…Паэт – нішто, а Слова – ўсё…

— Леанід Галубовіч
 
Сяргей Дубавец (№94)
«Мяне ніколі так не любілі геніі…» Вершы з Вісбю   1. Другі тыдзень аж цёмна ад снегу, такія завеі. Не адчыніш дзверы, не выйдзеш з дому. У вакне фіранкі ўжо амаль да паловы знізу. Змрок егіпецкі клейкі можна памацаць рукою, тварам, крокам, заваленым снегам целам. Увушшу гудзе манатонна і страшна ці то самое вуха, ці то мора, ці то завея, ці ветранік на званіцы Бога. Там, дзе Бог не любіць, а карае з усёй сілы, Каб няверны не перашкодзіў промыслу Бога, Будзь ён хоць фараонам. Асязальная цемра, бездарожжа, бязвыйснасць, бяззорнасць Вісбю.   2. Віскае снег у Вісбю падэшвамі Asics. Іксамі Пакідае след за сабою на ровары Олаф – Быццам яму не так, як табе, не холадна. Руіны шэрыя рымскія сабачы мароз ціскае, Хапаючы іх час ад часу за хрыбетнік зубамі. Анна сёння не прыйдзе. «Яна не з вамі»? «Чаму не рэстаўруюць помнікі Вісбю?» – пытаюся ў гугла, ён не дае адказу, але ўжо па-руску. Незнаёмая Анна ў сваім цацачным доме, які ад марозу ўціснуўся ў шэраг такіх самых у Вісбю, Анна не прыйдзе ніколі. Да Анны прыедзе Олаф.   3. Хто не крычыць на вуліцы, той не дзіцё. А вы як гледзіцё? Калі наваліла снегу, калі вы хочаце сэксу (як першы раз), калі выйшлі з барнае пары, а неба – закрытае. Што, усё? Сэрца прагне працягу. На санках, на сноўбардзе, проста на задніцы, на гэтай грэбанай лесвіцы, не пачышчанай ад снегападаў, з неразрознымі прыступкамі, ногі намацваюць ледзь… «Гдзе Александр Грігор’ічь?» Он здзесь. Таксама і ў Вісбю. Неба адкрыецца ў сне. Кожнаму па чуць-чуць. Спі. Мая радасць – заснуць.   4. Вясна ў Вісбю з 30 лютага. Coming soon… Вad news sir. У апошні момант Вісбвыканкам адмовіў у гастрольнай ліцэнзіі. У праграме – той самы завейны свіст. І бяззорнасць. Больш у Вісбю ніколі не будзе вясны. Толькі сцюжа ды храмаў разбураных чарапы. Ну і ты, з пустаты, гарбаты ад ветру, у пустату, пераходзіш пусты. З першага на другое піва. Ад афіцыянта-сірыйца ў «Італіян піца» да афіцыянта-сірыйца ў «Бруклін-бургер». Што паглядзець у Вісбю? Кампутар. Ці як фільмы цяжкія сны. Больш у Вісбю не будзе вясны.   5. Храп накрыў прытулак пісьменнікаў Вісбю. Гюнтар сніць сябе Грасам, Сільвія – Saint. На сайт выстаўляе Васілій хуліганскія скрыпты «Вялікая айчынная вясна», «сталінскія імпрэсіі», «Пуцінскі жым-жым». Мы ляжым кожны ў сябе, у сабе, са сваім снапом у галаве. Грас сніць сябе Гюнтарам, Васілій, можа быць, з Сільвіяй. У Празе я ведаў адну Сільвію… У снах, у снапах, праз храп прарываецца: Fuck! Гюнтар страціў канец думкі і ад страху, што страціў фах, не паказваецца раніцай брызлай у Вісбю.   6. Калі перайсці на той бок вострава (Па пояс у снезе, хіба, і гэта самае простае.) ад Вісбю да Клайпеды зусім блізка, 270 км на вёслах. (Ага, у гэткі вятрыска.) У Клайпедзе можна спыніцца. Помніш «Мемфіс каля абеліска»? (Не факт, што цябе там помняць.) Зрэшты, можна й без стомы, без спыну, узяць на пуп – з думкай «дадому». Далей сядаеш на колы і 300 км да Вільні як адзін момант. (Аўтастрада на вечным рамонце, не разагнацца.) І яшчэ 170 да Менску. (Плюс мяжа…) Язык твой будзе свінцовы, калі паспрабуеш вымавіць: бывай, Свенска.   7. Нізкае сонца любы краявід робіць цікавым і ў Вісбю. Кавы? Пад табліцай кронпрынца доўгія гутаркі, доўгія цені ад нізкага сонца замятае завея. Завея і сонца, як гэта можа быць? – дзівіцца Гюнтар. І кава. Усё проста. Кава – ад кронпрынца, завея – ад Маісея. Сонца – ад госпада нашага Бога. – Ён забраў свяціла ў фараона і аддаў габрэям, яны ва ўсім вінаватыя, – кажа Васілій. Сільвія не кажа нічога. З’ехала ўчора ў сваю Харватыю. Уцякла ад егіпецкай цемры, ад завеі, ад нізкага сонца, ад кавы кронпрынца і ад Васілія.   8. У балтыйскіх русалак у Вісбю шурпаты дэкор: завейныя крылы, перфаратары-цыцкі, ашчэр і хардкор. Яны б’юцца з цёплымі бліскамі, узвіскваюць. З імі дзядзька іх Балтамор, дабрадушны бязвольны бамбіза. Ідзе бітва за горад Вісбю паміж градусамі, ціскамі, пырскамі. Востраў Готланд з папераменным поспехам захоплены то русалкамі, то турыстамі. І апошнія фоткаюць першых на тэлефон. Мор-р-р! – сірэны равуць ад бязвыйснасці, адчуваюць – пяройдуць на стогн неўзабаве. Русалкі рачкуюць – крок за крокам здаюць пазіцыі. З імі дзядзька іх Балтамор.   9. Перакладчыца ці то на ці то з суахілі Сільвія на развітанне сказала нам і Васілію, не перакладчыку, проста пісьменніку: «Мяне ніколі так не любілі геніі…» І з’ехала, пакінуўшы азадачанага сам-насам з бутэлькай каньячнаю ў Вісбю. Пад снегападам. «Цікавы атрымаўся рэбус, – думаў Гюнтэр. – Каго яна мела на ўвазе?» «Между нами ничего не было», – паспяшаўся Васілій з адказам. «Дарэмна, – падумаў Гюнтэр і паўтарыў, – дарэмна», разглядаючы ў пакоі Сільвіі на сцяне партрэт Музарэвы.   10. У Вісбю жыве дзяцінства. Узгоркі, вуліцы, домікі, ліхтары пакінутыя – як тады. Не знесеныя ўзгоркі, вуліцы, домікі – «жыдоўскія клапоўнікі», ліхтары – як у Мазыры, як у Менску. У Мінску няма дзяцінства. Няма ў Мазыры пахаў, прысмакаў, водбліскаў – як тады. «Памяць урастае ў камень» амаль дзе б ты ні быў: у Вільні, ва Ўроцлаве, у Празе, у Лондане, у Страсбуры, у домікі, вуліцы, ліхтары. У Вісбю жыве дзяцінства, бяры. На радзіме яго няма ні ў Мінску, ні ў Мазыры.   11. Як жа звалі сабор у Празе, у мяне ў вакне на намнесці Міру, што адлічваў па галаве кожную паўгадзіну? Людміла! Такая эротыка, а на справе – чорная готыка. Такі самы сабор у Вісбю і таксама ў вакне і па галаве – кожную паўгадзіну, паўдумку, паўсказу… Толькі ўжо без эротыкі-готыкі, бо раманіка, самая ранняя. І не чорная, а светлая. І завецца Марыяй. Што ж вы так мяне пераследуеце? Толькі словы складу да паловы – бам! Толькі новы раздзел адкрыю – у вакне Людміла з Марыяй.   12. Мне так часта ў Вільні пахла Балтыкай, нават часам у Менску пахне Балтыкай, ёдам, соснамі, хвалямі Вісбю і Лімбажы, музеем Мана ў Нідзе, вядзьмаркамі Ёдкрантэ і вікінгамі Готланда. У Вісбю мала што нагадвае Вільню і нішто не нагадвае Менску, апроч жадання вярнуцца. У Вісбю не пахне Балтыкай. У Клайпедзе, Нідзе, Лімбажы мне ніколі не пахне Балтыкай, быццам яна так далёка, як Менск, як Вільня. На Балтыцы пахне Свенска і, калі могуць пахнуць жаданні, мне пахне Менскам.   13. Ты, Марыя, воблачны слуп у вакне маім удзень і агнявы слуп уначы. Будзь памочніцай уцячы. Ад мяне за табою паўсюль мора. Стань мне за спінаю. І расступяцца воды, даючы мне па дне дарогу дадому паміж дзвюх сценаў вады. Стань, Марыя, паміж сушай і мной, а калі я адолею гэты шлях і знікну з вачэй тваіх, ты вярні свае воды на месца. І няхай ужо здзейсніцца меса над патопленымі воямі і калясніцамі. Няхай з волі твае вернуцца воды. Не дай фараону перашкодзіць майму сыходу з Вісбю.   14. У Вісбю вяртаюцца гусі, іх крыкі зблытваюць думак ясныя рыскі, думкі плывуць туманныя, нібы падманныя. З батыскафаў выходзяць спустошаныя арганаўты з файламі, флэшкамі, вершамі і раманамі, ім не падпарадкаванымі. Едуць у Вісбю турысты, робяць пераможныя сэлфі з блікамі сонечнымі на сцяне, значыць, быць у Вісбю вясне, разам з гусінымі крыкамі, вершамі і флэшкамі, зблытанымі рыскамі на сцяне, з турыстамі, зданямі самнамбулічнымі, нібы ў сне. Але без мяне. Вісбю, люты-сакавік 2018  
 
Стэйнар Упстад (№93)
ДЗЕНЬ УСІХ СВЯТЫХ   Магутны Там, дзе ёсць двое заўжды ёсць і трэці, сказаў ты Я жадаў цябе бо так шмат было прамоўлена з таго, што не варта было прамаўляць   Я называў цябе “дэманам” ці “анёлам” але, вымаўляючы словы забываў іх значэнне Я не мог сказаць, што кахаю бо побач заўжды быў нехта трэці   Я стаў адным з трох, і нікога не кахаю бо тыя двое, што сышлі ад мяне прыхавалі аднаго а той, каго хаваюць, маўчыць: Яму няма чаго дадаць     Завершанасць Той, хто шэпча пра Бога слепне, а той, хто дае свой твар ночы нараджаецца ў ноч а той, хто дае свой твар сябру ператвараецца ў сябра   Завяршыць верш значыць завяршыць твар але не той, каханы твар бо прарокаў больш не бачна а ноч толькі сваяк, што памірае     *  *  * Я не веру ў лагоду але ў людзей якія збіраюць сякеры вечарам і кладуць іх пад паветку да раніцы   Таму і кажу з ціхамірнасцю большай, чым ашаламляльныя нябёсы і мова нацягваецца між дрэвамі, што стаяць і дрэвамі, што валяцца   Перад сном мармычу імёны тых, каго страціў, і пытаюся: чаму так шмат імёнаў памерлых і так мала жывых     *  *  * У мяне няма словаў для смерці але я не цураюся яе Смерць мая сяброўка ў найціхамірнейшым жыцці   бо як інакш здабыць мне адвагу адстойваць свой выбар ці ўваходзіць у нябачнае дзе нехта кажа мне бачыць больш, чым раней   Я падпарадкоўваюся веры але пазбягаю яе багоў Сонца, што асвятляе нас бязлюднае, як заўжды     *  *  * Так шмат непрачытаных кніг і так шмат бяссонных гадзін бо страшуся сну і слова, здольнага зруйнаваць жыццё   Але кнігі чакаюць разгорнутыя ў ранішнім святле бо толькі прачнуўшыся бачу я сны і жыццё напаўняецца   І не ад паразы выбраў я адзіноту але ад жадання, і ні на дзень не забываю адзіноту не здраджваю жаданню     *  *  * Зразумець смерць цяжэй за ўсё Зразумець смерць як раку ці сяброўства даўжынёю ў жыццё, прасцей   Вяслую ракою забыцця бо Лета абдыме нас усіх і ночы сцямнеюць і рэкі паглыбеюць   І знойдзецца месца для ўсяго чалавечага І для любові і для смерці     *  *  * Я падзяляў цела з бязглуздымі і асвечанымі з асуджанымі і адукаванымі але ніколі не спрошчваў сваю душу Бо ў дар атрымаў я простасць   І тое, што даем мы прыродзе, тое і атрымліваем ад яе Для прыроды чалавек меншы, чым пясчынка і большы за гару І каханне – бы позірк жывёлы, на якую палююць   У простым кожны ці выйграе, ці гіне Я ўздыхаю калі іншыя крычаць Я смяюся калі іншыя спяць Я цалую твае вочы і заплюшчваю свае     Касуля У сонечным марыве, між дрэваў спынілася касуля і глядзіць на мяне нерухомым пільным позіркам перад тым як уздрыгнуць і кінуцца наўцёкі   Я кладуся ў лагчынку, дзе трава яшчэ цёплая ад звярынага цела і чую стук свайго сэрца а можа звярынага – перш, чым заснуць     Аслеплены збожжам Вагоны цягніка адкідваюць цень на палі але туга не такая бясконцая як краявіды звонку   Цягнік хутчэйшы за тугу і я думаю пра бацьку, які рупіцца каб насенне трапляла штовесну ў зямлю   бо туга такая – больш верная нам чым любое каханне і, у адрозненне ад кахання, не адкідвае ценю Праца і мара   Бо ўсё пачынаецца з нарога плуга ды бліскучых у ранішнім сонцы барознаў пасля трактара няма прыгажэйшай малітвы чым марыць, гледзячы на чыюсьці працу якая ёсць працай усіх     Верасень Верасень пахне цвілымі марамі ды гнілаватым слодычам о, вышні дзень, хутка ўсё пройдзе!   Стаю ў бляклым святле сонца з успамінамі пра летні смутак: толькі верш і лісце у кішэнях, і ніводнага абяцання     Дзень усіх святых У цемры, пад каронамі дрэваў стаю перад агароджай і гляджу чуючы мармытанне сваякоў памерлых   Колькі гадзін пазней ізноў праходжу паўз могілкі сваякоў больш няма пах тытуню і парфумы у паветры пасля іх   Мякка свецяцца ліхтарыкі пад апалым лісцем і я думаю, што сёння нават душы знайшлі шлях дадому   Пераклад з нарвежскай Дзмітрыя ПЛАКСА. Фота Рольфа М. Аагарда  
 
