…ніхто ўміраць не хоча за Айчыну
без славы і святарнага прыходу…

— Леанід Галубовіч
 
Ігар Бабкоў (№99)
У мяне ёсць тэчка, якую я дастаю ў асаблівыя моманты свайго жыцця. Яна ляжыць у шафе, на самым дне, разам з іншымі паперамі, у якіх сабраныя артэфакты эпохаў. Дастаткова грубая, калі не сказаць разбухлая. Там многа ўсяго. Запісы размоваў, выпадковыя нататкі. Старонкі часопісаў з публікацыямі, выцінкі з газетаў. Фотаздымкі. Энцыклапедыя прамінулага, дзе сабраныя шмат якія выпадковыя і невыпадковыя рэчы. Я люблю пераглядаць яе змесціва: перачытваць чарнавыя накіды, класіфікаваць, шукаць забытыя скарбы. Як я ўжо казаў, я дастаю тэчку ў асаблівыя моманты: не толь­кі тады, калі штосьці не так, ці ўжо занадта добра. Часам гэта лёгкае хваляванне перад новым. Альбо адваротна, адчуванне тупіка. Ці трывога. А часам проста хочацца прынюхацца да самога сябе – іншага, штосьці спраўдзіць, зразумець. Я ведаю дакладна, што калі дастаю і пераглядаю ўсё гэта, са мной абавязкова нешта здараецца. У самай найбліжэйшай будучыні. Тэчка падпісаная “Вершы Францішка: выпісы і адхіленні”. Яго вершы там таксама знаходзяцца.   *  *  * Сляпы паэт дажывае жыццё ў Вільні Горадзе, у якім паветра мае гісторыю   Ён прачынаецца, прыгадвае галасы дрэваў Дакранаецца да ценяў, ідзе па калідоры на кухню   Гатуе каву, вяртаецца з ёй у пакойчык Бярэ адну з нялічаных кнігаў   Што прыгожа і з гатовасцю стаяць на паліцах Сядае ў фатэль, адгортвае на выпадковай старонцы   І ўглядаецца ў верш, пра тое, што лепш не бачыць Як час за вокнамі глытае пыл чалавечы     *  *  * Штосьці пячэ ўнутры як быццам колы павярнуліся слабасць стала як сіла а сіла слабасцю   каштаны і клёны ўбраліся ў чырвань часу і вецер за вокнамі пяе пра жоўтае сонца     *  *  * Час шапоча пеаны Шэпча шэрыя сутры   Крокі Крывёю расквеціць   Альбо Пакіне ў спакоі   У Шоргат Верыць не верыць   Крочыць альбо захавацца   Шэрай крывёй захлынуцца Шэптам сказаць даволі     *  *  * Прадзіраючыся праз коміксы, Што падсоўвала ім эпоха   Праз чэргі ў супермаркетах, Распродажы сноў У прыгарадных электрычках   Праз шэлегі, леі і франкі, Што прыходзілася выпрошваць у Часу   Праз вусціш пустых світанкаў, Праз адчай пурпуровы   Паміраючы, уваскрасаючы, Падыходзячы да самага скраю   У самым сэрцы начы, Яны разумелі:   Наступала новая яснасць     *  *  * Лялечныя мінатаўры Пад халодным небам Эдэма   Абазнаныя У прыходах поўні У раптоўнай восені, снах, перапынках   Майстры Няпэўнасці, самоты   Адчаю зеленавокага Светлай тугі напрадвесні   Чакаюць вецер з усходу   Не ведаюць Хто з іх Эдып, хто Тэзэй А хто Арыядна     *  *  * Больш непатрэбны словы, каб гаварыць Слёзы, каб плакаць   Аблокі, каб любіць вецер І ветразь, каб плыць у акіяне   Толькі сны Толькі абуджэнні   Толькі самотны шпацыр Па самым скраі   Заблытанай, ледзьве бачнай сцежкі Жыцця і смерці     Стары валацуга Куан Дэ (狂德) ўглядаецца ў сваё сэрца Вядомы падарожнік па мянушцы Куан Дэ – дасканалы ў шаленствах Не выходзіць з дому апошнія пяць стагоддзяў Гартае на дасвецці старыя забытыя кнігі І ведае ўсё, што будзе – да самых дробных драбніцаў   Любіць размаўляць з журавамі пра веснавыя танцы Даглядае на гародзіку гарбузы і рэпкі Часам строіць гучанне свірысцёлачкам і жалейкам Але збольшага цікавіцца майстраваннем сэрца     *  *  * Мудрае сэрца падобнае крыху да флейты Грае пяшчотна, калі ў душы вецер І крыху да куфра – бо ўсё, што ні ёсць пад небам, можа схавацца і будзе там у бяспецы   Малое сэрца рыхтык, як птушанятка корпаецца ў найбліжэйшым, сочыць за кожным гукам цешыцца сярод дробязяў, але з вялікаю верай У цеплыню і міласць, і ў дасканаласць свету     *  *  * Вялікае сэрца хаваецца ў бязмежным У золаце надвячорка, сярод белапенных хваляў Гоіць і суцяшае, верыць і спадзяецца У кожным тваім імгненні, у цёплым Тваім дыханні     *  *  * Брыль у дарогу Майструе з апалага лісця Стары валацуга     Куан Дэ чытае Бгагаватгіту Што мне тады адказаў Крышна, я не помню Было горача, з абодвух бакоў ляцелі стрэлы   Потым адразу: канец лета, стары парк, рака І жанчына камусьці шэпча: маё дзіцянятка   Калыска сярод каштанаў, птушыныя галасы Сэрца б’ецца ўнутры трапяткім камячком, нібы ў палоне   Вецер заблытаўся сярод густой духмянай травы І яшчэ дзесяць тысяч год расці дрэвам     Куан Дэ перапісвае Шэкспіра Ён не спяшаўся апранаць маску, хвіліну запаволіў На бакавым калідоры, перад тым, як выйсці на сцэну   П’еса ішла даўно і падышла да развязкі Кароль прымаў дары на вяршыні славы   Каралева сядзела за кроснамі, пляла інтрыгі Прынцэса, у таварыстве сябровак, чакала прынца   З будкі суфлёра спяваў хор менестрэляў І ўсе як адзін па сюжэце ўдавалі шчаслівых     Яго роля была надзвычайна простай Увайсці на сцэну, раптоўна, у апрычоны момант   Сказаць праўду: паўсюль здрада, усё падвісла на нітцы Ворагі зусім блізка, пільнуюць ля самых межаў   Урэшце ён падаў на падлогу, з нажом у сэрцы І ўсе пляскалі – у радасным шале – ад смерці героя     Ён мусіў чакаць, пакуль не празвінелі званочкі Але гэтым разам было не так, як звычайна   У вялікай залі было ціха і цёмна На крэслах партэру сядзелі хіжыя птушкі   Месяц схаваўся за хмары, сціх вецер І хтосьці Незнаёмы на небе падмалёўваў зоры     Потым ён ішоў па пустой дарозе у адсутнасць Думаў пра яе сны, пра значэнне слова навонкі   Дакранаўся да зорак, слухаў галасы і шэпты І крыху шкадаваў, што забыў назву тэатра     Куан Дэ думае пра родную мову Жалейка мая, свірысцёлачка Сястра мая, маё шчасце   Твае гукі чыстыя Тоны незамутнёныя   Са мной, праз сны і аблокі Са мной, у жыцці і ў смерці   У халодным чэрвені І ў трывожным лістападзе   Грай, не спыняйся     *  *  * Звар’яцелы падарожнік Куан Дэ Марыць прайсці праз свет як меч праз фіранку І выйсці на той бок – у гаючую пустэлю Дзе ўжо няма справы да слоў – і сноў – Амітабхі   Крыху хвалюецца, ці не надта гэта нахабна І ці не будзе парушана тонкая раўнавага дхармаў І хто тады, калі Я не ўбачыць сябе ў люстэрку Возьме пэндзаль і туш і занатуе гэтыя словы     *  *  * Калі памірае мова Птушкі не вяртаюцца з выраю І сны гарчэюць     *  *  * Як быццам падышлі да скраю І там адкрылася мора І цяпер можна плакаць, смяяцца Можна ісці як ветразь   Збіраць па беразе камні: Ракаўкі і каралі Быць як птушкі, як неба І не баяцца смерці     *  *  * Калі не застаецца Я Хто цябе ўбачыць, вецер?!
 
«УЗВЫСІЦЦА...
«УЗВЫСІЦЦА НАД РЭЧАІСНЫМ»   99 нумар часопіса «Дзеяслоў» адкрываецца нізкай вершаў пісьменніка філасафічнага складу Ігара Бабкова. Дарэчы, на пачатку 90-х ён і пачынаў з паэзіі, яго помны дэбютны зборнік «Solus Rex» звярнуў на сябе ўвагу вузкай (элітарнай) публікі, што вылучалася з тады яшчэ шырокага кола прыхільнікаў краснага пісьменства. Не магу ўстрымацца, каб не працытаваць тут пакінуты на маім асобніку аўтограф аўтара (мне здаецца, тадышні Бабкоў ужо прадбачыў сябе сённяшняга, а мо і заўтрашняга): «Лявону Галубовічу, прыхільніку, чытачу й інтэрпрэтатару Франьцішка Эн (N.), Борхэса, Чжуан-Цзы, восені, вольных мікрафонаў, шпацыраў, бара Дома літаратараў, беларускай філязофіі, новаэўрапейскага суб’екта, птушкі Дадо – з прыемнасьцю – Аўтар». Во як! У гэтай паэтычнай падборцы пад назвай «Вершы Францішка» няма пэўнасці ў адлюстраваннях жыцця, але шмат сэнсаў, якія акупуюць бяссэнсавую прастору нашага быцця. Такая тонкая метафарычная матэрыя, насычаная духоўнасцю і глыбокімі філасафічнымі падтэкстамі… Бабкоў апошнім часам шмат піша і шмат прамаўляе. Магчыма, што ён шукае той сэнс жыцця, у які ўвесь чалавек не ўкладваецца, а часткова пакідаецца ў сваіх праявах мастацкай творчасці і філасофскіх спасціжэнняў.   Малое сэрца рыхтык, як птушанятка корпаецца ў найбліжэйшым, сочыць за кожным гукам цешыцца сярод дробязяў, але з вялікаю верай у цеплыню і міласць, і ў дакладнасць свету   Вядомая міфа-гістарычная пісьменніца Людміла Рублеўская ўсё-ткі змусіла нас звярнуць сур’ёзную ўвагу на сваю творчасць і сучасны айчынны кінематограф. Часопіс друкуе яе кінааповесць-фантасмагорыю па матывах гістарычных хронік «Пад залатымі трубамі» (па сутнасці гэта кінасцэнарый). Назоў не надта каб… Аднак гэта не так важна. Чытач (і магчымы глядач) апынаюцца ў сярэдзіне ХVІ стагоддзя на абшарах ВКЛ, дзе раскручваюцца інтрыгі паміж князямі Радзівіламі і каралём Жыгімонтам ды яго сужэнкай-італьянкай каралевай Бонай Сфорца за пераемнасць улады… Перад намі – шэраг зменлівых кароткасюжэтных сцэнаў у каралеўскіх палацах Кракава, Варшавы і княскім замку Нясвіжа і маёнтку Гаранёны… Пах і страх атруты пераследуе сямейную дынастыю паўсюль. Асабліва звяртае на сябе ўвагу змаганне паміж Бонай Сфорца і сёстрамі Ганнай і Барбарай Радзівіл. Не абыходзіцца, як і ва ўсякім творы мастацтва, без дзіўнаватых фантазій аўтара. Але яны даволі праўдападобныя і не выклікаюць вялікага недаверу. А да таго ж – сцэнар, што рэдка здараецца, чытэльны і займальны. А ўжо як будзе тое глядзецца на экране, калі фільм усё ж з’явіцца, то ўжо будзе залежыць ад таленту кінарэжысёра… «1530 г. Кракаў. Каралеўскі палац. Жыгімонт Стары незадаволена ўсаджваецца ў крэсла. Перад ім – Радзівіл Геркулес і Яаб Магнус, які трымае куфэрак. – Я згадзіўся на гэтую сустрэчу ў памяць нашага старога сяброўства, Юры. Але я не памяняю свайго слова. Пасада канцлера, якая вызвалілася пасля смерці твайго брата, будзе належаць Альбрэхту Гаштольду, Радзівілы і так маюць уладу большую за маю. Геркулес апускае вочы, каб не выдаць гнеў. – Але Радзівілаў на гэтым свеце застаецца ўсё менш, ваша каралеўская мосць. Я прашу толькі аб каралеўскім правасуддзі. Азіраецца на Магнуса. Алхімік выходзіць наперад, адчыняе куфэрак. – Мы сабралі доказы таго, што смерці іх мосцяў Ганны Мазавецкай з Радзівіаў і яе двух сыноў, канцлера Мікалая Радзівіла, кашталяна Троцкага Яна Радзівіла не былі выпадковымі. Вось сведчанні… Вось вынікі даследавання целаў… Вось выяўленая мною ў кожным выпадку атрута… Вось сведчанні, што атруту перадавалі са світы каралевы, а замаўляў такія рэчывы ў Фларэнцыі дарадца каралевы Луіджы Сфорца… Жыгімонт Стары незадаволена прымае паперы, пачынае чытаць…» Друкуюцца вершы Ігара Сідарука. Яго лірыка кахання «Я думаў, ты верасень чысты…», як мне падаецца, у сваёй пераважнасці залішне эмацыйная і не дарэшты вывераная ў суадноснасці слоў і адчуванняў. Вершаў шмат, ёсць і выбітныя рэчы:   А я сказаць адной табе хачу, Як у самоце патанае вечар. І толькі ветру тое я шапчу, Аб чым з табой ужо даўно маўчу, Маўчынне што ж, таксама добра лечыць.   Леанід Дранько-Майсюк назваў працяг сваёй архіўна-літаратурнай працы «У Вільні і больш нідзе…» аповесцю пра Адама Станкевіча, не дапасоўваючы сюды слова дакументальнай… І напраўду, цягам густоўнага аповеда вымалёўваецца цэльны вобраз вядомага святара і асветніка, згіблага ў ГУЛАГу праз бальшавіцкую крывавую ідэалогію. З датклівым пачуццём павагі выпісаныя і ўзноўленыя (станоўчыя і спрэчныя) штрыхі ягонай біяграфіі, творчасці і жыццядзейнасці, у рэшце рэшт, паказваюць нам Адама Станкевіча як беларуса ва ўсёй яго нацыянальнай годнасці і чалавечай іпастасі. Мяркую, чытачу будзе цікава азнаёміцца і з такой вытрымкай з шырокафарматнага тэкста аповесці: «У маладым заходнебеларускім лагеры сварка і разлад прайшлі праз усе адведзеныя гісторыяй скупыя гады; удзельнікі руху дзялілі не грошы, маёмасць і славу, а перш за ўсё мелі розныя светапогляды. Шырокі ў сваім кругаглядзе А. Луцкевіч, скажам, хваліў Леніна і цаніў Кальвіна, які сваімі навучаннямі па-сутнасці стварыў падмурак для капіталізму; Адам жа Станкевіч вышэй за Кальвіна, капіталізм і Леніна ставіў Ісуса Хрыста. Айцец А. Станкевіч лічыў: палітыка, якую праводзіў А. Луцкевіч і, напрыклад, падпольны камуніст Б. Тарашкевіч, мяжуе з небяспечным летуценнем, з авантурызмам; нацыянальная работа не павінна адыходзіць ад хрысціянства. Зрэшты, біліся нават не за ідэі, бо ідэя была адна – Беларусь; кожны біўся за свой партыйны гурт; нястомна, бясконца змагаліся за лідэрства, хацелі пад свой уплыў узяць нацыянальны рух – словам, амаль кожны прагнуў забраць у свае рукі справу». Вершы Віктара Слінкі нечым няўлоўным падобныя да вершаў І. Бабкова. Аднак калі ў Бабкова як чытач я шукаў і знаходзіў сэнсы, то ў Слінкі іх амаль немагчыма вылавіць і намацаць, бо ў яго творах няма межавых сцен (скажам, яго мастацкая сфера не асцэнена), там спрэс адтуленая прастора, з якой, як ні дзіўна, няма выратавальнага выйсця…   …Люстрана́я пространь хараства. Выцвіласць адсеяных імгненняў. Пазачасавасці – не схаваць Повязяў удзячнасці, – ўзаемна…   Мемуарную прозу Міколы Гіля чытаць цікава, асабіва прыхільнікам літаратуры сталага і старэйшага пакаленняў; яго аповеды жыватворна бруяць беларушчынай (не ў нацыянальна-палітычным сэнсе, а ў сваёй рэчаіснай – учарашняй і сённяшняй – натуральнасці). Прырода і людзі бацькаўшчыны паўстаюць ва ўсіх сваіх праявах жыцця. Вось і гэты аповед: выбраўся літаратар на сваю малую радзіму, Лагойшчыну, а там мала што з пазнавальнага і засталося, то паехаў ён на веласіпедзе па ваколіцах і сустрэў бубулю з каровай на пастве; прыпыніўся, разгаварыліся… І вось яна ўспамінае сваіх шэсць кароў – усё сваё жаночае жыццё – а разам з імі, можна сказаць, і ўсю нашу беларускую калгасную долю… «Усё добрае пачынаецца з павагі да чалавека, а ўсё благое – з непавагі да яго. Непавага, сцвярджэнне нікчэмнасці і таннасці чалавека ўзгадоўваюць лёкайства, падхалімства, зайздрослівасць, халуйства, прадажнасць, несумленнасць, двурушніцтва, безадказнасць, абыякавасць і – тое ж п’янства. Доўгія гады нам казалі, што чалавек – гэта гучыць горда, а самі рабілі зусім іншае, відочна паказваючы і сцвярджаючы, што чалавек – гэта казюрка, чарвяк, шрубачка, пылінка, нішто. І людзі вырасталі казюркамі, чарвячкамі, шрубкамі». Вершы з нізкі Тадоры Шпількі (Таццяны Будовіч) пад назовам «Хачу стаць словам для цябе…» найперш вызначаюцца ўнутраным настроем і цёплай пачуццёвай аўрай. Мне цяжка зразумець, чаму лірычная паэтка абрала для сябе гэткі сатырычна завостраны літаратурны псеўданім. Ён не тое што не пасуе, а ад пачатку зніжае тонус успрымання насамрэч узвышанага стылю і трапяткога голасу паэткі:   Ды німбам выратавальны купал па-над галавой і стропы – як ніці лёсу ці марыянеткі, што там, на нябёсах, трымае Той, Хто загадзя ведае, як упадзе падкінутая манетка.   Апавяданне Алеся Гізуна з Баранавіч «Дзень апошняга яблыка» прысвечана памяці земляка, адметнага творцы Яна Збажыны. Яно нечым блізка напамінае мне творчасць самога адышоўшага літаратара, калі браць пад увагу яго помныя тэксты афарыстычнага кшталту. «…той, хто мае свой час, часцяком страчвае ўсялякую здольнасць ягонага ўліку. Фізіка часу не адмаўляецца, але пераадольваецца. Час, нібы рака: ты стаіш у ёй, яна адчувальна, але несувымерна цячэ паўз цябе, ціхая і магутная плынь вады. Пакуль ты ў вадзе – ты ў сваім часе, ты – частка яго. Чапай нечапанае. Чэрпай невычэрпнае. Сузірай і асэнсоўвай. Але варта выйсці на бераг, далучыцца да ўсеагульнае гонкі – і той час незаўважна й незваротна сплывацьме па-за табою…» Мяркую, кожны, хто не адрынае творчы метад экзістэнцыі, зразумее і ўспрыме метафарычныя пасылы паэта Вадзіма Кораня. Ягоны трыпціх «Existenz» прысвечаны памяці мамы (у паралельнай прывязцы яе вобраза да біблейнай Марыі)… Адчуваецца творчы рост паэта і яго мастацкі патэнцыял адносна яго папярэдніх публікацый.   Марыя! Ты была побач, калі Ён канаў на крыжы, Ён бачыў цябе, і Яму, пэўна, яшчэ больш балела… Цікава, а як бы Ён далей жыў, калі б ТЫ на Ягоных руках памерла?..   