сям’ю. У адрозненне ад першай ідэі рамана, тут няма месца ўласнай карысці, уласнаму ўзвышэнню, бо вышэйшая каштоўнасць для гэтых жанчын не яны самі – іх “мілыя, любімыя людзі”. Для іх аддаваць – не злачынства, а любоў. Падобныя ідэі мы назіраем у другой групе герояў “Пошукаў будучыні”. Кастусь Лукашэвіч, стары Нявада і Сымон Ракуцька, як і іх ідэйныя апаненты, звязваюць будучыню з домам. Усе яны выгнаннікі: сям’ю Лукашэвіча і Сымона Ракуцькі “выгнала ў свет” Першая сусветная вайна, стары Нявада быў вымушаны пакінуць родныя Сумлічы, каб далучыцца да салдат расійскай арміі. Як носьбіты беларускага нацыянальнага характару, героі маюць паталагічны страх дарогі і выгнанніцтва, ім абавязкова трэба за нешта зачапіцца, да чагосьці прымацавацца. Кастусь ратуецца ад беспрытульнасці, дапамагаючы Волечцы, Нявада дзівіцца з Паліводскага, бо “як жа гэта так жыць, каб чалавеку на свеце не было за што душой зачапіцца”. Але калі героі першай групы атаясамліваюць дом з маёмасцю, з узбагачэннем, з узвышэннем над іншымі, то дом і гаспадарка не маюць сэнсу для герояў другой групы без людзей, дзеля якіх яны апрацоўваюць зямлю і “даводзяць да дасканаласці сваю дамоўку”. Вяртанне дадому, пад Вілейку, губляе для Кастуся сэнс, бо родныя мясціны звязваліся ў яго ўяўленнях з нябожчыкам-бацькам. А якое трапяткое яго стаўленне да Волечкі! Чаму хлопчык так баіцца за маленькую гаспадыню, калі яна хварэе? Бо страшна страціць яе: у ёй увесь сэнс Кастусёвага існавання. Дзеля яе ён “і клён пасадзіў, і поле ад дзікай травы ратаваў”. Для Нявады “без Волечкі і без шыпшыны няма і роднай бацькаўшчыны”. Што ж Сымон Ракуцька? “Сымону Ракуцьку спачатку здавалася, што варта яму толькі зноў звіць сабе гняздо, як ён скіне цяжар свой”. Новы дом пабудаваны, а спакой у душу не вяртаецца, бо сэнс не ў тым, каб есці хлеб, а ў тым, каб есці яго разам з улюбёнымі дзецьмі, пра якіх ён думае кожную хвіліну, у клопаце пра якіх – няхай і марным, незаўважным праз адлегласць! – ён знаходзіць псіхалагічны паратунак. Паказальны для герояў і сродак дасягнення жаданай будучыні: не забраць, не “знайсці тут табе тваё”, а адбудоўваць свой дом зноў і зноў, колькі б разоў іх не выганялі з іх родных мясцін. Як Дастаеўскі надзяляе ідэяй любові жаночыя вобразы, так і Чорны абагульняе сваіх чалавечных герояў пад вобразам дзяўчынкі – маленькай Волечкі Нявады. У душы Волечкі “многа месца для чужой бяды”, у яе гаспадарскай клапатлівасці нібыта ўвасобілася ўся спагада гэтага свету. Цяпер мы ведаем, на якіх дзвюх магістральных ідэях будуюцца раманы: гэта ідэі ўзвышэння і любові. Але ж якая з іх самая чалавечная? Якім бы відавочным ні здаваўся адказ, пойдзем за самімі аўтарамі, бо для абодвух пісьменнікаў надзвычай важна, каб чалавечнасць перамагла ў роўным баі.   Выпрабаванне ідэі. Героі-апаненты Радзівон Раскольнікаў – герой двухмерны, дзве супрацьлеглыя ідэі вядуць унутры яго барацьбу. Таму выпрабаванне яго ідэі будзе адбывацца не толькі на ўзроўні яго сутыкнення з героем-апанентам – Соняй Мармеладавай, але і на ўзроўні герояў-двайнікоў. Раскольнікаў атрымае магчымасць паглядзець на варыяцыі сваёй ідэі збоку і выявіць сваё да іх стаўленне. Ідэя Раскольнікава – падзел чалавецтва, ўлада “над кожнай мізэрнай пачварай, над цэлым мурашнікам” – сутыкаецца з непахіснай ідэяй Соні пра суцэльнасць свету (дзяўчына “заадно” з сям’ёй – значыць, яны адзіныя, непадзельныя). Раскольнікава здзіўляе: як Соня здолела захаваць чысціню душы ў такіх бесчалавечных, брудных умовах? Ён адразу ж дае сабе адказ на сваё пытанне, але не асэнсоўвае яго да канца і таму лічыць Соню вар’яткай. “Ад канавы яе ўтрымлівала думка пра грэх і яны, тыя” – Соніну душу падтрымлівае любоў да блізкіх і цвёрдая сістэма каштоўнасцей, стрыжнем якой з’яўляецца Бог, які па сутнасці і ёсць сумленне, якое так перашкаджае Радзівону. Пакуты Раскольнікава вынікаюць з яго прагі вырашаць, каму жыць, а каму паміраць. Героя абцяжарвае не столькі нават сам факт забойства, колькі асэнсаванне ўсёй жорсткасці яго матываў – Раскольнікава гняце яго ўласная ідэя: “Калі б я зарэзаў адно праз тое, што галодным быў, дык я б цяпер шчаслівы быў! Ведай ты гэта!” Соня ж на прапанову Раскольнікава вырашыць, “ці Лужыну жыць ды мярзоты чыніць, ці паміраць Кацярыне Іванаўне” адказвае, што не мае на гэта права. Дакладнае размежаванне добрага і злога, чысціня сумлення, жыццё дзеля іншых – усё гэта хаця б часткова захоўвае жыццё Соні і яе блізкіх. Да таго ж яе бясконцая любоў да бліжняга выратоўвае Раскольнікава: у яго злачынстве Соня бачыць найперш трагедыю яго ўласнай душы (“Што гэта вы над сабой учынілі!” – скажа Соня, калі даведаецца, хто забойца). Раскольнікаў, які зрабіў спробу пераступіць праз кроў і сумленне дзеля ўласнага ўзвышэння, пакрысе сам вар’яцее, разбурае сябе несупыннай барацьбой супрацьлегласцей, забірае жыццё ў іншых людзей, прымушае пакутаваць сястру і маці. Выпрабаванне чалавечнасцю вытрымлівае ідэя Соні. Часткова апанентамі Раскольнікава з’яўляюцца і Лужын са Свідрыгайлавым. На ідэю Лужына “любі перадусім аднаго сябе” Раскольнікаў рэагуе вельмі дзіўным чынам: “А давядзіце да наступстваў, што вы кагадзе прапаведавалі, і атрымаецца, што людзей можна рэзаць!” Раскольнікаў адмаўляе забойства дзеля высокай мэты і супярэчыць гэтым сам сабе. Жахлівай падаецца для Раскольнікава і перспектыва жаніцьбы старога Свідрыгайлава і маленькай шаснаццацігадовай дзяўчынкі. У Свідрыгайлаве, да якога героя так містычна цягнула нейкая сіла, Раскольнікаў пераконваецца “як у самым пустым і нікчэмным злачынцы ў свеце”. Крах ідэй Лужына і Свідрыгайлава адбываецца за кошт іх сутыкнення з Дуняй Раскольнікавай. Супрацьстанне Лужына і Дуні яскрава бачна па іх стаўленні да Соні Мармеладавай: у пагардзе Лужына, што хутка робіць высновы, нічога не ведаючы пра чалавека, і ў спагадзе і мудрасці Дуні, што, нягледзячы на плёткі, не грэбуе ёй пакланіцца. Узвышэнне над іншымі сутыкаецца з перакананасцю ў роўнасці ўсіх людзей на свеце – і прайграе. Дуня выганяе Лужына і гэтым даводзіць неспалучальнасць яго ідэі з жыццём. Крах свідрыгайлаўскай ідэі звязаны са стаўленнем герояў да дапамогі. Дуня гатовая аддаць апошнія грошы брату, хаця б гэта асуджала яе на пакуты ў доме Свідрыгайлавых. Сам жа Свідрыгайлаў можа прапанаваць Дуні дапамагчы яе брату выратавацца ад Сібіры толькі пры ўмове, што яна ў адказ застанецца з ім. Ідэя бескарыслівай дапамогі перамагае ідэю ўзаемнай выгоды. Выпрабаванне чалавечнасцю вытрымлівае ідэя Дуні. Самымі першымі ў рамане Кузьмы Чорнага выпрабоўваюцца ідэі Густава Шрэдэра і Волечкі Нявады. Шрэдэр падзяляе ўсіх людзей на сваіх і чужых, ён упэўнены, што на чужой зямлі да яго не паставяцца літасціва. “Побач са смерцю стаяць каля мяне чужыя людзі”, – піша ён у хваробе свайму сыну. Волечка Нявада, збянтэжаная прысутнасцю чужых людзей у яе хаце, усё адно варыць вячэру “ўсім нам”. І адбываецца цуд! Гэтыя “так непадобныя адзін на другога людзі” на кароткі момант робяцца адзіным цэлым, аб’яднаныя адной вячэрай, адным сталом, адным кароткім словам – “нам”. Для Шрэдэра добрыя пачуцці – злачынства, для Волечкі спагада – натуральная і неаддзельная частка яе душы. Менавіта таму яна поіць свайго хворага ворага не проста з лыжкі – з лыжачкі, а з расповеду фельчара пра скрадзенае немцам золата выносіць толькі адну выснову: “Божа, што той немец перажыў, як ён мучыўся!” Ідэя Волечкі вытрымлівае выпрабаванне чалавечнасцю, і гераіня будзе ўзнагароджана за гэта жыццём: пазней, ужо пасталеўшы, яна атрымае сваю будучыню – народзіць дзіця. Ідэя графа Паліводскага выпрабоўваецца ў сутыкненні з Сымонам Ракуцькам. Галоўнай сваёй перавагай граф бачыць багацце і тытул. Сымон Ракуцька ж разумее, што ўлада страчвае сваю значнасць перад тварам смерці. Граф Паліводскі ўпэўнены, што дапамога магчымая толькі пры ўмове атрымання за яе ўзнагароды, таму і абяцае Ракуцьку золата за выратаванне. Але ж Сымон Ракуцька робіць дабро проста таму, што для яго натуральна дапамагаць іншым. Як і Волечка Нявада, ён не думаў пра тое, што ў яго доме жыў вораг: ён проста “аддаваў усё, што меў”, чалавеку, які застаўся без здароўя і прытулку. Сымон Ракуцька праяўляе спагаду і ратуе чужое жыццё, таму лёс узнагароджвае яго будучыняй: у яго нараджаюцца дзеці. Прыходзіць савецка-польская вайна, і такія ж паліводскія выганяюць Ракуцьку з яго хаты, пазбаўляюць яго гармоніі і нанова здабытай будучыні – трэцяе дзіця Сымона Ракуцькі нараджаецца мёртвым. Як бачна, ідэя Паліводскага, у адрозненне ад ідэі Ракуцькі, не праходзіць выпрабавання на чалавечнасць. Але ж сапраўдны крах ідэі Паліводскага адбудзецца напрыканцы рамана ў сутыкненні з ідэяй старога Нявады. У спробе вызваліць унучку з канцлагера Нявада прыносіць графу яго фамільнае золата, страчанае яшчэ на першай вайне. І Паліводскі, які ўсё жыццё “пражыў адзін, без сям’і і без дзяцей”, усведамляе бессэнсоўнасць шматгадовых пошукаў будучыні. У той час як Нявада радаваўся жыццю на сваім кавалачку зямлі і гадаваў сваю будучыню, унучку, Паліводскі ў сваім імкненні вярнуць дзедаўскія маёнткі жыў у выгнанніцтве на нямецкай зямлі. А фамільнае золата? Герой прагнуў вярнуць не памяць пра продкаў, а пацверджанне свайго тытула – свайго ўзвышэння над іншымі. Які сэнс цяпер ад гэтага золата, калі жыццё мінула і тытул няма каму перадаць? Жыццё Паліводскага “пражыта чорт ведае як… І нічога не ўдалося”. Люцыян Акаловіч спадзяецца знайсці сваю будучыню, “трымаючыся за абцас нямецкага бота”. Смерць і слёзы, якія абвяшчаюць пачатак вайны з немцамі, узнімаюць Акаловічаў настрой, бо ён шчыра верыць у магчымасць адраджэння Польшчы з дапамогай германскай жорсткасці. Але ж, як сказаў Акаловічаў ідэйны апанент Сымон Ракуцька,“як свет стаіць, то яшчэ не было вядома, каб на нянавісці вырасла шчасце, а радасць на чужой бядзе”. Ідэя Акаловіча не праходзіць выпрабавання і атрымлівае адпаведную “ўзнагароду”, адпаведную будучыню, падрыхтаваную для героя: забітых бацькоў, выгнанніцтва і знішчаную Радзіму. Такім чынам, ідэя любові перамагае ідэю ўзвышэння. Ці значыць гэта, што носьбіты бесчалавечных ідэй асуджаны на немінучы крах, на смерць? Было б несправядліва чакаць бязлітаснасці ад такіх вялікіх чалавекалюбцаў, як Чорны і Дастаеўскі. Наперадзе ў герояў самая адказная частка – магчымасць зразумець сваю памылку, адмовіцца ад бесчалавечнасці і атрымаць новае жыццё, перарадзіцца.   