Вадзім Корань (№93)
Лавіць матылькоў...   *  *  * Заблудзіўся ў жыцці, навакол цішыня, няма сілы змагацца і нешта змяняць. Бачу Бога, але нехта выключыў гук, цела быццам аплёў павуціннем павук.   І гадзіннік зламаўся, час раптоўна памёр, нам пакінуўшы сумных імгненняў узор. У руку – па цвіку, і ўжо не паляціш, адчуваючы целам няструганы крыж.   Спадзяванні на літасць зніклі ў жудасным сне ні святла, ні надзей не пакінуўшы мне. Толькі шэрань на вуснах, слёзы ўжо не стрымаць – страшна думаць пра Неба, калі ў сэрцы зіма.   Папяровыя ружы замест кветак жывых. Мару Бога пачуць і напружваю слых. Чую – плачуць анёлы за чорнай гарой словы песні маркотнай, як поўня, старой.     *  *  * Іду па вуліцы ў белай кашулі, заплечнік за плячыма. Магчыма, я вельмі шляхетны ў вачах бабулі, што васількі прадае. У яе набыў сузор’е сініх кветак, сонцам сагрэтых, сарваных ранкам старанна, напоеных хлорнай вадою з-пад крана…   З васількамі ў руках, у белай кашулі, пайду між бетонных гмахаў па чорным асфальце вуліц, праз цёплы пяшчотны дождж, як Максім Багдановіч, самотны, ды толькі старэйшы ўсё ж, і не сухотны.   Нічога ўжо не перайначыш, хоць ёсць у гэтым патрэба. Так хочацца сонца ўбачыць, а бачу – паэтава неба з безліччу зор, да якіх мы ляцім. Даляцець – дарма! Між зораў схаваліся рыфмы, ды часу шукаць іх няма:   “Я хацеў бы спаткацца з Вамі на вуліцы ў ціхую сінюю ноч…”     *  *  * Грэшнікі да споведзі ішлі, твараў не хаваючы у цемры. З гонарам, нібыта каралі, грэшнікі да споведзі ішлі, маючы па кроплі даўняй веры.   Кожны крок пакутліва-цяжкі, быццам басанож па голках вострых, і няма сяброўскае рукі, кожны крок пакутліва-цяжкі, кожны ўдых атрутны і няпросты.   Сонца ім не асвятляла шлях, месяц не паказваўся з-за хмараў… Толькі свечкі ў стомленых руках… Сонца ім не асвятляла шлях – абдавала іх пякельным жарам.   Цепліцца надзея ў іх вачах, свечкі ў іх руках, нібыта зоркі. І губляе сваю сілу страх. Цепліцца надзея ў іх вачах, поўных смутку і чаканняў горкіх.     *  *  * Апошні сон складаецца па частках. І з іх я добра памятаю тры. У першай тры анёлы ў страшных масках спрабуюць непакорлівых скарыць. Ўсё аплялі яны калючым дротам, што цягнецца ажно за небакрай, забыліся на святасць і на цноту – без спеху дабудоўваюць свой рай.   Другая – белы снег да далягляду і злосная нямая цішыня. Чакае зграя воўчая загаду, каб разарваць нявіннае ягня. А я крычу: “Спыніцеся! Не трэба!” Спрабую засланіць яго сабой… Дарэмна… Засталіся толькі неба, пакуты, ціш і невыцерпны боль.   У трэцяй – вочы выпалілі зоркі, калі сачыў прыгожы зарапад, схаваўшыся на кургане-пагорку, і стала цемра страшная па-над зямлёй. І сцежку, што расой блішчала, не мог убачыць і не мог знайсці. Сляпую цемру, што наўкол паўстала нат з сонцам немагчыма перайсці.   Наступную я не магу ўжо ўспомніць. Так хочацца, каб там было святло. Няхай не сонца, хай самотнай поўні, але каб толькі там яно было.   Апошні сон складаю я па частках. Не склеіць іх, не сшыць і не звязаць. На чалавека Бог паставіў пастку: час знікне і не вернецца назад. А разам з часам знікнуць успаміны пра шчасце, пра сяброўства, пра любоў… І сыплюцца пясчынкамі хвіліны ў гадзінніку, які не бачыць сноў.     *  *  * Паэт піша вершы свае сінім колерам чарговага натхнення. Крэсліць, палюе на рыфму, рытм адбівае, аж губу закусіў ад напругі ў чаканні шэдэўра…   …А ў гэты час на беразе Начы Мікола Купрэеў сядзіць нябачна, Світання чакае, заплюшчыўшы вочы, слухае музыку жнівеньскай ночы. І словы з’яўляюцца, быццам здалёк, цяжкія, як жалеза, лёгкія, як матылёк, мудрыя, як стагоддзі, крохкія, нібы лёд, горкія, бы палыновыя, салодкія, быццам мёд… І свецяцца вершы на лісці кляновым, і плывуць, плывуць па ціхай рацэ… А на беразе Начы ўсміхаецца словам Мікола Купрэеў з цыгаркаю у руцэ…     *  *  * У анёла крыло забалела, моцна-моцна – ляцець не можа. Летась лётаў прыгожа і смела, а цяпер – ён нібыта стрыножаны.   Плача ціха – ніхто не чуе, ды й каму – навакол нікога, пад адкрытым небам начуе, бо не можа ўзляцець да Бога.   Я крыло яму перабінтую і скажу: “Зараз холадна, браце, і ў небе ніхто не вандруе – ты пакуль пажыві ў маёй хаце.   Мы крыло тваё трохі падлечым, ты не будзеш баяцца ўночы, і тым часам раскажаш пра Вечнасць і ўсёбачныя Богавы вочы…”     *  *  * Боль вымераны табой, нават у сне не міне. А пад раніцу ўвесь я – суцэльны апёк, быццам сонца знарок мне прыклалі да цела і мацней прыціскалі, каб балела й балела…   І баліць…   Боль не збыць, не згубіць, не забіць… Не забыць на прыпынку, нібы парасон, да енку, да крыку моцны ён.   Не аддаць, не прадаць, не зламаць, не спаліць,   не парэзаць на лусты, кіслатой не заліць… Баліць… Баліць…   Так самотна і пуста. Пальцы дробна дрыжаць – голку не ўтрымаць. Пустату не зашыць між душою і целам, мабыць, лёс такі – жыць, каб балела й балела…   І чакаць, калі ты мне апёкі залечыш, і маўчаць, і трываць,   уцягнуўшы ў плечы галаву, адчуваць, што жыву, што жыву…     *  *  * Няўдзячная справа – лавіць матылькоў. Толькі налоўчышся – ён пырх – і паляцеў. Бывае, садзіцца на далонь і чакае. Але рука варухнецца – і ён ляціць, свабодны й шчаслівы, крылцамі махае, нібыта кажа: “Прабач і да пабачэння…”   Лавіць матылькоў – няўдзячная справа. Хто лавіў – ведае.     *  *  * Не думай, што ты перамог, таму што так хацеў Бог. Быць можа, Ён даў магчымасць камусьці ўзысці на крыж…   Не думай, што проста так Бог ад страшнай бяды засцярог. Быць можа, Ён разумее, што для цябе гэта звыш…   Не думай, што з сотні дарог Ён выбраць адну дапамог. Быць можа, ты сам адказны за шлях, на якім стаіш…  
 
Святлана Алексіевіч (№93)
Мінулае яшчэ наперадзе Дыялогі з Веніямінам Айзенштатам (Блажэнным) Запісаныя Сяргеем Шапранам інтэрв’ю і дыялогі Святланы Алексіевіч пра час і пра сябе, пра Беларусь і сусвет, пра настаўнікаў Васіля Быкава і Алеся Адамовіча, пра свае кнігі і галоўнага іх героя – маленькага чалавека «чырвонай утопіі» стануць зместам новай кнігі «У пошуках сэнсу», якая пісалася-складвалася на працягу больш чым чвэрці стагоддзя і рыхтуецца да юбілею першага беларускага лаўрэата Нобелеўскай прэміі. «Дзеяслоў» друкуе адну з гутарак з будучай кнігі. 1999 год. Веніяміну Міхайлавічу Айзенштату было 77. Ён жыў на вуліцы Караля ў Мінску. З прычыны нездароўя апошнія гады не мог выходзіць на вуліцу і вымушана жыў пустэльнікам. Хоць паэтычным талентам Веніяміна Айзенштата захапляліся Барыс Пастарнак, Віктар Шклоўскі, Арсеній Таркоўскі і Аляксандр Кушнер, аднак ягонае імя і па сёння застаецца малавядомым у Беларусі. Па праўдзе сказаць, не прыгадаю цяпер, як узнікла гэтая ідэя – каб Святлана Алексіевіч і Веніямін Айзенштат пагутарылі пад запіс для «Белорусскай деловой газеты», дзе я тады працаваў. Мне здавалася важным падтрымаць Веніяміна Міхайлавіча, вырваць яго хоць на адзін вечар з амаль татальнай адзіноты (і таму раней прапанаваў наведаць паэта цудоўнай спявачцы Алене Камбуравай, адна з песень якой была на вершы Блажэннага). Святлана Алексіевіч гаварыла ў той час пра намер зрабіць заключнай кнігай свайго цыкла «Чалавек знаёмы» мастацка-дакументальны аповед пра людзей першых савецкіх пакаленняў. Прызнавалася, што, нягледзячы на ​​тое, што героі будучай кнігі па ўзросце – равеснікі яе баць­коў, але ёй вельмі складана знайсці асобнага чалавека ў гэтым пакаленні. Для таго ж, каб адшукаць дарогу да душ гэтых самых першых савецкіх пакаленняў, Святлана Аляксандраўна практычна адразу прыняла маю прапанову пагаварыць з Веніямінам Міхайлавічам. Так у лютым 1999-га і адбылася іх сустрэча. Публікацыі гэтай гутаркі папярэднічала ўступнае слова, напісанае самой Святланай Алексіевіч: «“Мінулае яшчэ наперадзе”, – сказаў нехта з палітыкаў. Пастаўлены дыягназ спачатку ашаламляе, а потым прымушае задумацца: што адбываецца з людзьмі? З-за чаго з рамантыкаў мы хутка ператвараемся ў стомленых і расчараваных лю­дзей? Хтосьці адказвае: “Ад таго, што подлыя і цяжкія часы на двары”. А калі яны былі іншымі? Кожнае пакаленне знаходзіць свае адказы на падобныя пытанні...» Сяргей ШАПРАН С. Алексіевіч: Мне запомнілася, як аднойчы ў інтэрв’ю вы сказалі, што ніколі не марылі быць ні Чапаевым, ні Аляксандрам Матросавым, а заўсёды – параненым байцом, над якім схілілася жанчына ў белым. Уразіў гэты вобраз таму, што жылі вы зусім у іншую эпоху. В. Блажэнны: Я жыў у сталінскую эпоху. З плакатаў на мяне заўсёды глядзеў ваяўнічы і, як тады здавалася, ідэальны мужчына. У ім было ўсё, апроч дабрыні. Дабрыня была рэдкім паняццем у мой час. У нас не былі папулярнымі кнігі пра каханне. Мы ж будавалі сацыялізм. А бестселерамі тады былі «Падпальшчыкі» Мікалая Шпанава, раман «Іван Іванавіч» Капцяевай, «У аблозе» Кетлінскай, «Кружыліха» і «Спадарожнікі» Веры Пановай. Цяпер гэта ўсё забыта. Нават дамы не пісалі пра каханне. Дзяўчат майго пакалення больш цікавіла, ці здаў яе знаёмы нормы на значок БГПА («Будзь гатовы да працы і абароны»). Усе нарошчвалі біцэпсы, насілі напульснікі, рабілі «сонца» на турніку. Хоць для мяне гэта было недарэчна і дзіка. Я ўсё жыццё разбіваюся аб гэтую каменную сцяну варварства ХХ стагоддзя. Ідэалам майго пакалення былі лётчыкі, камандзіры. «Мы парни бравые…» Але гэта быў яшчэ не самы горшы ідэал. Рэвалюцыя ў гэтую адвечную варожасць людзей унесла рамантычны арэол. Прыгадайце фільм «Мы з Кранштадта». Вобраз самаахвярнага марака, камісара. Усевалад Вішнеўскі, Багрыцкі, Лугаўскі былі рамантыкамі рэвалюцыі і буйнымі асобамі… Юнацкія фантазіі не разумеюць каштоўнасці чалавечага жыцця. Яны шукаюць подзвігу... У нейкім фільме камендант нямецкага канцлагера пасля выканання сваіх абавязкаў ката іграе Ліста, Шуберта… Занадта шырокі чалавек. Яго можна зрабіць і ідэальным катам. С.А.: Як вы думаеце, гэтая сталінская эпоха скончылася? В.Б.: Вы самі нядаўна дзесьці напісалі, што савецкі час працягваецца, ён у кожным з нас... У людзях робіцца ўсё менш дабрыні. Думаю, з часам яна ўвогуле стане рэдкай якасцю. А такое слова, як «этыка», трэба будзе шукаць у энцыклапедычным слоўніку. Я цяпер усё больш пераконваюся, што гэтыя паняцці людзьмі адмецены начыста. Памятаю, як у піянерлагеры я прачытаў дзяўчыне Лермантава, і яна спытала: «А на што ён хварэў?» – «Чаму хварэў?» – не зразумеў я. «Ён жа ўвесь час скардзіцца, што ў ягоных грудзях баліць. Напэўна, нейкі сухотны». Разумееце, якая была свядомасць?! Каштоўным было толькі тое, што цялеснае, буйное, агрэсіўнае. Маска Гуінплена: усе вясёлыя і шчаслівыя. А асабістая нота ў паэзіі памерла: пятнаццаць гадоў не пісала Ахматава, Пастарнак не пісаў. Пра астатніх і казаць няма чаго. Узорамі паэзіі былі такія вось вершы:   Ты идешь, Серго, любимый нами, Друг и брат в работе и в борьбе, Несгибаемый, как боевое знамя, И родной, как песня о тебе, По фронтам своей страны широкой Ты идешь, товарищ и нарком, Ленинцем без страха и упрека, Сталинским стальным большевиком.   