Ідэю і сэнс апавяданняў Паліны Качатковай чытачу даводзіцца разгадваць нераўнуючы як зменлівыя ўзоры ў калейдаскопе: зрух – і новы малюнак з тых жа рысаў і фарбаў, толькі ў новым ракурсе… З прозай дэбютуе Аляксандра Хамянок (імпрэсія «Ліст у будучыню»). Па гэтай цытаце вы збольшага можаце меркаваць пра творчасць аўтаркі: «Сачыненне я напісала на «выдатна». Хутчэй за ўсё гэтую адзнаку мне паставілі авансам: у настаўнікаў часта ёсць асаблівае чуццё, што добрая адзнака можа ператварыцца ў нешта большае. У маім выпадку так і здарылася. За што і дзякую, бо я нарэшце зразумела, пра які страх распавядала Святлана Аляксандраўна, пра які страх пісала мне мая бабуля. А зразумець – значыць стаць крыху смялейшай». Выдатная, я сказаў бы, геніяльная лірыка дарэвалюцыйнага Уладзіміра Маякоўскага ў перакладах Андрэя Хадановіча. Вось:   Ты, што сэрца абакрала мне і ранаю развярэдзіла ў душы ўсю брыду маю, – дар мой прымі, каханая, можа быць, я нічога больш не прыдумаю. Сённяшні дзень фарбуйце – у святы. Творыцца роўная крыжу містэрыя. Бачыце, як прыбіты, распяты цвікамі слоў на паперы я.   Вялікі тузін непрычасаных думак непераўзыдзенага Ежы Ленца пераклаў Міхась Мірановіч. Да прыкладу: «Жыць вельмі шкодна. Хто жыве – той памірае». Тых нешматлікіх з чырвонай кнігі літаратуры, якія займаюцца альбо цікавяцца крытыкай, можна адаслаць да «круглага стала», што ладзіўся з прычыны яе нездаровага стану з удзелам В. Акудовіча, І. Бабкова, Ц. Чарнякевіча, Н. Грышчук, Я. Новіка, А. Адамовіча, М. Бараноўскага і З. Савельева. «Дык крытыка ёсць ці крытыкі няма? Літаратура мае ў ёй патрэбу ці крытыка мае патрэбу ў літаратуры? На колькі адсоткаў праяўляецца стужка літаратуры, калі срэбра не вымываецца крытычнай кіслатой?» – упарта і бесспадзеўна дапытваўся ў сабранага гурта Ціхан Чарнякевіч. На што Валянцін Акудовіч безапеляцыйна даводзіў: «Слухайце, у нас сітуацыя вельмі простая: сімвалічны капітал не канвертуецца ў грошы. І калі незнаёмыя людзі даведваюцца, што ў мяне за мяжой выдаваліся кніжкі, а я пляшку самага таннага віна не заўсёды магу сабе дазволіць… Яны нічога не разумеюць». Вядомая дыктарка Зінаіда Бандарэнка дзеліцца ўспамінамі пра былога старшыню Беларускага тэлебачання і вядомага паэта Генадзя Бураўкіна. Шаноўны Кастусь Цвірка (часопіс віншуе яго з васьмідзесяціпяцігоддзем, а мы далучаемся!) распавядае пра сваю выдавецкую працу ў «Беларускім кнігазборы» ў 2016 годзе, піша пра вядомых вучоных, пісьменнікаў і проста людзей з глыбокім нацыянальным каларытам, не абыходзячы неардынарных бакоў і свайго ўласнага жыцця . Выбітны філосаф Валянцін Акудовіч працягвае публікаваць урыўкі з новай кнігі «Трэба ўявіць Сізіфа шчаслівым. (Хроніка беларускага інтэлектуала)». Гэтым разам ён піша пра «Інтэлектуалаў і Плошчу». Друкуецца працяг артыкула «Вёска Камаровічы ў Мазырскім павеце» польскай пісьменніцы Эмы Яленскай пра быт, жыццё і гісторыю палешукоў у перакладзе выдатнага нашага фалькларыста Уладзіміра Васілевіча. Літаратуразнаўца з Гомеля Ірына Бароўская разважае пра песенную лірыку М. Танка, Н. Гілевіча і Г. Бураўкіна. Літаратар Уладзімір Сіўчыкаў прапануе ўвазе чытачоў свае «штрыхі да партрэта Івана Міско». Леанід Галубовіч рэцэнзуе зборнік балад выбітнога творцы Уладзіміра Арлова «Паручнік Пятровіч і прапаршчык Здань». А ў традыцыйнай рубрыцы «Дзеяпіс» можна азнаёміцца з анатацыямі да кніг, што нядаўна пабачылі свет. Таму – чытаем! І – прасвятляемся ў нашым цёмным царстве. Альбо – не чытаем і – жывём там жа навобмацак…   ЛеГал, "Літаратурная Беларусь".
 
Вольга Гапеева (№98)
Чорная яблыня Канцонэ пра трох ільвоў цалавацца вучылася я ў ільва рыбы песцілі маю скуру і падлівалі віна зачаравана ўздыхалі маўчалі і браліся шлюбам са студнямі   на маёй жа зямлі капытамі білі быкі і коні уздымаючы віхуры болю   і новы з’явіўся леў удаючы гандляра заморскіх бразготак але што мне да пацерак у кішэнях маіх пясок дзе хавае свае атрутныя джалы павукападобны звер ён запэўнівае мяне што асалода ў пакутах я веру і працінаю сябе дзідай, стралою, мячом і веру і веру і веру веру кожнаму зверу толькі не табе казала бабуля і працягвала мне сточаны серп   ўсё паўтаралася перагнівала зброя блішчэла на сонцы агаляючы косткі   пустэльня з самотным макам узіралася ў трэцяга льва     *  *  * маё імя балансуе на вуснах мужчынскіх цыркавым акрабатам, яно – свабода і можа высока падскочыць каб кірля марская яго падхапіла і на бераг аднесла туды дзе расце пескалюб сцябліны яго вострымі стрэмкамі ўторкнуцца ў скуру імя па швах разыдзецца на раз два во – застанецца са мною ля – таксама што за сэнс уручаць падарункам абрубкі незавершанасць будзе муляць і трымаць у закладніках памяць не хачу заставацца пад вартай прыходзіць па позве быць прыгаданаю па нястачы быць прыгоннаю а значыць бегчы-бегчы скрозь цела рэхам пераходзіць з рота ў рот як замова ад  сурокаў, ад ляку ад болю зубнога мне не жыць у літарах на плячы земляроба бо я вуснае шчасце а не пісьмовае     *  *  * жыву ў гатэлі насупраць касцёла вечарам п’ю віно каля сінагогі суразмоўцу знаходжу непадалёк ад мячэці падарунак атрымліваю на выйсці з царквы у засені явара гляджу на ўцехі адных і пакуты іншых калі бяздомны сабака кладзецца ля ног прывітаннем ад будды     *  *  * восень стамілася быць сабою цяпер яна думае што зіма яе асуджаць не бяруся такая сама выходжу з кіно плятуся дадому вяроўкай адрэзанай ад вузла у лістападзе чамусь асабліва сцішна прызнацца што насамрэч адна што гэта надоўга і невылечна бо лекаваць невядома што абсцэс самастойнасці пералом даверу ці запаленне адчаю ў левай руцэ поўнач заўсёды была пакараннем амаль ніхто не вітае снег і нават у мове абледзянелым кажуць на сэрца, што не хоча хварэць і я не хачу таму спыняю рэкі дзе брудныя боты свае мыў вораг вогненны знак лета паціху ў маўчанні сваім гніе     *  *  * я быццам слова што жыве ў даданым умовы прымяраю сусветы пажаданы, магчымы і верагодны калі б і хаця б і толькі б бы сабака што ніколі не выходзіць з дому а сядзіць паслухмяна на ганку і чакае пакуль прыйду я і скажу “гуляць” я кепская гаспадыня дазваляю цягнуць сябе ў розных кірунках і ўвогуле мне такія стасункі не падабаюцца на павадку гаспадар і служка яна цябе б’е а ты ад яе залежыш і называеш гэта вечным каханнем полюсы і магніты процілегласці прыцягваюцца навошта стасункі людзей гэта фізіка і геаграфія лепш як у мове – словы злучаюцца утвараючы тэксты, жыцці, бясконцасці гладкія, ладныя, кутнія і нязвыклыя – але магчымыя без барацьбы і знішчэння без дакладнага вылічэння дзе ёсць і правілы і выключэнні і няма павадка     *  *  * тэрапеўт кажа трэба менш рацыяналізаваць маці кажа трэба перастаць сябе ламаць або шкадаваць сяброўка кажа трэба проста вымкнуць радыё і не корпацца ў прычынах, крыніцах і гэтак далей іншая сяброўка кажа сумаваць і плакаць – нармальна з гэтым нязгодная мама і першая сяброўка але згодны тэрапеўт і толькі тата нічога не кажа нават у маіх снах дзе ён з’яўляецца гэтак жа рэдка як было пры жыцці     *  *  * цяперашні час даецца мне цяжка мінулы ведаю лепш там і жыву вось бы як у кіно страціць памяць і тых хто там прапісаўся не маючы майго на тое дазволу тады кожную згадку буду спакойна здымаць як волас з пляча паліто не здолеўшы прыгадаць ужо чыйны     *  *  * там дзе растуць дрэвы мне не патрэбны аркестры і прыймачы з патэфонам мне не патрэбны бо там дзе растуць дрэвы ёсць ультракароткія хвалі і звышдоўгія хвалі абавязкова там ёсць яны выпраменьваюцца з дзюбаў мабільных радыёстанцый гучаць адначасова без хрыпласці перашкод вось тут разважаюць пра гнёзды а тут пра культуру палётаў якое ў модзе пер’е і як здабыць чарвячка і раптам я зразумею тое што для мяне песні для птушак будзённыя справы размовы так, ні пра што і можа быць там дзе растуць дрэвы усё ж неабходны аркестры каб мы слухалі птушак а птушкі слухалі нас     *  *  * рычард кажа што напісаў свой верш недзе 40 гадоў таму а я падумаю што і не жыву столькі   годазлічэнне і ўзрост прывілеі пісьменных   саламі́ застаецца дома   не чытае не піша не лічыць яна мые посуд, сястрыц, падлогу год два тры працірае пустыя вазы   можна поўніць іх сэнсам кефірам ці кветкамі   саламі́ любіць макі калі яны выспяваюць – у каробачцы чорная россып бубак колькі год табе саламі́ не ведаю, суседзі кажуць што 30 кажуць дрэвы нават ведаюць свой узрост   дык хіба я горшая за дрэва   чорная россып бубак     чорная яблыня раніца пачынаецца з перакладу імёнаў людзей якіх расшуквае паліцыя, родныя, нейкія службы у суседняй краіне вайна але як заўсёды тэрміналогія ў кожнага боку свая усё што я ведаю пра гэтых людзей – дата іх нараджэння і з ліста ў ліст якія перакладаю цягнецца невядомасць як калі трэба трываць і не ведаеш колькі яшчэ і раптам месцазнаходжанне асоб устаноўленае а потым дадатак – даведка аб апазнанні цела і невядомасць з бязважкай, з туману робіцца чорнай яблыняй столькіх я пахавала ў сваіх перакладах стаяла каля маці і бацькі, каля мужа і каля каханай сыходзіла каб праз дзень пагрукацца ў іншыя дзверы і глядзець як на тварах з’яўляецца зморшчына нявер’я і гневу апазнаныя целы і неапазнаныя душы допіс аб смерці – як правільна перакласці?   і вось я ў турэмнай каморцы пішу ліст і вось у траншэі расчытваю почырк   перадайце цёплых шкарпэтак і шахматы ваш сын, 2017   я спусціўся на дно, смерць – дык смерць, але каб хоць з невялікай славай памерці 1942   а я думаю, хто гэта слава што яна робіць з сэрцам надае сэнсу той бессэнсоўнасці што вакол быццам усё было не дарма   мужайцеся і суцяшайце сябе думкай што справа за якую змагаўся ваш муж – справа  вызвалення радзімы 1945 лепш было б каб нас зусім забіла анеж от так пакутаваць Олена, Камянец-Падольскі, 1941   пісаць ліст і спадзявацца на ўзнагароду пісаць ліст і хвалявацца ці дайшлі грошы пісаць ліст і не ведаць што ён апошні або пісаць і ведаць дзякуй Зіначцы за фотакарткі, праўда адно мне не падабаецца, тое, што яна пафарбавала вусны, да таго ж неахайна 1941, Кіеў каляды прайшлі ў траншэі, але ў мяне быў кавалак пудынгу таму я не мушу бурчаць 1914, Эдвард   цяжка быць жанчынай адной у палку, спім у агульнай зямлянцы, сушымся ля адной печкі. нагавіцы і боты не па памеры Марыя, 1945   трываць як усе выкладвацца нават болей думаць, што ты герой як і кожны а потым маўчаць што была там, хаваць медалі бо ніхто не падыдзе да ваеннай дзяўчыны “ведаем як тыя медалі ты заслужыла”   і тое, што ёй адрэзалі ногі, і тое, што боль трывала нясцерпны і што не баялася адмаўляць камандзіру   не лічыцца   і я думаю, а што лічыцца   спаць з маладымі медсёстрамі? абрухаціць баявога таварыша? або гвалціць дачку ворага?   ордэн табе не дадуць калі сумняешся ці варта страляць калі спачуваеш і сваім і чужым калі топіш сваё дзіця каб выратаваць астатніх калі клапоцішся пра чужога мужа калі вешаешся на яблыні чорнай   у імя маці дачкі і святой душы
 
Валянцін Акудовіч (№98)
Бум-Бам-Літ З новай кнігі “Трэба ўявіць Сізіфа шчаслівым. (Хронікі беларускага інтэлектуала)” Пасля стварэння літаратурна-філасофскага сшытка “ЗНО” ў рэдакцыю “Культуры” пацягнуўся розны нефарматны народ. Бо хаця час ужо быў адносна вольны і з’явіліся незалежныя выданні, але іх інтэнцыі пераважна кіраваліся ці на разбурэнне савецкіх стэрэатыпаў, ці на фармаванне стэрэатыпаў нацыяналь­нага Адраджэння. А тут запрашалі да нязмушанага мыслення і нічым не скутай творчасці. Да таго ж гэта была не нейкая самаробная брашурка (якіх тады ўжо хапала), а паважнае дзяржаўнае выданне з шырокім чытацкім кантэкстам. Так пакрысе на старонках сшытка асвойталіся Юрась Барысевіч, Зміцер Вішнёў, Ілля Сін, Альгерд Бахарэвіч, Валерка Булгакаў, Сяржук Мінскевіч, Алесь Туровіч, Усевалад Гарачка і шмат хто яшчэ. (Дарэчы, ладная частка з іх потым у розныя гады будзе працаваць у рэдакцыі “Культуры”, а Ілля Сін нават стане галоўным рэдактарам.) Натуральна, акрамя ўласных тэкстаў, маладых геніяў вабіла і жывая публічная прастора. На розных пляцоўках яны чыталі сваю прозу, дэкламавалі вершы, спявалі песні… Усё гэта разам якраз і зрабілася падставай новага і ці не самага яркага літаратурнага руху беларускай сучаснасці… Вось як апісвае гэты пралог Сяржук Мінскевіч у сваёй кнізе “Я з Бум-Бам-Літа” (між іншым, выдатнай кнізе): «У рэдакцыі газеты “Культура” сабраўся штаб правядзення паэтычнага канцэрта ў менскім парку культуры і адпачынку імя Горкага. Тут і паўсталі пытанні: “як назваць імпрэзу”, “якая будзе канцэпцыя” і самае галоўнае – “хто мы”? Адказы знайсці было складана, тым больш літаратары не ведалі, перад якой публікай яны будуць выступаць. Але пытанні самі сабой зняліся, калі Зьміцер Вішнёў прапанаваў у якасьці заклічнага гонга выкарыстоўваць на сцэне рондаль – “бум-бам” – проста біць у яго малатком. – Эўрыка, – усклікнуў аўтар гэтых радкоў, – Бум-Бам-Літ! (…) Калі твор не зробіць бум, то няхай ён зробіць бам. Акцыя была названая “Фарматворы Бум-Бам-Літу”, і хоць назва плянавалася толькі на адну гэтую акцыю, дзіўнае слова Бум-Бам-Літ замацавалася за ўсім рухам. Адсюль усё і пачалося. Хаця перад самім выступленнем пры дэталёвым аглядзе кватэры Сержа Мінскевіча ў ёй не было знойдзена непатрэбнага-патрэбнага рондаля, затое гаспадар заўважыў на балконе даўно забыты суседзямі пакамечаны алюмініевы тазік з чарназёмам. Тазік быў памыты, а на яго баках былі напісаны, падобна промням купальскага сонца, літары БУМ БАМ. Так паўстаў Бум-Бам-Літ». Гэта ўвогуле цікава, чаму ў нейкую пару літаратурныя суполкі ды рухі растуць як грыбы пасля дажджу, а потым мінаюць дзесяцігоддзі – і ніякага варушэння? У прыклад мог бы звярнуцца да гісторыі еўрапейскай ці рускай літаратураў, але ў мяне і так зашмат літаратуразнаўства. Навідавоку хіба адна досыць устойлівая прыкмета: найчасцей такое здараецца на зломе эпохаў, і не абавязкова сацыяльна-палітычных, але і эстэтычных. У дзевяностых гадах (ХХ ст.) у нас акрамя шырока вядомых “Тутэйшых”, “Таварыства вольных літаратараў” і “Бум-Бам-Літа” яшчэ трохі заявіла пра сябе суполка “Вулей” (лідэр Антон Тарас) і, здаецца, “Вецер ды плынь” (лідэры Ігар Бабкоў і Міхась Баярын). Апошнюю згадваю адно каб трохі падвесяліць сябе ў гэты шэры і мокры лістападаўскі дзень… Відаць, пад уплывам публічнага поспеху Бум-Бам-Літа глыбока сімпатычныя мне Ігар з Міхасём таксама надумалі нешта падобнае выштукаваць, толькі з радыкальна іншай (элітарнай) праграмай. Яны сабралі невялічкую сціжму ахвочых, паехалі на ноч у Вязынку і ля вогнішча рэфлексавалі ды медытавалі скрозь алкагольнае паўсонне да ранку. А як вярнуліся ў Мінск і добра выспаліся, дык хутка забыліся і на плынь, і на вецер…   *** Я ў Вязынку не змог паехаць, а вось на першы выступ Бум-Бам-Літа ў парку імя М. Горкага патрапіў. Што праўда, не без прымусу – бо ўжо тады моцна не любіў публічныя імпрэзы. Ну што тут сказаць – скрыня Пандоры адчынілася, і адтуль павылятала чорт ведама што. (Вочы мае б не бачылі і вушы не чулі.) Бо адна рэч, калі ты друкуеш страхалюдныя тэксты, якія нехта будзе чытаць ў адлюдстве сам сабе, і зусім іншае, калі нешта падобнае слухаеш разам з размаітым натоўпам, зважаючы не столькі на выступоўцаў, колькі ўслухоўваючыся ў калектыўнае падсвядомае гэтага натоўпу. Хаця фармальна ўсё выглядала як мае быць: сцэна, канферанс, публіка – хто паводле абвестак, хто з адпачываючых… Разам з тым усё было як не мае быць, пачынаючы ад грукату малатка ў пакамечаны тазік (потым малаток зменіць цыркавая булава жанглёраў)… Перадусім шмат незразумелых словаў, а яшчэ больш незразумелых сэнсаў ды рухаў… Відавочна, хлопцы і не мерыліся спадабацца публіцы. Тым болей, быць зразумелымі. А чаго яны хацелі, запрашаючы людзей і выступаючы перад імі? Напэўна, каб сказаць класічнае: “Шаноўныя, ужо «няма таго, што раньш было». Новы час патрабуе новых формаў, словаў і сэнсаў. І мы іх шукаем… А вы не спяшайцеся нас ганіць, бо не толькі мысленню і паэтычным формам, але і вам самім ужо час мяняцца”. Нягледзячы на ўвесь гэты літарацкі шабаш, публіка нават трохі пляскала ў ладкі. Нехта таму, што на канцэртах трэба пляскаць, а хтосьці вітаючы новую дзёрзкасць… Пасля канцэрта мы сядзелі на беразе Свіслачы з півам, і хлопцы абмяркоўвалі, як ім жыць далей? Сярод усяго іншага нехта запрапанаваў скласці маніфест Бум-Бам-Літа. Прапанова была слушная, і таму ўсім спадабалася. Пакуль яны абмяркоўвалі тэзы, мне падумалася… – Слухайце, – сказаў я, – а чаму б кожнаму са слупоў Бум-Бам-Літа не напісаць уласны маніфест, а я іх надрукую ў “ЗНО”. Такога нашэсця маніфестаў паводле адной літаратурнай падзеі яшчэ ніколі не было. Пасля маўклівай паўзы хлопцы хутка ажылі, вочы загарэліся, пляшкі з півам бадзёра стукнуліся адна аб адну. А як піва глынулася, я дадаў: тым болей, у кожнага постмадэрніста a priori ўласны постмадэрн. Слупы Бум-Бам-Літа: Барысевіч Юрась, Бахарэвіч Альгерд, Васанская Жанна, Вішнёў Зміцер, Гарачка Сева, Мінскевіч Сяржук, Сін Ілля, Патаранскі Сяргей, Туровіч Алесь… (Пазней да гэтага спісу прылучацца новыя героі, найперш згадаю Жыбуля Віктара, Морт Вальжыну, Кавалеўскага Арцёма, Усевалада Гарачку…). P.S. У згаданай вышэй кніжцы Сержа Мінскевіча “Я з Бум-Бам-Літа” сцвяр­джаецца, што менавіта я прыдумаў калектыўную мянушку лідэрам руху – “слупы”. Аднак гэта не зусім так. Напачатку хлопцы чамусьці называлі сябе па-руску “столбами”, а я толькі нагадаў ім пра адказнасць перад роднай мовай. Такую драбязу быццам і не варта было чапляць, толькі перакладзенае слова, як і “тазік”, сталася вітрынным у лёсе гэтага руху.   *** Маніфесты былі надрукаваныя ў вераснёўскім нумары “ЗНО” за 1995 г. Яны захапілі тры паласы сшытка і ўжо толькі гэтым фактам як бы прадвызначылі маштаб падзеі. Але іх інавацыйная эўрыстыка не магла быць вымерана ніякім фармальным маштабам. Дзеля прэзентацыі ў мемуарах з усяго масіву тэкстаў я быў вымушаны адабраць толькі невялікую частку фрагментаў. Псіхалагічна гэта была цяжкая праца, бо за маім выбарам засталося куды больш не-выбраным таго, што мусіла тут апынуцца. Цяжкай яна была яшчэ і таму, што чым далей я ўчытваўся ў тыя даўнія тэксты, тым больш выразна ўсведамляў, наколькі з той пары змізарнела наша літаратурная інтэлектуалістыка. Але на астачу гэтага эпізоду трохі вясёлага… Позна ўвечары “сшытак” з маніфестамі быў звярстаны, і я паехаў ночыць (а хлопцы яшчэ засталіся ў рэдакцыі). Не паспеў увайсці ў хату, як яны тэлефануюць і з рогатам паведамляюць, што ўпрасілі вярстальшчыка прыціснуць да суплёта маніфестаў абвестку (цытую паводле арыгінала): БУМ – НАВІНА  Калі гэты выпуск ЗНО быў ужо  звярстаны, мембры (слупы, зрухары,  бубнары і г.д.) Бум-Бам-Літа ўсеагульным  грукатаннем вырашылі надаць Акудовічу  Валянціну, слупу ад нараджэння, тытул  БЕССМЯРОТНАГА ХРОСНАГА БАЦЬКІ  БУМ-БАМ-ЛІТа, а таксама ганаровае права  першачарговага бумкання ў Тазік новай  літаратуры.  Штаб ББЛ Праслухаўшы абвестку, я хацеў моцна абурыцца, але адно дыпламатычна выказаў глыбокі сумнеў у мэтазгоднасці яе публічнай агалоскі. Толькі хлопцы ўжо наперад вымудрылі, быццам вярстальшчык сышоў да хаты і цяпер нічога нельга змяніць, бо трэба тэрмінова везці макет газеты ў друкарню… Натуральна, у той вечар я нават падумаць не мог, што гэты сітуацыйны жарт некалі станецца трывалым фактам маёй біяграфіі і яго («Хросны бацька Бум-Бам-Літу») раз-пораз стануць згадваць розныя літаратурныя крытыкі ды аглядальнікі, аналізуючы нечаканы феномен (не)прыгожага беларускага пісьменства. Я да гэтага настолькі прызвычаюся, што пазней і сам неаднойчы ў артыкулах да розных даведнікаў нагадваў пра “хроснага бацьку” – праўда, не без стоенага прысмеху. Дарэчы, для мяне гэты статус аказаўся зручным яшчэ і таму, што, шчыльна хаўрусуючыся са слупамі руху, я рашуча не пагадзіўся кааптавацца ў ягоны склад, паколькі што ў грамадскай дзейнасці, што ў творчасці мне больш натуральна фармалізавацца выключна вакол самога сябе. Але з статусу “хроснага бацькі” я атрымаў і даволі лішніх турботаў, бо, не зразумеўшы жарту, журналісты чапляліся да мяне ці не часцей, чым да якога з бумбалітаўцаў.   Серж Жук-Мінскевіч Маніфест Бум-Бам-Літа (фрагмент) Бум-Бам-Літ – гэта не аб’яднанне, не таварыства, не суполка, не саюз, гэта – рух. Рух дзейнай, жвавай беларускай літаратуры, творы якой імкнуцца зрабіць бум… А бум бывае розны: бум захаплення, бум пераймання, бум чаравання, бум сенсацыйнасці і адчування незвычайнага і нават бум неразумення… А калі ніякі з усіх бумаў для пэўнага абы-абыякавага зямляніна зусім і не бум, то тады… няхай гэта будзе (для яго) проста бам – воплеск паветра, – чым, насамрэч, і з’яўляецца любы прамоўлены твор літаратуры. Як усялякі вольны рух, Бум-Бам-Літ можа прыхопліваць усіх, хто захоча прыхапіцца, і можа выпускаць усіх, хто захоча адчапіцца. А ўдзельнікі – “зрухары” – могуць ствараць у яго глыбінях свае адмысловыя плыні (накірункі творчасці), свае віры (літаб’яднанні). Іх творы могуць быць усялякімі: ад рэалістычных да інсінуацыйных, ад псіхалагічных да шызарэалістычных, ад прымітывісцкіх да транслагічных, ад сентыменталісцкіх да татальна эпатажных. Няма аніякіх абмежаванняў творавыяўлення, акрамя ўласнаабраных крытэрыяў самаацэнкі…   Ілля Сін Маніфест Х (скарочана) Х з’яўляецца задзіночаннем людзей, якім надакучыла. Нудота – вось што забівае нас, але адначасова і падштурхоўвае да дзеяння, і мы нешта чынім, пішам творы і ствараем усялякія літаратурныя аб’яднанні ды партыі. Мэта Х: 1. Уплыў яе сяброў на аб’ектыўнае становішча рэчаў. У гэтым дачыненні Х з’яўляецца арганізацыяй не дэмакратычнай, а хутчэй аўта-таталітарнай, бо за мэту прымаецца неабмежаваны ўплыў нейкай абмежаванай колькасці асобаў на шырокія пласты грамадства. Звяржэнне з пастаменту аб’ектыўных ісцінаў і замена іх суб’ектыўнай бяз­глуздзіцай. Кожны чалавек мае права абсталёўваць свет на свой лад. Здзек са святыняў (маральныя устоі, культура, іерархіі каштоўнасцяў і г.д.). Мы не сцвярджаем, што яны недасканалыя, але ўсё, што створана, мусіць быць дэканструяванае на ўзроўні асобы. Шляхі дасягнення: эпатаж і буйнамаштабныя правакацыі. Эпатаж – сродак самаабароны Асобы ў грамадстве эпохі постмадэрнізму. (…) Х не можа мець пэўнай структуры і не прадугледжвае аніякіх кіраўнічых пасадаў. Індывідуальнасць кожнага з яе сяброў мусіць напоўніцу прымацца ўсімі. З гэтай жа прычыны арганізацыя не можа мець аніякае агульнапрынятае сімволікі і мастацкіх прынцыпаў.   Юрась Барысевіч Літаратура з першых рук (фрагмент) Бум-Бам-Літ – гэта рух за вызваленне літаратуры ад друкарскага станка ды іншых прыладаў індустрыі друкарскага пісьменства, якая ўжо даўно ператварыла паэзію ў нейкую галіну капіталістычнай эканомікі або народнай гаспадаркі сацыялізму. Індустрыялізацыя літаратуры спрычынілася не толькі да апартэіду ўнутры самой мовы (падзелу лексікі на ўнармаваную і вульгарна-жаргонную, друкаваную і моўленую – прычым такі падзел мае месца і ў граматыцы, і ў фанетыцы), але і да класавай сегрэгацыі сярод літаратараў, іхняга падзелу на мэтраў і графаманаў. У эпоху механічнага тыражавання літаратуры значнасць пісьменніка вымяраецца лічбай накладаў ягоных твораў, як жыццёвы поспех бізнесмена – колькасцю нулёў на ягоным банкаўскім рахунку. Калі паэзія сканала – дык, напэўна, таму, што была атручана друкарскімі фарбамі. Першае, што мы бачым, калі зазіраем у які-кольвек зборнік паэзіі – на белых прасцінах паперы ляжаць чорныя абвугленыя словы. Гэта нават не фатаграфія паэзіі, а толькі яе негатыў, бо пры жыцці гэтыя словы, пакуль з іх не выціснулі душу – дыханне і жывую інтанацыю, былі невымерна святлейшымі за наваколь­ную прастору. У лепшым выпадку, друкаванае слова – гэта стэрылізаваны і абрэзаны па лінейцы цень слова прамоўленага. Паводле Антанена Арто, у кнігах укрыжоўваецца не толькі паэзія, але і само жыццё, і мы павінны хоць нешта зрабіць, каб вызваліць яго са смяротных абдымкаў паперы. На сваіх шумлівых імпрэзах бумбамлітаўцы чытаюць уголас зусім незнаёмым, выпадковым слухачам свае невыдадзеныя (а часам – і ненапісаныя) творы. Не проста чытаюць, але і паказваюць, бо многія людзі беларускай мовы не ведаюць, і таму ім цікавей бачыць паэзію, чым яе разумець. Гэта ў літаральным сэнсе жывая літаратура, бо зроблена не з паперы, а з голасу і цела аўтара. Яна дыхае, гаворыць і крычыць, махае рукамі і крыламі. Паэзія, якая хоча быць сучаснай, павінна не проста прамаўляцца, а пражывацца – г. зн. па магчымасці цалкам супадаць з абрысамі і рухамі цела паэта. Тэкст, які нараджаецца ў вымаўленні і жэстыкуляцыі, нараджаецца “тут-і-цяпер”, адначасна з ударамі сэрца, і імкнецца да найбольш чыстага і яснага – цялеснага ўвасаблення. І звяртаецца ён не да розуму аўдыторыі, а да яе ўласнага цела, прымушаючы назіральнікаў не разумець паэзію, а суперажываць яе, хай сабе і на фізіялагічным узроўні, бо толькі ўласныя адчуванні, а не чужыя думкі, здольныя пераадолець чалавечую абыякавасць.   *** Ужо ў наступным нумары “ЗНО”, падахвочаны маніфестамі, я адгукнуўся на з’яўленне Бум-Бам-Літа вясёлым тэкстам (скарочаны).   Афрыка – радзіма тазікаў, або Я хачу ў Бум-Бам-Літ Ніколі не хацеў быць сябрам (членам) Саюза пісьменнікаў, “Тутэйшых”, ПЭН-цэнтра, ТВЛ… Не, калі быць зусім дакладным, то адзін раз хацеў, бо пачаў моцна кашляць і з гэтага думаць пра смерць. І не так мяне тая смерць палохала, як вечная нястача грошай. Дзе ж гэта мая жонка, – думаў, – якой да палучкі грошай ніколі не хапае, набярэцца іх, каб прыдбаць труну, замовіць аўтобус ды справіць хоць якія хаўтуры. Дарэчы, з хаўтурамі найгорай, бо чым-чым, а сябрамі і прыяцелямі лёс мяне ніколі не крыўдзіў. Як уявіў сабе, колькі іх адусюль панацягнецца і кожнаму трэба паводле праваслаўнай завядзёнкі тры чаркі наліць (але гэта можа вашым сябрам было б даволі тры чаркі, а маім, ды яшчэ з такой нагоды – смеху вартыя тыя тры чаркі)… Карацей, як уявіў сабе ўсё гэта, то зразумеў, што пасля хаўтураў маім сямейнікам таксама жыцця не будзе… І вось тады я згадаў, што сяброў (членаў) Саюза пісьменнікаў за дзяржаўны кошт хаваюць і моцна пашкадаваў, што я не сябар (член) гэтага “саюза”. Трэба, – пачаў ліхаманкава прыкідваць варыянты, – хуценька сфастрыгаваць якую-кольвек кніжыцу і прасіцца ў “саюз”. Тым болей, ў мяне там шмат знаёмцаў, можа паспрыяюць, каб прынялі і за дзяржаўны кошт пахавалі. Магчыма, я і здзейсніў бы сваю задуму, але раптам кашляць перастаў… Усё гэта я распавёў дзеля таго, каб шчыра засведчыць, што не хачу ні ў які літарацкі хаўрус. А вось у Бум-Бам-Літ хачу. Бо ў бумбалітаўцаў ёсць Тазік (ні ў кога болей Тазіка няма), і кожны, хто бумбамлітавец мае ганаровае права грукаць у яго алюмініевае дно… Мне моцна карціць грукнуць у Тазік, толькі ў бумбамлітаўцы мяне не возь­муць, бо бумбалітаўцам нельга стаць, як сябрам Саюза пісьменнікаў, бумбамлітаўцам трэба нарадзіцца. Тут я маю на ўвазе не столькі біялагічны факт народзін, хаця гэта, як вы разумееце, таксама істотна, колькі экзістэнцыйны. Няма ніякіх шанцаў зрабіцца бумбамлітаўцам таму, хто сфармаваўся як літаратар у эпоху сацрэалізму. Але не нашмат болей шанцаў і ў таго, хто сфармаваўся як літаратар, змагаючыся з сацрэалізмам вонкі і ў самім сабе. Для бумбалітаўца сацрэалізм і не ўтульнае жытло, і не страхалюдная вязніца, а ўсяго адзін з эстэтычных дыскурсаў адкрытай ва ўсе бакі постмадэрнай прасторы. Бумбалітавец – ад прыроды натуральны постмадэрніст. Ён не выбірае постмадэрн з таго, што той яму падабаецца. Бумабалітавец проста не можа не быць постмадэрністам, як негр не можа не быць неграм. (…) Дарэчы, ці чулі вы, што бумбалітаўцы збіраюцца ў Афрыку. Насамрэч збіраюцца. (Між іншым, заўважце, у Афрыку, а не па месцах баявой славы гетмана Астрожскага і не па месцах працоўнай славы будаўнікоў Мірскага замка, як гэта зазвычай рабілі і па сёння робяць літаратурныя папярэднікі бумбамлітаўцаў.) Я не пытаўся ў слупоў Бум-Бам-Літа чаму ў Афрыку, а не, скажам, у Антар­ктыду? І не буду пытацца, бо не перакананы, што яны самі гэта ведаць. А я вось ведаю. Пацягнула бумбамлітаўцаў менавіта ў Афрыку таму, што Афрыка – радзіма тазікаў. І хаця тамтэйшыя тазікі называюцца тамтамамі, этымалагічная пераемнасць відавочная. Як відавочная пераемнасць функцыянальная, эстэтычная і сакральная. Але Афрыка не толькі радзіма тазікаў, яна – прарадзіма Бум-Бам-Літа. Гэтую выснову я раблю вось з чаго. Культуралагічную прастору Бум-Бам-Літа арганізуе бумбамістае рэха ад грукання ў дно Тазіка. Аднак і культуралагічная прастора Афрыкі была арганізаваная рытмагукамі тамтамаў, якія адвеку нагадвалі кракадзілам, джунглям і акіянам, што акрамя іх у сусвеце ёсць яшчэ нехта. А чалавеку (гэта значыць негру, прапродку бумбамлітаўца) гэтыя гукі ў непралазных джунглях былі тым самым, што перагук званоў хрысціянскаму адлюдніку ў налібоцкай пушчы. Таму на заканчэнне сваіх разваг хачу звярнуцца да беларускіх спонсараў. Дапамажыце, чым атрымаецца, каб бумбамлітаўцы змаглі наведаць сваю (і Тазіка) гістарычную прарадзіму. Самі разумееце, як сэрца па радзімай старонцы баліць.   P.S. ...Між іншым, трохі пазней на нейкім літаратурным фестывалі Уладзімір Арлоў са сцэны сказаў, што ахвяруе ў фонд афрыканскага падарожжа Бум-Бам-Літа свой сціплы ўнёсак і паклаў у тазік адзін амерыканскі даляр. Бумбалітаўцы тады моцна ўзганарыліся, бо такім спосабам знакаміты пісьменнік як бы ўхваліў іхні чын. Што на пачатку рушэння было надзвычай істотна. <…> *** У тыя гады журналісты ды літаратурныя крытыкі часта дзівіліся з мяне: чаму гэта сталы мужык (даўно барадаты) хаўрусуецца з яшчэ ні разу не голенымі падшыванцамі? Кожны раз я адказваў па-рознаму, але найбольш у смак казалася наступнае: мне больш цікава быць з тым, хто яшчэ нічога не напісаў, чым з тымі, хто ўжо напісаў усё. І гэта была праўда, хаця галоўную праўду я зразумеў адно цяпер, калі пачаў фастрыгаваць хронікі і напісаў: “…пасля эсэ «Эгаізм», надрукаванага ў «ЛіМе» вясной 1992 г., усё маё былое крэмзанне паперы як карова языком злізала. Знікла дазвання. Гэта значыць, што насамрэч толькі ў 42 гады я надрукаваў свой першы тэкст”. Гэтая нечаканая эўрыстыка шмат што патлумачыла мне самому ў маіх персанальных стасунках з літаратамі і філосафамі ранейшых пакаленняў, калі я тым ці іншым чынам пачаў да іх далучацца. Часам амаль роўны з імі гадамі, я заўсёды пачуваўся сярод іх пачаткоўцам. Да месца згадалася, як ужо ў часопісе “Крыніца” Някляеў з Разанавым зачынілі мяне ў адным з пакояў рэдакцыі з пагрозай: калі не стану звяртацца да іх на “ты”, то яны не адчыняць мне дзверы да бліжэйшага Апакаліпсісу. Толькі нічога ў іх не атрымалася… А вось з бумбамлітаўцамі я быў літаратурным раўналеткам. Мы з імі, лічы, у адначассе пачалі пісаць сваю літаратуру. Хіба з той розніцай, што для мяне гэта ўжо была другая спроба, а яны спрабавалі яшчэ з “чыстага ліста”. Была ў гэтых хлопцаў яшчэ адна рэдкая ваба, якую мала хто мог разгле­дзець за творча выпендрожнымі і пабытова скандальнымі біяграфіямі. Так, яны не аднойчы патраплялі ў міліцэйскія пастарункі, так, пасля лішняй чаркі маглі да крыві пабіцца міжсобку, так, у гуллівым настроі без перабору чапляліся да дзяўчат, так… Але пры гэтым яны нават ведаць не ведалі, як можна здраджваць, хлусіць, ліслівіць перад кімсьці, абгаварыць канкурэнтаў па літаратурным цэху, тым болей шкодзіць ім. Я б нават сказаў, што этычная цнота, якая атуляла іх духовыя эманацыі, была аж залішне шчыльнай. Таму, нягледзячы на шырокую вядомасць, яны лічы ўсе гады заставаліся без замежных грантаў. Ды і ўвогуле, калі нейкая дапамога звонку і здаралася, дык хіба гады ў рады. Бо самыя чыстыя дармовыя грошы, відаць, заўсёды патрабуюць, каб рукі былі не зусім чыстыя. А ў іх яны былі менавіта чыстымі. Ну і апошняе ў гэтым пафасным пераліку. Сумоўнічаць гадзінамі за куфлем піва (ці чаркай чаго там яшчэ) з Юрасём Барысевічам, Іллём Сінам, Альгердам Бахарэвічам і шмат з кім яшчэ – было сапраўднай інтэлектуальнай асалодай. Бум-Бам-Літ быў першым інтэлектуальным хаўрусам беларускіх літаратараў. І хаця там хапала самага рознага люду, але рэй вялі менавіта інтэлектуалы. <…> Цалкам матэрыял чытайце ў папяровай версіі “Дзеяслова”. Фота Аляксандра Абуховіча.