Выпрабаванне героя У выпрабаванні Раскольнікава важнае месца займае адна адметная мастацкая дэталь – кашмарныя сны. Сумленне і сон Дастаеўскі ўзгадвае ў сваіх чарнавіках у адным кантэксце: “Ці ёсць закон прыроды, якога мы не ведаем і які крычыць у нас. Сон”. Як крычыць чалавек чалавеку, перасцерагаючы пра небяспеку, так і сумленне крычыць нам, папярэджваючы пра небяспечнасць нашых дзеянняў, і сон, як люстэрка чалавечай падсвядомасці, робіцца каналам для перадачы гэтага самага крыку… Прыгожая, а галоўнае трапная канцэпцыя! Нездарма Дастаеўскі пераносіць яе ў раман: у першым кашмары, які сніць пасля забойства Раскольнікаў, герой нібы прачынаецца менавіта ад крыку. Адным з найбольш знакавых сноў Раскольнікава з’яўляецца сон пра забітую кабылку. Герой сніць жахлівае забойства жывёліны раз’юшанымі мужыкамі напярэдадні свайго ўласнага злачынства і – перараджаецца! Нарэшце герой усведамляе неспалучальнасць сваёй натуры з тэорыяй, пад якую ён так старанна сябе ламае і, самае галоўнае, адмаўляецца ад сваёй ідэі: “Божа, – маліў ён, – пакажы мне шлях мой, а я зракаюся гэтай праклятай… мары маёй!” Але выпрабаванне не скончылася: па дарозе дадому ён выпадкова даведваецца пра дакладны час, калі старая будзе дома адна. Адмовіцца ад такой зручнай магчымасці не стае сілы – герой вяртаецца да бесчалавечнай ідэі і ідзе на забойства. Выпрабавання спакусай ён не вытрымлівае, таму праверка працягваецца. Герой увесь час сутыкаецца з чужымі пакутамі – жыццё дае яму магчымасць праявіць спагаду, бескарысліва дапамагчы. І душа героя, што насамрэч востра адчувае чужы боль, увесь час спрацоўвае раней за розум: на працягу рамана Раскольнікаў аддае іншым апошнія грошы (пры першай сустрэчы з Мармеладавым, ратуючы п’яную дзяўчынку на вуліцы). Уплывае і адчуванне спагады з боку Соні: яе бязмежная, невытлумачальная нават любоў размякчае душу героя, і гэта ўрэшце прыносіць плён. Раскольнікаў не проста расказвае Соні пра тое, хто забіў Лізавету – ён просіць прабачэня. Раскольнікаў – няхай пакуль і падсвядома, на ўзроўні пачуцця – пакаяўся, адмовіўся ад сваёй ідэі, а значыць – прайшоў выпрабаванне. Вельмі падобную схему мае выпрабаванне Свідрыгайлава. Ён гэтаксама прахо­дзіць праз выпрабаванне сумленнем – пакутуе ад “крыку закона прыроды”: чаго вартыя адны прывіды яго нябожчыцы-жонкі, Марфы Пятроўны, нябожчыка-слугі, якога ён быццам бы загубіў сваёю жорсткасцю. Герой здатны на спагаду, інакш бы ён не дапамагаў дзецям Кацярыны Іванаўны. Але ж ён не вытрымлівае самага галоўнага этапу выпрабавання чалавечнасцю: ён хоча дабіцца любові сілай. На апошняй сустрэчы з Дуняй Раскольнікавай Свідрыгайлаў зноў карыстаецца сілавой перавагай, сілавым узвышэннем: гвалтоўна затрымлівае Дуню ў сваёй кватэры з намерам не выпускаць дзяўчыну да таго моманту, пакуль яна не згодзіцца. На жаль, выпрабавання герой не праходзіць. Адмаўленне ад ідэі адбудзецца занадта позна, ужо пасля краху героя, у адным з кашмарных сноў, якія герой будзе сніць напярэдадні самагубства. Гэта сон пра баламутную пяцігадовую дзяўчынку. Пётр Пятровіч Лужын аказваецца самым безнадзейным з усіх герояў. Жыццё дае яму магчымасць здзейсніць сапраўднае дабро – бескарысліва дапамагчы Соні пасля таго, як яго выгнала Дуня. Аднак тое, што спачатку выглядае як дапамога, аказваецца падступствам. Што ж да сумлення, то Лужын яго проста не мае. Герой нават не задумваецца, што робіць нешта няправільна, таму і не пакутуе ад гэтага. Прыгадаем думкі Раскольнікава пра тых, хто “права мае”: “Я, нарэшце, даўмеўся, што не толькі яго [Напалеона] не абурыла б, але нават і да галавы б яму не прыйшло, што гэта не манументальна… І нават не зразумеў бы ён зусім: а што тут абурацца? І калі б ужо не было яму іншага выйсця, дык задушыў бы [старую] так, што не даў бы і пікнуць, без усялякіх сумневаў”. Сапраўдны Напалеон, сапраўдны тыран не пакутуе ад сумлення не таму, што ён яго пераступіў, а таму, што ён яго не мае ў прынцыпе. І Лужын падыходзіць пад гэта азначэнне як найлепш. Вернемся да герояў рамана “Пошукі будучыні”. Густаў Шрэдэр-старэйшы ў самым пачатку рамана сутыкаецца з чалавечай спагадай. Клопат маленькай, але чужой дзяўчынкі так моцна ўражвае героя, што ён перараджаецца, здзяйсняе ўчынак, які цалкам супярэчыць яго ідэі – аддае нарабаваны для маёнтка скарб, золата Паліводскага. Герой адмаўляецца ад ідэі ўзвышэння, бо разумее: “Ён уладар свету, бо ўжо зноў ходзіць па зямлі і трох­дзёнае яго змрочнае ўтрапенне мінулася навек. А ўсё золата, якое ёсць на свеце, – нікчэмная драбяза і непатрэбшчына перад самім жыццём”. Але наступны этап, выпрабаванне спакусай, пацвярджае, што гэты досвед не ўкараніўся ў душы героя. Шмат у чым пад уплывам жонкі і сына Густаў Шрэдэр адмаўляецца ад знойдзенай у душы здольнасці да спагады, праклінае колішні свой душэўны парыў – і далучаецца да ідэі Гітлера. Але ж і гэты выбар не праходзіць для героя бясследна. Мы даведваемся, што нават праз два дзясяткі гадоў Шрэдэр працягвае бачыць вялікую таполю каля Сумліч у кашмарных снах. Дрэва, што змагаецца з навакольным светам за сваё ПАТОМства, сваю будучыню, нібы сімвалізуе сабой той край, насенне якога Шрэдэр стаптаў, прыйшоўшы аднойчы на яго з вайной. Відаць, закон прыроды ўсё ж такі крычыць і ў Шрэдэры, але ён сам не прыслухоўваецца да гэтага “крыку”, не робіць з яго высноў, таму і не праходзіць выпрабаваня сумленнем. Сустракае чалавечнасць і граф Паліводскі: усе мы памятаем, як Сымон Ракуцька даў яму прытулак у сваім доме падчас першай вайны. Але ж, у адрозненне ад папярэдняга героя, цудоўнае збавенне нічога не зрушвае ў душы графа. Замест радасці жыцця, яго точыць “страшная думка”: ён больш не мае золата з каменнямі. Герой не толькі не рэагуе на спагаду, якую праявілі да яго, ён не праяўляе яе і сам. Замест таго, каб падзякаваць свайму збавіцелю хаця б шчырым словам, ён абражае яго і крадзе яго адзіную дапамогу ў гаспадарцы – худзенькую кабылку. Выпрабаванне не пройдзенае. Нездарма Сымон Ракуцька кажа графу, што ён горнецца да таго, каб мець “толькі маёнткі, а не душу”. Сімвалічны характар у выпрабаванні Люцыяна Акаловіча носіць яго з’яўленне ў творы. Суддзёй герою выступае Нявада. Стары падсвядома звязвае тых, хто крадзе будучыню ў таполі, з Вялікім злодзеем, які ўкраў у яго маленства дачкі. З чым перадусім прыходзіць Акаловіч у твор? Са “здаравенным абцасам”, які стаптаў маленькае дрэўца. Прадчуванне не падводзіць Няваду: Акаловіч напраўду аказваецца Вялікім злодзеем, а значыць і не праходзіць выпрабавання. Люцыяна Акаловіча таксама не абмінае магчымасць паспытаць чалавечай спагады. Шчырая размова з Ракуцькамі ў лесе, іх чалавечнасць і добрыя словы выклікаюць у героя пачуццё ўдзячнасці. І вось ужо герой зусім блізка падышоў да свайго перараджэння: “Мне сёння лягчэй. І на душы лягчэй, калі я скінуў з яе камень гаворкаю з вамі”, – скажа Акаловіч Ракуцькам. Але за гэтую палёгку герой адкажа ўкрадзеным у збавіцеляў хлебам і ўцёкамі без якога-кольвек слова ўдзячнасці. Да таго ж Люцыян Акаловіч не здатны ўсвядоміць сваю памылку. Уласную віну за выгнанніцтва ён перакладае на Паліводскага, што прыводзіць яго да чарговага злачынства – забойства чалавека. Выпрабаванняў ён не праходзіць і права на далейшае існаванне не атрымлівае. Выпрабаванне чакае і герояў-носьбітаў чалавечных ідэй. Жыццё ставіць іх у такое становішча, дзе выбар учынку, які супярэчыць іх перакананням, можа быць апраўданым. Раскольнікаў правакуе Соню жорсткімі песімістычнымі пытаннямі – “Кацярына Іванаўна вас ледзь не біла?”, “А што як вас у шпіталь звязуць?”, “Дык можа і Бога зусім няма?”, – імкнецца паўздзейнічаць на яе крыўду, распаліць і ў ёй гэты індывідуалісцкі бунт. Але Сонечка застаецца непахіснай, яна хутчэй саму сябе абвінаваціць у жорсткасці, чым Кацярыну Іванаўну. Выпрабаваннем Дунечкі становіцца яе спроба забіць Свідрыгалава. Гераіня стаіць перад чалавекам, які прынёс ёй безліч абраз, пакут, прыніжэння, страхаў, і ведае, што можа зараз лёгка і дакладна яго забіць. Чаму б не? Яна мае на гэта права: так яна пазбавіла б свет не проста ад свайго крыўдзіцеля – ад страшнага гвалтаўніка! Але