Іх аўтар – Безыменскі. Паэт Аўруцін неяк спытаў у мяне: «Як вы гэта запомнілі?!» Я адказаў: «А нічога іншага не было». Я да гэтага часу памятаю, як інстытуцкі выкладчык вучыў нас: «Марксізм – гэта навука навук. Вы можаце не ведаць нічога, але калі вы прачытаеце ўсё пра марксізм і засвоіце гэта, вы будзеце ведаць усё». Пісаў і Маякоўскі: «Я ведаў селяніна, ён быў непісьменны: не разжаваў нават соль азбукі. Але ён ведаў слова “Ленін” – і ён ведаў усё!» Гэта як зомбі: было дастаткова ўкласці ў галаву адну толькі думку. С.А.: Калі я вас зараз слухаю... або прыгадваю, што вядома мне пра тую эпоху і людзей таго часу, мне здаецца, што гэтаму пакаленню свет здаваўся надзвычай простым і зразумелым. Не існавала ніякіх таямніц: чалавек бачыўся вялікім і ўсёмагутным. Таму і на парадах твары былі вясёлыя, гучала радасная музыка… В.Б.: Так, свет быў вельмі просты. Вы ўявіце: у піянерлагер, ідучы ў сталовую, мы кожнага разу спявалі такую песню:   Красин бережно торгуется – Всё боится прогадать. Англия с Францией целуется – Хочет цену набавлять!   І такую лухту мы спявалі стройна і звонка... Я яшчэ заспеў старых, ранейшых настаўнікаў – рускую інтэлігенцыю, што ацалела пасля прыходу савецкай улады. Гэтыя людзі баяліся літаральна ўсяго. Гэта былі людзі, асуджаныя на небыццё. Як бізоны, маманты… А маладыя настаўнікі, што скончылі рабфак... Я памятаю аднаго настаўніка гісторыі – ён увесь час пляваў на падлогу. Вакол яго пастаянна было цэлае сузор’е гэтых пляўкоў! Гэта значыла, што ён быў сваім хлопцам, гэткая «рабочая костачка». С.А.: А што выратавала вас? Як вы ацалелі? В.Б.: Майму духоўнаму адраджэнню дапамагла паэзія. У сёмым класе хлопец па прозвішчы Новікаў даў мне «Анталогію рускай паэзіі» – ад Салаўёва да Міхаіла Святлова, якую я цалкам перапісаў. Я ж нічога не ведаў. Мандэльштам, Белы – мы нават не чулі гэтыя імёны. Але, вядома, нешта ў душы ўжо было... вось гэтая ранімасць, жаль… Дырэктар школы, які добра да мяне ставіўся, даў мне мянушку «амерыканскі назіральнік» – за маю «сузіральнасць». У паэта Барыса Карнілава, расстралянага ў 1938-м, ёсць такія радкі:   Видно, ты и впрямь была воловья Сила жизни, жажда красоты, Если и теперь еще готов я Славить мир до слез и хрипоты.   Акрамя гэтага, шмат чаму вучаць нас страты. Калі мой старэйшы брат пакончыў з сабой (паколькі пасля забойства Кірава з’явілася разнарадачка на «ворагаў народа»), мяне зачынілі ў вар’яцкім доме... С.А.: Вы і праз гэта прайшлі... В.Б.: Не сам прайшоў, а лёс правёў. Мой брат вучыўся ў КІЖы (Камуністычным інстытуце журналістыкі). Яму было дзевятнаццаць гадоў. Ён жыў у літаральным сэнсе ў галечы: хадзіў у драўляных чаравіках і называў іх «стук моды». І меў толькі касаваротку. Патрапіўшы ж у «чорны» спіс, пакончыў з сабой – павесіўся. Дома ад мяне гэта доўга хавалі... Самагубства брата вельмі моцна паўплывала на мяне – нешта ўва мне надламалася. Мне ўсё стала абыякава. Я не хацеў жыць. І, уласна кажучы, і перастаў жыць... Потым ужо ўва мне ўзнікла супрацьстаянне, але не палітычнае, а супраць­стаянне ў тым сэнсе, што я адзін у гэтым свеце. Як мудра пісаў Юрый Алеша, «усмешка хлопчыка, які адчувае сябе не такім, як усе, паступова ператвараецца ў сабачы ашчэр загнанага дарослага чалавека». Я нейкі час настаўнічаў у вёсцы – выкладаў гісторыю, геаграфію і канстытуцыю. І па абавязку настаўніка казаў, што савецкая канстытуцыя дала калгаснікам шчаслівае жыццё. На што дзеці рэагавалі наступным чынам: «Во дае!» І іншы разважлівы голас: «Чай, ён грошыкі атрымлівае за гэта!» Але хоць я вельмі бедна жыў, ужо адчуваў: мне болей не трэба. Супрацьстаян­не вось гэтай хлусні і стварыла маю творчасць. Гэтаксама пастаянная небяспека стварае выдатнага драпежнага звера: калі б у ваўка ці тыгра заўсёды было свежае мяса, яны проста вырадзіліся б! Няўдалае каханне таксама стварае вялікія творы. С.А.: Але вар’яцкі дом – гэта, напэўна, яшчэ адзін свет, прычым значна больш страшны? В.Б.: Няма больш бяскрыўднага народу, чым гэтыя няшчасныя людзі. Кожны з іх заняты толькі сабой. Калі і былі нейкія ўспышкі, санітары іх адразу па-варварску падаўлялі ўціхамірвальнымі кашулямі і ўколамі... Гэтыя людзі нават у шахматы гулялі, музыку слухалі, пра нешта адзін аднаму гаварылі, але пераважна сузіралі. Прычым віды вар’яцтва вельмі арыгінальныя: адзін чалавек звар’яцеў ад таго, што яго прозвішча было Генералаў, і ён уяўляў сябе генералам. Былі няшчасныя людзі, якіх кінулі жонкі... Псіхіятрыя – навука вельмі цёмная. Лекары здольныя былі ператварыць нармальнага чалавека ў хворага. На маёй памяці лекар назваў аднаму «хвораму» прыкладна дванаццаць двухзначных лічбаў – паўтары! Той адказвае: «А калі я вам назаву такі шэраг лічбаў, вы здолееце паўтарыць?» – «Ты мне пагавары! У ізалятар патрапіш!» Я шмат што бачыў... Аднойчы ў бальніцы я сустрэў чалавека з налітымі крывёю вачыма, які крычаў: «Я ўсіх вас, гадаў, перастраляю! Перастраляю!!!» Ён быў у жаху ад уласнага катаўства, часта ляжаў на ложку і рыдаў. Мабыць, усё з прычыны таго, што простага вясковага хлопца прымусілі быць катам. У псіхушцы мяне закормлівалі аміназінам. Яго даюць палітычным, каб чалавек не думаў, нічога не адчуваў. Гэта таксама трагічная гісторыя... Адзін лекар, кар’ерыст, наўмысна закормліваў мяне лекамі, каб зрабіць «хронікам». Ён стаў потым кандыдатам навук. Я цудам вырваўся з хранічнага аддзялення... Праўда, два гады потым не мог ні чытаць, ні пісаць. С.А.: Але вы былі амаль дзіцем – трынаццаць-чатырнаццаць гадоў, – калі ўпершыню апынуліся ў вар’ятні! В.Б.: Адна медсястра называла мя­не «горкае дзіця». Я гадоў дванаццаць не ведаў, што такое кавалак хлеба дасыта. Галадаў страшна... Пастарнак аднойчы сказаў мне: «Вы свеціцеся ад голаду!» Я вось гэтымі тоненькімі ручкамі абдымаў сябе за талію. І калі стаяў на рэнтгене, свяціліся літаральна ўсе костачкі... Вы, Святлана Аляксандраўна, пытаецеся пра каханне? Яно можа быць паўсюль. Каханне само па сабе – гэта дзівоснае вар’яцтва. Інакш была б проста селекцыя: людзей падбіралі б па целаскладзе, росце... Я не выключаю цудоўнага кахання ў любых выявах. Прыгадваецца выдатны аповед чэшскага пісьменніка Ашкеназі. У адной вядомай актрысы-яўрэйкі быў сабака пароды аўчарка. І калі немцы зняволілі актрысу ў канцлагеры, сабаку сталі навучаць прыёмам крыважэрнасці і жорсткасці. У выніку сабака трапіў у каманду канцлагера. Але аднойчы прывезлі эшалон з вязнямі, і гэты сабака, кідаючыся на людзей, валіў іх. Адной з першых з эшалона выйшла яго гаспадыня. Сабака, паваліўшы яе, стаў на яе лапамі... І раптам ён пазнаў... І пакутліва завыў... Ён выў ад жахлівага неразумення людской злосці. І немец застрэліў сабаку... Гэта таксама каханне... Мне ўжо шмат гадоў. Я пішу вершы не таму, што займаюся вершаванай творчасцю, а таму што шукаю сябе ў гэтым свеце – навошта чалавек жыве? Я зноў адраджаю гэтыя вечныя каштоўнасці. Таму мне ёсць пра што пісаць. Чалавек вечны. Вечная душа. І вашая кніга пра Чарнобыль – гэта дзённік, гэта аголенае чалавечае сэрца. Вы задаяцеся тымі ж самымі пытаннямі: што з намі здарылася? чаму? што будзе далей? С.А.: І ў вас ёсць адказы на гэтыя пытанні? В.Б.: Адказаў няма. Гэта вялікая таямніца быцця. С.А.: Ваш апошні паэтычны цыкл называецца «Боль дабра». Ці не падаецца вам, што наша культура эстэтызавала пакуты? Яны сталі нашым культам і нашым прытулкам. Я не аднойчы чула ад людзей вашага пакалення: «Мы – ахвяры, мы так пакутавалі!» І вельмі рэдка, амаль ніколі: «Мы самі вінаватыя ў тым, што адбывалася з намі. Дзесьці збаяліся, дзесьці зманілі». Усе былі ахвярамі. А хто ж каты? Хоць катамі на самай справе былі тысячы, мільёны, бо кат не толькі той, хто страляў, але і той, хто пісаў данос, хто прамаўчаў або прагаласаваў «за»… Я напісала пяць кніг, сустракалася з тысячамі людзей, і ніхто ні разу не сказаў: «Гэта я вінаваты. Я сам». Толькі «мы». Або «яны». В.Б.: Страх быў паўсюдны. Паўлік Марозаў, які данёс на свайго бацьку, лічыўся нацыянальным героем. Вас магла выдаць вашая ж дзяўчына. І таму трэба было ведаць, што казаць. Над намі пастаянна навісала гэтая навальнічная хмара. Сталін жа казаў, што некаторыя таварышы пакутуюць на ідыёцкую хваробу – бестурботнасць. Здрады былі на ўсіх узроўнях… Вось у нас на кірмашы адзін кравец займаўся дробным рамонтам. І ў яго вісеў партрэт Кагановіча. Аднойчы падчас працы ён торкнуў яму ў вока іголку. Гэтага было дастаткова, каб чалавек знік. Баяўся і мой бацька. Але як яму было не баяцца, калі аднойчы на яго фабрыцы дырэктар па прозвішчы Гінзбург, прыйшоўшы ў цэх з зацікаўленымі таварышамі, раптам паказаў пальцам на працоўных: «Гэты вораг народа, гэты і той». Адзін з тых «ворагаў» увогуле быў непісьменным чалавекам, а яго абвінавацілі ў трацкізме! Ён потым пытаўся: «Хто такі Троцкі, халера яго вазьмі?!» І «трубіў» дзесяць гадоў. Аднак выжыў. Двое іншых звар’яцелі. С.А.: Гэтая ненадзейнасць, нетрываласць свету мяне проста агаломшвае! В.Б.: Калі казаць яшчэ пра пакуты... Не памятаю, хто напісаў: «Якая пошлая і бязглуздая формула: “Чалавек народжаны для шчасця, як птушка для палёту”. Чалавек народжаны для большага». «Чалавек – нешта большае, чым чалавек», – казаў Гётэ. Чалавек народжаны для духоўнага подзвігу, для пошуку, міласэрнасці і самаадданасці. Гэта аснова быцця. Калі малады Меражкоўскі прынёс вершы Фёдару Міхайлавічу Дастаеўскаму (Дастаеўскі таксама, дарэчы, пісаў вершы, і даволі добрыя), Фёдар Міхайлавіч не стаў гаварыць яму пра вобразы або рытмы – ён сказаў: «Малады чалавек, навучыцеся пакутаваць, і вы навучыцеся пісаць». «Чтоб тайная струна страданья согрела холод бытия», як у Пастарнака. Пакуты Ахматавай, гнеўныя пакуты Цвятаевай, пакуты маладога Маякоўскага, які і хаміў, і грубіў, але ў той жа час быў далікатным і сарамлівым чалавекам... А інакш чаго вартае любое быццё? С.А.: А што можа быць большым за самое жыццё? Чаму сэнс нашага жыцця нам трэба выносіць за межы саміх сябе? Чаму б нам, нарэшце, не навучыцца радавацца жыццю, прыгожаму дому, добраму настрою, букету кветак на стале? А не закрываць сабой амбразуры, падымацца на дах атамнага рэактара, стаяць са сцягам на барыкадах… У вас няма адчування пратэсту? Па-мойму, маладое пакаленне пратэстуе. В.