 
О. Генры (№98)
Мэбляваны пакой Неспакойнае, хуткабежнае, няўрымслівае, як і сам час, – так можна сказаць пра насельніцтва чырвонацагляных дамоў раёна ніжняга Ўэст-Сайда. Не маючы дома, маюць сотні прытулкаў. Яны змяняюць адны мэбляваныя пакоі на іншыя, у любым жытле праездам, у сэрцах і галовах праездам, заўжды праездам. Яны спяваюць “Дом, мілы дом” у рытме джаза, захоўваюць сваіх лараў і пенатаў у кардонных скрынях, а іхні хатні дух змяшчаецца ў дарожнай сумцы. Таму дамы ў гэтым раёне, праз якія прайшлі тысячы пастаяльцаў, захоўваюць тысячы гісторый. З большага, безумоўна, не вельмі цікавых. Але было б дзіўна, каб усе гэтыя вандроўнікі не пакінулі пасля сябе хаця б аднаго-двух прывідаў. Аднойчы вечарам, калі сонца ўжо зайшло, тут, сярод старых цагляных шмакватэрных дамоў блукаў малады чалавек і званіў у дзверы. Каля дванаццатага дома ён паставіў сваю невялікую дарожную сумку на прыступкі і змахнуў пыл з капелюша і з лоба. Званок прагучаў слаба, недзе далёка ў пустой глыбіні. Дзверы дванаццатага дома адчыніла гаспадыня. Яна нагадала маладому чалавеку агіднага перакормленнага чарвяка, які выеў знутры ўвесь свой арэх і пакінуў толькі пустую абалонку, якую цяпер хоча запоўніць кватарантамі, прыдатнымі для далейшага харчавання. Малады чалавек запытаўся, ці ёсць вольныя пакоі. – Заходзьце, – сказала гаспадыня такім голасам, нібы ейнае горла было абабіта ўсярэдзіне футрам. – На трэцім паверсе задні пакой, ужо тыдзень вольны. Хацелі б паглядзець? Малады чалавек пайшоў за гаспадыняй па лесвіцы. Слабае святло, якое ішло невядома адкуль, змякчала цені ў калідорах. Яны бясшумна падымаліся па прыступках, засланых такім дываном, які, здавалася, не прызнаў бы нават свой ткацкі станок. Здавалася, пад нагамі было вязкае арганічнае рэчыва. Нібы дыван стаў нейкай гароднінай і ў гэтым смуродным паветры, без сонца, вырадзіўся ў пышны лішайнік альбо паўзучы мох, які плямамі пакрыў лесвіцу. На кожным павароце лесвіцы ў сценах былі пустыя нішы. Напэўна, у іх калісьці стаялі вазоны з кветкамі. Калі так, яны, канечне, памёрлі ў гэтым брудным сапсаваным паветры. Маглі там стаяць і статуі святых, тады было б зусім нескладана ўявіць, як сам чорт цягнуў іх у цемры ў якую-небудзь жудасную мэбляваную яміну. – Вось пакой, – сказала гаспадыня сваім футравым горлам. – Добры пакой. Ён рэдка пустуе. Мінулым летам тут жылі вельмі інтэлігентныя людзі – ніякіх праблем увогуле. Плацілі загадзя і своечасова. Кран у тым канцы. Міс Спроўлз і містэр Муні жылі тут тры месяцы. Яны гралі ў вадэвілі. Міс Бірэта Спроўлз – магчыма, вы пра яе чулі. Дарэчы, гэта толькі сцэнічнае імя, акурат там, над камодай, вісела іхняе пасведчанне аб шлюбе, у рамцы. Газа для лямпы тут, шафа ўмяшчальная. Усім падабаецца гэты пакой. Ён ніколі доўга не стаіць пустым. – А ці часта ў вас пастаяльцы з тэатра? – запытаўся малады чалавек. – Яны прыходзяць і сыходзяць. Так, сэр, даволі шмат маіх кліентаў звязаныя з тэатрам. Гэта тэатральны раён. Акторы ніколі нідзе надоўга не затрымліваюцца. І я з гэтага маю капейку. Так-так, яны прыходзяць і сыходзяць. Малады чалавек заняў пакой і заплаціў адразу за тыдзень. Разлічыўшыся, ён сказаў, што стаміўся і хацеў бы засяліцца адразу. Гаспадыня сказала, што пакой падрыхтаваны, у тым ліку ручнікі і вада. Калі яна ўжо збіралася сыходзіць, ён у тысячны раз задаў пытанне, якое так і круцілася ў галаве: – Маладая дзяўчына… міс Вэшнер… міс Элаіз Вэшнер… ці не памятаеце такой сярод сваіх пастаяльцаў? Хутчэй за ўсё яна магла быць сцэнічнай спявачкай. Прыгожая дзяўчына, сярэдняга росту, стройная, з залатымі валасамі і радзімкай каля левага брыва. – Не, такога імя я не памятаю. Гэтыя людзі сцэны змяняюць імёны таксама, як і пакоі. Не, не прыпамінаю. Не. Заўжды не. Пяць месяцаў безупынных роспытаў, і непазбежны адмоўны адказ. Столькі часу праведзена ўдзень у распытваннях дырэктараў, адміністратараў, школьных супрацоўнікаў і харавых спевакоў; а ў позні час – тэатральнай публікі ад першакласных спектакляў да эстрадных прадстаўленняў такой нізкай якасці, што ён баяўся знайсці там тое, што больш за ўсё спадзяваўся знайсці. Ён, хто ўсім сэрцам кахаў яе, спрабаваў яе адшукаць. Ён быў упэўнены, што пасля яе знікнення з дома гэты вялікі, абкружаны вадой горад дзесьці хавае яе. Але горад – гэта велізарны плывун, які пастаянна перасоўвае свае пясчынкі. Не маючы падмурка, ягоныя сённяшнія верхнія слаі заўтра ўжо будуць пахаваныя ў ціне і глеі. Мэбляваны пакой прыняў свайго госця ліхаманкавай успышкай фаль­­шывай гасціннасці, знясіленым вітаннем для прыліку, падобным на крывадушную ўсмешку авантурыста. Ілюзорнае адчуванне камфорту ішло ад старой мэблі: абарванай парчовай абіўкі канапы і двух крэслаў, вузкага таннага трумо паміж двума вокнамі, адной-дзвюх карцінных рам і металічнага ложка ў куце. Госць павольна адкінуўся на спінку крэсла, пакуль пакой блытана і сумбурна – нібыта быў папулярны, як кватэра ў Вавілоне – намагаўся распавесці яму пра сваіх разнастайных пастаяльцаў. Шматкаляровы квяцісты дыван, нібы прамавугольны трапічны астравок, ляжаў у хвалістым моры брудных палавікоў. На сценах з пярэстымі шпалерамі віселі такія карціны, якія нязменна пераследуюць падарожнікаў:  «Палюбоўніца гугенота», «Першая сварка», «Шлюбны сняданак», «Псіхея ля фантана». Строгі і вытрыманы контур каміна быў неахайна завешаны бесцырымоннай драпіраванай тканінай, накінутай наўскасяк, як шаль на плечы балерыны. На каміне былі абломкі караблекрушэння, закінутыя і забытыя, калі ветразь удачы клікаў пастаяльцаў да яшчэ нязведанага порта: пару танных ваз, фотаздымкі актрыс, бутэлечкі з-пад лекаў, некалькі выпадковых карт з калоды. Адзін за адным, як праяўляюцца сімвалы зашыфраванага тэксту, набывалі сэнс невялічкія знакі, пакінутыя гасцямі мэбляванага пакоя. Працёртае месца на дыванку каля туалетнага століка магло расказаць, як шмат прыгажуняў прайшло праз яго. Адбіткі пальчыкаў на сцяне распавядалі пра маленькіх зняволеных, якія хацелі выбрацца з чатырох сценаў да сонейка і свежага паветра. Пляма на сцяне разыходзілася промнямі ва ўсе бакі, як цень выбуху бомбы, пазначаючы месца, дзе разам са сваім змесцівам разляцелася на аскепкі кінутая шклянка альбо бутэлька. Праз усё люстэрка трумо няроўнымі літарамі было накрэмзана імя “Мэры”. Здавалася, што жыхары мэбляванага пакоя адзін за адным спаганялі тут сваю злосць, магчыма, выкліканую не толькі пакорнасцю пакоя, але і ягонай зыркай халоднасцю. Мэбля была падрапаная і пакалечаная. Канапа, прабітая спружынамі, здавалася жудаснай і агіднай пачварай, памерлай у сутаргах. Мармуровая камінная паліца з адарваным кавалкам, напэўна, таксама перажыла нейкую вялікую катастрофу. Дошкі ў падлозе енчылі і рыпелі кожная на свой манер, нібы кожная з іх перажывала свае асабістыя пакуты. Здавалася неверагодным, што ўсе гэтыя пашкоджанні былі нанесены пакою тымі, хто на пэўны час называў яго сваім домам. Магчыма, гэта было справакавана падманутым хатнім інстынктам, які штучна быў захаваны і ператварыўся ў сляпую злосць і крыўду на фальшывых гнеўных хатніх багоў. Бо любую хаціну, калі яна нашая ўласная, мы будзем прыбіраць, упрыгожваць і пяшчотна любіць. Малады пастаялец, седзячы ў крэсле, дазволіў усім гэтым думкам бязгучна прайсці праз ягоную свядомасць. Тым часам пакой напаўняўся гукамі і пахамі. У адным з суседніх пакояў глуха чулася то хіхіканне, то нястрыманы смех. У іншых – лаянка, стук ігральных костак, калыханка і глухі плач. Акурат над ягоным пакоем натхнёна брынкала банджа. Дзесьці грукнулі дзверы. Час ад часу даносіўся гул цягніка. Нейкі кот жаласна выў на плоце ў заднім двары. І малады чалавек адчуваў дыханне дома – гэта хутчэй быў сыры прысмак, чым нейкі пах – халодныя, затхлыя выпарэнні, як з падвала, змяшаныя са смуродам лінолеума, цвілі і гнілога дрэва. Раптам у пакой нібыта парывам ветру прынесла моцны салодкі водар рэзеды. Водар так выразна і цвёрда адчуваўся, што здаваўся жывым навед­нікам. І мужчына ўскрыкнуў: «Што, дарагая?», нібыта яго паклікалі, затым падскочыў і абярнуўся. Насычаны водар прыляпіўся да яго і ахутаў з усіх бакоў. Мужчына пацягнуў да яго свае рукі, на імгненне ўсе ягоныя адчуванні зблыталіся і перамяшаліся. Хіба можа пах так настойліва клікаць кагосьці? Напэўна, гэта быў гук. Але ці не быў гэта той самы гук, які так пяшчотна дакрануўся да яго? «Яна была тут», – гучна прамовіў ён. Затым ускочыў, каб перахапіць гэты знак, бо ведаў, што пазнае самую тонкую дробязь, што належала ёй ці да якой яна дакраналася. Водар рэзеды ахутваў яго, пах, які яна любіла і зрабіла яго сваім – адкуль ён з’явіўся? Пакой быў упарадкаваны, але неяк неахайна. На камодзе былі раскіданыя па сурвэтцы з тонкай тканіны некалькі шпілек – гэтых незаўважных, непрыкметных жаночых сябровак, безасабовых, жаночага роду, умоўнага ладу. Але на іх ён не звярнуў увагі, выдатна разумеючы, што шпількі абсалютна нічога з сябе не ўяўляюць. Ён абшукаў усе шуфляды камоды, але натрапіў толькі на нікому не патрэбную, парваную, тонкую насоўку. Ён прыклаў насоўку да твару. Яна востра і нахабна пахла валяр’янам. Ён кінуў насоўку на падлогу. У іншай шуфлядзе ён знайшоў некалькі гузікаў, тэатральную праграмку, картку ламбарда, два згубленыя кавалачкі пасцілы, соннік. У апошняй шуфлядзе быў жаночы чорны атласны бант. Малады чалавек паглядзеў на яго і замёр на імгненне, ахоплены ці то холадам, ці то гарачынёй. Але чорны атласны бант – гэта таксама даволі распаўсюджаны какетлівы жаночы атрыбут, звычайнае безаблічнае ўпрыгожанне, якое ні пра што не можа распавесці. Пасля ён абшнырыў пакой, як паляўнічы сабака па следзе, – праслізгаў па сценах, на карачках даследаваў вуглы выпуклага дыванка, выцягнуў усё з каміннай паліцы і са сталоў, ператрэс шторы і фіранкі, шафку-бар у куце ў пошуках хоць нейкага прыметнага знаку і не мог да канца ўсвядоміць, што яна была ў гэты час у пакоі побач, вакол, насупраць, унутры, па-над ім, тулілася да яго, мілавала яго, клікала яго так пранізліва праз самыя тонкія адчуванні, што нават ягоныя, больш грубыя, улавілі гэтае гуканне. І зноў ён уголас адказаў “Канешне, дарагая!” і павярнуўся са здзічэлым позіркам, каб зазірнуць у пустэчу, бо ён яшчэ не мог распазнаць ні форму, ні колер, ні каханне, ні працягнутыя рукі ў водары рэзеды. Божа мой! Адкуль гэты пах і як даўно пахі маюць голас, каб клікаць? І ён працягваў пошукі. Ён капаўся ў шчылінах і кутах, знаходзіў коркі і цыгарэты. Пагардліва адкідваў іх. У складцы дывана знайшоў недакурак, які растаптаў абцасам і груба вылаяўся. Ён працерушыў увесь пакой, з канца ў канец. Ён прачытаў пакой як запісную кніжку з нецікавымі і нават ганебнымі нататкамі пра вандроўных пастаяльцаў. Але пра тую, каго ён шукаў, якая, напэўна, пасялілася тут і чый дух тут лунаў, пра яе ніводнага радка. І тады малады чалавек падумаў пра гаспадыню. Ён выбег з населенага прывідамі пакоя, спусціўся па лесвіцы і падышоў да дзвярэй, праз якія прабівалася святло. Яна выйшла на ягоны грукат. Ён, як толькі мог, хаваў хваляванне. – Калі ласка, мадам, скажыце, – упрошваў ён, – хто да  мяне займаў мой пакой? – Канешне, сэр. Скажу вам яшчэ раз. Міс Спроўлз і містэр Муні, як я ўжо і казала. Міс Бірэта Спроўлз – так яе называлі ў тэатры, але насамрэч яна была місіс Муні. Мой дом шырока вядомы сваёй прыстойнасцю. Пасведчанне аб шлюбе вісела ў рамцы на цвіку, акурат над… – Якой была міс Спроўлз? Я маю на ўвазе, як выглядала? – Ну што ж, сэр, чорныя валасы, кароткія і густыя, вясёлы твар. Яны з’ехалі тыдзень таму, у аўторак. – А хто быў да іх? – Ну, быў адзінокі мужчына, займаецца возніцтвам. З’ехаў, але застаўся вінны мне за тыдзень. Да яго месяц гасцявала місіс Краўдар з двума дзець­мі. Яшчэ да іх быў стары містэр Дойл, за якога плаціў сын. Ён трымаў пакой шэсць месяцаў. Тое, што было раней за год, сэр, я не памятаю. Ён падзякаваў і пацягнуўся ў свой пакой. Пакой быў мёртвы. Штосьці, што ажывіла яго, знікла. Водар рэзеды развеяўся. На ягонае месца вярнуўся затхлы пах старой мэблі і падвала. Згасанне надзеі спустошыла ягоную веру. Ён сядзеў, утаропіўшыся ў жоўтую газавую лямпу і слухаючы яе шыпенне. Потым падышоў да ложка і стаў ірваць прасціну на палоскі. Лязом нажа туга загнаў іх у кожную шчыліну вакол вокнаў і дзвярэй. Калі ўсё было дастаткова шчыльна забіта, ён пагасіў лямпу, зноў адкруціў газу і лёг на ложак з адчуваннем палёгкі.   У той вечар была чарга місіс МакКул ісці па піва. Яна прынесла яго і села разам з місіс Пурды ў адным з тых падзямелляў, дзе збіраюцца домаўладальніцы і дзе чарвяк іхні памірае рэдка. – Здала я сёння пакой на трэцім паверсе, – паведаміла місіс Пурды, гледзячы паўзверх пеннай шапкі. – Малады чалавек узяў. Ужо дзве гадзіны, як пайшоў спаць. –  Дык няўжо здалі?! – з нястрыманым захапленнем сказала місіс МакКул. – Ха, у вас, дарагая, і праўда талент здаваць пакоі. А сказалі яму пра во гэна? – скончыла яна хрыплым шэптам, з выразным намёкам на нейкую таямніцу. – Пакоі, – вымавіла місіс Пурды сваім самым футравым тонам, – для таго і мэбляваныя, каб іх здаваць. Я нічога не казала яму, місіс МакКул. – О, гэна правільна, дарагая. Мы здаем пакоі і з таго жывём. Вы добра разумееце дзела, дарагая. Вядома, шмат хто адмовіўся б наймаць пакой, дзе хтосьці аддаў канцы проста ў ложку. – Як вы і сказалі, місіс МакКул, нам трэба з чагосьці жыць, – адзначыла місіс Пурды. – Так, дарагая, сапраўды. Ха, гэта ж сёння роўна тыдзень, як я дапамагала вам упарадкаваць задні пакой на трэцім паверсе. А харошанькая была дзеўчына. Чаго ж забівацца газай, калі такі мілы тварык, місіс Пурды? – Так, сапраўды, прыгожая дзяўчына, як вы і сказалі, – згадзілася місіс Пурды, але прыдзірліва дадала: – Хіба што тая радзімка каля левага брыва… Налівайце сабе яшчэ, місіс МакКул. Пераклад з ангельскай Сашы Сайкоўскай. Іншыя пераклады О. Генры чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова". 