Дуня не страляе апошні раз. І гэтым яна праходзіць выпрабаванне адразу і спакусай, і сумленнем. Бо што ж яшчэ, як не сумленне, як не яго цвёрды стрыжань, утрымала яе ад здзяйснення недазвольнага? Падобным чынам правяраецца і Сымон Ракуцька. Гэтаксама, як і Дуня, ён глядзіць у вочы свайму крыўдзіцелю, таму самаму Вялікаму злодзею, які ўкраў у яго маленства яго дзяцей. Гэта ж ён, гэты самы Ракуцька, які прагнуў знайсці і “абезгаловіць” Вялікага злодзея, трымае цяпер у руках рэвальвер! Але, замест кулі, Ракуцька частуе Люцыяна Акаловіча хлебам. Зноў, як і дваццаць гадоў таму ў адной хаце з Паліводскім, ён бачыць у чалавеку найперш чалавека, разгубленага і мізэрнага, які прагне спагады. Сям’я Нявады – Волечка, Кастусь, яе сябра і муж, і сам стары Нявада – выпрабоўваюцца золатам графа Паліводскага, якое пакінуў ім калісьці як падзяку за чалавечнасць Густаў Шрэдэр. Зноў жа, яны не ўкралі гэтае золата, а атрымалі ў падарунак, чаму б не скарыстацца, не купіць на яго хаця б новага каня? Вольчын конь зрабіўся ўжо зусім стары, нямоглы, а ў гаспадарцы як без каня? Але золата працягвае ляжаць у куфры, усімі забытае і нікому непатрэбнае. Бо ў пуні спявае певень, і “колер і пах свежага абчэсанага хваёвага бервеньчука казаў душы больш, чым тое золата ў куфарным прыскрынку, страчанае невядомым і таемным графам Паліводскім і набытае і таксама страчанае Густавам Шрэдэрам”. Што ж мы бачым? Героі-носьбіты чалавечных ідэй годна вытрымалі выпрабаванні, давялі сваё права на існаванне. Аднак носьбіты ідэй бесчалавечных (канешне, за выключэннем Радзівона Раскольнікава) не скарысталіся магчымасцю выправіць сваю памылку і асудзілі сябе на знішчэнне. Ці можна атаясамліваць гэтае знішчэнне адно са смерцю героя? На нашу думку, страшнейшым пакараннем для герояў будзе страціць гармонію і магчымасць быць любімымі. Паглядзім, як гэта паказана ў творах.   Крах героя Самай першай крах героя абвяшчае страта гармоніі. У абодвух творах яна звязваецца з матывам цеснаты. Раскольнікаў жыве ў цесным, падобным да труны пакоі, у горадзе, на вуліцах якога “як у пакоях без фортак”, і да таго ж пакутуе ад прадчування “вечнасці на аршыне прасторы”. Свідрыгайлаў, які ўяўляе сабе вечнасць як пакой з павукамі, ноч перад смерцю праводзіць у цесным задушлівым пакоі з нізкай столлю і пацукамі. Шрэдэр і Гертруда, выгнаныя з прыдбанага на чужой зямлі маёнтка, з горыччу адчуваюць, што “шырокі свет, з сонцам, з ветрам, з пахам дажджоў і зіхаценнем дзён стаў для іх цесным склепам”. Люцыян Акаловіч скардзіцца, што яму “ўвесь свет цесны”, а пасля з крыўдай пытаецца ў Паліводскага: “Хто мяне адарваў ад таго месца, дзе мне прасторна было?” Сваёй бесчалавечнасцю героі асудзілі сябе на адвечнае выгнанне, на адзіноту сярод людзей, на цеснату ў шырокім свеце. Відаць, менавіта гэта – страх вечнай адзіноты – і штурхае герояў да людзей. Расчараваўшыся ў ідэі ці пераканаўшыся ў яе непрадуктыўнасці, героі страчваюць сувязь з жыццём, і адзіным, што яшчэ можа затрымаць іх на зямлі, застаецца любоў. Права на спагаду, магчымасць атрымання яе і вызначаюць, ці ёсць у герояў будучыня. Таму спагада раптам набывае для іх такое сакральнае значэнне. Калі Шрэдэр другі раз вяртаецца ў Сумлічы, яму хочацца цалаваць гэтых дзяўчынак, якіх ён бачыць на вуліцах вёскі. Люцыян Акаловіч, нягледзячы на страх, радуецца размове з незнаёмым салдатам у лесе (“Божа! – думае ён. – Чалавечае слова! Упершыню за ўвесь гэты страшны час!”) і марыць дацягнуцца дадому, да Клецка, у спадзяванні знайсці там каго-небудзь знаёмага, блізкага. Нават граф Паліводскі, і той “прасвятлеў тварам”, калі да яго прыйшоў Люцыян Акаловіч. Упершыню за ўвесь раман ён звязвае добрыя пачуцці не з золатам, а з чалавекам. “Ваш бацька быў самым блізкім мне чалавекам з усіх”, – кажа ён Люцыяну Акаловічу. Па незвычайнасці, нехарактэрнасці сваёй для героя гэтыя словы можна было б паставіць на адзін узровень з перараджэннем Шрэдэра – калі б Паліводскі вымавіў іх раней, калі яму быў дадзены шанец праявіць спагаду і ўдзячнасць. Героям так важна атрымаць права на спачуванне, што ў некаторых з іх узнікае нават момант пэўнага самаапраўдання. Люцыян Акаловіч сутарагава паўтарае “Я забіў Паліводскага”, калі салдат рыхтуецца стрэліць у яго, у доме Кастуся Лукашэвіча Шрэдэр, замест таго каб прыкінуцца чэхам і захаваць сабе жыццё, узгадвае колішні свой душэўны парыў, калі ён пакінуў у гэтым самым доме золата: “Я некалі падараваў быў вам золата. Гадзіннікі, пярсцёнкі, крыж. У тую вайну я быў хворы і палонны… Яно пайшло гэтаму дому на карысць?” Гэтым пытаннем немец быццам бы вымаўляе тое, што раней так строга забараняў сабе казаць: “Хоць ты і не немец, я не буду цябе ненавідзець. Пашкадуй мяне”. Але ж і ён, і Акаловіч, і Паліводскі даўно страцілі сваю магчымасць давесці сваю чалавечнасць. Яны не маюць больш права на спагаду – яны не маюць будучыні. Таму Паліводскі памірае ад нажа Акаловіча, якога ў сваю чаргу забівае ў лесе незнаёмы салдат. Шрэдэр, вярнуўшыся ў хату, дзе калісьці яму далі прытулак, больш не можа патрабаваць ад яе жыхароў спагады: ён не мае на яе права, бо прыйшоў сюды зноў, з сілаю і ўзвышэннем. Кастусь Лукашэвіч забівае Густава Шрэдэра. У падобным становішчы знаходзіцца і Аркадзь Свідрыгайлаў. Ён нездарма прыязджае за Дуняй у Пецярбург: сустрэча з ёю павінна вырашыць, ці адбудзецца той “некаторы ваяж”, пад якім герой мае на ўвазе самагубства. Падчас гэтай сустрэчы ён павінен даведацца: ці захаваў ён яшчэ права на чалавечую любоў? Але тут недакладнасць: хутчэй не даведацца, а ўзяць сілай. Свідрыгайлаў упэўнены, што інакш як сілай ён свой паратунак не здабудзе, і гэта яго і губіць: пасля ўсяго таго страху і прыніжэння, якое Дуня выносіць ад Свідрыгайлава, яна не можа палюбіць яго. Свідрыгайлаў губляе сваю будучыню і забівае сябе. Адзіным героем, вартым права быць любімым, застаецца Радзівон Расколь­нікаў. Не толькі з той прычыны, што ён праходзіць усе выпрабаванні. У той час як Свідрыгайлаў ледзь не патрабуе спагады з боку Дуні, Раскольнікаў проста просіць пра яе. Просіць, як разгубленае, кінутае ўсімі дзіця: “То не пакінеш мяне, Соня? У астрог да мяне хадзіць будзеш?” І атрымлівае на гэта не толькі станоўчы адказ – Соня сапраўды не зракаецца Раскольнікава ні на волі, ні ў Сібіры. Герой невыпадкова адчувае, што Соня – “уся надзея яго, увесь зыход”. Апошняе яго пакаянне, самае поўнае, самае праўдзівае і лагічна завершанае адбудзецца ледзь не на фізічным узроўні – праз дотык да Сонінай далоні.   Канцэпцыя Вялікага злодзея Такім чынам, выйсцем крыніц усіх вялікіх зладзеяў абодва пісьменнікі бачаць ва ўзвышэнні чалавека над чалавекам. Гэтая ідэя не сцвярджае жыццё, не стварае будучыні – яна толькі парушае гарманічнасць свету. Праз Вялікага злодзея бела­рус асуджаны на вечнае выгнанніцтва, праз яго заўчасна сталеюць дзеці, праз яго, нарэшце, нараджаецца арыфметычная тэорыя, а Кастусь Лукашэвіч, які нават лаяцца не ўмее, вымушаны ўзяць зброю і сам зрабіцца ліхадзеем – забіваць людзей, якія забіваюць яго дзіця. Сімвалічным з’яўляецца яблык у канцы твора: ён быццам нагадвае пра даўняе выгнанне першых людзей з райскага саду, пра першае ў свеце пазбаўленне гармоніі. Вялікі злодзей не толькі крадзе гармонію ў іншых – ён пазбаўляе гэтай гармоніі і самога сябе. Успомнім пра Раскольнікава: колькі прыкрасці да ўсяго наўкольнага! “Яму брыдкімі былі сустрэчныя”, яго не радавала гарадская зеляніна, ён не мог нават адчуваць любові да маці і сястры. Свідрыгайлава цісне смутак, да Паліводскага “прысохла чаканне”, Акаловіч не можа напоўніцу адчуць любоў да сваіх родных мясцін, бо лічыць іх несапраўднымі… А ў гэты час: “Снег, галасны певень, пах сена з пуні, крык зімовай птушкі, счарнелы ад прымаразкаў лісток з саду на ветры, ясны захад сонца, пах свежага хлеба ў хаце, вымалачаны колас, узняты ветрам бязлісты куст бэзу, зорнасць марознай ночы, бесперапынная плынь часу – дзень за днём, дзень за днём, – і пайшло яно, з вялікай радасцю аб тым малым, што толькі і патрэбна чалавеку”. Пісьменнікі не аддаюць перавагі нейкай адной ідэі. Як ідэя чалавечная, так і ідэя бесчалавечная атрымліваюць права заявіць пра сябе і паспрабаваць ажыццявіцца. У роўных ступенях ідэі і выпрабоўваюцца: выпрабаванне спакусай не абмінае носьбітаў чалавечнай ідэі. Чалавечнасць перамагае ў роўным баі: Дастаеўскі паказвае нам, што хтосьці да канца трымаецца бесчалавечнасці і скончвае “ад’ездам у Амерыку”, а хтосьці, няхай і шляхам доўгіх пакут і выпрабаванняў, з цеснай каморкі пад дахам вырываецца на паветра, на шырокую прастору некранутай прыроды, бо яго “ўваскрасіла любоў, адно сэрца змяшчала бясконцыя крыніцы жыцця для сэрца другога”. Чорны ж даводзіць нам, што чалавеку вельмі мала патрэбна для шчасця. Што чалавек сапраўды не вытрымае быць зверам і ў рэшце рэшт звернецца да бліжняга па спагаду і любоў. “Не туманныя прывіды, а выразная ява: гром і маланка, навальніца разрывае зямлю і, здаецца, крышыць на ёй усё. І ўсё ахоплена страшным сваім утрапеннем. Пад громам і агнём, пасярод дарогі, постаць худзенькага хлопчыка”. Увасобленая ў цела, хіба не так выглядала б душа Люцыяна Акаловіча? Радзівона Раскольнікава? У якую будучыню павесці гэтага хлопчыка, належыць вырашаць кожнаму з нас.