Б.: Безумоўна, ёсць. І заўсёды было. Я не пісаў выкрывальніцкія вершы пра Сталіна і сталіністаў. Інакш проста задыхнуўся б ад уласнай нянавісці. Для мяне найперш існуе гэтая сусветная трагедыя, што заключаецца ў вялікім супраць­стаянні Дабра і Зла. Прычым трагедыя гэтая існуе ў кожным учынку, бо здрада адбываецца заўсёды – дробная і буйная. Мы расчароўваемся, але потым зноў прагнем любіць увесь свет. Уся гісторыя чалавецтва – гэта шлях чалавека ў самім сабе. Няма нацый, няма розных ідэалогій. Нічога гэтага няма. Мы ўсе блукаем у гэтых прывідных сценах. І толькі шукаем шлях да сябе. Знойдзем – свет выратуецца. Не знойдзем – свет загіне. І выбух атамнай бомбы – гэта проста маральнае падзенне чалавецтва, увасобленае тэхнічным інтэлектам. Бо забіваць нельга. Мяркую, што людзі ў дахрысціянскія часы былі значна больш высакародныя… Я вось чытаў легенду пра галаў, што заваёўвалі правінцыі Рымскай імперыі. І калі гальскі правадыр, падняўшыся па вузкай сцежцы, убачыў дзівосную аголеную жанчыну, якая ляжала на камянях (асаджаныя аддалі яе ў ахвяру), ён загадаў войску павярнуць назад. Разумееце, ён быў ваяром, але не быў гвалтаўніком. Калі нават гэта і легенда, створаная, дарэчы, не сёння і не ўчора, то яна ўсё адно ўвасабляе ў сабе дух эпохі. Часам кажуць, што Хрыста не было. Аднак людзі, якія стварылі вобраз Хрыста, існавалі! І яны ўвасобілі ў слове чалавечую мару пра ідэальнага чалавека, якая жыве ўжо дзве тысячы гадоў і будзе жыць вечна. У юнацтве чалавек кожны дзень разважае над падобнымі пытаннямі. І, задаючы іх сабе, усё роўна заходзіць у тупік, але шукае, шукае, упрэцца ў сцяну і зноў шукае абходы – направа і налева... Вось смерць – гэта заспакаенне? Часам нават прагнеш гэтай гармоніі небыцця, паколькі нябыт і быццё – гэта ўсё прывідныя паняцці, і паміж імі існуе зусім тонкая мяжа. Ды і як знайсці на ўсё адказ?! Калі ж усё раскладзена па паліцах, нібы ва ўніверсаме, тады і жыць не трэба. «Я жить хочу, чтоб мыслить и стра­дать», – пісаў Пушкін, вялікі аптыміст і жыццялюб. Заўважце: жыць не для таго, каб танцаваць на балях і заляцацца да жанчын. Найвышэйшая радасць – гэта высокія пакуты. С.А.: Слухаючы вас, я думаю, што мы асуджаныя: асуджаныя шукаць нейкі свой шлях, асобны ад чалавецтва. Нам заўсёды не хапае проста жыцця. І калі мы будзем выбіраць паміж сучасным аўтабанам і ідэяй, абярэм ідэю. Нам патрэбны нейкі метафізічны сімвал, нешта большае, чым жыццё. В.Б.: Але ўжо ніколі не будзе такіх людзей, як наша пакаленне, – рэвалюцыйных аскетаў: «Дан приказ ему на Запад, ей – в другую сторону». Тое, як маё пакаленне разумела шчасце, запатрабавала занадта шмат крыві... Вось вы пыталіся, як ратавалася мая душа... С.А.: Мне здаецца, я здагадваюся. І здагадка мая заснавана на вашых вершах: я не адчуваю ў іх чалавека з іншага пакалення. Вы як быццам адсюль, з нашага свету. Як вы пішаце пра жывёл, пра тое, што мы – адзін жывы свет, што ўсе мы роўныя… В.Б.: Тое ж самае я знайшоў у вашай кнізе «Чарнобыльская малітва». Пра тое ж пісаў і Гумілёў:   Я за то и люблю затеи Грозовых военных забав, Что людская кровь не святее Изумрудного сока трав.   Пасля таго, як памерла наша кошка, я напісаў цыкл вершаў, адзін з якіх надрукаваў «Новый мир». І адзін паэт сказаў мне: «А я й не ведаў, што ў вас быў прыёмны сын…» Я плакаў, таму што гэтая кошка, паміраючы, глядзела на мае рукі, якія маглі зрабіць для яе літаральна ўсё... У яе вера была, што гэтыя рукі выратуюць яе! С.А.: Пасля Чарнобыля там, на мёртвай зямлі, да мяне прыйшло адчуванне блізкасці ўсяго жывога. Я стала інакш глядзець на каня, птушку, мураша. Гэты свет наблізіўся да мяне. Памятаю, як стары пчаляр распавядаў пра першыя дні пасля аварыі: «У мяне дзесяць вулляў, – казаў ён. – У першы дзень не вылецела ніводная пчала, у другі... Ну, думаю, што-небудзь здарылася ў прыродзе, калі пчолы баяцца пакідаць вулей. Яны даведаліся пра ўсё раней за нас, людзей». Я яшчэ думаю пра гэта напісаць – пра чалавека, якога мы ведаем, пра чалавека, які нанава задумваецца пра свет і пра тое, што вакол яго, і хто ён ёсць. В.Б.: Аднойчы, калі я быў у стаматалагічнай паліклініцы, туды зайшоў стары хворы сабака. Дамы з рэгістратуры тут жа закрычалі: «Трэба, каб яго забралі! Трэба патэлефанаваць!» Але я адказаў: «Не бойцеся – ён вас не ўкусіць!» Праўда, у той жа час падумаў: «Хутчэй вы яго ўкусіце». Сеўшы побач з сабакам, я абняў яго: «Ну што, сабака, не зразумелі нас тут». А адна дама сказала: «Не хапала сабакі, дык яшчэ і вар’ят прыйшоў!..» Вось у мяне ў гасцях была спявачка Камбурава, яна пакланілася мне: «Дзякуй за вашых катоў і сабак». Вы разумееце, яна ўбачыла прыгажосць гэтых жывёл, іх высакароднасць, адданасць. Калі ты нармальны чалавек, то людзі больш за ўсё схільныя лічыць цябе вар’ятам. Не ўсе ж разумеюць твой язык. І калі пішу, што бачу Цвятаеву сабакам, што кульгае ля сцен Іерусаліма, гэта з маіх вуснаў гучыць пахвалой. Гэта маё захапленне. Але людзям цяжка гэта зразумець. Увогуле, мой уласны дух пазірае на маю абалонку, як салдат на вош. Абалонка гэтая нікчэмная, якой бы ні была з’ява духу. Тое, што Гасподзь уклаў мне ў душу, ніяк не суадносіцца з маім нікчэмным жыццём. У рэчаіснасці гэта нейкае іншае, сапраўднае жыццё. І калі я прыйшоў з нейкага свету, то ў гэты свет і пайду... Калі да мяне ў госці хацеў прыйсці паэт Фёдар Яфімаў, паэт Кіслік, цяпер нябожчык, адгаворваў яго: «Навошта ты да яго пойдзеш? Ён толькі пра мерцвякоў піша». Уяўляеце, якое неразуменне!.. Кушнер жа ўсё разумеў, таму што сказаў мне: увесь час пісаць пра смерць – гэта пісаць пра бессмяротнасць. Я ж пра памерлых пішу як пра жывых. Гэта вечнае жыццё, вечны карагод, неспасціжны для нас.   Пока я жив, никто не умирал, Умершие живут со мною рядом.   С.А.: З гадамі ўсё больш знаёмых людзей там, наверсе. І ўжо не страшна пераходзіць у іншы свет, бо там ужо практычна ўсе. Ці гэта толькі нашае ўяўленне, наша фантазія... В.Б.: Не, гэта не абстрактнае паняцце. Мой бацька памёр у 1953 годзе. І я толькі цяпер разумею падаплёку, каштоўнасць некаторых яго ўчынкаў. Справа ў тым, што, нешта страціўшы, мы нешта і знаходзім. Прычым прыгадваем усё тое станоўчае, што, уласна, і складала гэтага чалавека. С.А.: А жывёл, што памерлі, таксама памятаеце? В.Б.: Вядома, памятаю... Маё значэнне ў паэзіі не ў тым, што я нешта абнавіў, знайшоў новыя формы, а ва ўсёчалавечай узаемасувязі дабрыні. Хоць людзям цяжка гэта зразумець. Аднак яны гэта адчуваюць. І пішуць пра мае кнігі. Я ж не замаўляю рэцэнзіі. Людзі самі адносяць мае вершы ў рэдакцыі. С.А.: У Бібліі напісана, што жывёлы – гэта «прах, які ходзіць»… В.Б.: А чалавек? «Что ропщет мыслящий тростник?» – так Паскаль казаў пра чалавека. Хіба чалавек – гэта не прах? С.А.: У Хаяма: глінай я быў і вярнуся ў гліну. Такое кола… Каханне – гэта, вядома, таемства. Але самая вялікая таямніца – смерць. В.Б.: Гэта вялікая таямніца таемстваў. Але мяне гэта не палохае. С.А.: Веніямін Міхайлавіч, сёння жыццё прыходзіць да вас з тэлевізара, але вам не хочацца выйсці на вуліцу і пагаварыць з людзьмі? Ці вы расчараваны ў людзях? В.Б.: Ды не, я самотны чалавек. Выйсці хацелася. І часам я выходзіў... Тут па раніцах выгульваюць сабак. Я іх вельмі люблю. І сабакі, напэўна, нават на адлегласці адчуваюць гэта. Аднойчы я сядзеў на лаўцы, і велізарная сабачына ўтаропілася на мяне проста з непрыхаванай цікавасцю!.. Я памятаю шмат такіх каціна-сабачых гісторый… Неяк падчас вайны я праходзіў вясковай вуліцай і жаваў сухую скарынку. І раптам здаровы сабака накінуўся на мяне! Скарынка засела ў мяне ў горле, і калі, нарэшце, я праглынуў яе, сказаў: «Ты што?» І ўявіце сабе, сабака заматляў хвастом і вінавата сеў!.. С.А.: А чым увогуле ўзрушыў вас чалавек: усё-ткі сваёй нізасцю або, наадварот, узнёсласцю душы? Я сама ніяк не магу вырашыць гэтае пытанне... В.Б.: І тым, і другім. Калі я развітваўся з Пастарнакам, ён сказаў: «А ўласна кажучы, навошта вы да мяне так часта хадзілі?» Але я з папрокам адказаў: «І вы яшчэ пытаецеся?» Ён усё зразумеў... Мы бачыліся з ім так часта не таму, што ў мяне такі ўжо талент быў. Хоць талент у мяне, дапусцім, ёсць, але супрацьлеглы сістэме Пастарнака. У яго ж іншае выхаванне, іншае жыццё. Ён нават казаў мне: «Зацягнулі Лазара!» Але, мабыць, я так «зацягнуў», што гэта выклікала ў яго нейкую цікавасць. Ён жа сам запрашаў мяне. Я не хадзіў без дазволу. С.А.: Але Пастарнак – гэта асобная духоўная арганізацыя. Тут усё зразумела: чалавечая прырода ў дадзеным выпадку папрацавала выдатна. Але якой думкі вы пра астатніх людзей? В.Б.: У мяне было ідэальнае ўяўленне пра паэтаў. Але некаторыя з іх аказаліся і здраднікамі, і шкурамі. Не хачу называць іх імёны… С.А.: Гэта значыць, што пытанне «Што такое чалавек?» засталося для вас адкрытым? В.Б.: Жыццёвы досвед – гэта пустыя словы. Можа быць камерцыйны досвед, досвед рыбалова, паляўнічага або інжынера. Але што такое жыццёвы досвед, калі жыццё ставіць нас перад такімі катастрофамі?! Мы ж ведаем, што сканаем, што памрэ хто-небудзь з блізкіх людзей. Але хіба ўсведамленне гэтага дапамагае нам перажыць страты?.. Вось вы кажаце пра досвед. Віктар Барысавіч Шклоўскі (я бачыў яго, калі яму было амаль дзевяноста гадоў) сказаў: «Як у восем гадоў на нешта крыўдзіўся, так і цяпер крыўджуся. Усё як было, так і ёсць. Старэе цела, а душа вечная». С.А.: Ці гаварылі вы калі-небудзь з Пастарнакам ці Шклоўскім пра смерць? В.Б.: Ніколі, бо размова пра смерць – гэта не размова паэтаў. С.А.: Думаю, што ў сапраўднай паэзіі абавязкова павінен быць заключаны нейкі патаемны дух рэчаў, фізіка і метафізіка тут заўсёды побач. В.Б.: Вось паглядзіце, які атрымаўся цуд з зусім простых слоў:   В горнице моей светло. Это от ночной звезды. Матушка возьмет ведро, Молча принесет воды.   Гэта – Рубцоў. Ну, што тут такога?.. А Пастарнаку спадабалася вось гэтае маё чатырохрадкоўе:   На дерево залезешь, Глядишь в кудрявый лес: Что чудищ, что поэзищ И маленьких поэз!   Часам ты нібы маланку ловіш! І потым гэты радок ужо галінуец­­ца, раз­­­га­­­лі­ноў­ваец­ца... У Пушкіна ёсць дзівосны радок: «Над вымыслом слезами обольюсь». Гэта значыць над веліччу чалавечай думкі. Гэтак жа плакаў Горкі, калі слухаў Ясеніна. Так плачу я ад некаторых вершаў – сваіх і чужых. Гэта найвялікшае шчасце – спасціжэнне прыгажосці. Рэлігія – прыступка да разумення прыгажосці чалавечай душы... У мяне адзін выпадковы чалавек убачыў слова «Бог» з вялікай літарай, ён сказаў: «Вы контррэвалюцыю пішаце!» Аднак, на шчасце, ужо пачалася перабудова, і ў часопісе «Новый мир» быў апублікаваны верш Арсенія Таркоўскага, дзе слова «Бог» было з вялікай літары... У савецкага чалавека проста анекдатычная свядомасць: калі так напісалі ў друкаваным органе, значыць, Бога і вялікую літару ўжо дазволілі... С.А.: Застаецца толькі зрабіць выснову, што алхіміяй мы з вамі займаемся, Веніямін Міхайлавіч... В.Б.: Таркоўскага называлі алхімікам слова. І якая была для мяне радасная нечаканасць, калі ён дасылаў мне такія цудоўныя лісты! І калі мне вельмі горка, я заўсёды ўзгадваю адну яго фразу: «Што б казала і пісала Марына Цвятаева пра вашы вершы…» Таму што суд Марыны Цвятаевай – гэта суд Божы. С.А.: Часы сыходзяць. Чалавек застаецца. Усё тыя ж Адам і Ева. У аднаго ўсходняга чалавека ёсць верш, які заканчваецца такой думкай: памятай чалавек, што неба жадае. Дзякуй, Веніямін Міхайлавіч, за гэтую сустрэчу. За яе радасць.