 
Вольга Бабкова (№98)
Грушаўка і Падгрушша   Прамаўляе над местам зора: Шчэ не позна, шчэ не позна. Месяц звонку малiтву твора: Яшчэ можна, яшчэ можна.   Пошум студзеньскага начнога дажджу за вакном нітуецца з гукамі ў прыцішанай кватэры. Да слыху даносіцца мокрае варушэнне ключа ў дзвярах, рыпучыя крокі, глыбокія ўздыхі, шэпт чыіхсьці галасоў, такханне вялікага гадзінніка, поканне мыльных пухіроў ля вуха… Усё гэта струменіць за вакном і ўва мне самой. Забаўляе і трывожыць, лучыць у адно цэлае, робіць празрыстымі сцены. Я жыву ў Падгрушшы Грушаўкі, аднаго з першых менскіх раёнчыкаў, які мог бы называцца Ліпаўкай, Арабінаўкай ці Каштанаўкай, але ж завецца спрадвеку ў гонар грушы – дрэва, прыгажосцю якога дзіваваліся людзі з антычных часоў. Pirus communis! Разумеючы, што час Грушаўкі скарачаецца ды сціскаецца, каб неўзабаве сысці ўнівеч, захацелася скласці наўздагон гэтаму сыходу “грушавую мапу”, каб накрэсліць на ёй высозныя, раскошныя квеценню ў траўні ўлюбёныя дрэвы. А за адным разам пазначыць грушаўскія гісторыі, абрысы знаёмых і выпадковых сустрэчных, пачутыя тут галасы птушак ды катоў. Грушаўка наскрозь працятая нягучнымі галасамі цягнікоў са сваіх ускраінаў. З поўдня, усходу і поўначы гэтая частка горада адрэзаная ад рэшты Менска рэальнымі рэйкамі, па якіх ходзяць самыя розныя цягнікі – імклівыя віленскія, рэдкія варшаўскія, стандартныя берасцейскія, цяжкагрузныя праштампаваныя таварнякі, недалёкія “электроны” ды рахманыя паравозікі-дрызіны, што возяць гліну ажно з Новалукомля. Калі рытм жалезных колаў вялікіх цягнікоў заціхае даволі хутка, тужлівае рэха з вузкакалейкі перацякае начамі ў сэрцы бяссонных на былой Лютэранскай вуліцы. А можа быць – толькі ў маё. Грушаўка стаіць на плывуне-шатуне ды пераплеценая наскрозь старымі падземнымі рэчышчамі, сцішанымі крыніцамі, вільготнымі ўспамінамі былых стаўкоў ды ручаінаў. Паўз Грушаўку церабіла шлях таксама бяссонная Няміга. На глыбіні і бліжэй да паверхні зямлі паціху бруіцца стоенае жыццё, што наталяе ды жывіць шматлікае грушаўскае зяленіва. Часам Грушаўку атуляе шчыльны туман, які павольна точыцца з утравелых падземных шнараў. Ён з’яўляецца спакваля і гэтак жа незаўважна расце і гусцее. Мае лёгкі водар грыбніцы, мокрых валуноў, а таксама белых кветак. Аднаго разу гурма дзяцей раскатурхала гліністае цела Грушаўкі і, запрыкмеціўшы варушэнне зямлі, пачала гушкацца на пругкай паверхні, пакуль тая раптам не раскрыла прагны раток ды не ўсмактала са спрутавай сілай баламутныя ножкі. Тату давялося рыдлёўкай адкопваць тады мой чырвоны боцік з левай нагі. Насамрэч, сэрца Грушаўкі тахкае на поўдні, недзе паблізу старой музычнай школы і каля бяздумна спляжанага ўвосень 2018 года старажыла- кінатэатра “Авангард”. Школа ў грушаўскай камянічцы выгадавала плойму цудоўных музыкаў (Косця Гарачы з Apple Tea!), а ў “Авангардзе” рыпеў фанернымі крэсламі ўвесь сёмы шэраг. Гэта тут, у дварах з садамі, ахутанымі дымам брыкетаў з нешматлікіх комінаў, яшчэ і сёння можна заблукаць паміж чырвонымі цаглянымі гаражамі і нацягнутымі наўскос вяроўкамі з бялізнай. Заўсёды кранае відзежа шырачэзных начных кашуль, нібы толькі што знятых з ружовага распаранага цела, кухонных сцірачак, сапраўды сцертых да празрыстасці, і цяжкіх узорыстых капаў. Начытаўшыся ў бібліятэцы “Алі і Ніно”, мая дачка па дарозе з тутэйшага метро аднаго разу заміж літоўскага цыклону пачула дух нафтавага брызу, а насамрэч мы ўсе прапахлі водарам Грушаўкі. І мне гэта падабалася. Адзін бок Грушаўкі парос ужо белымі, бліскучымі на сонцы высознымі гмахамі, а на другім баку яшчэ капаюць грады, дужэе ў зямлі часнык, набрыньвае залатым сокам падтыннік, носяць ваду з калонак ды адвозяць у вёдрах ці алюмініевых бідонах на самакаце. Мне здаецца, адчуванне вастрыні гэтага кантрасту, такой гарадской “мяжы”, у розныя перыяды і ў розных формах працінае жыццё кожнага. Ёсць у нашым горадзе і на Грушаўцы такія людзі, на якіх хочацца азірнуцца, правесці поглядам, не прыспешваць хаду, калі апынаешся побач. Невядомыя мне людзі. Хіба некаторых ужо міжволі пазнаю. Аднаго разу ішоў па менскім праспекце стары. Ахайны і засяроджаны. Бачыла яго раней на Нямізе. Вельмі шмат у горадзе прыгожых твараў, але каб вось так – ішоў і думаў. Вельмі менскі чалавек. А аднойчы восеньскай раніцай па распластаным целе Грушаўкі рухаліся дварамі да вялікай дарогі дзве жаночыя постаці. Узбоч платоў і котак, запацелых машын і пажухлага дзядоўніка, пераступаючы пакрытыя першым лёдам калюжыны. Ішлі сабе ды ішлі адна з адной у нагу, а здавалася, што тупаталі на месцы, бо ўяўная брама дарогі ніяк не набліжалася. Штосьці было такое ў іхняй пары, што прыцягвала ўвагу. Але не расчуленасць ад кволасці старой ці дзябёласці маладзейшай. Яны ішлі па старым менскім квартальчыку амаль бясшумна, сувора гледзячы наперад, і на іхніх спінах нерухома віселі торбы ўзору першай сусветнай, зацягнутыя вузлом за адзін канец. Такі самы “сідар” вісеў у сорак чацвёртым годзе на спіне майго дзеда Паўла, калі яго гналі этапам з Ваўкавыска на Магадан. Ватоўка і плюшаўка, баваўняныя панчохі і лямцавы абутак. Выцвілыя хусткі на абедзвюх, завязаныя пад падбароддзем. Суворы выраз на простых тварах. Аніякіх пазнакаў, па якіх гэтых жанчын можна было б апазнаць як сучасніц. Жабрацтвам, бядотай, бежанствам былі наладаваныя іхнія торбы. Як чужаніцы для кожнага часу, яны былі пазнавальныя паўсюль. Іх бачылі мільёны людзей у розныя часы. Яны не паспелі састарыцца дарэшты і сысці ўнявеч. Адыходзілі іншыя, паўз якіх яны праходзілі моўчкі, не сцішаючы хады.. Пабачыўшы тых дзіўных жанчын, я ўразілася падабенству іх хады з няспыннай хадой цыбатага ківача ў старым насценным гадзінніку, які здольны павярнуць час у адваротны бок. Здранцвенне ахапіла мяне ў тую хвіліну. Трывожнае прадчуванне бядоты. Неўзабаве пачалася вайна ва Украіне.   У нас самыя прыгожыя на свеце назвы месяцаў года і самога Месяца! Вельмі адметныя назвы гарадскіх прадмесцяў-урочышчаў – Серабранка, Ляхаўка, Добрыя Мыслі, Уборкі, Козырава, Плешчанка, Старажоўка, Татарская Слабада… А таксама імёны раслінаў, якія можна сустрэць і на Грушаўцы: скрыпень, срэбнік, сухавейка, жабіныя вочкі, белая яснотка ды джыгучка, крываўнік, ксяндзоў плеш, лопух, казелец, ясная цыкора, стакротка, доля, малачай-дзьмухавец, нячуйвецер, прытуліца, шыпшына, мацярдушка і нават лубін... З-пад драўлянага плота ў кастрычніку (не ў траўні!) да мінакоў прыглядаецца юлёвае вока ўразніка. Растуць сямейкамі. А ў жніўні з рэшты агародаў густа пахне вечарамі віннымі грушамі. Зранку да іх злятаюцца восы. Усё ж самыя блізкія родзічы людзей – дрэвы. І жаўцеюць яны, як людзі сівеюць, – спакваля, і карані іхнія пад зямлёй – як нашыя вены, а равочкі на кары – чыста зморшчыны. І шапочуць яны няўцямна ды самотна. І балюча ім, калі іх рэжуць, ломяць, пілуюць па жывым. І высока яны глядзяць і далёка бачаць. Могуць прытуліць, а могуць з галіны скінуць. Напояць і накормяць. У сталасці яны рыпяць, як дзяды, а могуць наспяваць калыханку. Маюць кусцістую нервовую сістэму, амаль як у анатамічным атласе чалавека. Дзеляцца на пары дзе б ні знаходзіліся – у лесе, парку, шэрагам у прысадах. Відавочных крокаў насустрач адно аднаму не робяць, але жывуць у карнявой згодзе на адлегласці. Часам хварэюць. Робяць выгляд мёртвых узімку, але ўвесну квітнеюць і буяюць. І так круглы год. Нібы паміраюць – і абавязкова ўваскрасаюць. Узімку пазнаюцца і без вопраткі, бо застаюцца самі сабой – хто дубам, хто ліпай, хто вольхай, а хто грушай. Грушаўскія грушы бяруць вышынёю і раскошаю. У траўні да іх кіпені злятаюцца не толькі пчолы. Кароткі тыдзень іх красавання можа падараваць назіральным запас трываласці на рэшту года. Гэтыя дрэвы тут сапраўдныя старажылы, што засталіся ад старых сядзібаў. Іх шурпатая патрэсканая кара часам нагадвае панцыр нагрэтага на сонцы цмока. Да яе хочацца дакрануцца. Нездарма ходзяць старыя показкі пра цмокаў ды чарадзеяў, якія любілі ўладкавацца на іхнім галлі. Грушы растуць скрозь. І там, і тут, і там. На ўсе бакі грушаўскага свету. Увесну Грушаўка – сад, у засені якога жыве шмат розных людзей. Падгрушша Грушаўкі ўлучае ў сябе былы Нямецкі квартал з прылегласцямі і ўмоўна расцягваецца да лініі метро, якая дзеліць раёнчык напалам. Сюды ж я самахоць адношу і Мала­мядзвежынскі сквер, насупраць якога стаіць мой дом, азярынку Мухлю і Лютаранскі сквер на месцы старых Нямецкіх кладоў. Апошнім часам даведалася пра яшчэ два пахаванні на могілках, якія былі двойчы парушаныя (напрыканцы 1970-х і ў 2016 годзе). Дарэчы, тады апошні раз праявіўся брук даўняй Нямецкай вуліцы (цяперашняй Карла Лібкнехта). Яго выкапалі пры будаўніцтве дарогі, каб пазбыцца на гэты раз даастатку. Менавіта тут, на Лютаранскіх могілках, знайшоў спачын бацька славутага, вель­мі паважанага мной гісторыка Мікалая Улашчыка – Мікалай Феліцыянавіч. Пра гэта распавяла ягоная ўнучатая пляменніца Таццяна Уладзіміраўна, былая першая настаўніца ў беларускім класе маёй дачкі. А святар Хведар Крыванос распавёў пра трагедыю, што адбылася тут у 1933 годзе. Якраз сюды, на тагачасную ўскраіну горада, канваіры менскай турмы прывезлі і расстралялі епіскапа слуцкага Мікалая Шамяцілу. Настаяцеля Слуцкага Свята-Мікалаеўскага сабора, аднакурсніка рэлігійнага філосафа Паўла Фларэнскага, знаўцу старажытных моваў, святара, які падтрымаў антыбальшавіцкае Слуцкае паўстанне, які выступаў за беларускія школы і сам служыў у царкве па-беларуску. Сведкам расстрэлу быў выпадковы мінак-чыгуначнік, жыхар Грушаўкі, які ведаў епіскапа Мікалая ў твар. Мікалай Шамяціла нарадзіўся ў 1877 годзе. Акурат тады на Лютаранскіх могілках пахавалі славутага менскага акушэра Вільгельма Гіндэнбурга. Блізкае сонца прадчуваюць рудыя ствалы хвояў Маламядзвежынскага сквера. Сонца яшчэ і блізка няма, а яны, нібы нагрэтая печ, пачынаюць выпраменьваць не толькі цяпло, але і святло. Хвоі першымі вітаюць сонечны дзень. Пасля далучаюц­ца птушкі. І сабакі. Адно крумкачы сядзяць, як сычы, нерухома колькі гадзінаў і маўкліва паглядаюць на поўдзень. Нядаўні Хаўер пашкодзіў вершаліну высачэзнай хвоі насупраць дома, і цяпер на гэтым ссохлым рудым урочышчы штодня адбываюцца сходы, соймы, суды-перасуды ўсіх мажлівых маламядзвежынскіх птушак. Калі найбольш шчыруюць сарокі – чакай непагадзь. А ў красавіку птушкі сваімі галасамі пераймаюць тэлефонныя званкі. Дастаеш мабільнік з кішэні, а гэта сінічка праспявала, пралятаючы... …Стукат абцасікаў пад акном падаецца мне самым аўтэнтычным гарадскім гукам. Часам яны цокаюць на світанку. Заўсёды прыдумляю сабе гісторыю вяртання-ўцёкаў. Але шчаслівую гісторыю. Бо занадта лёгка і імкліва стукаюць абцасікі ў свежым прыцемку. Чамусьці паўстае вобраз Міхася Стральцова ў балоневым плашчы. Нібы яны да яго скіраваныя. Калі не спіцца, заўсёды ўяўляю сабе прытульнае месца ў прасторы, дзе гэта можна было б зрабіць у асалоду. Напрыклад, пад старой перакуленай лодкай на пясчаным беразе. Запаўзеш туды, як у схованку, кінеш на пясок якую посцілку, уладкуешся, прыслухаешся да голасу вады, праз шчыліны ды адшчэпы паўзіраешся ў прыцемкі, а пасля з адчуваннем поўнай адасобленасці ад свету засынаеш. Аднаго разу начны штармавы вецер з боку Кальварыі і Маламядзвежынскага сквера дапамог “заснуць” у рыбацкім буданчыку на беразе батумскага мора, бо пляскатыя каменьчыкі не даляталі да сценаў, а толькі з шумам накочваліся на бераг і перайначвалі ягоны зменлівы краявід дарэшты. У небе над Грушаўкай з Падгрушшам пралягаюць нябачныя з паверхні зямлі паветраныя шляхі, і яно раз-пораз разрываецца ад гуду цяжкагрузных самалётаў. Асабліва церпяць грушаўскія жыхары, улучна з птушкамі, коткамі ды сабакамі ў дні рэпетыцый парада. Мілітарны дух падхопліваюць сірэны машын, і тады над раёнчыкам распачынаецца апраметны шал. Думаю ў такія моманты пра маці. Калі ёй было гадоў дзесяць, яна разам з бацькамі, ратуючыся ад нямецкіх налётаў, хавалася ў выкапаных на гародзе за домам у Ваўкавыску ямінах. Гэта было страшна. А што цяпер? Чаму яна, такая слабенькая, мусіць ізноў праз столькі гадоў уціскацца ў ложак, прачынацца ад гуду над галавой, згадваючы той дзіцячы жах? Навошта? Насамрэч, Грушаўка з Падгрушшам, калі іх пакідаюць у спакоі бамбавікі і газона­касілкі, – ціхуткае месца. Прынамсі, добра чутныя адно сваркі з фортак дамоў ды шчыраванні хрушчоў, што шчэмяцца ўночы ў шчыліны вокнаў хрушчовак. Асабліва чуйныя тутэйшыя каты. Адзін такі руды кот моцна здзівіў мяне аднойчы па дарозе да метро. Ён з будыскім спакоем сядзеў пасярод сцяжыны і мружыўся на сонцы. Ідучы нягучнай хадой у мяккіх туфліках метраў за пяць ад зануранага ў нірвану ката, раптам паскрэбла пазуркамі па галаве. У тое самае імгненне кот, відавочна пачуўшы нечаканы рып, ажно падскочыў, натаропіўся, выструніўся ў дугу і, з асцярогаю гледзячы, збочыў са сцяжыны ў прысень юлёвага бэзу. Каб быць сапраўдным слухачом, трэба нарадзіцца рудым грушаўскім катом! У нашым раёнчыку шмат людзей, пра якіх памятаю, што гэта былы вайсковец, шавец, кіроўца… А цяпер яны сядзяць на лаўках ап’янелыя і пакамечаныя… Заўсёды вітаюцца, часам пазычаюць крыху грошай, часам паміраюць... Але, што дзіва, яны ў гэтых старых дварах засталіся, бадай, адзінымі носьбітамі памяці пра ранейшых жыхароў… І бывае, запыняюць і згадваюць-згадваюць, – дзе тут бэз рос, дзе дзікая сліва, дзе трытоны вадзіліся... Можа, таму, што і я памятаю пра гэта. А Эдзік-футбаліст з суседняга дома, які заўсёды насіў паласатыя гетры, быў хударлявым бландзінам, а цяпер распаўнеў, кульгае і мае чырвоны твар.. Але чулліва прыгадаў даўнюю дзіцячую дражнілку: “Эдзя-Бэдзя футбаліст, у цябе ў кішэні гліст!” Пасмяяліся. А на развітанне пацалаваў руку. З вышыні майго чацвёртага паверха часам чуваць, як рыпіць снег пад нагамі мінакоў. А раніцой, ступаючы па пратаптаных у глыбокім снезе сцежках, з удзячнасцю прымаеш гэта як клопат нябачных людзей, як бескарысную ўвагу нібы і да цябе таксама.   