 
Аляксандар Лукашук (№107)
Маскарад Апавяданне – Але ён жа прыляцеў да цябе на прэм’еру, праз паўсвета, на адзін дзень, – сказала жонка. Хоць электрацягнікі рухаліся бясшумна, тлум у гэтым мадэрнісцкім шматпавярховым вакзале стаяў, як да эпохі мадэрну, і ён рабіў намаганні, каб пачуць голас у тэлефоне. Прэм’ера яго апошняга фільма адбывалася ў Венецыі, ён любіў гэты горад і ўзрадаваўся, што можа раздзяліць сваё свята з тымі, каго любіў сам. Бацька Венецыю так і не пабачыў, а маці тады прывезла яго малодшая сястра, і ён хадзіў сустракаць іх на прыстань. Вецер ледзь не перакуліў высокую валізку, ірвануў крысо футры і ён падхапіў і пацалаваў маці, агаломшаную падарожжам, гайданкай, каляровым іншамоўем, не па-лютаўску яркім сонцам. Праз два месяцы яна сустрэне яго ў бальнічнай палаце такой самай шчаслівай усмешкай, як на канале Грандэ, толькі нічога не зможа сказаць: мова ўжо не вернецца пасля інсульту, маці проста падарыць ім з сястрой яшчэ месяц на развітанне. Дактары ўхіляліся ад прагнозаў, ліхаманкавыя пошукі лепшых лекаў, умоваў, дагляду аказаліся проста спробай запоўніць разрыў, які рос кожны дзень, аж пакуль маці не адпусціла іх усіх. Гэта было пяць гадоў таму, а цяпер ён сам апынуўся ў бальнічным ложку, адзін у чужым горадзе, у іншай краіне. Аперацыя лічылася нескладанай, такія там рабілі руцінна, праз пару дзён выпісвалі, і ён паехаў адзін, без жонкі, але нешта не заладзілася, і давялося застацца ў шпіталі даўжэй. Палата была на аднаго, пасля наркозу і лекаў было млосна, але ноч ён неяк ператрываў, а раніцай нават не адмовіўся ад сняданка. Доўга спрабаваў адной рукой разгарнуць фольгу і намазаць масла на хлеб, што, на яго шчырае здзіўленне, аказалася невыканальнай задачай – вось жа, што прасцей, а не даць рады. Адкусіў проста з тонкага брусочка, але смаку не адчуў. Толькі аднарукія ведаюць, што такое адзінота, паспрабаваў ён выціснуць жарт, але той быў як масла і не надта выціскаўся. Нельга сказаць, каб ён быў адзін – жонка тэлефанавала, сябры пісалі, ды і горад быў не зусім чужы – тут цяпер жыў і працаваў яго сын. – Ён табе будзе званіць, хоча прыйсці на вакзал правесці, – сказала жонка. – Не трэба, – сказаў ён. – Чаму? – спытала яна. Ён любіў сына і ганарыўся ягонымі поспехамі, яму падабаўся ягоны лад жыцця, сяброўкі, якія мяняліся, але заставаліся ў сябрах, сябры, якіх было не шмат, але яны не мяняліся. Яны гаварылі часам паўсловамі, спасылаючыся на агульных знаёмых, досвед, фільмы, лёгка кпілі адно з аднаго. У кожнай сям’і ёсць свая мова. Ён не прасіў адмыслова, каб сын сустрэў на вакзале ці прыйшоў у шпіталь – пра такое не просяць. Першы дзень ён час ад часу выглядваў у вакно, спадзеючыся пабачыць знаёмую фігуру ў бальнічным двары, але сын не прыйшоў і на другі дзень. Пасля аперацыі напісаў, спытаўся, як справы, але зноў не прыйшоў. Патрэбы вялікай быццам не было, догляд быў дастатковы. Лепшы, чым у шпіталі, дзе некалі даўно паміраў ягоны бацька. Я ўжо старэйшы за свайго бацьку, падумаў ён. Тады бацька прыехаў у яго горад на аперацыю, і ён не памятаў цяпер – адзін? Сустракаў на вакзале? Спыняўся той у іх дома, як звычайна, каб пацешыцца з адзіным унукам? Верагодна, так, ён не памятаў. Памятаў, як штодня хадзіў у адведкі, прыносіў булён, гарачую ежу, часам з дому, часам, калі спяшаўся, браў у рэстаране. Памятаў размовы пра дэфіцытныя лекі, пра заходнюю медыцыну, потым пра ўсходнюю, пра плаўнікі акулаў, якія раптам абвесцілі панацэяй, пра нейкіх надзвычайных народных лекараў. Рак тады ўспрымаўся як латарэя – і як канчатковы прысуд адначасна. Так і было, пасля аперацыі метастазы не спыніліся, але трохі палепшала. Ці праводзіў ён тады бацьку дадому, ці саджаў у цягнік, ці дапамагаў – не памятаў. Відаць, так, бо як іначай. Таму і не памятаеш, што само сабой. Цяпер аказвалася, што само сабой бывае розным. – Чаму не можаш, – спытала жонка і нагадала пра Венецыю, пра той сынаў прылёт з Сан-Францыска на адзін дзень, назаўтра ён мусіў вяртацца, 30 гадзінаў у небе за два дні. Кароткае і яркае, як знічка, з’яўленне ўнука тады надта ўсцешыла маці, узрадавала яго і ўразіла сяброў. Але і сябры прыляцелі, падумаў ён, таксама з розных краінаў, ад сваіх клопатаў, з перасадкамі, і маці спачатку адмаўлялася, спасылася на гады, на здароўе, але потым паддалася ўгаворам і ўсё ж прыляцела разам з сястрой. Фільм ёй спадабаўся, ёй увогуле падабалася ўсё, што ён рабіў, але яго больш узрадавала, як маці цешылася з Венецыі, з карнавалу, з выкшталцоных касцюмаў камедыі дэль артэ, і сама надзела маску. Ён паспрабаваў прыгадаць яе ў жаночай масцы “Няга”, з пазалочанымі абрысамі і залатым пяром, але не змог – у памяці паўставала толькі шчымлівая ўсмешка на бальнічным ложку. У апошні венецыянскі дзень яны з ёй доўга стаялі на пляцы Сан-Марка, чакалі, пакуль са стометровай званарні не праляціць па небе анёл у барочным строі і карнавал не выбухне музыкай, апладысментамі, воклічамі, шамапанскім, смехам, бясконцымі сэлфі – народу было не прабіцца. – Не хачу, – сказаў ён жонцы ў тэлефон, адчуваючы, як пераціскае горла і вочы наліваюцца вільгаццю. – Не магу. Вакзал нагадвае карнавал, падумаў ён, толькі без масак. Дакладней, іх усяго дзве – маска сустрэчы і маска развітання, пачатку падарожжа і канца. Разавыя і ўзаемазамяняльныя. Медсястра дала на развітанне таблетак ад болю, магчыма, яны так дзейнічалі. Ці, наадварот, не дзейнічалі. Магчыма, гэта была трэцяя маска – чакання. У Венецыі ёй адпавядала маска нямка – “Марэта”, яе трымаюць сціснуўшы зубамі, моўчкі. Бацька паміраў цяжка – звычайныя таблеткі ўжо не бралі, а морфій не калолі, бо будзе прывыканне. Ён пачаў думаць пра гэтую бязглуздзіцу – якое, далібог, прывыканне, дайце чалавеку годна адыйсці, навошта было катаваць. Гэта гучала цяпер як папрок маці, якая апошнія месяцы даглядала яго дома, – а дзе ён быў тады сам? Вядома, ён памятаў, дзе быў сам – у іншым горадзе, за пяць гадзін цягніком. Званіў, прыязджаў, але жыў перш за ўсё сваёй працай, сваімі поспехамі і цяжкасцямі. Твар у бацькі святлеў, калі ён заходзіў у пакой. Бацька ўжо не ўставаў і ўсміхаўся шчасліва і безабаронна, і ён зараз падумаў – я ж мог бы прыязджаць кожныя выхадныя. Мог узяць адпачынак. Даць палёгку маці. Сядзець ля ложка, расказваць, слухаць, задаваць пытанні, якія ніколі не задаваў. Але, верагодна, ён тады блытаў пытанні з адказамі, бо не ведаў, што відавочныя рэчы якраз і ёсць самыя няясныя, што блізкасць і празрыс­тасць – заўсёды маска, класічная “Баўта”, якая дазваляе гаварыць, піць, смяяцца, рабіць амаль усё, быццам яе няма. Але хто насамрэч хаваецца за выбеленым забралам, не ўгадаць. Ён баяўся цяпер, што заплача, а сын ніколі не бачыў ягоных слёз, што ж пачынаць. Што ж пачынаць, калі можна пераседзець апошнюю гадзіну да цягніка аднаму на лаўцы пад велізарным шкляным купалам, слухаючы абвесткі, сочачы за галубамі, што ж пачынаць. Ён рэзка падняўся, і пара мінакоў паскорыла хаду, пабачыўшы яго перакошаны твар. Павярнуў у супрацьлеглы бок і пайшоў уздоўж анфілады буцікаў, кавярняў, газетных стэндаў, якія расплываліся ў вільготным тумане. Аперацыя была неабавязковай. Можна было і не рабіць. Колькі належыць, столькі і пражывеш – апошнюю фразу ён часта чуў, і яе напышлівая банальнасць заўсёды раздражняла, была ў ёй нейкая штучная пакора. Ён не верыў у перадвызначанасць, лёс і іншыя апраўданні, бо не меў у іх патрэбы. Што можаш – рабі, проста не ўсё можаш. А калі б мог усё? Аднак у бога гуляць нават у думках было нецікава. Але й праўда, можна было і не рабіць, не ехаць, не чакаць, не сядзець цяпер тут на вакзале. Ён адчуў, што заблытаўся. – Што значыць, “не магу”, – голас жонкі ў трубцы гучаў роспачна. – Адкажы, ён хоча прыехаць. – Не магу гаварыць, – сказаў ён. – Пазваню з дарогі. У японскім рэстаранчыку замовіў сашымі і сакэ. Ну, дапусцім, пражыве ён на пяць год больш – і што? Здыме яшчэ адзін фільм? Атрымае яшчэ адну прэмію, паплавае яшчэ ў адным моры?.. Атэісты прымаюць адсутнасць адказу за адказ, ім лёгка на гэтым свеце. Ці сам ён вернік, ці не – у яго не было яснасці, не было, відаць, патрэбы. І сёння яна не з’явіцца. Ён паціху сёрбаў гарачае сакэ і глядзеў перад сабой. “І што?” – галоўнае пытанне. Галоўнае, як дзірка ад абаранка, абаранак з’ясі, а дзірка застанецца, як казаў адзін паэт. Не застанецца, дарэчы. Апошнюю фразу ён, відаць, сказаў уголас, бо падыйшла афіцыянтка і спытала, што яшчэ – ён папрасіў рахунак. Ён падняўся, забыўшыся пра павязку, і левы бок зноў працяло як токам. Само сабой – гэта заўсёды толькі для аднаго. Людзі часта проста не ведаюць мовы, на якой размаўляюць, нават у сям’і. Для мужа мовай кахання можа быць букет, а для жонкі – дапамога ў доме, маці чакае адказу, бацька пытання, некаму трэба, каб усё казалі, некага важней патрымаць за руку: I wanna hold your hand, як спявалі “Бітлз”. Калі сын быў малы, зімовымі раніцамі жонка нацягвала яму калготкі пад коўдрай, робячы пераход з утульнай цеплыні сну ў алавяны свет дзённага холаду амаль незаўважным. All you need is love, love is all you need. Ён злавіў сябе на думцы, што не ведае, ці любіць сын “Бітлз”. Калі пачалося ахалоджанне? Ён пачаў узгадваць спрэчкі, няспраўджаныя абяцанні, неабавязковасць, нежаданне сына выканаць самыя, здавалася б, слушныя просьбы, што спачатку раздражняла, потым злавала і крыўдзіла. А пакрыўджаны чалавек не ведае нічога, апроч сваёй крыўды. І не заўважае, як крыўдзіць іншых. А крыўдзяць перш за ўсё тых, хто бліжэй. І сам ён не выключэнне, зусім не. Ён паспрабаваў прымусіць сябе згадаць несамавітыя, вартыя папроку ўчынкі, засяроджанасць на сваіх жаданнях і страхах, няўвагу да блізкіх – але згадкі гэтыя не надта дапамагалі, баланс не аднаўляўся. У любові не бывае балансу. У любові ўвогуле не бывае прычынаў, толькі наступствы. Ён зайшоў у невялікую краму і стаў перабіраць бурштынавыя пацеркі, гладкія, поўныя цёплага мядовага святла – але пацеркі аказаліся пластыкавыя. Імітацыя была прыгажэйшай за арыгінал. Хоць, магчыма, для дызайнера, які іх стварыў, яны і ёсць арыгіналам, як любое рамяство становіцца арыгінальным, калі дасягае ўзроўню мастацтва. Тэлефон торкнуўся ў кішэні – ён адключыў гук, але забыўся пра вібрацыю, і ніякавата чакаў, пакуль скончыцца нечы званок. Ні з кім не хацелася гаварыць. Крыўда – вось класічная маска, падумаў ён і сам сабе ўсміхнуўся: гэта, бадай, горш нават за Medico della Peste, самае страхавітае з венецыянскіх абліччаў, маску чумнага лекара з доўгай крывой дзюбай, набітай сушанымі зёлкамі, якія ратуюць ад заразы. Хоць, калі падумаць, гэта ж самая адкрытая і жыццесцвярджальная маска. Ён узгадаў свайго хірурга ў аперацыйным пакоі – стомленыя вочы над бледна-блакітным пялёсткам, кароткія каманды, зладжаныя рухі, свой перасохлы раптам рот і млоснае чаканне, калі ж нарэшце ўсё скончыцца. Усё мінецца, крыўда застанецца. Але не ўсякая крыўда, а нябачная, якая запаўняе і разубурае ўсю істоту знутры, крыўда няспраўджанага чакання. Чакаюць павагу, прызнанне як нешта належнае, паводле нараджэння ці паводле даробку, паводле справаў ці паводле намераў. Хісткі грунт – але іншага няма, калі ты не манах ці не маньяк. І ёсць толькі адзін спосаб чужую маску зняць – зняць сваю. Але і гэта не гарантуе ўзаемнасці, узаемнасць не бяруць, яна даецца. Абвесцілі пасадку. Гэта быў апошні ў гэты дзень цягнік, і ён з палёгкай пабачыў, што яго месца з супрацьлеглага ад перона акна, значыць, яго не відаць, і ён нікога не будзе бачыць. Адной рукой закінуў дарожную сумку на багажную паліцу над галавой, стаў шукаць таблеткі, якія далі ў шпіталі, узгадаў, што яны ў сумцы, але даставаць не палез, і сеў. Адлегласць з дзецьмі расце не толькі праз крыўды. Даросламу трэба свая прастора, свае стасункі са свабодай, з іншымі людзьмі, з жыццём і смерцю. Калі цягнік мякка крануўся, ён не вытрымаў і паглядзеў праз праход у вакно. На пероне нікога не было. Пустата – вось самая загадкавая маска, думаў ён, пакуль цягнік набіраў хуткасць праз цемру тунэля, і памыляўся і не памыляўся адначасна. Да пошасці, якая замкне межы, адменіць усе сустрэчы і закрые ўсе тлумачэнні адной маскай, заставалася ўсяго нічога. Яна ўжо была тут. Ён яшчэ не ведаў, што яна была тут заўсёды, але здагадаваўся.    