 
Наста Кудасава (№93)
Бег па няўмольнай вадзе   *  *  * Неба зрываецца долу – блакітныя коні ў яблыках белых аблокаў скубуць пахкі вецер… Я прысвячаю табе маё ўсё – маё сёння: без-цябе-вуліцаў мыліцы, памяці шчэцце… Я прысвячаю табе будняў дробнае проса. Мне ж – сотні жыццяў стаяць на зямным падаконні, слухаючы, як зрываюцца долу нябёсы – ў яблыках белых аблокаў блакітныя коні…     *  *  * лепей стаі ды растай, бо расстанне – it’s time… стань абрыкосавым снегам, наліплым на шыбы. дзе той адзіны, хто счытвае нас без ліста, хто гэту прорву цябе ў маім целе зашыў бы? неба зжавала язык. блізарукасцю рук я разбіраю адно твае вусны і плечы. літары ўсіх алфавітаў звываюцца ў гук – той, што не мае наймення ў жыцці чалавечым.     *  *  * там, дзе сон даланёй азёрнай закалыхвае страказу, дзе надкусваеш яблыкі зораў, дольку поўні спрабуеш на зуб, дзе паркаль блакітных крыніцаў п’е ружовы адзінарог, дзе няма патрэбы маліцца – кожны кожнага там збярог; дзе шчаслівы, без вечнага “дай мне”, бог узрошчвае свой багун, там, дзе не бывае расстанняў, там, дзе я без цябе магу.     *  *  * і пакуль я ўпівалася ў лужынаў жоўтыя вочы, набівала жывот перасоленай снежнай кашай, хтосьці здаў гэты люты ва ўтыль, збракаваў мой почырк, пераціснуў мне горла даўкім нясцерпным кашлем, так што й выдыхнуць цяжка, не тое што слова мовіць! рот адкрыеш, а там адно “ка-хаю, ка-хаю…” але ўпотай нясу гэты боль як шчаслівую споведзь. і так горача ў жываце… няўжо гэта снег ува мне растаяў?     *  *  *                               Усеваладу Сцебураку аднойчы ты ўчуеш раптоўным прадонневым нюхам, што жыць – гэта проста і хутка, як збегаць па мячык. гэта стаяць насупраць, маўчаць і слухаць, глядзець ёй у вочы сваімі вачыма сабачымі… а ноччу зрывацца ў нябёсаў блакітныя грады, зубамі хапаць жоўтай поўні салодкую дыню і несціся аж да ранку малочным шляхам, сузор’евым садам, каб уткнуцца ў калені ёй носам і выдыхуць: “любая! гэта табе! гаспадыня…”     КОРТЭЛА                     Вадзіму жэўжыкам божым гарэзіць, у кветках куёўдзіцца, сонцам п’янюткі, анёлак – смяшыць нашых рыб, раніцай слухае конікаў звонкую конніцу, вечарам стромкаму скрыпню настройвае скрып… потым сядае, стамлёны, на ганку вавёрчыным і ў захапленні ўсю ноч піша небу лісты: там на кожнай старонцы зямным роўным почыркам толькі тры словы – Кортэла. Шчасце. Ты.     ЦУД Ані Трутневай, у памяць аб нашай Кортэла і нашай Вільні I лавіць яго вуснаў дрыготкую страказу, балючаму целу налічваць за ўчорам учора… увесь Ты, Госпадзе, – праўда, увесь Ты – цуд! увесь Ты – сасновага раю жывое мора… а любы мой тчэ плаўнікамі мой новы дзень, люляе ў далонях гарачых паўночны вецер. увесь Ты, Госпадзе, – бег па няўмольнай вадзе, і болей нічога, нічога няма на свеце…   II Ибо вся наша жизнь — это только погоня за счастьем, но счастья так много, что нам его не унести. Выйдешь за хлебом — а жизнь пронеслась: «Это лето, Настя. Сердце мое разрывается на куски». Д. Воденников захавай гэты дзень, можа быць, нам усё толькі сніцца: быццам вырай каметамі б’ецца ў сукенках суніцаў, быццам сосны зялёнымі пальцамі вомшаюць ранне... я не маю ні слова – ні слова, ні выдыху… Аня! як жа многа, бязлітасна многа нам дадзена шчасця: вочы здзіўленых рыб, смак дажджу на любімых запясцях, сэрцы ў шнарах дарог, камяні ў ядлаўцовых абдоймах – безагляднае лета Гасподняе… Аня, я помню… і як вецер схіляўся ў малітве над кожным збаночкам, і як белыя ночы ўкрывалі нас коўдрай малочнай, і як роспач маю ты люляла на самай мяжы: толькі плакаць і пець, толькі плакаць і пець, толькі жыць…   III і што ўжо хапацца за соннае вуліцы хвост? і што ўжо цяпер на шматкі, як смяротніцы, рвацца? глядзі, колькі цудаў шалёны наш Бог нам прынёс: на ўсе мае трыццаць два і твае ўсе дваццаць! як быццам усё, што нам ліпень так шчодра намыў, спынілася тут – у касматых вантробах Вільняле, дзе, скінуўшы смутак, шчаслівыя вечныя мы стаім і цяпер, як тады, як адвеку стаялі.   IV бо анёлы тут лётаюць нізка, сядаюць на плечы, зазіраюць у вочы, бяруць увесь боль пад крыло. бо так хочацца жыць і так цягнецца, цягнецца вечар – неабдымны, як вечнай самоты няўрымслівы слон… бо так хочацца верыць, што мы недарэмна любілі ў гэтым варварскім свеце (дзе, зрэшты, усё – насланнё!), што далёка-далёка па сцішаных вуліцах Вільні нас дагэтуль нясе пад крылом наш шчаслівы анёл.     ВІТАЛЬ                     Віталю Рыжкову гэта ўсмягласць асіплае кані, адарванай ад ніў вышыні. дні мае – палігоны гукання, невыкрыкнае роспачы дні.   я не помню нагодаў вынырваць, памяць сплёўвае прысак і жвір. дык навошта ты сонцам настырным уваходзіш і кажаш “жыві”?   тут даўно ўжо няма чаму біцца – ў пустасэрцы, напханым асцём. дык навошта ты цёплай сініцаю прыляцеў і вярнуў мне жыццё?   быццам ёсць яшчэ голас азімы пад ільдом занямелых пакут, быццам можна адным тваім імем затрымаць мяне тут.     СПРОБА ВІНШАВАННЯ З 2017 ГОДАМ потым выйдзеш па піва і знойдзеш сябе ў вясне, а пакуль – лаві на язык трыццаць першы твой снег, што – знаёмся! – гарчэйшы і злейшы на смак за трыццаты: гэта новыя здрады – вітай! – гэта новыя страты, гэта новай пустэчы халодны бліскучы смарагд. я не помню – даруй! – хто ты мне: сын ці муж мой? ці брат? я не помню, навошта мы тут – носім твары чужыя… але што гэтак цісне адчаем нашыйным, скажы мне, і чаму так балюча пячэ хараством снегапад? усё адно ж прастаю ўсё жыццё падабенствам слупа з інвалідам-радком у зубах – рэдкі ўзор ідыёта! не прачнуўшыся нават. прабач, неяк так. з новым годам…     КАЦІ, У ТАГАНРОГ, ДА ЗАПАТРАБАВАННЯ                               Кацярыне Гаруновай гэты век мяне выкінуў прэч: ні пляча, ні ключа. “я-хачу-да-цябе” захрасае кітом у горле. час маўчаць камянём, час люляць гэты роспачны час – час-ніколі.   сіні волат самоты, палонны сваёй жа вагі – быццам неба штурхае і душыць знутры плаўнікамі… я стамілася ад небыцця, ад сябе і тугі, ад гукання!   там, дзе горад-алень мокрым носам уткнуўся ў Азоў, дзе скруціўся сусвет кацянём у цябе на спадніцы, я хачу пахаваць маю памяць, мой боль, мой назоў і забыцца.   каб у моры пяшчоты спачыў гэты катаржны кіт, каб задыхаць нарэшце, скаўтнуўшы адчай невыенчны, і прачнуцца шчаслівай на беразе цёплай рукі чалавечай.     *  *  * ноч таўчэ мяне дзюбай варонінай, вёсны блазнамі шчэрацца ў шкло. я жыву – крыяю, прытомнею, ды нішто, нішто не прайшло. нават сценаў халодныя спіны тут маўчаць сваё страшнае “не”. дзесьці з памяццю лёгкай адзіны мой можа жыць без мяне.     *  *  * і што я цяпер адкажу беласлёзым садам, пастарэлым слівам? як мне глядзець у вочы не тое, што дрэву, – палену і пню? вецер ірве маю квецень, а я… я не ведаю, як быць шчаслівай. усё, што я маю, – глядзі! – агалцелай душы ідыёцкае ню.   а тут – закон і парадак, ёсць зарплаты і ёсць палаты. кожнай пачвары – па пары, кожнаму хвораму – па ўрачу.   я прашу толькі выйсця.   дай мне выйсця – з-за кратаў – дахаты. здаецца, я ўжо нічога, зусім нічога тут не хачу.     ПРАГА              Максу Шчуру 1 Гэты горад так цягнецца ў неба гатычнымі шыямі, так займае хаду, так глядзіць у душу мудрым рэбе... Я прынесла яму ўсё, што мела, – пагарду птушыную, адзіноты бялізну, няспраўджаных мараў зрэб’е. Я прынесла яму грузных крокаў тугу без’языкую. Горад, горад, глядзі! Гэта ж я – твой няўрымслівы голем. Я на ўсіх скрыжаваннях стаю і маўчанне выкрыкваю, каб застацца ў табе, не пачутай нікім і ніколі.   2 Горыч прымi ўнутрывочна, але – палай. Хай надрываецца, кволiцца кнот, але грэе. Быць цi не быць – гэта толькi пытанне цяпла, Толькi пытанне ўключанасцi батарэi Там, у адсеках нутра, дзе балiць i пячэ, – Зрэшты, табе аднаму зразумелае пекла. Быць цi не быць – гэта толькi пытанне вачэй, Здольных аднойчы ўтрымаць на зямлi чалавека.     *  *  * баішся пакуты ўдыхаў, пакатых дахаў, баішся караляў і швэдраў з тугой гарлавінай, таму бяжыш ад сябе: дзікі вецер – пад пахай, ва ўсіх кішэнях – каштаны й верад правінаў. бяжыш, нібыта магчыма ўцячы ад жальбы, схавацца ад вусцішы ў Вільні, Маскве ці Празе… і раптам аднойчы – вочы! нясцерпныя вочы салодкім скальпелем праразаюць наскрозь гэта ўсё – да пяшчоты – і становяцца эўтаназіяй.     *  *  * вымарай мора, прашу, і прыйдзі марошкай, дай заімшэць, дай аддацца зялёнай імшы! што я магу – валацуга, дзіця, скамарошка? толькі даросламу шоў свае кволыя швы ў ціхай журбе накладаць, жылы ніцям аддаўшы, верыць у вернасць ды ткаць на ўсіх вечнасці бінт… Ты, Хто мяне пасяліў у жыцця на паддашку, Ты ж аднаму навучаў мяне – “ ўстань і любі!” што ж Ты трымаеш цяпер гэтай ярасцю гончай? мне не пад сілу нішто – ні займаць, ні займець. дай мне бясконцую восень і рыжую поўнач: ягадны дол, ясны зрок і няісную смерць.     *  *  *                               Вользе Злотнікавай каб трымацца зямлі, у нас ёсць адно кеды і кедры – навылётнай самоты скразная грудная Сібір. але ўкруцішся ў боль – у дзяцінства расцягнуты швэдар – і выстукваеш дзюбачкай вечнае наша “любі”. больш няма чым сагрэцца ў жыцці… тут ні ложка, ні лыжкі я не ўмела займець – дзікай ягадай спала ў імху. і адзін толькі Бог усміхаўся мне кедравай шышкай, суцяшаючы ўсё: і каханне, і смерць, і тугу.     *  *  * але толькі лес на мой голас ідзе, рукой абдымае зялёнай. свяціся ж імя тваё, верасу дзень, прыйдзі, валадарства клёнаў! будзь воля твая, пан касматы мох! ты сёння адзіны хлеб мой… але ці ўбаюся, раз слухае Бог сасновых шышак малебны, раз дыхае небам жывое лісцё, сарваўшы няісныя содні, раз ёсць яшчэ шанец пражыць гэта ўсё маўклівай чарніцай Гасподняй...     *  *  *                     Косцю Чарухіну будзем карміць нашых феніксаў проста з рук, адагравацца ў зіхценні гаючых пёрак. я абяцаю. не бойся, я больш не памру. нават не ведаю, што б я рабіла мёртвай. тут жа такія цуды па ўсёй зямлі! клён абдымае за плечы, цалуе веццем… мох і чаромха, ядловец і базілік – бачыш, няма калі нават і думаць аб смерці! бачыш, як раніца просіцца: “на, вазьмі!” шчасце… агромністы дзень – мой! жывы да адчаю! будзе і вечны міндаль, і бясконцы язмін. будзем карміць нашых феніксаў, я абяцаю.     *  *  * бо такія жывуць насамрэч толькі там, дзе тонка. ну, а ўсё, што рвецца, я складаю рупліва ў рукаў. і пакуль мяне ненавідзяць чужыя жонкі, я ўсплываю між вамі штодня паплаўком радка. я кажу, вось – вецер. кажу, вось – хлеб, а вось – дотык. я кажу, вось самоты пражэрлівыя смаўжы. гэта Бог, я кажу, прайграе па нябачных нотах нас усіх. а яшчэ я кажу табе – лепш бяжы! бо такія жывуць насамрэч толькі там, дзе тонка, каб усё, што рвецца, струной стала ў горле начэй. і пакуль дзесьці спяць сном ружовым мужы і жонкі, я кажу – цячы, рака! і рака цячэ.