Яны запаволена крочылi па бруку маёй вулiцы, мiналi гаўбцы i выгбiны і шэрыя сцены дамоў. Быў вечар – гадзiна няшпорная, ды толькi зэгар на ратушы настойлiва сведчыў ноч. На тварах iх несмяротных луналi цiхiя ценi пустэльнiкаў цi выгнанцаў, ды толькi не мiнакоў. Калi ўзыходзіла сонца над бедным маiм местам, такiм пустым i бязмежным, ужо не было слядоў. Трыпутнiк – насенне Богава. Чарговая сустрэча ў траўні на Грушаўцы. Незнаёмая бабулечка спыніла на хаду і звярнулася з парадаю, як лекаваць вочы, каб выбавіць іх ад уяўнага пяску ды туману. Маўляў, стань роўненька, каб каленкі побач, але без напругі, і ўяві водаправодны кран, які ты мусіш павярнуць у іншы бок – супраць гадзіннікавай стрэлкі. І калі пальецца ўяўная вада – падстаўляй пад “струмень” вочкі, каб прамыліся... Я яе ні пра што не пыталася. Ішла сабе і ішла, але ж з трывожнай думкай пра свае вочы, што апошнім часам стамляюцца і туманяцца… Бабулечка-анёліца, што зляцела з галіны заквітнелай грушы? – Я дзяўчынкай думала, што чалавек народзіцца і будзе жыць... А аказалася, што ўсё не так, усё занадта хутка... Час ад сямідзесяці да васьмідзесяці быў самым імклівым, – падзялілася спадарыня Валянціна, жыхарка Снежнага завулку, з якога акурат бачная мая ўлюбёная Каралева-Груша на ўскрайку Падгрушша. Яна сядзела на арэлях з цыратавай торбай на каленях, і яе ногі не даставалі зямлі. Сухенькія пальцы моцна трымаліся за парэнчы, а нагамі намагалася надаць рух цяжкому жалезу… Кабета казала па-беларуску, і я раптам згадала, якім дзівам было сустрэць у маім гарадскім дзяцінстве гаворку на нязвыклай мове. Прайшло столькі часу, але выразна памятаю дзве няспешныя постаці ў даўгіх палітонах і капелюшах у парку Горкага, якія размаўлялі на незразумелай птушынай мове. На ідыш. Тут, у Грушаўцы з Падгрушшам, таксама можна было пачуць калісьці розныя мовы, а беларускую – найперш ад паэта і кампазітара Сяргея Новіка-Пеюна, а яшчэ ад пісьменнікаў, паэтаў і гісторыкаў, якія ў розныя часы дзівоснай чарадой праляталі і прызямляліся ў гэтым менскім раёнчыку. Аднаго разу мая малая дачка прыдумала, што сусвет знаходзіцца на кончыку языка сабакі. А мы са школьнай сяброўкай Ірай уяўлялі сусвет сінім плашчом, на манжэце якога месціцца нашая не самая вялікая галактыка. Мажліва, той сабака і цяпер сядзіць пад дрэвам у грушавым садзе, а ягоны сівы гаспадар у сінім плашчы кліча яго на шпацыр. Фота Аляксандры Феўра і Вольгі Бабковай.
 
Павал Абрамовіч (№98)
Мой чытацкі лёс   Нядобрае прадчуванне? Каменнае сэрца, як у героя нямецкай казкі, трэба мець для працы ў літаратурных архівах ці чытання прыватнага ліставання нашых класікаў... Янка Купала піша з Масквы Браніславу Эпімах-Шыпілу 28 верасня 1915 года: “Настраенне няважнае, – найгорш тое, што чалавек не ведае, якое ліха цябе чакае заўтра. Масква мне не зусім падабаецца – нейкая яна заплутаная і не зусім выразная”. У той жа час згадкі паэта пра Петраград зусім не змрочныя. Да “заплутанай” смерці Купалы ў Маскве застаецца 27 гадоў. І звярніце ўвагу на лічбу “28”. Яго жыццё скончыцца менавіта 28-га.   Каштоўней за карону У лонданскім доме-музеі Джона Кітса ўжо амаль 200 гадоў захоўваецца пасма валасоў паэта. О, вялікая тая краіна, якая беражліва зберагае падобныя “матэрыі” – яны важаць больш, чым карона каралевы! А што маем мы, беларусы? Напрыклад, асобнік вершаў Анатоля Сыса, заліты крывёю паэта. Ёсць такі... Сыс – са словамі: «Трымай, гэта мой падарунак табе!»– падпісаў сваю кнігу адной нашай маладой паэтцы. Вокладка была ў крыві. Ён патлумачыў, што быў парэзаў руку, а кроў не выводзіцца з паперы, не ў пральную ж машыну яе класці?..   Новае прачытанне Купалы Зладзіў цяпер досыць вялікі эксперымент: чытаю Купалу ab ovo, то бок з першага зборніка, “Жалейкі”, дый яшчэ з паралельным росшукам яго вершаў на старонках “Нашай Нівы” (маю адлічбаваную падшыўку за ўсе гады), каб бачыць, якія тэксты іншых аўтараў атачалі ягоныя вершы. Першае, што заўважыў у сабе падчас чытання, – напаўсвядомае, цьмянае, але ўстойлівае і адчувальнае: цяпер мне, сталаму чалавеку, чытаць (і перачытваць) наноў Купалу... страшнавата. Нават удзень. Яго моцная паганская стыхія захліствае душу – і гэта пераважна цёмная магія. Як удалося 26-гадоваму хлопцу авалодаць ёю? Канечне, яго вуснамі прамаўляе сама тагачасная Беларусь – Янка проста вельмі добры медыюм, яго абралі:   Толькі шнур мой вузкі, Град на полі пажне, І залом ведзьмакі Заплятуць на мяне...   Да таго ж мне чамусьці хочацца чытаць Купалу ўслых – выразная і адметная рытміка ягоных вершаў нібыта прымушае. Відаць, толькі цяпер, а не ў юнацтве, я гатовы да такога чытання. Непрыкметна некаторыя Купалавы вершы ўводзяць у транс, гучаць як калыханкі, якія не абяцаюць добрыя сны:   І старая і крывая Хатачка мая, – Уся злеплена, як будка, З аднаго гнілля. На страсе, як на балоце, Зрос зялёны мох; Каты часам і сабакі Лазяць па вуглох.   Паглядзім, як яно далей будзе, што яшчэ адкрые мне гэтае новае знаёмства...   Зямля – мая! У юнацтве мы гулялі ў “зямлю”. Гэта калі акрэсліваецца кола на зямлі, а кожнаму з гульцоў “адразаецца” аднолькавы кавалак, на якім ён стаіць нагамі. Хлопцы кідаюць ножык і імкнуцца, не саступаючы з месца, адзін у аднаго як мага болей адцяпаць, адмежаваць сабе “зямлі”. І, пашыраючы межы, клічуць сваю тэрыторыю па назве якойсьці абранай краіны (краін). Ну дык вось у Віктара Марціновіча – Літва і Аўстрыя, у Альгерда Бахарэвіча – Францыя, у Славаміра Адамовіча – Нарвегія, у Андруся Горвата – Італія і Нідэрланды, у Артура Клінава – Нямеччына... Мы, чытачы, напружана сочым за гульнёй. Пісьменніцкія нажы ўтыркаюцца ў зямлю, ажно дрыжаць дзяржальны.   Мастацтва і фэйк-навіны Падчас наведвання Вільні ў 1911 годзе Максім Багдановіч упершыню пабачыў старажытныя нацыянальныя артэфакты, змог патрымаць іх у руках, насалодзіць вока і паэтычную душу. Браты Луцкевічы, як вядома, мелі ва ўласным прыватным музеі шмат унікальных рэчаў – яскравых сведчанняў велічы матэрыяльнай культуры беларусаў. Былі тут і слуцкія паясы. Няма сумневу, Багдановіч прыйшоў у захапленне ад гэтых багаццяў і зладжанай для яго мініэкскурсіі. У выніку на свет з’явіўся верш “Слуцкія ткачыхі” – моцнае па энергетыцы выказванне, чыя форма і галоўны месідж былі зразумелыя простаму люду, узгадаванаму ў лоне вуснай паэтыкі – гаротнай і тужлівай, як песні жняі. Законы мастацтва запатрабавалі, каб паэт пераўвасобіў рэчаіснасць. Але тут Багдановіч хапіў цераз край зубчаты бору. Неверагодна складаныя ў плане вытворчасці паясы ў яго ткуць (без належнай прафесійнай падрыхтоўкі) “забітыя” прыгонныя жанчыны! Наўрад ці паэт – дапытлівы, кемлівы юнак, які, па ўспамінах Вацлава Ластоўскага, імкнуўся зразумець гармонію паэзіі пры дапамозе матэматыкі – прапусціў міма вушэй у часе гасцявання ў Ракуцёўшчыне альбо не запытаўся ў Луцкевічаў, як насамрэч функцыянавалі мануфактуры Слуцку і хто там працаваў. І прыкладам, не звярнуў увагі, што “шэраговы” слуцкі пояс утрымлівае да 200 грамаў золата. Ці ж бы даверылі такое багацце “паны” сваім “рабам”, нават пад пільным наглядам? Верш “Слуцкія ткачыхі” быў разлічаны не на тое, каб паступова, страфа за страфой, узбудзіць жаласлівасць у душах чытачоў, а праімчаць, як гіперкар, у цэнтр калектыўнай душы. Багдановіч абраў самы просты, прамы і хуткасны, шлях. Як высветлілася, скажоная паўсядзённасць сапраўды можа падмяніць сабою рэчаіснасць. Ні сам паэт, ні ягоныя рэдактары і выдаўцы не ведалі, што літаральна праз 5-10 гадоў “Слуцкія ткачыхі” стануць моцнай прапагандысцкай зброяй у руках бальшавікоў, фэйк-паведамленнем для вялікай усесаюзнай аўдыторыі: вось так жылі беларусы і не мелі яны ў сваёй гісторыі нічога, акром здзеку, рабскай працы, слёзнай бяздольнасці.   Машына часу На адваротным баку паштоўкі Уладзіміра Караткевіча, якую пісьменнік адправіў з Друскенікаў Зосьцы Верас, чытаю: “... заедзе па мяне Васіль Быкаў на машыне (недзе ён тут круціцца) і павязе мяне ў Мінск праз Гродню”. І дата пазначана: 6 жніўня 1980 года. Гэта была серада. Вось бы напісаць на белым аркушы паперы вялікімі чырвонымі літарамі: “МНЕ ТРЭБА Ў МЕНСК!”, а потым выкарыстаць машыну часу і, стаўшы на шашы, злавіць такую папутку: Караткевіч – на пасажырскім спераду, а кіроўцам у яго сам Быкаў! А потым на заднім сядзенні “маўчаць і слухаць”, “маўчаць і слухаць”, і глядзець на ўсе вочы – да самай сталіцы.   Нацыянальная кніжная ежа Пішуць і лайкаюць: хто не любіць дранікі, у таго няма сэрца. Калі дранікі – наша нацыянальная ежа, то чаму іх ніхто не есць у беларускай класічнай літаратуры? Дранікаў няма ў Баршчэўскага і Багушэвіча, Ядвігіна Ш. і Каруся Каганца, Гарэцкага і Зарэцкага, іх ніхто не смакуе ў раманах “На ростанях” і “Людзі на балоце”, нікому не прапаноўваюць дранікі ў кнігах Караткевіча… Наша літаратура па праву пахваляецца рэалістычнасцю перад сваімі чытачамі і ўсім светам. Таму, калі дранікаў няма ў беларускіх “класічных” кнігах, – іх няма і ў беларускім свеце. Відавочна, нашы пісьменнікі-класікі абміналі маўчаннем дранікі, бо апошнія не былі нацыянальнай ежай! У цэнтры нашага стала круглай вежай узвышаліся… бліны: “Яшчэ ад рання блінцы пякліся на сняданне” (Якуб Колас). У прыватнасці, Янка Купала аж млеў ад бліноў з верашчакай (мачанкай) і сам іх рыхтаваў усюды, дзе можна было, і ў кнігах сваіх таксама: “Але ўсё-такі гэта для нас блін ды яшчэ маслам падмазаны”.   Прынцыповая размова Як кажуць, “быў час, быў век, была эпоха”. Вясной 1982 года таварыства кнiгалюбаў менскага завода “Электронiка” арганізавала сустрэчу з Уладзімірам Караткевічам. Пра яе вынікі ў нумары ад 15 красавіка распавяла газета прадпрыемства – “Интеграл”. Вось, напрыклад, якія пытанні задавалі работнікі завода пісьменніку: “Ці не здаецца Вам, што цяпер складваецца тэндэнцыя да зніжэння ролі беларускай мовы?”, “Як вы ацэньваеце пераклады Вашых твораў на рускую мову?” Пытанні не састарэлі, пісьменнікі і рабочыя, а таксама антыбеларуская дзяржава ў нас і сёння ёсць, але ж чаму так цяжка ўявіць падобныя сустрэчы цяпер?   Ненармальная норма У Беларусі стала нормай, калі рэцэнзія на кнігу значна апераджае выхад той самай кнігі з друкарні, старт продажаў. У выніку чытачы разгубленыя. Яны чуюць, што з’явілася літаратурная цікавостка, хочуць яе набыць і пачытаць, ацаніць самастойна, але гэта зрабіць немагчыма – здараецца, месяцамі! А водгукі і рэцэнзіі ідуць аж гудуць, разумнікі абмяркоўваюць навінкі – вось ужо першы “дыскурс” пайшоў. І кнігі новыя, калі паслухаць, – усе такія глыбокадумныя, прыгожыя, як жа пашчасціла чытачам і беларускай літаратуры! Першыя (сігнальныя) асобнікі загаддзя раздаюцца самым лепшым сябрам і самым пазітыўным рэцэнзентам. (Сапраўды, ці ж бачылі вы негатыўныя рэцэнзіі на беларускія кнігі-навінкі?) І ляціць у сацыяльных сетках “постынг” вокладак з вясёла-прыдуркаватым воклічам, багатым на смайлы: “А я ўжо гэты твор маю-чытаю, ля-ля!” Як быццам новая кніга – тое новы айфон (добра, каб так было, але). Карацей, шаноўныя пісьменнікі, не нервуйце чытачоў. З раніцы – рэцэнзіі, вечарам – новая кніга ў продажы.   Знікненне прыгажосці Шкада, што ў літаратурна-мастацкіх творах цяпер амаль не засталося гэтых грацыёзных жывёлаў. Сама іх назва настолькі прыгожая, што Леў Талстой, напрыклад, выкарыстоўвае толькі яе, сказ за сказам, зусім без займеннікаў: “Лошади, и рыжие и гнедые, все казались вороными от струившегося с них дождя. Шеи лошадей казались странно тонкими от смокшихся грив. От лошадей поднимался пар”.   Працадаўцы і мецэнаты Не адразу знайшоў імя Радзівіла, у якога працаваў бацька Якуба Коласа – Міхал Міцкевіч. Сам Колас ва ўсіх анкетах пісаў абязлічана: “Бацька служыў лясьніком у князя Радзівіла”. Менавіта так, нават без першай літары імя. Якія на тое былі прычыны? Вось некалькі магчымых варыянтаў: 1) непатрэбная для анкеты дэталізацыя, 2) наўмыснае абагульненне Радзівілаў, каб новая бальшавісцкая ўлада не абвінаваціла ў “сімпатыі”, 3) Колас проста не ведаў, як звалі князя. Савецкаму літаратуразнаўству імя таго ідэалагічна варожага арыстакрата было ўтрая непатрэбнае. Але купка дакументаў засталася. Напрыклад, інвентарнае апісанне хутара Ласток Менскага павета Менскай губерні, дзе жыла сям’я Міхала Міцкевіча. І вось яно, імя ўладальніка хутара: князь Антоні Вільгельм Фрэдэрык Аўгуст Мікалай Радзівіл (гады жыцця: 1833-1904). Цікава, што Антосем звалі і дзядзьку Коласа па бацькоўскай лініі. Дык вось адзін Радзівіл, чый герб быў “Трубы”, даў Міхалу Міцкевічу працу, хоць і вельмі цяжкую (гл. падрабязнасці ў паэме “Новая зямля”), а другі прадстаўнік Радзівілаў з гербам “Лебедзь” (Марыя Магдалена Радзівіл) ужо дапамагаў ягонаму сыну ў справе выдання кніг. Лічу, імёны Радзівілаў мусяць быць агучаныя для наведвальнікаў у тым ліку Дзяржаўнага літаратурна-мемарыяльнага музея Якуба Коласа і пазначаны на ўсіх сайтах, прысвечаных творчасці нашага класіка. І, галоўнае, прыведзены ў падручніках.   Літаратура на выспах Пасля звыклага пейзажу еўрапейскага і амерыканскага рамана, пасля нават самага вытанчанага тутэйшага краявіду іншым часам стамляецца вока, сціхае душа і тады хочацца не проста новых impression, а мастацкай інакшасці на мяжы з “чужынскасцю”. У такі час я звяртаюся да японскай літаратуры. Адзін толькі крой яе, абалонка літар-словазлучэнняў-сказаў ужо ўзрушвае сваім непадабенствам да ўсяго, што бачыў, чуў у роднай старане. “Час, калі з абедзеннага стала знікаюць маладыя атожылкі акебіі”. Вельмі кранальны паэтычны роспіс па літаратурным шоўку (адзін з сотняў!) – у рамане аб зіме, “Снежнай краіне” Ясунары Кавабата. Я ўпершыню тут, у гэтай кнізе. І з самага пачатку, чыгуначнай дарогі, і да самага дальняга горнага адхону рамана – іншыя, нязвыклыя, варункі жыцця. “Пад банкет знялі памяшканне, якое звычайна выкарыстоўвалі для тэатральных прадстаўленняў ці адкорму шаўкоўнічных чарвякоў”. Але самае галоўнае – адносіны між людзьмі, японцамі, у рамане. Знешне здаецца, нічога новага. Старыя і маладыя, мужчыны і жанчыны, гараджане і сяляне, слугі і гаспадары, заможныя і бедныя. О, не верце, калі нехта з нашых скажа, што спасцігнуў японскае грамадства “ў цэлым” – па кнігах ці па ўласных назіраннях, як падарожнік. Калі ты не нарадзіўся там, гэта немагчма зрабіць нават на адну мільённую частку. Найскладаная рытуальнасць, рэгламентаванасць, нават прадвызначанасць стасункаў людзей пранізвае японскую літаратуру. Нешматслоўная і ўпарадкаваная – не наўмысна пісьменнікамі, а самім жыццём на выспах. Я схіляю галаву над старонкамі, я нібыта ўгледжваюся ў складаны ўзор – здаецца, яшчэ хвіліна і я зразумею вось гэты нядоўгі дыялог жанчыны-гейшы і мужчыны, якія сядзяць поруч ля катацу (стала з падаграваннем), схаваўшы ногі пад коўдрай. Але не, ізноў снег пайшоў. Цямнее.   