 
Андрэй Федарэнка. Цверазілаўка
ЦВЕРАЗІЛАЎКА Апавяданне Сашку выпала «ў ноч». У яго была такая праца – па зменах, вось яму і надышла чарга заступаць у начную змену. Выходзячы з інтэрната, на будзённыя, праз пазяханне словы вахцёркі: «На службу?» – ён так і адказаў: – У ноч сёння. I ў перапоўненым тралейбусе, дзе пашэнціла сесці і дзе ён лавіў на сабе касыя позіркі (асабліва гэтая, тоўстая, з сеткамі ў абедзвюх руках, зырыць), ён так і думаў пра сябе: вось чалавек едзе на працу, «у ноч», – а яны? Куды, адкуль яны едуць? Можа, з базару, ці на базар. Ну і пастаяць, пераб’юцца – не сорак першы, як маёр Паўлавіч кажа. Магчыма, позіркі гэтыя і не ад таго, што ён, Сашок, малады і здаровы, сядзіць, а ад таго, што форма на ім. Тады тым больш пераб’юцца. За год службы Сашок ужо звыкся адчуваць сябе не такім, як усе, звыкся да гэтых паглядаў, звыкся, што калі ён блізка, людзі нават размаўляць пачынаюць цішэй. На ім форма, яна дае ўладу, уладзе зайздросцяць і не любяць таго, хто ёю карыстаецца – вось і ўся «мудзісьціка», як любіць казаць той жа Паўлавіч. Ён спакойна даехаў да праспекта, паправіў фуражку і выйшаў. Было яшчэ светла. На прыпынку, каля газетнага кіёска купкамі стаялі людзі, штосьці ажыўлена абмяркоўвалі. Непадалёку прыткнуўся да самага тратуара міліцэйскі «ўазік». Па тратуары вецер варушыў абрыўкі нейкіх плакатаў. Сашок раптам убачыў у адной з купак знаёмага, толькі ў цывільным. Падышоў: – Прывітанне; што тут рабілася? Знаёмы неахвотна, азіраючыся на людзей, падаў яму руку. Людзі прыціхлі. – Давай адыдзем. Адышлі за кіёск, закурылі. – Што рабілася? Тое, што й заўсёды. Паштурхаліся трохі. Амон здорава памог. Пад’ехалі, дзверцы насцеж, накідалі ў машыны, што дроў, – усіх падрад. – Многа накідалі? – спытаў Сашок, стараючыся адфутболіць шматок плаката, які вецер упарта ляпіў яму на чаравік. – Парадачна. I адкуль яны толькі бяруцца? Як вясна, так і выпаўзаюць, бы мухі, з усіх шчылінаў. I як ні ганяеш, як ні таўчэш – усё адно не баяцца! – Абарзелі, – сказаў Сашок. – Рабіць не хочуць, вось і цягаюцца, глоткі дзяруць. – А ты на работу? – спытаў знаёмы. – У ноч сёння. А ты? – Я ўсё, адбарабаніў. Аўтобуса чакаю, дамоў еду. I, развітаўшыся, разышліся два чалавекі: адзін з працы, другі – на працу. А працаваць, ды яшчэ ў начную змену, не дужа ахвота. Хоць і вецер, і халаднавата, а ўсё адно вясна, сакавік, а Сашку ўсяго дваццаць адзін год. Вясною не толькі мітынгоўшчыкі, бы мухі, з усіх шчылінаў выпаўзаюць, а і дзеўкі з нагамі. Гэта Паўлавічу добра, на пенсію скора, усё пофік, толькі б паддаць дзе-небудзь. Ці Будку? – тое ж самае, ні дзеўкі не трэба, ні вясна, абы кір быў. I як ім не абрыдне, такое кожны дзень бачачы. Хоць правільна, што Будку – нічога не свеціць, сорак гадоў, а ўсё ў старшынах, сто разоў адпраўлялі на курсы, каб падвучыць, і ўсё без толку, так і памрэ з адной паласою на пагонах. Сашок прабраўся між машынаў, што ў любы час сутак ляпіліся ў дворыку перад «даішняю», завярнуў за вугал гэтага ж будынка, выцер ногі аб край шчарбатага цаглянага ганка. Перад тым, як зайсці, глянуў паверх фіранак у закратаванае вакно. Паўлавіч, згорбіўшыся, сядзеў за сталом; збоку, на лаве – Будка. – Бурэеш, сяржант, – паказаў Сашку гадзіннік Будка, здаровы, з квадратным тулавам дзяцюк, на якім, калі ён паварочваўся, здавалася, трашчыць па ўсіх швах і восьвось лопне форма. Ён сядзеў на лаве і еў яблык. – Дабірацца далёка... – Усё нармальна, – Паўлавіч, відаць, даўно чакаў яго, нават з твару пасвятлеў. Падхапіўся зза стала: – Так, Сашок, на ключы, пабудзеш адзін трохі... Даішнікі гуляюць сёння, нас запрасілі – такое дзела, што трэба адскочыць, прыняць па сотцы, пакуль ціха... Калі што, бабцы скажаш, яна збегае пазаве. Мы па-быстраму. Ага, «па-быстраму». Сашок, хмурачыся, узяў звязку ключоў. – Былі кліенты? – У чацвёртай камеры каля дзвярэй, – адказаў Будка, высмоктваючы з зубоў рэшткі яблыка, – можаш паглядзець. Дзеўка маладая, «мамоны» прывезлі толькі што, п’яная ў дыміну, ледзь раздзелі. – Сур’ёзна? Хто такая? – Хер яе знае, без дакументаў, заўтра разбяромся. А! – ажывіўся Будка. – I з той змены адзін мужык, сам сюды прыйшоў. – Залівай... – Паўлавіч, скаж? Трухан, з той змены, выйшаў пакурыць на ганак, а ён сярод белага дня, скаціна, с...ць на сцяну пад самым вакном. Ідзі сюды, пашукай пяты вугал... – Пайшлі, – прыспешыў Паўлавіч, – пакуль ціха, па-быстраму трэба! Застаўшыся адзін, Сашок уключыў святло – цямнела проста на вачах. Ляніва прабег позіркам па абрыдлай «прыёмнай». Хоць бы што месцамі памянялася, усе адно й тое ж: стол з папкамі пратаколаў, сейф, лава для «кліентаў», люстра на сцяне, вазоны на падаконніку, фіранкі белыя, бы ў паліклініцы, закрываюць толькі ніжнюю палову акна... Паліклініка... «Незабудка», як алкашы завуць, раз патрапіш – не забудзеш. Пазвоньваючы ключамі, Сашок прайшоўся з канца ў канец невялікага калідора, паўцёмнага ад слабых лямпачак. Там, дзе мужчынскія камеры, ціха, мужыкі парадак знаюць, давяць сабе масу спакойна. А ў бабскім канцы вечны бардак; гарланяць, блін, нібы іх рэжудь тут, ды яшчэ камфорт кожнай зрабі: то яна вады хоча, то ў прыбіральню, то ей блага і доктар трэба... Зрэшты, Сашок даўно прывык да гэтых гукаў, як прывыкае, напрыклад, аператар кацельні да шуму прыбораў. I рэакцыя была адпаведная: «шумяць прыборы» – значыць, работа йдзе, усё ў норме. Зазірнуў у медпакой, ветліва павітаўся. «Фельчар» – Барысавіч – сухенькі кручок у белым халаце, сядзіць на кушэтцы, чытае газету; здзіўлена падняў вочы паверх акуляраў, нібы першы раз Сашка бачыць. Лячыцца ўжо трэба, дзед, ад склерозу, а не лафу тут ганяць... Хоць што: цёпла, ціха, не натрудзішся, сядзі чытай газету, ці ў сцяну глядзі, як у тэлевізар. З прыбіральні данёсся шум вады, якую набіралі ў парожняе вядро. Іванаўна распачынае ўборку. Вось хто малайчына, ніколі не ные, не скардзіцца, «кліентаў» не абзывае, усе для яе хлопчыкі, дзевачкі... А «хлопчыкі» з «дзевачкамі» такія трапляюцца, што на карачках паўзці не могуць. – Многа алкашы наблявалі, Іванаўна? – спытаў Сашок, з’яўляючыся ў дзвярах. – Пачала толькі, – адказала глухаватая Іванаўна, голымі рукамі выкруціла анучу ў вядры, пачапіла на швабру. – Эх, хлопцы-хлопчыкі, не сядзіцца вам дома... Сашок успомніў пра «кліентку» ў чацвёртай камеры і толькі хацеў ісці паглядзець, як грукнулі ўваходныя дзверы «прыёмнай». Ён паспяшаўся туды. Пасярод «прыёмнай» стаяў высокі, хударлявы амапавец. Вочы вузкія, тонкія вусікі, твар скуласты, але не цёмны, як у чучмекаў, а светлы. Берэт ссунуты на патыліцу, дубінка на баку, шнураваныя, з гразёю на падэшвах высокія боцікі... У руцэ – ладны цэлафанавы пакет. – А дзе старшой? – спытаў амапавец, азіраючыся па баках, і Сашок адразу, толькі па голасе (вопыт як-ніяк) здагадаўся, што ён на падпітку. – Там... – Сашок матлянуў галавою. – А старшына? Здаровы такі. – Там... – Дык ты, значыць, за старшога? – пасміхнуўся амапавец. – Давай знаёміцца. Цімур! – перакінуў ў левую руку пакет, моцна, учэпіста сціснуў Сашковую далонь. – Саша. Дык, калі маёр трэба, можна пазваць, тут блізка, Іванаўна збегае. – Не трэба, – Цімур апусціўся на лаву для «кліентаў», з непрывычкі, не ведаючы каверзы гэтай лавы, кульнуўся назад, аж боцікі ўзляцелі. Засмяяўся, сеў вертыкальна, на край: – Сістэма! –А, гэта вы п’яную дзеўку прывозілі? – здагадаўся раптам Сашок. – Мы самыя. На мітынгу ўзялі... А я вось скончыў змену, думаю, дай зайду, спытаю, як яна, тым больш я жыву недалёка, вытразвон ваш па дарозе. – На мітынгу п’яная? – не паверыў Сашок. Не можа быць, я чуў, іх жа там свае не пускаюць... – Што не можа быць, што не пускаюць? – адразу наструніўся Цімур. Але тутжа і памякчэў: – Ды ім там бясплатна наліваюць, мне не верыш, дык тэлевізар паглядзі, газету пачытай. Адкуль жа беспарадкі? – цвярозыя ўсе дома ціха сядзяць... – Пачакай! – перабіў Сашок, прыслухоўваючыся. Паказалася Іванаўна з мокрай анучаю ў руцэ: – Просяцца там, у дзверы б’юць, гаротнікі... – Зараз я камусьці папрашуся. Сашок загадзя выцягнуў з похваў дубінку, няспешна падаўся ў канец калідора, да крайняй камеры, адкуль даносіўся шум. Цімур пайшоў за ім. Нехта лупіў кулакамі ў дзверы і п’яна крычаў: – Выпусціце, сукі, я ва ўсім прызнаюся! Падпішу, што чалавека забіў, толькі выпусціце! Сашок пстрыкнуў уключальнікам, хутка адамкнуў і рэзка расчыніў дзверы. На яго ледзь не ўпаў голы мужчына, у адных трусах і шкарпэтках. Па інерцыі мужчына яшчэ трымаў узнятыя над галавою кулакі. Сашок размахнуўся і шлёгнуў яго дубінкаю па жываце, не ўдарыў, а менавіта вось так, з адцяжкаю, шлёгнуў. – Па нырках не біце! – крыкнуў мужчына, скурчыўшыся, закрываючы рукамі чамусьці не ныркі, а галаву. – Я з бальніцы нядаўна выпісаўся!.. – Гэта за сук, – Сашок ступіў у паўцёмную камеру. – Ну, хто яшчэ савецкай уласцю не давольны? – гучна спытаў, паляпваючы дубінкаю аб далонь. – Папіць можна? – папрасіў сіплы голас з кутняга ложка. – Можа, яшчэ пахмяліцца паднесці? Пераб’ешся, хутка выпускаць пачнём. – Хутка – калі? – Што, першы раз тут? – Першы... – Не бойся, выпусцім. Як толькі гімн раніцаю адыграе. – Скажыце, – не ўнімаўся той жа голас, – а на работу... паведаміце? – Мяне цікавяць «бабкі», а не вашая работа. Вось адыграе раніцаю гімн – усе на тэлефон, званіце каму хочаце: сябрам, жонкам, любоўніцам, б...