 
Янка Вольская (№93)
“Вы жэ самі ўсё прэкрасна панімаеце” Фрагмент аповесці   – Памежны кантроль! Рыхтуем дакументы! Дзве маладыя дзяўчыны ў вайсковай уніформе ўварваліся ў цягнік на станцыі “Маладзечна” і пачалі дагляд пасажыраў. Разам з імі, нетаропка і дзелавіта, уступіў з цемры станцыі ў святло вагона мужчына-маёр. Стась чамусьці думаў раней, што ва ўсіх маёраў ёсць вусы. І што калі да іх звяртаюцца – “таварыш маёр”, тыя вусы адразу задаволена падскокваюць і варушацца. Але ў гэтага маёра вусоў не было. Затое ў яго была зброя і сабачка. Сабачка вельмі задаволена, весела і спрактыкавана скокнуў у цягнік у Маладзечне з гэтымі трыма, а цяпер абводзіў усіх разумнымі, амаль чалавечымі вачыма. У маёра ж вочы не выказвалі нічога. Ён гэтаксама безэмацыйна сканаваў позіркам пасажыраў, як адмысловыя машынкі ў ягоных калег сканавалі пашпарты. Нават самы законапаслухмяны грамадзянін пачынаў сумнявацца пад гэтым позіркам у сваёй законапаслухмянасці і адчуваў правіну невядома за што. А злодзей дык мусіў адразу скурчыцца, зніякавець і, запінаючыся на кожным слове, чыстасардэчна прызнацца ва ўсіх парушэннях, якія здзейсніў цягам жыцця. Стась сядзеў ля праходу, недалёка ад дзвярэй, дзе грувасціліся валізкі і падарожныя торбы. Дзяўчына папрасіла ў яго пашпарт і зірнула на твар, уклаўшы ў позірк усю адказнасць службовай асобы. Твар Стася супаў з тварам на здымку ў ягоным пашпарце. Сур’ёзная памежніца рушыла далей. За ёй урачыстай працэсіяй пацягнуліся маёр і сабачка. Сабачка ўважліва паглядзеў на Стася, уцягнуў носам паветра і нешта пачуў. Ён пачаў пільна прынюхвацца, віхляць хвастом, церціся аб Стасеў заплечнік, што ляжаў ля фатэля. Маёр абрадаваўся. Ягоныя невыразныя вочы слізганулі па Стасю, па заплечніку і, відавочна, намацалі ў ім парушэнне. – Ціха, Гром! – скамандаваў маёр. – Што правозім? – з інтанацыяй безуважнасці і з кепска прыхаваным задавальненнем звярнуўся ён да Стася. – Нічога, – нечакана для сябе занадта хутка адказаў Стась. – Нічога? – гэткім жа безуважным голасам перапытаў маёр. А потым, набіраючыся пачуццём сілы і ўлады, больш пранікнёна, ужо нібы не запытваючыся, а даючы каманду, кіўнуў: – У заплечніку што? – Асабістыя рэчы, – адказаў Стась і паглядзеў маёру проста ў вочы. – Падрыхтуйце, калі ласка, багаж да агляду, – ласкавым голасам папрасіў маёр, і вочы ў яго засвяціліся. Стасю раптам падалося, што маёр ледзь не пляснуў у далоні. Гром працягваў абнюхваць заплечнік і нават пачаў нешта скрэбсці ля яго. “Якога чорта ты там унюхаў?” – падумаў Стась. Пасажыры, якія колькі хвілінаў таму млява сядзелі на сваіх месцах, апусціўшы галовы, пачалі іх падымаць. А самыя цікаўныя – дык і вызіраць у праход. Стась выйшаў з маёрам на пляцоўку каля дзвярэй і расшпіліў маланку заплечніка. Маёр усунуў галаву і пачаў дасканала ўсё даследаваць. Бялізна, гігіенічныя прылады, кніга Марціновіча “Возера радасці”, дакументы, гаманец з папяровымі грашыма, скарбонка з манетамі. Маёр хацеў ведаць усе дэталі. – Хвіліначку! – раптам узрушана замітусіўся маёр. – А гэта што? Стась выняў скрутак белай паперы, памерам з гаманец. У скрутку было нешта мяккае. “Гэта не маё!” – хацеў закрычаць Стась, як у фільмах пра мафіёзі, якіх скручвае паліцыя адразу ў клубе, калі яны ўдыхаюць какаін. Увесь гэты час пасажыры цягніка неадрыўна сачылі за тым, што адбываецца. Хтосьці губляў цікаваць, драмаў ці ўтаропліваўся ў гульню на тэлефоне, а хтосьці нават прыўздымаўся з месца, каб мець большы вугал агляду. “Гэта не маё”, – працягвала цюкаць у Стасевай галаве. – “Ага, не тваё, яшчэ як тваё, вунь і адбіткі пальцаў твае на паперы”, – сам сабе адказаў Стась. – Разгарніце, калі ласка, паперу, – сувора працягваў прадстаўнік памежнага кантролю. Стась падумаў, што зараз разгорне паперу, а ў ёй будзе торцік. Ну, як на 1 красавіка – Дзень усіх дурняў. Яму прыгадаўся жарт ад газеты “Камсамолка” некалькігадовай даўніны, нібыта замест Нацыянальнай бібліятэкі ў Менску збіраюцца будаваць вялізарны стадыён, а сам найкаштоўнейшы дыямент адпраўляюць у горад Магілёў, каб зрабіць з яго мясцовы Дыснейлэнд. Стась наглядзеўся на мясцовы Дыснейлэнд, і яму вельмі хацелася пабачыць у разгорнутай паперы торцік у форме Нацыянальнай бібліятэкі, урачыста працягнуць яго і прамовіць: – Гэта вам, таварыш маёр. Ці, можа, гэтаму сабачку, што пачуў пах вяршковага крэму і нясцерпна захацеў свята. Потым яны сыдуць у Гудагаі – дзве дзяўчыны, бязвусы маёр і сабачка Гром, а Стась паедзе далей, у Вільню, выйдзе з цягніка разам з астатнімі пасажырамі, адстаіць чаргу, каб пакінуць на сканеры адбіткі сваіх пальцаў, і растварыцца ў натоўпе, у віленскім паху грубак, у лабірынце вузкіх вулачак. У разгорнутай паперы аказалася з паўкілаграма белаватых паўпразрыстых гранулаў. – Што гэта і як вы можаце патлумачыць знаходжанне ў вас забароненых да правозу рэчываў? – зусім металічным голасам адчаканіў маёр. Ён, відаць, сам быў перакананы, што пабачыць у паперы бяскрыўдны торцік. Стась адчуў, як халадок жаху прабег па ягонай спіне. Пасажыры заварушыліся. Дзве цёткі ў трэцім шэрагу зашапталіся, і адна з іх вельмі выразна адзначыла: – Падазрыцільный ціп! – Гэта не маё, – паспрабаваў пярэчыць Стась, дарэмна спадзеючыся на разуменне з боку маёра. Чалавек-сканер змерыў хлопца халодным позіркам, у якім выразна адбіваўся вердыкт наконт апошняга: “злачынца”. А як паводзіць сябе са злачынцамі, маёр быў інструктаваны і меў пры сабе наказ наконт такіх выпадкаў. – Што значыць – “гэта не маё”? Яшчэ як вашае, – зларадна вымавіў ён. І паспешна дадаў: – Вунь і адбіткі вашых пальцаў на паперы. Падрыхтуйцеся да выхаду. Мы вымушаныя затрымаць вас да высвятлення абставінаў. Гром натапырыў вушы. Дзяўчыны-памежніцы, якія ўжо абышлі вагон, стаялі побач і крыху спуджана паглядалі ў Стасеў бок. Было ціха-ціха, ледзь чутна цягнік ляцеў над рэйкамі. Толькі ў самым канцы вагона нейкая дзяўчына размаўляла па тэлефоне, расцягваючы інтанацыі ў словах, нібы яна зараз не ехала пасярод лясоў і вясковых хатак паабапал чыгуначнага палатна, а ляжала недзе на пляжы, апалялася пад сонцам і размаўляць ёй было млява і абыякава: – Ну, я такая заяўляю яму, што прыеду а восьмай вечара. А ён такі адказвае, што яго затрымліваюць на працы і ён не можа мяне сустрэць. Ну. Такі, кажа, тыпу – вазьмі таксоўку і дабярыся. Ты ўяўляеш? Казёл. Тут маёр ссунуў бровы, сабачка падцяў хвост, а дзяўчыны-памежніцы спачувальна перакінуліся поглядамі. За вокнамі замільгацела святло станцыйных ліхтароў, цягнік хіснуўся, і голас з дынаміка выразна і неяк зухавата абвясціў: – Гудагай!   Цалкам аповесць Янкі Вольскай чытайце ў 93-м нумары "Дзеяслова".
 
Павал Абрамовіч (№92)
“Бо ён – Рака” Дняпро як сістэмаўтваральная метафара ў рамане Уладзіміра Караткевіча “Каласы пад сярпом тваім”   Усіх славутых беларускіх літаратараў яднае натуральная сувязь са сваёй зямлёй, Беларуссю, і ў гэтым – непарыўная традыцыя нашай літаратуры, наш ціхі, але цвёрды моўны патрыятызм з часоў Францыска Скарыны і Міколы Гусоўскага. Любоў да роднай зямлі і замілаванне велічным космасам прыроды, якія літаральна прапаведавалі нашы пісьменнікі, паўплывалі на фарміраванне мастацкага стылю беларускай літаратуры – безумоўна, ён існуе: агуль­ны магутны голас, зладжаны харал нашага класічнага прыгожага пісьменства.  Але быў (ёсць і будзе) у беларускай літаратуры пясняр Вады. Чалавек, які нарадзіўся ў старажытным горадзе на магутнай рацэ. Гэта Уладзімір Караткевіч. “Пры­дняпровец”, як казаў ён пра сваіх літаратурных герояў, вызначаючы не проста месца іх нараджэння, а сутнасць.   Верны сябар Спецыялісты даводзяць, што вытокі назвы ракі “Днепр” трэба шукаць у эпосе Заратустры, у старажытнаперсідскіх словах са складамі “да”, “до”, “ду”. А то і яшчэ раней: задоўга да пачатку часоў паняцце “рака” вызначалася аднаскладанымі пратаіндаеўрапейскімі словамі “да на” (“цячэ тут”), “до на” (“працякае тут”), “ду на” (“працякае ўнутры тут”)1. Сапраўды, усюды ў гідронімах – “дн”: Дунай, Дон, Днестр, Дзвіна, Дардонь. І Днепр. Дакладней, “Дняпро” – у Караткевіча сустракаем толькі такое напісанне. Я нарадзіўся ўдалечыні ад вялікіх азёр і рэк, сярод камяністых пагоркаў, якія ў старажытнасці багата наствараў у ваколіцах Койданава ляднік, і таму толькі прыблізна ведаю, што гэта такое – быць народжаным каля цякучай вады, жыць ля яе, бачыць ноччу і днём, чуць раку, думаць аб ёй. Так, я не маю досведу, але ў грунтоўным даследаванні “Тэмза” англійскага гісторыка і літаратуразнаўцы Пітара Акройда даводзіцца, што “сапраўдную “меру” ракі можна ўбачыць у пачуццях, якія яна выклікае”2. Уласныя пачуцці – някепская дапамога ў літаратурных падарожжах і спасціжэнні асобы пісьменніка, асабліва калі ты ўсё ж бачыў на свае вочы вялікія рэкі сваёй радзімы дый яшчэ шмат чытаў пра вялікія рэкі чужых краін. Прыкладам, кнігу “Жыццё на Місісіпі” Марка Твэна, у якой пісьменнік, ненапышлівы грамадзянін ЗША і дасведчаны лоцман, сказаў пра раку так: “Усё ж басейн Місісіпі – гэта касцяк нацыі. Усе іншыя раёны краіны – толькі чальцы, важныя не столькі самі па сабе, колькі сваімі адносінамі да касцяка”3. Гэта не проста назіранне, а досвед доўгага жыцця. Караткевіч, які бязмерна абагаўляў сваю раку, але ў той жа час глядзеў на свет пільнымі, разумнымі вачыма грамадзяніна, мастака і гісторыка, аднойчы прыйдзе да той жа высновы пра раку як касцяк нацыі. Аднак падасць яе ў больш разгорнутай, метафарычнай форме: “Ён [Дняпро] – бацька. Ён калыска наша. Ягоная душа – наша душа, усё яшчэ нястрымная, язычаская, вераломна-праўдзівая, цыганская. Ён і сапраўды язычнік, мнагажонец, і ўсе жонкі ягоныя не чуюць у ім душы. I Друць, і Прыпяць, і Дзясна. А браты ягоныя і сябры, накшталт Сажа, таксама не чуюць у ім душы. Бо гэты не выдасць. Бо ён верны сябар, які не заложыць цябе ўсякай свінні. Бо ён – Рака”4.   Кніга пра Раку Калі да Караткевіча толькі прыйшла задума “Каласоў пад сярпом тваім” (пісьменнік тады яшчэ быў студэнтам Кіеўскага ўніверсітэта), ён меркаваў абмежаваць геаграфію рамана адным Прыдняпроўем. “Але потым прыйшлося пашырыць рамкі, перакінуць з Прыдняпроўя “мосцікі” ў Вільню, Пецярбург, Варшаву”, – дадае пісьменнік5. І ўсё ж сэнсавы цэнтр рамана застаўся ў межах роднага Караткевічу Пры­дняпроўя. Пісьменік насамрэч не стаў радыкальна змяняць сваю першапачатковую задуму, нягледзячы на гаркавае слова “прыйшлося”, за якім хаваюцца развіццё, ускладненне рамана, якое адбываецца найчасцей міжволі аўтара, і заўвагі рэдактараў, цэнзараў. Караткевіч быў досыць непахісны ва ўласным жыцці і творчасці, і мосцікі (заўважце, не “масты”!) засталіся толькі мосцікамі – пабудаваны яны ў кнізе, зразумела, праз Дняпро. Дняпро – чацвёртая па даўжыні рака ў Еўропе – цячэ праз усе “Каласы…” і з’яўляецца глабальнай сістэмаўтваральнай метафарай, дэшыфроўка якой дазваляе спасцігнуць ідэйна-філасофскую аснову рамана. Вялікая рака суправаджае герояў, цячэ праз іх жыцці. Нават калі дзеянне “Каласоў…” адбываецца ўдалечыні ад ракі, персанажы кнігі звяртаюцца да Дняпра ў сваіх думках, жадаюць бачыць і чуць яго, суадносяць з ім свае назіранні. На ўвесь свет глядзяць яны быццам праз дняпроўскую ваду – рака з’яўляецца мерай рэчаў для герояў кнігі. Так, у часе летняга падарожжа кампанія падлеткаў знаходзіць крынічку. Майка шэптам, быццам падчас рытуалу, кажа, што гэта бацька вады. Алесь папраўляе дзяўчыну: “Бацька вод”. І дадае: “Вось так і Дняпро пачынаецца недзе”. Свае асабістыя адчуванні персанажы таксама суадносяць з Дняпром: “Ва ўсіх трохі сціснула дыханне, як перад першым адчайдушным крокам у ледзяную ваду Дняпра”. Рака – мера, а таксама надзейны арыенцір: “…Война ўбачыў за сабой заліты луг, парушынкі людзей на другім яго краі, а перад сабою зарасці і далёкую-далёкую стужку Дняпра”. У гэтым рамане падчас знаёмства