Жыццё без мора Пачуў неяк ад маладой жанчыны: “Было б у Беларусі мора, была б і літаратура”. І вось прыйшла навіна аб катастрафічна хуткім росце ўзроўня мора. Запасаў лёду ў Антарктыдзе хопіць, каб вада ў Сусветным акіяне паднялася на 58 метраў. То бок Парыж, які цяпер знаходзіцца над морам на вышыні 42 метры, у выпадку раставання айсбергаў цалкам схаваецца ў вадзе. А вось Брэст (280 м) і Менск (281м)– ім нічога не пагражае. Будзем мы і ў гэтым выпадку без мора.   Дзеці-дзеці, куды вас падзеці? Нават, калі ты – Вацлаў Ластоўскі, гэта не значыць, што дзеці ў цябе будуць такімі ж геніямі-энцыклапедыстамі, дый таксама саматужнымі. Хутчэй, наадварот. Як сведчыць эпісталярная спадчына, Ластоўскі-бацька цвяроза ацэньваў поспехі сваёй старэйшай дачкі, Ганны. “Выходзiць усё ж такi, што з Ганкi хвалёнай векшненскай працавiтасцi нiчога не выйшла: экзаменаў за 4 клас не выдзержала”, – піша ён у лісце да сваёй першай жонкі, Марыі. (Малодшая дачка Стаська гэтым часам толькі рыхтуецца да падрыхтоўчай класы.) Піша Ластоўскі сухавата і, як бачна, выкарыстоўвае двухкроп’е, нібыта жонка яшчэ не ведае аб правале Ганны. Цікава, што быць асабіста настаўнікам, рэпетытарам для сваіх родных дачок (нават непрацяглы час – хаця б улетку!) Ластоўскі зусім не збіраецца, як і ўсё жыццё стаяць над імі з бізуном. Вацлаў жадае толькі, каб Ганна прыехала да яго ў Коўна і “калi хоча вучыцца, тут можна вучыцца, а не хоча вучыцца – то трэба працаваць, дык прыстрою дзе-небудзь да працы”. Практычны Ластоўскі мяркуе, што Ганне трэба паступаць на фельчарскія курсы: “Скончыўшы курсы, калi будзе вучыцца, а гэта знача не гультаiць, а працаваць, – можа паступiць у унiверсiтэт i быць доктарам. У кожным разе i фельчарыцай без хлеба сядзець не будзе”. І як quīnta essentia усяго ліста датычна старэйшай дачкі: “Галоўнае i найважнейшае, каб мела Ганка акрэсленую працу, не кiсла на вёсцы i не развiвала iстэрыi”. Ліст датаваны жніўнем 1922 года – ужо тады, значыцца, беларуская вёска “закісала”, не магла анічога парадзіць нашай моладзі, якой, відавочна, заставаўся адзін шлях: рушыць у горад. Наогул быць бацькам дзяўчат не соладка: Ластоўскі, сувора выступаючы супраць хатняга рэпетытара, у пункце (!) два свайго ліста прыводзіць такі аргумент: “Немiнуча замест навукi вывяжуцца аморы, прыйдзецца грошы плацiць не за навуку, а за «забавы»”. У першым пункце, даводзячы сваёй жонцы марнасць хатняй навукі, Ластоўскі кажа, што “паслугі корэпетытара-лiтвiна будуць каштаваць дорага, а за вынiкi гарантый нiякiх, як, зрэшты, заўсёды бывае з «дамовай навукай»”. Карацей, калі б на вёсцы з’явіўся (такім некалі быў сам Ластоўскі!) малады і беспрацоўны ліцвін-“энцыклапедыя”, то ў хаце Ластоўскага яму б рашуча адмовілі. Сапраўды, беларускае жыццё ў 20-х гадах мінулага стагоддзя перайшло на новыя рэйкі.   Вялікае ў маленькім У “маленькім фельетоне” “Пасля канцэрта Яна Кубеліка” (1909 год) Максім Багдановіч паказаў праз імклівыя, ёмістыя рэплікі, дыялогі неназваных людзей, як цяжка чалавеку з чулай, гарманічнай душой апынуцца ў натоўпе. Сярод тых, хто хадзіў у выходныя “акультурыцца”, хто пасля выступу чэшскага скрыпача здольны толькі пазласловіць, пазайздросціць, гідка пажартаваць з мастацтва. Хто судзіць скора і лёгка, нібыта збягае да рамізніка з прыступак гарадскога тэатра, ва ўсім задаволены сабой. “Хутка я буду дома і адпачну”, – суцяшае сябе персанаж, у якім пазнавальны сам Багдановіч, бо акром “першай асобы” персанаж гэтак жа хутка, як сам аўтар, стамляецца і нервуецца, калі чуе і бачыць поруч з сабою пошласць. І як заўжды ў самім Багдановічы (і ягоных літаратурных, публіцыстычных творах) – ані кроплі, ані каліва злосці датычна цынічных мяшчанаў – толькі адно шкадаванне. Сам паэт, гэта таксама заўважна, падзяляе адчуванне свайго героя: як мага хутчэй зачыніцца ад людзей, публікі. Пекла – гэта іншыя, безумоўна. Маленькі тэкст і вялікі сум, адзінота 18-гадовага журналіста газеты “Голос”, будучага класіка беларускай літаратуры.   Прыцягальнасць палеаліту У пячоры Шаве (Chauvet), дзе выяўлена 435 дагістарычных малюнкаў, ёсць і такія, розніца ў стварэнні якіх сягае 6 тысяч гадоў, аднак намаляваны яны ў адноль­кавай манеры. То бок шэсць тысячагоддзяў мастакі не адчувалі патрэбы ў зменах! Так, тыя малюнкі былі найперш рытуальнымі, магічнымі, над імі як дамоклаў меч вісеў суворы канон. Але калі ты кожны дзень палюеш на жывёл, то з дзяцінства ведаеш іх і малюеш іх дакладна, праўдзіва. Навошта тут “новая школа”, суперніцтва кірункаў і стыляў, выдумлянне ўсялякіх Цяні-Талкаяў дзеля таўстасумаў-галерыстаў? Вось яна, магія праўды: калі “карціна” антылопы ці статку бізонаў была не­дакладная, на паляванні ўсіх чакала няўдача. Як жа я здзівіўся, калі ў “Гісторыі мастацтва” Эрнста Гомбрыха прачытаў, што ангельцы доўгі час малявалі карціны конскіх скачак недакладна, а менавіта – ніжнюю частку тулава каней! Толькі са з’яўленнем фотакамер “абазнаная” грамада пабачыла, што ногі ў коней аніколі не выглядаюць так, як на іх “старых добрых” віктарыянскіх палотнах. Спадарства, я хачу ў палеаліт!  
 
Эма Яленская (№98)
Вёска Камаровічы ў Мазырскім павеце (Фрагмент) Наш народ не вызначаецца чысцінёю. Хаты, як правіла, брудныя і настолькі перапоўненыя рознымі насякомымі, што непрызвычаенаму да гэтага чалавеку цяжка тут доўга вытрымаць. Жывёл, праўда, апроч курэй і катоў, у хатах не трымаюць, часам толькі прыганяюць свінню, каб пакарміць яе каля печы, і адразу выганяюць. Хату, праўда, замятаюць кожную раніцу, але пры бясконцым засмечванні, выліванні і сплёўванні тут ніколі не бывае чыста. Па вуглах відаць шэрую імглу павуціння, а летам заўсёды поўна мух і камароў. Двара не замятаюць літаральна ніколі, таму смецце на ім ляжыць кучамі, і нікога гэта не хвалюе. Перад вялікімі ўрачыстасцямі ў хаце наводзяць парадак, прыбіраюць непатрэбныя старыя рэчы, а стол і лавы мыюць гарачаю вадою. Чысціня ўласнага цела, як можна здагадацца, залежыць ад асабістых поглядаў на гэтую справу. Наогул мыюцца штодзённа, адразу пасля ўставання, наступным чынам: набіраюць з кубка ваду ў рот, выліваюць яе з вуснаў у далоні і ёю мыюць сабе твар. Прычэсваюцца рэдка, бадай што толькі адзін раз у тыдзень, у нядзелю з раніцы. У жанчын доўгія прыгожыя валасы, расчэсваюць іх часта звычайным грэбенем з кляновага дрэва, які служыць ім таксама і для часання ільну. Бялізну перамяняюць у нядзелю, або калі выпадае якое свята, або калі ідуць на важныя адведкі. Улетку вельмі любяць халоднае купанне і пасля доўгага працоўнага дня грамадамі цягнуцца за тры вярсты да ракі Арэсы і там купаюцца і адпачываюць. Зімою ходзяць у лазню, якую валасны наглядчык павінен прапальваць перад кожным святам на працягу некалькіх дзён, каб усе маглі ўволю напарыцца. А ўвогуле чысціню тут дагэтуль успрымаюць як нейкае прыхарошванне і святочную празмернасць, і яна не лічыцца паўсядзённай патрэбай. І тым не менш нельга адмовіць нашым сялянам у пэўным адчуванні прыгажосці. Ёсць цяга да арнаментоўкі хатніх прылад, ёсць моцнае жаданне прыгожа апранацца. Зразумела, што ўсё гэта прадстаўлена яшчэ ў маларазвітых формах, што дамарослыя мастакі не выяўляюць надта вялікай разнастайнасці ў творчых ідэях, але іх майстэрства сапраўды вырасла на мясцовым грунце, без ніякіх чужых уплываў. Не ведаю, ці можна аднесці да тутэйшага тыпу архітэктуры старажытныя ўніяцкія цэркаўкі, якія яшчэ дзе-нідзе сустракаюцца, але ва ўсялякім выпадку яны выглядаюць прыгожа і маляўніча. З хатняга ўжытку – гаршкі і міскі часта бываюць аздоблены пэўным арнаментам светлага колеру на цёмным фоне гліны. Дробныя вырабы з дрэва – такія, як лыжкі, сальнічкі, кублы і г.д. – зроблены з сапраўдным густам і дакладнасцю. Найлепш, аднак, праявілася мастацкае вынаходніцтва ў строях і тканінах. Цікаваю магла б быць калекцыя палескіх тканін і ўзораў, якімі іх аздабляюць нашы жанчыны. Я не ведаю настолькі добра гэтую справу, каб магла гаварыць пра яе; ведаю толькі, што чырвоныя ўзоры на рукавах саматканых кашуль, клеткі ці палосы на спадніцах, канцы намётак або ручнікоў і паясы, якімі падпярэзваюцца, уяўляюць такую вялікую разнастайнасць, што цяжка сустрэць два разы дакладна такі самы ўзор. Амаль кожны ўзор мае сваю, характэрную для яго назву: на ўкоскі, на тры крыж’я, по-піліпоўіцкі, гускі і г.д. Колеры, ужываныя ў вырабах з воўны, бываюць: чорны, чырвоны, зялёны, жоўты, сіні і белы, але дзеля гэтага апошняга бяруць бавоўну. Сам працэс ткання вельмі адмысловы, індывідуальна прадуманы, і здатная майстрыха можа выткаць на невялікім варштаце прыгожыя ўзоры-дарожкі на абрусы або ручнікі. У варштат (кросны) састаўнымі дэталямі ўваходзяць: вороціло, дошчэчкі, ніты, якіх можа быць чатыры, шэсць, восем і больш, бердо і чоленко (чаўнок). Паяскі ткуць нейкім дзіўнаватым спосабам, і адзінай прыладай тут з’яўляецца цвік, убіты ў сцяну, на які прымацавана ўся работа, а далей усё робіцца ў руках. Адзенне палескага народа вельмі прыгожае. Назіраецца вялікая разнастайнасць у спосабе павязвання хустак, у кроі світак і гарсэтаў; амаль у кожнай вёсцы ёсць свае адметныя рысы. У Камаровічах, нягледзячы на пранікненне новых павеваў, дагэтуль захоўваюцца адвечныя мясцовыя ўборы. Мужчына носіць кашулю з самаробнага хатняга палатна, доўгую, амаль да каленяў, з малым адкладным каўняром (калнір), завязаным пад шыю чырвонай тасемкай (косінка). Штаны летам носяць найчасцей палатняныя, або з льнянога даматканага матэрыялу, які называюць летнік, у клетку, белае з блакітным. Часам на штаны купляюць корт або сукно, але гэта рэдка бывае. На нагах перш за ўсё носяць палатняныя анучы, якімі абгортваюць нагу аж да калена, а потым абуваюць лапці з ліпавага лыка, завязаныя чорнымі раменнымі аборамі такім самым спосабам, што і пры костцы; там, дзе нага танчэйшая, наматваюць аборамі густа, адзін віток каля аднаго, далей – шырока накрыж і потым зноў пад каленам густа абвязваюць нагу. У дадатак да адзежы носяць таксама боты (чоботы), зробленыя яўрэем-шаўцом з дамашняй скуры. Нідзе босыя не ходзяць, хіба толькі каля дома, па двары, а калі трэба ісці далей, то абуваюць лапці. Штаны запраўляюць у боты, альбо аборамі ад лапцёў завязваюць ля каленяў. На кашулю, якая надзета паверх штаноў, апранаюць даўгаполую камізэльку з глыбокім выразам каля шыі, ззаду яна палатняная, а спераду – са свайго дамашняга сукна, чырвонага ў клетку, альбо ў чорныя, зялёныя ці жоўтыя палосы. Зашпільваецца камізэлька на куплёныя масянжовыя гузікі. Кашулю падвязваюць пояском – або чырвоным, тканым у празрыстую сетку, з вісячымі па канцах хвосцікамі, якія завуцца махры, або рознакаляровым, шырынёю ў тры пальцы, густа тканым, з рознымі ўзорамі. На гэтым поясе вісіць каліта або шабета – скураная сумачка дзеля захоўвання труту і крэменю, ножный (для нажа) скураны футарал, огніво, кавалак каванага жалеза дзеля выкрасання агню. Запалкі дзеля ашчаднасці выкарыстоўваюць як мага менш. Трут робіцца з драўлянага грыба, які доўга вараць, потым прысыпаюць салетрай або порахам. Суконная світа звычайна бывае белая альбо светла-попельнага колеру, доўгая да каленяў, часам крыху вышытая сінім шнурком пры кішэнях. Сукно звычайна даматканае, але світу павінен пашыць яўрэй-кравец. Зімою носяць кажухі. Шапкі па большай частцы купляюць, аднак зімовай парою сустракаюцца яшчэ і шапкі, пашытыя дома: суконныя белыя, уверсе чатырохкутныя, аздобленыя па швах сінім шнурком, аточаныя на адвароце футрам, якое можна апусціць на вушы і завязаць пад барадою. Такія шапкі называюцца аблаухі і носяць іх толькі вельмі старыя людзі. Жанчыны прыбіраюцца наступным чынам: лапці альбо боты, як і ў мужчын. Доўгая кашуля, якая зашпільваецца на шыі маленькім каўнерыкам, з шырокімі рукавамі, аздобленымі ля далоняў вузкай абшыўкай. Гэтая абшыўка, каўнерык і ўвесь рукаў ад пляча да локця перэтканы чырвонымі ўзорамі, толькі дзе-нідзе ўпрыгожанымі вузкай блакітнай палоскаю. Жаночая кашуля складаецца з трох нясточаных кліноў (полкі), акрамя таго ёсць рукава, а пад імі касыя куточкі або ласточкі, на плячах выстаўкі, пры шыі і рукавах – каўнерыкі, пазуха, з тылу ж, на карку, матэрыял збіраецца ў закладкі. Спадніца доўгая, да зямлі, зморшчаная каля пояса і заўсёды звязаная тканым пояском, канцы якога звісаюць збоку. Спадніца гэтая пашыта з ваўнянога матэрыялу, чырвоная ў клетку ці ў чорныя, сінія або зялёныя палосы; гэты ўласнаручны тканы выраб завецца андаракі. Летам ужо часта можна бачыць у святы паркалёвыя спадніцы, звычайна чырвоныя. На работу таксама надзяваюць, як больш зручныя і танныя, льняныя спадніцы; яны лягчэйшыя і таннейшыя, белыя з блакітным – летнікі. Маюць жанчыны на кожны дзень палатняныя фартухі, ператканыя чырвоным, на святы – белыя, паркалёвыя, куплёныя ў яўрэек, з нашыўкамі альбо з вязанай устаўкаю. За такі фартух, абы-як пашыты, плоцяць па 5 злотых і больш. Горсэты робяць часцей за ўсё цёмныя: шарсцяныя чорныя, сінія, а часта нават чорныя з аксаміту; маладыя жанчыны да свайго строю выбіраюць чырвоныя паркалёвыя з жоўтымі і зялёнымі кветкамі. Такі гарсэт шыецца без рукавоў, з глыбокім выразам каля шыі і зашпільваецца на бліскучыя гузікі; ён шчыльна аблягае фігуру і дасканала