м – хай прыязджаюць, плацяць штраф, і ўсе свабодны. – Парадачкі ў вас, – пахваліў Цімур, калі вярнуліся ў «прыёмную». Цяпер у яго вузкіх п’янаватых вачах Сашок яўна прачытаў павагу да сябе. – А не скардзяцца яны раніцаю? Ну, што білі там, грошы забралі. – Ды хто іх слухае! I што яны помняць... У п’янага адно права – забудзь на ўсе правы. – I то праўда. Слухай, друг, ты мне падабаешся, – Цімур падміргнуў па-змоўніцку, падняў пакет. – Не хочаш выпіць, за знаёмства? Кір, закусон – усё з сабою... Кура гарачая яшчэ, у грылі купіў... – А, давай! – нечакана згадзіўся Сашок. – Толькі бутэльку вунь там, пад стол паставіш, а куру можна сюды, на крэсла... Для перастрахоўкі. Сашку не так хацелася выпіць (піў ён увогуле рэдка, тым больш на службе), як паесці. Падумаў пра Паўлавіча з Будкам – гудзяць у «даішнікаў», а ён што,. святы? Прывыклі, маладога знайшлі. Ды і Цімур гэты, здаецца, нічога хлопец, рэзкі, жылісты, накачаны, руку паціснуў – яшчэ й цяпер баліць; з такім не хацелася б сустрэцца дзе-небудзь сам-насам... Сашок узяў з падаконніка дзве шклянкі, панюхаў, выліў у вазон рэшткі піва. Дастаў з папкі стос чыстых лістоў, рукі выціраць. – Табе больш, – Цімур няроўна падзяліў, – цягні, зямеля! – А ты адсюль хіба, з Беларусі? Непадобны крыху, – асцярожна заўважыў Сашок. – Адсюль, не адсюль... На адной зямлі жывем, усе землякі. Выпілі. Сашок адразу паставіў шклянкі назад на падаконнік. Кура, сапраўды, была яшчэ цёплая, смачная, тлушч аж цёк з яе. – Многа ў вас кліентаў бывае? – спытаў Цімур, выціраючы папераю вусны і пальцы. – Як калі. Бывае, што і ніводнага за змену. – Сур’ёзна? А я гляджу, ложкі незанятыя ёсць. Дык харошая работа ў вас. – Як жа, – Сашок нават пакрыўдзіўся. – Раз на раз не прыпадае... Ага, – успомніу ёя, – яшчэ ж мітынг сёння, а ў такія дні чамусьці мала кліентаў. Ды і злачынстваў, крадзяжоў мала... Вось таксама не разумею: здаецца, каб быў злодзеем, бандытам, дык толькі такія дні і выбіраў бы – уся ментура на разгоне, рабі што хочаш... Знаёмага бачыў, ён расказваў, вы там сёння добры парадак навялі? – Што навялі, хто навёў? – ускінуўся зноў Цімур невядома ад чаго. Дастаў цыгарэты, закурыў, выпусціў дым праз тонкія ноздры. Нос у яго, відаць, некалі быў перабіты, яшчэ й цяпер белаваты след пасярэдзіне, бы акулярамі нацёрла. – I так цацкаемся з імі... Каб мая воля, я б за пару гадзін усё скончыў. Хоць з другога боку – а мы тады на што былі б патрэбныя? Вось не было б, скажам, п’яніцаў – куды б ты дзеўся? Сашок паціснуў плячыма. Ён пачаў ужо неяк пабойвацца гэтага Цімура, гэтых яго рэзкіх, без прычыны пераходаў ад нармальнай кампанейскай гутаркі да раздражнёнасці. Самаму Сашку ад гарэлкі і асабліва ад смачнай закускі на душы рабілася ўсё дабрэй, усё цяплей. Ён паставіў на стол шклянкі, Цімур наліў, гэтым разам сабе ці не ўдвая больш. Выпіўшы, да куры не дакрануўся, моўчкі дасмальваў цыгарэту. – I што яны хочуць? – спытаў Сашок, маючы на ўвазе мітынгоўшчыкаў. – Ахвота ж пад дубінкі перці, у каталажках сядзець. – Што-што... Яны ўсё правільна хочуць. За мову сваю стаяць, за ўсё сваё... I я б таксама бунтаваў на іхнім месцы! – з нейкім выклікам, з гонарам, што вось не бэсціць ворагаў, а хваліць, заявіў Цімур. – Ім лягчэй, яны беларусы, таму і стаяць за ўсё сваё. А вось мне што рабіць? Бацька казах, так? Маці руская, нарадзіўся на Украіне, жыву ў Беларусі... Вось хто я? – уставіўся ў Сашка, нібы той быў вінаваты. – А мне напляваць, хто я, – Сашок, і праўда, плюнуў на падлогу і нават расцёр абцасам. Іванаўна, якая ў гэты час дабралася з уборкаю да «прыёмнай», заўважыла гэта, падышла: – Эх, хлопчыкі, хлопцы-казакі, – дайце я вас пабеспакою... – пачала шоргаць анучаю каля стала і лавы. – Хлопцы як дубы, а яйца як жалуды! – пажартаваў Цімур, падымаючы ногі. Ён сядзеў на лаве. – Дык табе напляваць, – звярнуўся да Сашка, – а сам з акцэнтам гаворыш. Ды яшчэ з такім, што я не ўсе словы разумею. – Абыякавасць да жыцця і ўсеагульная млявасць, – сказаў Сашок тое, што помніў з арміі, калі хлопцы прасілі пагаварыць па-беларуску незразумелымі словамі. – А акцэнт... дык з вёскі ж... Гэта Марынка па-беларуску чыста ўмее, насабачылася. – Марынка? – Ну, сястра, малодшая. – Сястра ёсць? – чамусьці здзівіўся Цімур. – Студэнтка. Бацька ёсць, матка, яна з імі жыве, а я асобна, у інтэрнаце. – У Мінску жывуць? Ты ж кажаш, акцэнт з вёскі. – З Чарнобылем здорава пашэнціла, – растлумачыў Сашок. – Пайшоў у армію, з Хойнікаў – усё нармальна, вяртаюся – ёперны цеатр, ужо радыяцыя. Ну, Марынка як ільготніца паступіла ў Мінск вучыцца, я таксама паехаў, у ментуру ўстроіўся. А потым бацькоў выселілі, і Мінск выпаў, уяўляеш? – Халява, – пазайздросціў Цімур. Выпілі яшчэ. Ужо і Сашок не закусваў. Цімур, расчырванелы, расшпіліў бушлат, смаліў цыгарэту, глядзеў, звузіўшы вочы, на Сашка, але, здавалася, не бачыў яго, думаў пра штосьці сваё. Сашок, хоць і ап’янеў, ніяк не мог расслабіцца. Чаго ён тут тырчыць, гэты вузкавокі, чаго ўставіўся, дапіваў бы хутчэй ды зматваў адсюль... I не выжанеш – дужэйшы. Сашок крадком зірнуў на гадзіннік. Пара б ужо і тым прыйсці... Ці хоць бы кліента нарад даставіў... – Халява некаторым, – задуменна паўтарыў Цімур. Ён перагнуўся цераз стол, паківаў пальцам, каб Сашок прысунуўся бліжэй, і зашаптаў ледзь не ў вуха: – Дык табе, значыць, напляваць, хто ты? I правільна! Бо заўтра, калі ўсё, можа быць, зменіцца, з цябе ні за што не папытаюць, ты іхні, свой, адна кроў, ды яшчэ ў цёплым куточку, пры п’яніцах адсядзеўся... I заўтра ты ўжо не будзеш саромецца акцэнту, а будзеш, можа, крычаць, як гэтыя сёння: «чамадан – вакзал – Расія»... – Ды ты што? – адхіснуўся Сашок. Ён нічога не разумеў: што можа змяніцца заўтра? Навошта змяніцца? Хто з яго будзе за што пытаць? Ён бачыў і разумеў толькі, што гэты вузкавокі ўсё больш раздражняецца, усё больш шукае выйсця нейкай злой энергіі, якая гняце яго. І Сашок па сабе ведаў, чым гэта можа скончыцца. Проста яму, Сашку, могуць даць зараз па зубах – вось чым. – Цімур, ты... – Што? – Нічога... Давай дап’ем. – Паспеем. А вось мне не напляваць, хто я! Мне нельга забываць на такое, бо мне першаму – адразу! – усё прыпомняць, – Цімур раптам засмяяўся, заблішчэлі вузкія вочы, яшчэ больш, здалося, выпнуліся, заігралі азіяцкія скулы. Ён склаў дулю: Толькі не дачакаецеся! Ні храна ў вас не будзе, – усё ж паказаў дулю не Сашку, а некуды ўбок, камусьці, хто за гэтымі сценамі. Тады сціснуў кулак, аж пальцы хруснулі: – Вось дзе вы будзеце? Згодзен? Сашку падалося, што Цімур зараз ударыць яго, і ён ускочыў з-за стала: – Згодзен... – Сядзь, не бойся. Не верыш ты мне, не згодзен, па вачах бачу. А калі верыш – тады ты проста тупы, – спакойна сказаў Цімур. – Ты што, верыш, што мы «парадак наводзім»? Верыш, што мы не злачынцы? – насмешліва спытаў ён. Сашок, прапусціўшы міма вушэй «тупога», прамычэў штосьці няўцямнае, баючыся не дагадзіць. Цімур ізноў перагнуўся над сталом, зашаптаў: – Дзеўка, што мы прывезлі, цвярозая была! – і падміргнуў Сашку. – Толькі гарланіла дужа... Гучней за ўсіх. Голас малады, звонкі... Абкруцілася сцягам, а харошанькая сама, ды і ногі... Мяне камандзір штурхнуў у бок – прыглядай, а я і без яго прыглядаюся, – шаптаў Цімур, не спускаючы з Сашка бліскучых звужаных вачэй. – Ну, канчаецца заварушка, а яна, дурніца, зазявалася, вазьмі ды і адстань ад сваіх крыху. Сама вінавата – ідзі сюды, дарагуша, ручкі за спіну, кінулі ў «уазік»... I тут мне крыўдна стала. Разумееш? Так крыўдна, што не перадаць! – Цімур стукнуў сябе кулаком у грудзі. – Ах, думаю, вы на сваёй зямлі? Ах, у вас правы ёсць? Я ж вам пакажу, якія ў вас правы... Усё адно ж, думаю, вы, сволач мітынговая, як бы і за людзей не лічыцеся, супраць улады йдзяце, таму не спадзявайцеся, што ўлада вас пашкадуе... Ну, заехалі мы, значыць, у дворык, – шаптаўЦімур, – тут мне і прыйшла мысля, стоп, кажу хлопцам. Заскочыў у магазін з двара, там міталем вадзяры бутэльку прынеслі, яны ўжо ведаюць, як мы стрэсы здымаем... Пагуляйце, пакурыце, кажу хлопцам. У машыне цёмна, ды і дворык глухаваты, «ментавозка» стаіць – які нармальны чалавек блізка падыдзе?.. Ды і малая спалохалася, амаль не супраціўлялася, спачатку толькі дрыгнулася пару разоў, а тады прыціхла, самой, відаць, спадабалася... Вось табе, авечка, твае правы, ведай сваё месца. Адвёў душу, пакуль хлопцы курылі... Адкаркаваў бутэльку – пі, кажу. А яна як так, дык маўчала, а гарэлку ўбачыла – бы звар’яцела, крычыць, матляе галавою, зубы сціснула... Я бяру, вось так, – Цімур яшчэ больш перагнуўся і дужымі пальцамі націснуў Сашку каля вушэй паміж сківіцамі. Рот у таго ад болю сам сабою раскрыўся. – I ўліў амаль поўную, а рэшткі дапіў. Пакуль давезлі, дзяўчынка гатовая, сам на руках занёс, вось сюды, на гэтую лаву. – Але навошта... ты ж кажаш, самой спадабалася? – Сашок зглытнуў сліну. Здагадка, што прыйшла яму на розум, як толькі Цімур пачаў расказваць, не адступала, а з кожным новым словам толькі мацнела, перарастала ў дзікую, неверагодную рэальнасць. – На ўсялякі пажарны. П’яная, на мітынгу – ідзі цяпер даказвай свае правы каму хочаш, свабодная, як сапля ў палёце... А ты кажаш, сястра, а ты кажаш, студэнтка, – закончыў Цімур нечакана цвярозым голасам і ўжо без іроніі. Сашок, дранцвеючы, уталопіўся ў яго. Потым схапіў ключы і кінуўся ў канец калідора, да чацвёртай камеры. Пальцы не слухаліся яго. Ён ледзь уставіў ключ у шчыліну. Адамкнуў дзверы, ступіў да бліжняга ложка, на які падала з калідора палоска святла. Ён нічога не думаў, а толькі адчуваў, як гідка макрэе пад пахамі; вусны яго самі сабою шапталі: «Свечку закажу, свечку... Усе грошы папу аддам...» – Начальнік!.. – разбуджаная, тоўстая баба з суседняга ложка паспрабавала ўстаць, але не ўтрымалася, упала назад. – У-у, мянцяра.. – вылаялася доўга і брудна і сціхла. Дзяўчына ляжала скурчыўшыся, на баку, прасціны былі скручаныя ў жгут. Сашок нагнуўся над ёю. Свет для яго раптам пацямнеў і звузіўся да памераў гэтай цверазілаўкі, гэтай камеры... Дрыжачымі рукамі ён перавярнуў дзяўчыну на спіну, схіліўся яшчэ ніжэй, узіраючыся ў твар. Дзяўчына не расплюшчыла вачэй, слаба прастагнала і адвяла яго руку. На яго дыхнула звыклым пахам – як ад усіх «кліентаў»... Ён паморшчыўся. Гэта была не Марына. Цімур стаяў у дзвярах і, пасміхаючыся, глядзеў на яго. – Ну, што? – пацікавіўся ён, калі; Сашок выйшаў. Сашок маўчаў. – Не... яна, – выціснуў з сябе ён урэшце. – Слабак ты, сяржант... Забудзь пра ўсё, што чуў, ясна? Сашок кіўнуў. Яны стаялі адзін насупраць другога. I за гэты кароценькі міг Сашок, акрамя страху перад гэтым чалавекам, адчуў, зразумеў да неверагоднасці ясна: Цімуру хацелася, каб тут, у камеры, была Марынка. I калі б на месцы гэтай дзяўчыны – чыёйсьці сястры, аказалася Марынка – усё гэтак сама было б. Нічога б ён, Сашок, не зрабіў бы. Як той мужчына, якога ён нядаўна біў, ён стаяў зараз перад Цімурам, скурчыўшыся, чакаючы кожную хвілю ўдару. – Дзверы не забудзь зачыніць, – сказаў Цімур. – Пайшлі. У «прыёмнай» Сашок, ні слова не кажучы, выліў рэшткі гарэлкі сабе ў шлянку. – Ого! – Цімур прысвіснуў, відаць, не чакаў такой смеласці. Сашок ужо больш не мог фізічна выносіць гэтага голасу, гэтых скулаў і асабліва гэтых вузкіх вачэй. Яму раптам да свербу ў пальцах, да болю ў скронях захацелася плюхнуць са шклянкі ў гэтыя вочы – каб толькі не бачыць у іх самога сябе... Ён заплюшчыўся і паволі выпіў усё да дна. – Хлопчыкі! – пачуўся голас Іванаўны. – Зноў крычаць, просяцца гаротнікі!.. Сашок скрыпнуў зубамі. Выцягнуў дубінку: – Ну, зараз дапросяцца! І пайшоў, амаль пабег. Цімур, пасміхаючыся, глядзеў яму ўслед. 1997 г.