досыць сказаць іншаму чалавеку, з якой ты ракі – і ўсё, гэтага хопіць, каб ахарактыразаваць сябе, пазначыць у свеце. “Ты адкуль такі?” – “Я з Дняпра”. Дняпро, кажучы словамі Твэна, – касцяк “Каласоў…”. Перафразуючы словы амерыканскага пісьменніка, можна дадаць, што “ўсе іншыя раёны кнігі – толькі чальцы, важныя… сваімі адносінамі да касцяка”. Прыкладам, у часе навучання ў гімназіі Алесь маркоціцца, сумуе па родных краявідах і красках: “Бразгоча званок. Выйдзеш у калідор, а за адзіным акном не Дняпро, а казённыя гарадскія муры, усе пафарбаваныя ў аднолькавы “іерусалімскі”, а па-простаму, па-малярску, – жоўты колер”. Загорскі-малодшы гібее ў Вільні – Дняпро незаўважна стаў ракой жыцця для падлетка, і ён усведамляе гэта, застаўшыся надоўга без “вялікай вады”. І чым далей ад Дняпра – тым гарчэй настальгія, тым цяжэй. “Другі месяц ён жыў [Алесь] у Маскве, і кожны раз пагрозлівай і гордай прыгажосцю ўражаў яго гэты куток зямлі. Вярнуцца да берагоў Дняпра ўсё не выпадала”. Дняпро, які шырокай сіняй ніткай праходзіць праз кнігу, даў ёй першы шывок – у прамым сэнсе. Пачатак “Каласоў…” “прыйшоў у галаву [Валодзю Караткевічу] 7 жніўня 1959 года ў Азярышчы над Дняпром, дзе ўзвышалася над кручай пахілая груша”5. “Вусце” рамана шчыльна звязана з Дняпром, як і аўтар, персанажы ягонай кнігі. І сама рака ад пачатку выступае ў якасці героя кнігі: “Дняпро падбiраўся да яе спакваля, патроху, як разбойнiк”. Рака – удзельнік падзей і сведка ўчынкаў іншых персанажаў. Дняпро ўважліва і адстаронена назірае, несучы свае воды ў вечнасць, і чуе, запамінае ўсё, у тым ліку словы праклёну, адчаю, кахання, малітвы, спадзеву, наказу. “Бацька спыніўся на высокім урвішчы Дняпра і абвёў рукою ўсё, што вакол. – Гэта тваё, – сказаў ён. – Твая зямля і тваё неба. Помні, усё жыццё ты будзеш піць ваду з Дняпра і абмываць гэтай вадой сваіх нованароджаных. І адабраць гэта ў цябе не можа ні чалавек, ні бог, ні д’ябал. Адна смерць”. Сцэны “Каласоў…”, якія разгортваюцца на берагах Дняпра – нават “простая” бойка і прымірэнне двух хлопчыкаў у пачатку твора – падаюцца ці не самымі яскравымі, псіхалагічна дакладнымі, запамінальнымі, мудрымі. Быццам сама рака дала частку сваёй магутнай велічнай сілы Караткевічу, і пісьменнік не проста напоўніцу ёй скарыстаўся, а зарадзіў сваю кнігу, напоўніў як жывой вадой. Надзвычай глыбокай падаецца ў гэтай сувязі думка старажытнарымскага філосафа Луцыя Анея Сенэкі пра сутнасць вады і ракі: “Сказаўшы, што яна – элемент, я даў ёй тым самым досыць шмат сіл. Бо ты ж разумееш: што выцякае з элемента, не можа вычарпацца” (трактат “Аб прыродзе”, кніга III “Аб вадзе”)6. Ідэі, вобразы, персанажы “Каласоў…” не вычарпаліся, не высахлі з цягам часу, яны застаюцца і для новых пакаленняў шчырых беларусаў неабходнымі, прыцягальнымі, гаючымі, як празрыстая рачная вада, – літаратура як від мастацтва сапраўды можа спатоліць духоўную смагу. “Бясконцае жыццё Тэмзы наводзіць на думку, што прырода ўсяго на свеце цыклічная”, – піша Акройд, і Дняпро, які ў старажытнасці меў назву Барысфен, таксама можа засведчыць гэта – прама ці апасродкавана, праз кнігу Караткевіча.   Мора свабоды Разважаючы пра Дняпро як сістэмаўтваральную метафару “Каласоў...”, трэба адзначыць яшчэ дзве важкія ролі ракі ў рамане. Па-першае, Дняпро выяўляецца цякучай, але суцэльнай, не пункцірнай мяжой паміж свабодай і прыгнётам, воляй і турмой. Памятаеце, калі Раўбіч, расклаўшы мапу, паказвае прыдняпроўскім шляхцічам меркаваную дыспазіцыю войскаў у часе будучага паўстання супраць Расейскай імперыі? Пры размяшчэнні ўзброеных атрадаў улічаны найперш павароты, лукавіны Дняпра, і рашуча гучаць за сталом словы: “Трымаць асявую лінію Дняпра”. Караткевіч не збаяўся ўвесці гэтую сцэну ў якасці стрыжнёвай, паказаць дэталёва, як нашыя прадзеды стрымлівалі і білі ворага, менавіта з улікам мясцовасці і перавагаў, якія дае родная зямля. І вада. Па-другое, для ўсведамлення Дняпра як глабальнай метафары ў рамане трэба звярнуць пільную ўвагу на 20-ты раздзел першай часткі рамана, якая напісана ад першай асобы – ад імя самога аўтара. Быццам старонка дзённіка была наўмысна забытая паміж старонак літаратурна-мастацкай кнігі – моцны ход! Караткевіч распавядае, як ён піша “гэтыя радкі”, лежачы на вялікім камяні ля берага мора. (Пісьменнік наўмысна, дзеля абагульнення, метафарычнасці не кажа, што гэта Чорнае мора.) Найвялікшы рамантык беларускай літаратуры, ён з дакладнасцю мастака-марыніста апісвае наваколле. “Але галоўнае – мора! Гэта тое самае мора, у якое ўпадае мой Дняпро”, – усклікае аўтар “Каласоў…”. Караткевіч кажа, што кожны з нас нясе ў мора ўсё добрае і злое, што мы бачылі, “мы нясём у яго сваё жыццё, нават больш – сваю душу. І кожны ўпадае па-свойму”. Заканчваецца раздзел кранальным зваротам: “Спяшайся, цурок вады! Мора чакае!” Аўтар мае на ўвазе ці то чытача, ці то самога сябе як простага чалавека, ці то самога сябе як аўтара прыспешвае са стварэннем рамана, ці то наўпрост у стылі постмадэрністаў звяртаецца да ўласнага персанажа – Алеся Загорскага, які аднойчы адкрые Мора (Беларусь), але яшчэ доўга і пакутліва будзе спасцігаць хвалі, з якіх гэта Мора складаецца. Сімвалы і метафары коцяцца, як воды Дняпра, – неверагоднае ўражанне робіць паэтыка Караткевіча! І адно з вытлумачэнняў: Беларусь – тая ж самая рака, якая аднойчы ўліецца ў вялікае мора свабодных краінаў. Гэта адбудзецца, калі кожны з нас – не як жыхар, а як грамадзянін – усвядоміць: мы ёсць цурок вады і мы ёсць мора.   Цемра і золата Дняпра “Каласы пад сярпом тваім” – гімн роднай Рацэ, якая надае сэнс усяму на свеце. А Дняпро ў сваю чаргу – “вусце” і “выток” рамана, месца дзеяння, стрыжань, адзін з галоўных персанажаў. І адначасна – нацыянальны сімвал, мастацкае ўвасабленне нашай краіны, вызначэнне ідэі свабоды, метафара вечнага імкнення сапраўднага чалавека да абнаўлення, развіцця і спасціжэння моцы адзінства. У адным са знакавых месцаў рамана Караткевіч, быццам вежу, ставіць важкі злучальнік “і”: “Шлях і Дняпро”. Кожная з вялікіх кніг пра рэкі сканчаецца там, дзе рака ўпадае ў мора. Мудры аўтар “Каласоў…” таксама ведае фінал: “А калi нас не будзе, яна [рака] усё яшчэ будзе бегчы далей i далей, да апошняга, далёкага мора...” Скон, але і працяг. Караткевіч як сын Ракі прагнуў еднасці з Дняпром і пасля смерці, каб пабачыць тое апошняе мора. Момант уласнага канчатковага злучэння з Дняпром ён красамоўна апісаў у вершы “З вытокаў да вусця ракі”:   Калі развітання апошняга прыйдзе пара, Ладдзя на апошні, світанкавы выплыве плёс, І прыйме мяне валавокая цемра Дняпра, Як месячны серп з залацістых дняпроўскіх нябёс.     1 Шарый, А. Дунай. Река империй. – Азбука-Аттикус, 2015 г. 2 Акройд, П. Темза. Священная река. – Издательство Ольги Морозовой, 2009 г. 3  Твен, М. Жизнь на Миссисипи. – Петрозаводск, 1960 г. 4 Караткевіч, Ул. Званы ў прадоннях азёр. – Мастацкая літаратура, 1991 г. 5 Мальдзіс, А. Жыццё і ўзнясенне Уладзіміра Караткевіча. – Мастацкая літаратура, 1990 г. 5 Мальдзіс, А. Жыццё і ўзнясенне Уладзіміра Караткевіча. – Мастацкая літаратура, 1990 г. 6 Сенека, Л.А. Философские трактаты. – Алетейя, 2000 г.  
 
Вольга Гапеева (№92)
* * * учэпістым лапкам самае месца на каваных парэнчах гаўбца схапіцца штомоцы і з кожнаю хвіляй даваць зразумець што цяпер давяраеш пагойдвацца і бачыць што быць супраць ветру – прыгожа ускудлачана пер’е колеру крэсак алоўка упярэмешку з колерам валуна злепленага vajarka’й на ўскрайку мястэчка дзе толькі чорныя горы пагойдвацца у такт тралейбуснага сапрана і ўзгадваць што старыя трамваі спявалі аднак душэўней хаця ў гэтым горадзе іх ніколі і не было затое былі каханкі цяпер яны разам з трамваямі спяць у іншых краінах а гэтым учэпістым лапкам самае месца тут на гаўбцы той што нарэшце здолее іх палюбіць не праз танклявасць або сілуэтнасць але праз гук несамоты які абвяшчае прыбыццё птушынага госця яна будзе любіць кароткія пёры ўлетку і троху даўжэйшыя ўзімку захапляцца спрытнай няўклюдай і абавязкова казаць пра гэта ўголас бо іначай птушкі не разумеюць яны не чытаюць думак праўда ведаюць розныя мовы сярод якіх і чалавечая але з птушкамі рэдка вядуць размовы больш слухаюць іхнія спевы, фатаграфуюць, трымаюць у клетках, палююць і хочацца тады птушкам забыцца на мову людзей маўчаць і чакаць на паэтку бо ў кожнага паэта ёсць свая птушка крумкач, голуб, кірля, бывае яшчэ сарока хаця сярод птушак бытуе павер’е быццам у кожнай птушкі ёсць свой паэт ці паэтка што бы анёл-абаронца піша і піша пра іх свае вершы а птушкі думаюць што гэта малітвы і паўтараюць штодня а некаторыя нават штоночы спадзеючыся што можа хоць так іх пачуе дурны ашалелы непрадказальны бескампрамісны птушыны лёс   * * * прачынаюся па чужым будзільніку перапісваю чужыя тэксты думаю пра чужых нябожчыкаў сустракаюся з чужымі сябрамі размаўляю на чужых мовах фатаграфуюся з чужымі дзецьмі пешчу чужых катоў жыву ў нічыйных пакоях чытаю нічыйныя кніжкі ем нічыйным відэльцам рэжу нічыйным нажом сплю пад нічыйнымі коўдрамі так я вучуся быць госцяй у гэтым чужым і нічыйным свеце і калі мяне потым папросяць я нарэшце сваёю памру смерцю   * * * м а ў ч а н н е пакой куды садзяць і не пытаюцца ці там зручна м а ў ч а н н е выстаўленне уладных межаў і іх добрае дбанне м а ў ч а н н е стратэгія хворых, дзяцей і вар’ятаў м а ў ч а н н е пакаранне без выстаўлення даты смяротнага пакарання м а ў ч а н н е выкрэслівае ўсё са спісу жывых м а ў ч а н н е здрада таму пякельнае але пустое м а ў ч а н н е для паэткі што для верніка адлучэнне м а ў ч а н н е я абіраю мову   * * * Хіле, Кім, Нурдуран, Ліндзе, Крысціне, Марыі, Мод калі пяць жанчын чытаюць са сцэны свае вершы шостая сядзіць праваруч сёмая наперадзе я нарэшце адчуваю сябе ў бяспецы і што гэтая выпадковасць не выпадковасць зусім а доўгая балючая праца стагоддзямі тых хто верылі ў сябе калі не верыў ніхто і гэты ніхто дагэтуль сядзіць сярод нас але нас ужо восем і мне не вусцішна болей   * * * паветраны змей і птушка сустрэліся неяк у небе каля воблака нумар пяць птушка падумала – вось ён мой альтэр эга а паветраны змей сказаў што не ведае птушку хаця яны лёталі разам ужо цэлы дзень – думала птушка усяго толькі дзень – думаў змей але запрасіў-такі птушку на сваю палову неба, пазнаёміў з сябрамі і ў адказ птушка запрасіла змея на сваю палову неба але на 600 кіламетраў не хапіла вяроўкі і птушка сказала давай я дзюбай яе разаб’ю паветраны змей не згадзіўся, сказаў мы не выбіраем да каго быць прывязаным і зваліўся да ног сваёй гаспадыні калі сціх вецер   * * * чарговы ліст ад цябе атрымала сёння чытала яго на гаўбцы, хоць і без каваных парэнчаў калі адкрывала канверт з надзеяй падумала што гэта апошні твой ліст з такім адваротным адрасам яшчэ падумала што час існуе незалежна ад цябе ад мяне і ад нашых аб ім уяўленнях бывае нясецца і за дзень тады пражываю тры дні тваіх, а бывае некаторыя даты зусім выпадаюць і дзіўны такі каляндар вымалёўваецца раптам хаця лічбы і чыслы – гэта асобны тэмат для размовы… яшчэ ты пытаўся пра лёс, таксама няпроста, напэўна мне цяжка абраць адно для яго вызначэнне надоечы чула досыць трапную фразу што лёс – гэта не тое, што з табою здараецца а тое што думаеш, што з табой адбываецца значыцца лёс – адказнасць перад сабою якія навіны? ды асабліва ніякіх: раблю пераклады, нешта чытаю, нафарбавала пазногці хачу вывезці ровар свой на шпацырку праўда то халадно, то яшчэ якая халера вучуся не падпускаць кепскія думкі спрабую сябе зразумець і часам – іншых намагаюся ўсвядоміць свае жаданні бо як высветлілася дагэтуль жыла без іх я кіравалася жаданнямі іншых ігнаравала сябе як вынік – стаю пасярод нейкага поля што за яно? навошта я тут? і куды мне падацца? усё ж галоўнае ў жыцці чалавека гэта яна сама шкада што не даведалася