падкрэслівае яе формы. На шыі мноства шкляных пацерак, крыжыкаў, латунных медалікаў, разнастайных бліскучых цацак, павязаных стужкамі самых яркіх колераў. І ніколі іх не бывае зашмат. На галаве дзяўчаты носяць паркалёвыя хусткі, завязаныя ззаду так, што два канцы вісяць па абодва бакі. Валасы над ілбом раздзелены і гладка зачасаныя. Цяпер і замужнія жанчыны пачынаюць насіць такія хусткі, але да нядаўняга часу адзнакай замужніцы (жонкі) была намётка. У дзень шлюбу яна была абавязковым убраннем кожнай замужняй жанчыны. На намёткі бяруць самае тонкае і самае лепшае палатно, яго нацягваюць на лубяную формачку ў выглядзе кароны, якая завецца лямец; адзін яе канец абрамляе твар, больш свабодна яна прылягае каля вушэй, а другі канец спадае на спіну ніжэй пояса. На гэтую намётку завязваюць яшчэ каляровую хустку, звычайна чырвоную (бо гэта любімы колер), і прымацоўваюць бліскучымі заколкамі. Жанчыны носяць такія самыя, як і ў мужчын, белыя світы і падпяразваюцца чырвонымі паясамі. Калі гразка ці снег, яны вельмі спрытна падымаюць спадніцу і падтыкаюць яе вышэй каленяў. Прыгожа тады выглядаюць іх зграбныя постаці, што рухаюцца шырокім крокам. Рукі яны трымаюць часцей складзенымі на грудзях, а калі нясуць дзіця або нешта цяжкае, дык заўсёды ў лубяной кашолцы на плячах. Трэба прызнаць, што палескія жанчыны маюць вельмі прывабны выгляд і ў цэлым прыгажэйшыя за мужчын. Сярэдняга росту, яны ніколі не бываюць ні надта худымі, ні празмерна тоўстымі; яны шырокія ў плячах, з выразнымі грудзьмі і стройнай шыяй, рухаюцца свабодна, размашыста і паважна. Галаву трымаюць узнята, глядзяць прама ў вочы, у маладзейшых вочы так і блішчаць ад какетлівасці. Ёсць у іх штосьці гордае і няскоранае, калі яны ў святочны дзень стаяць са складзенымі на грудзях рукамі, абапершыся на вароты, упэўненыя ў сабе, стройныя, свежыя, асляпляючы яскравасцю колераў. На прывітанне чалавека з панскага двара “Добры вечар!” яны, злёгку ківаючы галавою, спакойна адказваюць: “А добры, пане!” Бабулі, добразычлівыя і даверлівыя, ахвотна затрымліваюцца для даўжэйшай гамонкі. Мужчыны ж наогул маюць сярэдні рост і шмат сярод іх вельмі нязграбных, цяжкіх, з доўгімі рукамі і крывымі нагамі. Але часта сустракаюцца і вельмі малыя. Відаць, іх развіццё адбываецца вельмі запознена, бо часта 22-гадовыя юнакі яшчэ не маюць і следу вусоў і барод і выглядаюць такімі маладымі, што часам іх можна прыняць ледзь не за дзяцей. Барод і вусоў тут ніколі не голяць, хіба як выключэнне, і то толькі тыя, хто нядаўна вярнуўся з войска. Валасы носяць даволі доўгія і стрыгуць іх роўна вакол галавы. У мужчын заўважаецца таксама больш агіднай прыніжанасці перад тымі, каго яны лічаць лепшымі за сябе, кланяюцца ім у пояс, пакорліва прыгінаюцца і наогул яны менш, чым жанчыны, разгаворлівыя, а больш дзікія. Пераважны колер валасоў на Палессі – светла-русы, крыху залацісты. Сустракаюцца, аднак, вельмі часта зусім чорныя галовы і, што цікава – яны амаль ніколі не сівеюць. Ведала я і 80-гадовых бабуль з абсалютна чорнымі валасамі. Вочы амаль ва ўсіх светла-шэрыя; не памятаю, каб калі-небудзь бачыла чорныя або нават піўныя. Пры цёмных валасах такія шэрыя вочы, акружаныя чорнымі вейкамі, робяць вельмі прыемнае ўражанне. Сустракаюцца таксама і блакітныя вочы, але не так часта. Твары звычайна круглыя, свежыя, з зусім некласічнымі рысамі, вызначаюцца раскошнымі зубамі. Наогул жа, вельмі прыгожых твараў мала, але і выразна брыдкіх не відаць, асабліва сярод жанчын. Гэта пераважна мілыя тварыкі, ад якіх павявае здароўем і весялосцю. Маладыя хлопцы вельмі дбаюць пра сваю знешнасць і ўмеюць кідаць свае забойчыя позіркі на дзяўчат. Ёсць таксама сярод іх вельмі настырныя і адважныя і ў дачыненні да жанчын. Аднак іх ідэалам з’яўляецца не тая гожая, здаровая, свежая і румяная дзеўка, якую мы звычайна лічым за тып вясковай прыгажосці. Палеская моладзь схільна закахацца ў жанчын хілых, далікатнага выгляду, якія маюць цела бела, чорны бровы і русу косу, а яшчэ трохі падобныя да “паненак”. Такія карыстаюцца вялікім поспехам. (Цалкам згадкі Эмы Яленскай пра вёску Камаровічы ў перакладзе Уладзіміра Васілевіча чытайце ў 97-99 нумарах "Дзеяслова").  
 
Вольга Гронская (№98)
заВершанае   *  *  * Кожнаму несці з сабой сваё: неба ці, можа, крыж.   Звонкімі спевамі салаўёў поўнячы сэрца ціш, рэзаць іржавым лязом тугі словаў і думак вір, вольхай ўкарэньвацца ў берагі, блытацца ў мы, ты, вы...   Вымыта, выпалена ўначы, выхаджана па дне. Нешта глыбока ўнутры маўчыць (крыкам было раней). Цёплай далонню кранаць кару, кáру сваю прымаць.   Жыць – гэта проста ісці ўгару. І неба, і крыж трымаць.     *  *  * У гэтай гісторыі – прымітыўнай і простай – дзяўчынка робіцца моцнай, злой і дарослай (некаторыя траўмы дапамагаюць у вострым стане, калі ты не можаш знайсці свой востраў, дом, чалавека, свет, чараду ці зграю).   Дарога нібыта сама цябе выбірае і абяцае прывесці да брамы раю. Ты па ёй крочыш – і падыходзіш да краю.   Прэч паляцець трэба яшчэ вучыцца. У логаве сэрца – раненая ваўчыца. Чым ад халоднага ветру схаваць ключыцы?.. Піць малако тугі, выдыхаць, лячыцца.   А потым глядзецца ў Вэндэрса і Кар Вая, сінія блюзы слухаць і гук трамваяў, бачыць, як горад бяззорнае надзявае… І адчуваць – жывая.     *  *  * Разумееш, гэта вельмі пагана – не верыць.   Вось, напрыклад, выцягваю ровар, выходжу за дзверы i еду. Колькi iмгненняў – без рук цi заплюшчыўшы вочы. Дарога сама нясе мяне, куды хоча. Я ёй аддаюся цалкам, быццам каханку, потым шчаслiва i стомлена пад’язджаю да ганка, любячы гэты дурацкi ранак усёй сабою. Нi смутку няма, нi болю.   А ты паўтараеш: «Як маешся?» i «Трымайся»… Жыццё тады, нiбыта палоскi на майцы: то цёмнае ўсё, то сiнь.   Глядзi, я нiчога не бачу i не намацваю руль. I я табе гавару: Ты – дарога. Трымай. Нясi.     *  *  * І раз, і два, і тры... І ўразіцца Манэ. І пад вадой схаваць трывогі і хістанні. Чаканае цяпло п’яніць, як шарданэ. У кроку ад мяжы, у кроку ад світання.   Чатыры, пяць і шэсць... І больш не быць мане. Бо мячык патануў (такі вось мячык, Таня). А ісціна ў віне? Адной тваёй? Ды не. І – кропкай замяніць шматкроп’е і пытальнік.   Сем, восем, дзевяць... Нуль. І так усё міне. Сплыве пад мостам прэч, без права на вяртанне. І, ведаеш, няма нічога найдзіўней, чым нашага жыцця неўтаймаваны танец.     *  *  * Яна на кожнае “тысаматакхацела” згадвае: Так. Хацела. Права на боль і цела, на цеплыню злева, сонца, краіны, вогнішчы і залевы, на ноты, з якімі па рэйках ці ўверх па прыступках, на словы, імя, язьмінавы водар з кубка (не трэба – у ложак, хаця б на кухні). Яна хацела: крылы, красоўкі, заплечнік, раніца ў Амстэрдаме, у Бруге – вечар…   А атрымала зусім не тое пакуль. Цела і боль у ім. шнары, быццам ад куль, ад словаў і пацісканняў плячыма. Прыступнасць. Магчымасць прачнуцца ў сваёй айчыне і бачыць берлінскае неба толькі чужым зрокам. Фіранкі на кухні – блізка. Мора – далёка.   І часам, калі – на рэйкі, калі не выносіць сябе пустую… Яна сінім малюе хвалі, гэта крыху ратуе.     *  *  * Што тыя слёзы? Вада. I вуду ў iх не закiнеш, не выцягнеш рыб. Цвердзiш сама сабе: ёсць i буду… Рыбы не вераць, ныраюць углыб, лыпаюць недзе ўнутры вачыма, мераюць ровень тваёй тугi i уцiскаюцца туга, шчыльна ў шчылiны мiж камянёў глухiх – словаў, не злоўленых лёскай лёсу, рухаў, увязлых у клейкi глей… Рыбiн рабы i стракаты россып сыпле стаката бязгучных «але», што на паверхнi вады кругамi, у iх i канец, i пачатак – адно.   Выпусцiць вершаў сваiх арыгамi i апусцiцца да рыб. На дно.     *  *  * Люты сышоў. Пакінуў сканчэнне “ты”, на рыпучай паперы і скуры – вятроў сляды і нешта ўнутры, што дзярэ да спазму ў гартані. Словы ўмерзлі ў ільды. У глыбі маёй вады – рыба б’ецца аб рэбры ў нераце нематы. Дрэў галіны нібы ў іншы сусвет масты, пад якімі замерла і не сплывае каханне.     *  *  * Ты ляжыш лужынай на асфальце. З празрыстым панцырам ды марай ва ўлонні наступнай раніцай нарадзіць мора. І адбіваеш неба Берліна.   А нехта халоднымі пальцамі прарысоўвае лініі на тваіх далонях.   Смяюцца мойры. Словы, думкі і рысы блытаюцца, сэнс губляецца, горад робіцца Вавілонам. Неба падае ў цябе, разбіваецца. … Не збываецца.     *  *  * У табе вырастае нешта – вастрэй за нож і рэжа знутры. То чырвоным, то сінім пульсуе ў грудзях Бінош, не дае дыхаць фон Трыер. У тумане не бачна дахаў і дрэў, мяжы паміж існым і пустатой. Вецер кліча з сабой. Ты ценем за ім бяжыш па дарозе не той. Парушаеш правілы. Птушкі на ўсіх палях паабапал тваіх шляхоў. І жыццё – гэта кропка “тут”. І яна пасля застанецца штрыхом. А цяпер лістапад. Падаюць ліст і ціск, ты – трымаешся і стаіш. Там, дзе песня твая запісваецца на дыск, – немата і ціш.     *  *  * Ісабэль стаіць і глядзіць на снег, што завесіў квадрат акна.   Свет размыты, быццам пейзаж Манэ. У снягах драмае вясна. Задуменны горад цалком глынуў белы кіт з халодным хвастом. Ці сівы штукар прасціной з ільну захінуў нас. Або шчытом – аніякай розніцы. Проста дзень – манахромны калючы махер…   Ісабэль выходзіць, паўз снег ідзе. Неба сыплецца за каўнер.     *  *  * Так, кожны ў свеце мае свае патрэбы. Птушкам хочацца хлеба, хлопчыку – снегу з неба, а паднябенню – шакаладу і чаю. Нехта прагне хуткага выйсця з адчаю, а нехта – Прагі ці выйсці туды, дзе паветра.   Помніш, хацелася, каб не загінуў Вертэр, каб не забівалі Катані, ну ці – зусім маленькай – каб не плакала Таня?..   Вось зараз – што патрэбна табе?   Гарады на Б, з аднаго ў цябе ёсць каменьчык, з другога каштаны, трэці – у памяці, марах і (хочацца верыць) планах. Трэба адсутнасць болю, жыццёвыя алкаголі, воля, марскія хвалі, ногі, пад імі дарогі, можна педалі, рукі, што гладзяць плечы. Раніца, дзень і вечар, калі ў табе столькі шчасця, што анідзе не ўмесціш…   І – аніякіх вершаў болей, ніякіх вершаў.
 
Леанід Галубовіч (№97)
[caption id="attachment_1307" align="alignright" width="300"] Фота Міраслава Адамчыка[/caption] *  *  * Усё, што я вачыма бачыў – рай. А ўсё, што зведаў розумам, то – пекла. Як сонечныя шкельцы не збірай, – паранішся і ўсё звядзеш да кепства...   Бо з’яўленае намі хараство і прыгажосць – не болей, чым хімеры. Паэзія – здзіўленне пусткай: што?! пяра на чыстым аркушы паперы. 29 жніўня 2016      *  *  * Паэзія нікому не патрэбна, апроч паэта, што стварыў яе, і ўся яна – са зрэб’я ці са срэбра – адно яму і плача і пяе.   Яна і разняволіць да нябёсаў, і ўвязніць у самоту і запой, пакінуўшы паэта безгалосым, спакутаваным словам і сабой.   Але для творцы то наканаванне – ёй слугаваць да самага канца, не прагнучы ні славы, ані звання – прыняўшы крыж, нібыта знак вянца… 17 снежня 2016     *  *  * Крый Бог, сказаць каму, што ты – паэт, каб прыхаванай не адчуць насмешкі… З зямнога каменным зрабіўся свет, душу згарнуўшы да маленькай флэшкі. 30 жніўня 2017       *  *  * Маўчання не агучвай, там – хаос. Гармонія гайдаецца ў калысцы, дзе немаўля намацвае свой лёс, гарлаючы па мацярынскай цыццы… 31 студзеня 2016      *  *  * Максім Багдановіч вяршынь паэзіі дасягнуў рана, а вянца славы – толькі пасля сваёй смерці…   Бацька ж мой быў цесляром, будаваў хаты і кожную з іх вянцом завяршаў. Многія з іх ужо абязлюдзелі і струхлелі… Што ж, ён быў рукатворным майстрам, і нічога не рабіў навечна, а ўсё – для пэўнага часу і для канкрэтных людзей…   Вось жа й Максім калісьці нарадзіўся ў бацькоўскай хаце… 3 кастрычніка 2015     ПОШУКІ МАМІНАЙ РАДАСЦІ Мы бачым адны толькі матчыны рукі, Адны яе рукі, адны іх рухі. Анатоль Вярцінскі   Успамінаю: мама корміць, спявае, распавядае, нас шкадуе, лашчыць і апранае; мама працуе, сумуе, плача, бядуе, нам спагадае, дорыць, даруе…   …і толькі шчасця яе, хоць знак, успомніць я не магу ніяк.   Значыць, трэба перазагрузіць памяць быцця, вылоўліваючы імгненні яе жыцця. Дарэчы, я першынцам быў у мамы, то, можа, момант шчаслівы самы і быў у час з’яўлення майго?   Зрэшты, я з болем на свет выходзіў, каб мець на тое хоць нейкі сподзеў… Са мною шчасця быць не магло. 1 кастрычніка 2016     *  *  * Так хочацца вярнуцца мне туды – да маміных дагодлівых далоняў, да вымаўленых першых родных слоў, да басаногіх дзён, да шэпту таямнічага: “кахаю”… …ад утравелай матчынай магілы, ад мовы пад счужэлым языком, ад збабленай і сплаканай жанчыны чаму ж іду я ў супрацьлеглы бок, а не туды, куды хачу вярнуцца?.. 1 лютага 2017     *  *  * Калі б мінулае вярнулася сюды, то ўсе мае бабулі і дзяды, тым болей, прадзяды і прабабулі, ўсяго б свайго не ўбачылі й не ўчулі, а згледзелі б засушаны выток, дзе прашчураў квітнеў жыцця куток.   Цяпер тут іншы рэй і іншы тлум, дзе новы свет стары пусціў на глум, каб тут раскашаваць яму прыгожа… Ды ад збыцця ўцячы ніхто не зможа, – і кожны з нас між небам і зямлёй пакіне крыж адсутнасці сваёй. 7 кастрычніка 2016      АПОШНЯЯ РАЗМОВА                        Светлай памяці паэта Алеся Каско Ну, вось, Алесь, з табой апошні раз гаворым мы на ўскраі нашай драмы без лішніх слоў і рытарычных фраз па два бакі пустой магільнай ямы.   “Адразу я, – ты гэтак мне сказаў, – а ты чакай, калі паклічуць Зверху…”, нібы крывёй з ахвярнага ляза апёк, – і як бы спраўдзіў паняверку…   Калі ж паклалі слухаўкі, нібы з натомленых і потных рук рыдлёўкі, стаў адступаць заценены нябыт, вяртаючы паперу і алоўкі…   Ды што пісаць, калі ў Айчыне ўсё духоўнае й бацькоўскае на схіле, і ўсё святое сцёрта на рыззё, а грэшнае – ва ўсёй красе і сіле?! Ну, што ж тады няхай ужо зямля прымае нас, як высахлае семя, якое, можа, – некалі, пасля – рассуне жвір і дол сабой засее… 27 лістапада 2017     *  *  * Шчаслівыя, хто ведаюць мову Бога. Цар Саламон   Аснова мовы – маўчанне… Алесь Разанаў  Пакутна мне быць паэтам нямеючай мовы, збіраць, як жабрак манеты, ў падворках маміны словы.   Ціха шаптаць, таемна, нібы ў малітвах млосных, гукі жыцця пайменна – зычныя да галосных…   Небу з прадоннем млечным іх адпускаць бяссіла, каб захаваць навечна ў мове Айца і Сына. 7 чэрвеня 2018