 
Павал Каспяровіч (№107)
Соль Апавяданне Ноччу з-за прастуды маленькага сына айцец Георгій кепска спаў і на службу прыехаў цалкам разбітым. Марудна пераапрануўся і выйшаў на споведзь. Нягле­дзячы на ранак, у храме было шмат народу – Царква святкавала Узвіжанне. Святар манатонна прачытаў пакаянныя малітвы і па прынцыпе Бруса Дыкенсана з “Iron maiden” – “думай пра апошняга чалавека з натоўпу перад сцэнай” – амаль закрычаў, гледзячы за калоны: – Дарагія браты і сёстры! Гасподзь дае нам Таемства Пакаяння, каб мы зазірнулі ў нашае сэрца і ўбачылі зло, якое кіруе намі. Грэх разбурае душу чалавека, але Боская любоў здольная ацаліць ад улады цемры і дараваць збаўленне! Няхай дапаможа Хрыстос нашаму заўсёднаму ўдасканаленню! Амаль сотня “грэшнікаў” стаяла ў чарзе: у асноўным бабулі і жанчыны перадпенсійнага ўзросту. Пачалася споведзь: …Калі паміраў мой муж-чараўнік, дачка ўзяла яго за руку, каб развітацца, і на яе перайшла магічная энергія… …Суседка ставіць свой пакет са смеццем на лесвіцу, і памыі падцякаюць пад мае дзверы. Каюся, што пакрыўдзіла яе сваёй заўвагай… …Мне не прадоўжылі кантракт і звольнілі з працы. І цяпер я не ведаю, аднесці сваім былым супрацоўніцам торт на развітанне ці не… …У парку на танцпляцоўцы адзін пенсіянер абазваў мяне “старой вешалкай”, каюся, што дала яму па мордзе… …Я жыву жыццём праведным і пабожным, нікога не крыўджу, толькі вось у “Еўраопце” бясплатных цалафанавых пакецікаў бяру цэлы стос, і прадаўцы на касе лаюцца... …Ой, бацюшка, я здзейсніла страшны грэх, баюся, што Бог мяне пакарае, у пятніцу забылася пра пост і з’ела некалькі лыжак тварагу, але адразу апомнілася і ўставіла два пальцы ў рот… Святарскі сан айцец Георгій прыняў перад сваімі сарака гадамі. Да гэтага ўдзельнічаў у нефармальным моладзевым руху, вучыўся ва ўніверсітэце, разгружаў вагоны, клаў дарожную плітку, а яшчэ працаваў машыністам на заводзе і проста дворнікам, дзяжурыў у катлоўні і нават абслугоўваў вылеты самалётаў на аэрадроме. Сямейнае жыццё пачынаў з пакоя ў камунальнай кватэры, нарадзіў з жонкай некалькі дзяцей – таму мог падзяліцца побытавым досведам. І ў першыя гады святарства цэлымі гадзінамі размаўляў з людзьмі ў закутках храма, але хутка знясілеў ад цяжару цемрашальства і “выгарэў”. Цяпер на споведзі размаўляў зрэдку, толькі ў выпадку сапраўдных трагедый, а так стомлена слухаў і шкадаваў, што на прыходзе няма штатнага псіхіятра: …Каюся, што спыніла малітву, калі зазвінеў тэлефон, і закрычала ў слухаўку: “Каб ты здох”… …Я паехаў на лецішча з дзяўчынай дзеля сексу і забыўся выпіць святой вады зранку… …Каюся, што заходзіла да каталікоў у госці і снедала з імі за адным сталом… Калі да яго наблізілася чарговая цётка і закаціла вочы пад лоб, яму захацелася кінуць усё і збегчы. І тут у кішэні на грудзях пачулася вібрацыя тэлефона ад SMS-паведамлення. Сярод святароў хадзіла думка, што мабільнікі на споведзь лепей не браць, быццам “камітэтчыкі” вядуць праслушку, але айцу Георгію нават смешна было ўявіць, каб дзесьці ў кабінеце нейкія супрацоўнікі КДБ “адфільтроўвалі” праз спецапаратуру ўсю гэтую бязглуздзіцу. Ён неўпрыкмет дастаў тэлефон і прачытаў паведамленне з канцылярыі: “Вас благаслаўляюць сустрэцца са здымачнай групай тэлебачання”. У апошні час такая форма рассылкі атрымала афіцыйны характар. “Ды што ж гэта сёння за дзень такі”, – раззлаваўся ён і працягнуў споведзь. “Каюся, што я самая грэшніца на зямлі!” – прамовіла жанчына з узнятымі да неба вачамі. І гэта канчаткова пазбавіла яго цярпення. Пасля пытання, ці настолькі вялікія яе грахі, каб пераўзысці, напрыклад, злачынствы Адольфа Гітлера, цётка абурылася і паабяцала напісаць скаргу. Ад такой перспектывы ён зусім зніякавеў, але ўбачыў паводдаль здымачную групу тэлебачання і пайшоў папярэдзіць настаяцеля, ужо сівога старца. – Скажы ім што-небудзь ад сэрца, – дабраславіў той. Год таму епіскапія заключыла з дзяржтэлекампаніяй дамоўленасць аб супрацоўніцтве, і цяпер кожны тыдзень на цэнтральным канале выходзіла перадача са сціплай назвай “Вечныя словы”. Змест выступленняў нікім не кантраляваўся, але і так усе разумелі, што ніякае вальнадумства, акрамя нейтральнай рыторыкі, не дазваляецца. Айцец Георгій стараўся ад такіх паслуханняў ухіляцца, бо перад камерай адчуваў сябе няёмка, але сёння фартуна відавочна ад яго адвярнулася. Яны выйшлі на цвінтар і сталі ў цень высозных старых таполяў. Канец верасня выдаўся цёплым – стаяла бабіна лета. Апошнімі цёплымі промнямі развітальна свяціла сонейка. Звінелі званы – служба завяршылася. Аператар марудна раскладваў штатывы, журналістка – маладая дзяўчына, як высветлілася потым, практыкантка, наладжвала гучнасць мікрафона. Айцец Георгій сумна ўзіраўся ў нябёсы. У галаве не было аніякіх вартых думак, акрамя звыклых штампаў. “Сэрца маё! – ён успомніў дабраславенне настаяцеля, – што ты мне падкажаш? Госпадзе, дапамажы знайсці патрэбныя словы…” У апошнія месяцы на “Нашай ніве” і “Радыё Свабода” ён сустракаў артыкулы пра аднойдзенне парэшткаў паўстанцаў 1863 года і Кастуся Каліноўскага сярод іх. Гэта было сенсацыяй, бо лічылася, што цела рэвалюцыянера назаўжды схаванае зямлёй. Канечне, дзейнасць Каліноўскага выклікала многа спрэчак, і ў семінарыі ім даводзілі, што ён – бандыт і забойца, але столькі пра яго напісана прыгожых вершаў і такі натхняльны вобраз Алеся Загорскага ў “Каласах пад сярпом тваім” Караткевіча, што, нягледзячы на ранейшае цуранне, айца Георгія стала вабіць постаць гэтага чалавека. І, дарэчы, Георгій вырас на вуліцы імя Каліноўскага. Пасля вайны на ўскраінах іх горада сталі з’яўляцца паселішчы для перасяленцаў. Усе ўзгоркі і яры забудоўваліся баракамі ці маленькімі, абабітымі руберойдам хаткамі і агароджваліся тынам. Чаму адзін з такіх раёнаў і назвалі ў народзе “Палестынай” – поле з тыну, другі – “Шанхаем”. А пакручастую вуліцу, якая, нібы палявая рачулка, праходзіла праз адно з такіх паселішчаў, – Пярэбарку, што ад слова “пярэбары” – заасфальтавалі і назвалі ў гонар героя нацыі. Жылі ў той Пярэбарцы панаехалыя ў горад вяскоўцы, арыштанты і працоўныя з суседніх заводаў – якраз тыя дзецюкі, да якіх звяртаўся Каліноўскі ў сваёй “Мужыцкай праўдзе”. Ніякай справы да жыцця лідара паўстання, чыё імя насіла вуліца, ні ў кога з іх не было, і калі Георгій пацікавіўся ў аднаго “пярэбарца”, а хто ж такі быў гэты Каліноўскі, то пачуў у адказ: – Хіба ваявода нейкі… Але цяпер, ужо сталым мужчынам, ён адчуваў удзячнасць лёсу і нават бачыў нейкую сімвалічнасць, што яго юнацтва прайшло менавіта на вуліцы, названай у гонар гэтага чалавека. Здымачная група пачакала, пакуль не сціхлі званы. – Ну што, бацюшка, вы гатовыя? – і дзяўчына паднесла мікрафон. Айцец Георгій нацяўся, уздыхнуў на ўсе грудзі і з хваляваннем паглядзеў у аб’ектыў: – Дарагія браты і сёстры! Я ўпэўнены, што кожны з нас чуў пра нядаўнюю археалагічную знаходку ў Вільні на гары Гедыміна парэшткаў удзельнікаў паўстання 1863 года… Гэта цуд гісторыі, ніхто і не верыў у магчымасць такіх падзей… Грамадства проста віруе… Неўзабаве набліжаецца дзень урачыстага перапахавання паўстанцаў, – ад раптоўнай думкі пра наступствы такіх слоў у яго засмяглі вусны, але ён прадоўжыў, – і ў параўнанні з цяперашняй сітуацыяй можна ўявіць, які рэзананс выклікала ў Візантыйскай імперыі аднойдзенне Пачэснага Крыжа Гасподняга. Сёння мы збіраемся ўшанаваць перапахаванне славутых дзеячоў беларускага народа, а тады, у 326 годзе, была адкапаная прылада забойства Самога Творцы Сусвету. І калі такія пачуцці выклікае знаходка цела ўсяго толькі аднаго нацыянальнага героя – Канстанціна Каліноўскага, то як радаваліся хрысціяне Іерусаліма, што адгалоссе той урачыстасці прайшло праз тысячагоддзі і не сціхне ніколі. Сардэчна віншуем вас са святам Узвіжання! – Цудоўна, – ледзьве не запляскала ў ладкі дзяўчына, – як вы цікава звязалі два гістарычныя факты. Хібы вашага маўлення мы ў студыі адрэдагуем і абавязкова сёння ў эфір! Толькі аператар, ужо немалады дасведчаны дзядзька, неяк недаверліва паглядзеў на яе. Калі здымачная група з’ехала, айцец Георгій вярнуўся ў царкву і памаліўся за спачын паўстанцаў і раба Божага Канстанціна, бо ўсё-такі жывыя душы былі, а значыць патрабуюць малітвы. І здзівіўся нават, чаму раней да гэтага не дадумаўся. Хутка з канцылярыі прыйшла яшчэ адна SMS-ка: “Заўтра Вас выклікаюць на прыём”. Ноччу айцец Георгій зноў не мог заснуць і толькі перад самым сігналам будзільніка праваліўся ў кароткі палахлівы сон. Зранку ён уважліва памаліўся і сытна паснедаў – сустрэча з кіраўніцтвам патрабавала максімальнай сканцэнтраванасці. Рэферэнт канцылярыі – раз’едзены манах з абвіслым тварам і водарам дарагой парфумы – сустрэў яго з непрыхаванай пагардай: – Ты аб чым думаў, айцец, хочаш усіх нас падставіць? Адзін ёлупень-прапаведнік выступіў, а дурніца-практыкантка пусціла ў эфір. Добра, што аператар папярэдзіў галоўнага рэдактара канала. А калі б хто з рэспубліканскай адміністрацыі ўбачыў гэты сюжэт? Нам праблемы не патрэбныя. – Даруйце, Вашае Высокапрападобіе, – айцец Георгій забыўся, што апраўдвацца небяспечна, – калі-небудзь сітуацыя ў грамадстве зменіцца, і мы вымушаны будзем маліцца за паўстанцаў, а гэта лепей, чым праводзіць сумесныя акцыі з БРСМ, які, дарэчы, з’яўляецца афіцыйным спадкаемцам Камуністычнага Саюза Моладзі… – Што?! – іераманах ажно пачырванеў ад гневу, – яшчэ раз так выступіш – і паедзеш на самы бедны прыход, ці забаронім у служэнні – як будзеш карміць свой вывадак? Ідзі прэч, выскачка! І айцец Георгій, як пабіты сабака, выйшаў з кабінета. Зноў перад ім нейкі Рубікон асабістага страху, за які ён ніколі не ступіць… Бо колькі было выпадкаў, калі нязгодных святароў ссылалі на мёртвыя вёскі, дзе ані грошай, ні паліклінікі з дзіцячым садочкам. І жыві як хочаш, калі ты такі ганарлівы. Дома ён, не звяртаючы ўвагі на пытанні жонкі, адразу прайшоў на кухню і высыпаў змесціва сальніцы ў сметніцу. А потым узяў з паліцы Новы Запавет, падкрэсліў алоўкам патрэбны радок і выйшаў з пакоя. Пераляканая жонка разгарнула кнігу: Вы – соль зямлі. Калі ж соль страціць сілу, то чым паправіць яе? Яна ўжо ні на што не прыдатная, хіба што выкінуць яе прэч на патаптанне людзям (Мф. 5:13) Праз месяц у сталіцы Літвы адбылася ўрачыстая цырымонія перапахавання паўстанцаў, але з-за сямейных абставінаў айцец Георгій нікуды не паехаў і з ранку таго дня застаўся дома з малодшым сынам. Апоўдні яны выбраліся на вуліцу. Адчувалася хуткае набліжэнне зімы, дзьмуў моцны вецер. Захутаныя ў шалікі бацька з сынам дакрочылі да гарадскога парку. На замеценых лісцем прысадах не было ніводнага чалавека. Голыя дрэвы тырчэлі голлем у шэрыя аблокі і гойдаліся, нібы дзіды. Айцец Георгій дастаў айфон і ўключыў анлайн-трансляцыю перапахавання. …Над Вільняй гулі званы. На вайсковых лафетах у суправаджэнні ганаровай варты труны з парэшткамі паўстанцаў перавозіліся на могілкі. Услед ішлі афіцыйныя дэлегацыі на чале з прэзідэнтамі, мітрапаліты, простае духавенства і мноства людзей з нацыянальнамі сцягамі. І першай везлі труну з Кастусём Каліноўскім… Хлопчык змерз, і бацька ўзяў яго на рукі, але той пачаў хныкаць: – Мульцік, мульцік! – і цягнуцца да айфона: – Сынок, любы, паслухай, ты яшчэ маленькі і нічога не разумееш, – загаварыў бацька, – там далёка ў Вільні хаваюць славутых людзей, якія памерлі за нашую Айчыну. Калісьці іх ганебна забілі і таемна пахавалі, а цяпер сотні людзей з гонарам вітаюць іх труны. Можа я памыляюся і прашу нечага непатрэбнага, але дай Бог, каб ты вырас такім мужным, як яны, і пражыў чыстае яскравае жыццё! Святар маліўся, і пяшчотна цалаваў замерзлыя шчочкі сына са слязінкамі ад ветру, і адчуваў, што соль не страціла сваю сілу, а засталася ў дзіцячых вачах. А значыць, не ўсё так кепска ў гэтым сусвеце, бо дзеці калісьці вырастуць, і некаторыя з іх стануць героямі. …Над Вільняй гулі званы…   Іншыя апавяданні айца Паўла Каспяровіча чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова" №107.
 
Міхал Бараноўскі (№105)
Ахова птушак Бацькаўшчыны     *  *  * Не двухгаловы арол Не ожэл З раскіданага Але свайго гнязда Паходжу Неба п’ю шэрань І шэрані гэтай малюся На ружы вятроў На крыжы дарог На попеле Беларусі Я не ведаю дзе Магілы дзядоў Уся краіна цяпер мне вырай На мяжы ільдоў Сівым валуном Па смерці сваёй Абярнуся А пакуль пажыву На сваю галаву Упоперак крыўды і праўды Буду сам называць Буду сам выбіраць Уласную волю і краты І няхай языкі На чатыры бакі Словы мае абглыдаюць Буду вялікім Буду малым Калі сам таго пажадаю __ Дзіў напамінам Пакінуў пяро Знік у нерушы сцюжнай Пёрка тоне Нібы ў пяску У сподзе тваёй фрэндстужкі     *  *  * Ён сядае на дах праз дарогу і проста глядзіць Чытае па рухах вачэй гісторыі сноў Каб тое што мы так прагна імкнемся забыць З сабою забраць і назаўтра вярнуцца зноў Скрозь снег і холад ды проста глядзець на нас Слабых і бязвольных ў бясконцай сваёй магуце Без вычураў гульняў хітрасці ды прыўкрас І думаць чарговы раз гэта проста людзі За дзень да таго як пачнецца няспынны дождж Альбо як агонь пад гарою ўвойдзе ў сілу Князь Кук па пяры раздорыць сваю любоў І болей у неба крылы свае не ўздыме Бывай назусім дах насупраць сягоння пусты Паціху цемра чапляе зоркі на грудзі Й падхоплены рэхам лунае апошні ўздых З якім на зямлі мы яшчэ колькі часу пабудзем     *  *  * Калі абрынецца мур іроніі За якім вы звілі гнёзды Куды падзенецеся За якім пабяжыце ветрам / Чуеце Гэта не Марсія пазбаўляюць скуры Гэта крычаць тыя У каго забіраюць ілюзіі Не даючы наўзамен іншых / Нашая краіна флюгер Што кіруецца чужой воляй Але заўсёды застаецца На сваёй восі / Калі мы дагэтуль не агучылі Нацыянальную ідэю То хутчэй за ўсё гэта тое У чым сорамна прызнавацца / Хто нам здрадзіць першы Нашы дзеці альбо ўнукі Каго мы цяпер клянём Бацькоў дзядоў прадзедаў / Калі ў нас культ продкаў То чаму пра прашчураў Мы ведаем не больш Як некалькі сказаў / Наша гісторыя Развіваецца па спіралі Спружыны якая тырчыць З абадранай канапы / Абнуляем памяць З надзеяй займець у будучыні Толькі прыемныя ўспаміны / Ужо не чакаем герояў У іх нарэшце з’явіцца шанец / Усе гатовыя ўзяцца за зброю Ідуць лесам / Выдайце Джэнтльмену ў белым Вятрак і прычэп гною / Мінск – самая чыстая сталіца Краіны бясконцых срачаў / На сёння хопіць Гаварыць праўду бясплатна Цяпер занадта дорага / Шчыра Вашае Гамаюн лайв стрым радыё     *  *  * Дзе напаткаеш песню сваю Давай паспрабуй адкажы Можа быць на пялёстку ружы Можа быць на нажы Голас высах нібы ручай Голас пясок і шкло Немым крыкам крычыць адчай Поўні ў крамяны лоб Зноў вучуся сябе прамаўляць І адчуваць услых Быццам я зусім немаўля Быццам зусім малы Птушка сірын ляціць скрозь ноч Песню трымае ў дзюбе Бы птушаняці У вусны мае Радасць нясе І згубу     *  *  * Навокал адна вада Не бачна зямлі і дна Толькі смяротны бой Па драбязе любой Куды ты ляціш Страцім Праўду вазьмі з сабой Праз мітульгу тугу Прорва цягне руку Крыўдамі за спіной Радасцю за вайной Куды ты ляціш Страцім Любоў забяры з сабой Не перавесці дых Песня маўчыць услых Толькі вада адна Наплакала што вясна Куды ты ляціш Страцім Ці будзе там месца нам     *  *  * Тата тата глядзі Птушка крыламі б’е ў агні Замак палае А па-над ім Дым Тата глядзі ў агні Скача ваяр на кані Скача А па-над ім Бела-чырвоны Дым Тата тата глядзі Як мы знікаем ў агні Што застанецца ад нас Дым? Глянь паглядзі сынок Фініст пад прысак лёг Як знежывее ў душы Прысак паварушы     *  *  * Колькі там да відна Колькі ўзмахаў крыла Колькі ўсяго яшчэ Ведаеш ты адна З невараці ў нябыт Нясі мяне вынасі Такога мёртвага-мёртвага Такога жывога-жывога Нібы Мясам маіх надзей Крывёю спатоль сябе Толькі ляці хутчэй Скрозь прадзіва Гэтых начэй Калі любоў не любоў Калі жыццё не жыццё Калі я не я Калі толькі ноч ноч Колькі там да відна Колькі ўзмахаў крыла Ляціць і маўчыць Нагай Толькі есці і піць давай     *  *  * Вось і ўсё. Скора восень пярэстым крылом Назаўсёды накрые Зямлю і мяне. І не вырвацца будзе З гэтых акоў, І не знойдзеш Шчаслівей мяне. Тут змяшчаецца радасць І гэтакі боль, Што не кожны Здалее стрываць... А з адкрытае раны Пальюцца на дол Словы, што Ўрастуць у дзірван. Праз які-небудзь час, Калі крокі твае Будуць зноў Прабіваць цаліну, Незаўважнаю ніткай мяне ўпляцеш У гісторыю толькі тваю. І тады ты не вырвешся З гэтых акоў, І не будзе шчаслівей цябе. Назаўсёды накрыты Пярэстым крылом Ты напішаш вершы свае.     *  *  * Маўчанне дастала Ды лепей маўчаць Калі табе не стае “сказала” Гучанне прамоўленай пустаты Больш неагучанага дастала Што кажу і нашто кажу І ці маю на нешта права Прабачэння ў вас прашу За дождж што выпаў так нечакана   Я пазбягаю вялікай вады Я напэўна іду не туды Да бязволля свайго прыкуты Я напэўна не йду нікуды   Жаўтадзюбая маладосць Што нам Хронас зязюльчыным дзецям Стомлены бацька прамовіць досць І дазволіць сабой наесціся Я шукаў які-небудзь сэнс Я згубіўся ў гэтым шуканні А за спінай падняўся лес Са сваімі да нас пытаннямі   Калі не пульсуе па венах біт Сфармуляваць сябе глінай і каменем Чакаць пакуль адгукне нябыт Жыць чаканнем   Людзі гэтай зямлі ідуць Птушкі гэтага неба лятуць Што нясуць яны Чаго прагнуць Чым бясконцую Спатоляць смагу   Свабода і роўнасць Кінутыя сабаку Косткай захраслі ў глотцы   Правы й абавязкі Ніяк не змяшчаюцца У аднамеснай лодцы   Адплата за крыўду Смярдзіць крывёю і гарам   Але ізноў і ізноў Адплата мроіцца У марах   Мы не рабы Хочацца крыкнуць Але замірае голас   Пернік і пуга Пуга і пернік Стакгольмскае кола   Можна перакуліцца ў камень Гліну жалеза Можна маўчаць крычаць І шукаць сабе месца Але толькі цяпло далоні Разрэжа сэрца І само цябе знойдзе месца   Тата вось карабель папяровы Ручай Пускай карабель І бяжы Вясна ў паўнаводдзе Па кроплі збярэ капяжы Пусці карабель у гэтае мора І проста жыві Вясна адгукнецца На кожны прамень унутры