пра гэта раней хаця з іншага боку лепш цяпер чым ніколі так што галоўнае, каб у згодзе з сабой, астатняе – як давядзецца ты пісаў што неяк праз дождж адмовіўся ад шпацыркі захацелася перадаць дажджавік або парасончык штось падказвае, аднак, што іх не прапусцяць ну і ладна, перададзім тады лепш чакалядку пайду патэлефаную стэфе і буду працаваць далей на завяршэнне наконт ліставання яшчэ адно невялічкае назіранне лісты напісаныя зранку адрозніваюцца ад вечаровых напэўна, як і размовы двух непадобных людзей   * * * спраўджваю фіялку ці супадае ейны колер з колерам бэзу што квітнеў калісь ля майго дома даведнік усё ўскладняе дадаючы лаванду і фуксію у гэтай кветкавай разнастайнасці перакладаю твой верш усё што адбываецца з намі – словы усё чым мы ёсць адна для адной – вершы і калі я пішу гэты радок мой лятак выпускае шасі а ты пайшла на шпацыр у парк і ў нашых пакоях сталы з разгорнутымі нататнікамі памаранчавым і чорным у прадчуванні нас, нашых целаў і колерных каардынатаў сумных і сухіх як размовы пасля таго як ты аднойчы сказала што сябрам мне быць не хочаш   паэма “Знакі” 1. забабонамі поўніцца свет і мая галава час ад часу гарадскі дзіцячы фальклор мяшаецца са спрадвечным вясковым мой каханы ў адчаі чытае свой гараскоп на год ён стаміўся ад хворых і як сапраўдны паэт шукае паратунку ў словах чым гараскоп не паэзія? усё залежыць ад інтанацыі але вымаўленне ніяк не даецца майму каханаму таму ён верны служка пані тэорыі і грэбуе практыкай перакатвае мяне ў сваім роце не разумеючы куды зрабіць націск каб я загучала так як магу хаця ўсё гэта адбудзецца потым цяпер мой каханы пакуль не мой і не каханы а разгублены леў сярод катоў, галубоў і кніжак з адчуваннем вяроўкі на шыі ён чытае свой гараскоп   2. першы дзень у горадзе намацваю свае клапаны звяраю гадзіннік вакол задуменныя людзі стомленыя савецкім стэрэатыпам неяк сяброўка сказала, што гэта краіна бы тая путана можа прапанаваць адно – віно і каханне а што яшчэ трэба паэткам хіба каліва сну і добрыя вершы раз-пораз і кепскія жарты, грошы і новыя мовы   3. сёння ў банку незвычайна натхнёна паэткі, паэты запаўняюць паперы колькі вы атрымліваеце на год у лары? які адсотак падатку вылічваецца з даходу? паэты пыхцяць паэткі ўздыхаюць чарговым разам усведамляюць сваю іншавасць або іншавасць анкетаў складзеных для незвычайных людзей якія ведаюць пра падаткі і даходы яны – богі рэальнасці і рацыянальнасці   4. трэці дзень на грузінска-эстонскай мяжы захад і ўсход зменяцца на поўдзень і поўнач гэта апошні пункт прызначэння – марыла я іншых кірункаў свету пакуль не прыдумалі можа прыдумаю я?   5. веданне памнажае смутак а яшчэ падказвае мытнікам дзе схаваная халодная зброя пальчаткі гумовыя трыбушаць мой заплечнік сурвэткі, цукеркі, пігулкі, пракладкі, алей, крэм, пігулкі, грабеньчык, пігулкі, флэшкі, аловак, асадкі, рулетка, пігулкі і гаманцы а трэцяй ночы а трэцяй раніцы усё так адносна адносна мовы на якой мы прызнаемся ў каханні адно да адное але гэта не лічыцца гэта як пабрацца шлюбам у лас-вегасе калі мова – нейтральная тэрыторыя мы ўдаём іншых сябе а можа і самых сапраўдных нашы летакі стаяць побач, адпраўляюцца ж у розных кірунках ягоны – на паўгадзіны раней ах, пенелопа, чаму ты не з’ехала першай   6. for many happy years together надпіс на ўкладанні скрынкі вось мой абраны мой нарачоны цяпер мы разам і назаўсёды умее ён лашчыць скуру маю як ніхто не ўмее маланкаю пралятае па целе мой верны сябра здраджвае толькі аднойчы калі сточваецца клінок тады ніяк мне не распрануцца але нездарма ж я – кандыдатка навук ведаю як на ім завастрыць рашучасць і тады мы зноў будзем разам танчыць удвох мой сцізорык і я   7. чорны сабака пачынае са смерці ўласнай ахвяруючы галавой прачынаюся думаю кепскі знак і не кажыце мне што ва ўсім ёсць добрае нешта што добрага ў адрэзанай галаве бязвіннай істоты гэта ўрок, экзамен – шапочуць вакол галасы але жыццё – тэатр, не школа, здаецца так нам казалі мой каханы сядзіць на ўскрайку ложка а я на ўскрайку сябе гатовая скасаваць усе межы звольніць усіх мытнікаў ніякіх візаў уздоўж майго цела і больш тонкіх матэрый канешне ж гэта захворванне нават жэле мае межы жэле je lait je l’air je le дзяўчына-жэле дзяўчына-вяроўка дзяўчына-цень   8. сярод усіх нармальных мы самыя ненармальныя сярод усіх ненармальных мы самыя нармальныя   9. It’s so easy to love you і таму што? нецікава? вусцішна? нязвыкла? немагчыма? банальна? сорамна? сумна? балюча? не балюча? а хочацца каб балела? каб крывяніла і не загойвалася? каб свідравала і пазбаўляла сну? бо барацьба, бо сэнс нейкі, бо так зразумела і звыкла? бо так вучылі? бо іншага і не ведаў? тое што лёгка прыняць складана не змог   10. It all went wrong цяпер мой каханы болей не мой і не каханы цяпер ёсць толькі цяпер
 
Станіслаў Ежы Лец (№92)
ТЫСЯЧА І АДНА ФРАШКА   Урны (паслявыбарнае) Нашчадкі вочы ўтаропілі, застылі між экспанатаў: – Што гэта? – Урны, і кожная ў попеле спаленых кандыдатаў.   Міфалогія Я прызнаўся даме ў каханні, намякаючы на інтым: “Ці магу, нібы Зеўс, да пані я прыйсці дажджом залатым?”   А яна смяецца гулліва: “Вершатворца, будзь мужыком, а калі зусім немажліва нам без міфаў, прыходзь быком!”     *  *  * Як розняцца людскія лёсы: хто піша вершы, хто даносы, а хто другое разам з першым – даносы выкшталцоным вершам.     Ідэалогія аднаго пісьменніка Не марксіст і не католік – прававерны алкаголік.   Наканаванасць Тут бяссільны прымус і вырак, курсы крытыкі і дрэсуры. Гэты вырасце й будзе сатырык, той – начальнік аддзела цэнзуры.     Пра людзей У людзей няшмат паўнамоцтваў: новы гімн – ці турэмныя шлягеры. Вось ты ў лагеры пераможцаў, а пасля ў пераможцаў – у лагеры.     Радасць плагіятара Сяджу ў бібліятэцы, адводзячы душу: чытаю свае вершы – якія напішу!     Фрашка Жонка прыехала ў госці нарэшце – цэлы курорт абмяркоўваў патрошку, як мы ўдваіх, бы жаніх на нявесце, тыдзень і два не вылазілі з ложку. Месяц кахаліся мы ўсё нястомней... Класік пісаў, што нуду абуджае жонка ў мужчыне. Наіўны!..   P.S. Не помню, ці я казаў вам, што жонка чужая?     Фрашка Раз на нудысцкі пляж зайшоў у паліто эксгібіцыяніст – сышліся дзве культуры. Ім паказаў усё, а гадам – хоць бы што... Ён закрычаў: “Банзай!” – і выскачыў са скуры.     Пра некаторых “Ідзем да Хрыста!” – яны хваляцца горда. Навошта? Каб крыкнуць: “Жыдоўская морда!”     *  *  * Баляць галовы і ў святых ад німбаў залатых.     *  *  * Жабракі на катэдральным цвінтары не жабруюць – атрымоўваюць дары!     Непаразуменне На холадзе пляскаў, каб рукі сагрэць, у далоні. Праходзіў актор – і схіліўся ва ўдзячным паклоне.     Кожнаму штосьці належыць Кожная хвойда свайго мае Фройда.   Кожная гніда – свайго Парменіда.   Кожная чарка – свайго Петрарку.   Кожная вена – свайго Шапэна.   Кожная здрада – свайго дэ Сада.   Кожная страта – свайго Герастрата. Кожная ср…ка – свайго Бальзака.   А кожная нага – свайго Дэга.   Кожная ў свеце штуковіна мае свайго Бетховена.   Кожны жывы мае нешта. Астатнім – рэшта.     Цяжкасці паразумення “Куды ты спяшаеш?” – у хвалі пытаю, ды за паварот адплыла хваля тая, а іншая, што наўздагон ёй цячэ, пытання майго не пачула яшчэ.     Сатырычныя лаўры Сатырыку ўпляце ў вянок лаўровы ліст пабіты ў вершыках удзячны мазахіст.     Адноснасць У сараканожкі – гора: трыццаць дзевяць мае ног. Горка скардзілася ўчора, што няроўна дзеліць Бог.     Скрозь слёзы Не кожны ідал неўміручы, не з кожнай дупы выйдзе дучэ, не ўсім венерыкам – Венеру, не ў кожнай сральні быць пленэру, не кожны шыбенік павешаны, не ўсе прарокі пішуць вершамі, не кожны Бог – занудны клірык... А то б усім – смяротны вырак.     *  *  * Цікава, калі ўрэшце пазнаёмяцца унук паэта з цэнзара нашчадкам, – каму з унукаў прыйдзецца саромецца, каму – хваліцца дзедавым заняткам?     *  *  * Запытаўся гарбун асвечаны: “Ці бязгорбы вярблюд – скалечаны?”     Графаману Усякая Муза – жанчына, што любіць прэзент, камплімент, ды гвалціць яе – злачынна, тым больш, калі ты – імпатэнт.     Папярэджанне Герастрат – цяпер паэт, што безгаловым паліць сэрцы. Нецэнзурным дзеясловам.     Пра салідарнасць Вальтэра купіў нашай моваю, бо мёртвых калег падтрымоўваю.     *  *  * Напісанне гімнаў і пэанаў – спецыяльнасць нашых графаманаў: так багоў малюе верш хвалебны, што сатырык болей непатрэбны.     Пра фрашку Як фрашку перажыў герой яе гаротны? Ледзь не памёр, але зрабіўся несмяротны.     Ноч Паэт сніць водары нязнаных нам батанік, зрываючы ўва сне з русалкі лёгкі станік, сніць, як па небе цмок ляціць дзівосным дзівам, і смачныя сыры з халодным моцным півам, і салаўіны спеў, як месяцовы лівень... Сніць, і ўсю ноч дрыжыць – і чэшацца ўвесь жнівень, бо зноў пасцельны клоп, глухі да песні боскай, прыпаў да генія сваёй душою плоскай.     Пра Зоську Зоська-манашка шчыруе ў мальбе. Злітуйся, Божа, з самога сябе!     На могілках Ходзіць фартуна вядзьмаркай касою. Смерць не чытае газетаў і кніжак: як непісьменная цётка з касою, подпісы ставіць – за крыжыкам крыжык.     Між паэтамі Версія для далікатных З ніваў чужых ты збіраеш свае ўраджаі. – Гэта абраза? – Ды што ты, метафара не абражае.   Версія для таўстаскурых Крадзеш ва ўсіх, не шкадуеш ні лаўраў, ні пенсій. – Гэта абраза? – Ды што ты, я ў пераносным сэнсе.     Парадокс З кожным годам пытанне гучыць у душы ўсё трывожней: “Калі ж апошняя навалач стане навалаччу апошняй?”     Пра моду Мы ў тонусе й добрым тоне, глядзім у часопіс новы: з чым у гэтым сeзоне трэба насіць галовы?     Супраць адкрыццяў На Месяц? Але не са мною, мне досыць паверхні зямное, для космасу я стары. Бо хтось яшчэ вернецца з Месяца і скажа: “Там шмат чаго змесціцца, збудуем там лагеры!”   Магіла паэта Сюды спяшаецца паломнік, як да кастальскае бруі. Стаіць абкаканы ўвесь помнік. Не страшна. Гэта салаўі.   Слоган Пацярпеўшы перамогу, свой шалом патрыёт здае ў металалом.     Пра паэта На шостым тварыў пачуцці. Бо першых не меў пяці.     Пра нейкую Столькі цноты ў гэтай лілеі, аж сама ад нявіннасці млее.     Або – або Быць лэдзі – тады ўжо Гадзівай. Быць сучкай – тады ўжо праўдзівай.     Хлеб наш надзённы Дзеля хлеба, толькі дзеля хлеба з кімсьці і катлету з’есці трэба.     Пра вакацыі Адпраўляем думку ў адпачынак. Каб не намякала нам на ўчынак.     Пра нябожчыкаў Бывае, нябожчык ніяк не сцяміць, што ён мярцвяк.     Класіфікацыя І нават найвышэйшы рангам асёл не зробіцца мустангам.     *  *  * Хто спецыялісты ў справах веры? Люцыферы.     Пра механіку Дасканалай машынкай зрабіў яго страх: адкрывае душу – пры замкнёных дзвярах.     Указальнік Усе дарогі – да Рыма. Кожнай можна праехаць міма.     Пра намеры Не асуджайце мужчынаў, паненкі і пані! Іхні намер празрысты, як вашыя ўбранні.     Дзяўчыне Твае вочы мне ззяюць згубаю. Твае вусны прарочаць файнае. Адыдзі! Праз цябе, мая любая, эпігонам зраблюся Гайнэ я.     Злачынства і пакаранне Ён чытае ёй вершы – мае, як свае, а яна яму сэрца навек аддае, і ніякая песня мая ўжо не ў стане ліхадзея ад ейнага збавіць кахання.     Пра час Ахвяра і кат – дзве стрэлкі, адзін цыферблат.     Пра ваўкоў і авечак І сытыя ваўкі, і цэлыя авечкі, бо сёння гусакі, а заўтра чалавечкі.     Герой! Адным пальцам усіх перамог у баі вырашальным. Бо той пальчык быў указальным.     Пра снабізм І ў мышынай дзіры жывуць снобы: шчуры.     Пра адказнасць Кожны каменьчык лавіны лічыць, што ён нявінны.     Пра органы слыху Як вухам пачуць немагчыма, то бліжнія чуюць вачыма.     У ціхім лесе У ціхім лесе паляўнічы ўзвёў курок. Ліс адказаў: “Я зразумеў намёк!”.     Датклівы Сам не паліў людзей, а толькі дровы нёс, і вельмі мучыўся, што дым казыча нос.     Ключавое Знайдзіце ключы хутчэй для адкрывання вачэй.     Прывыканне І прынцэса на гарошыне патроху пятай кропкай прывыкае да гароху. Што казаць пра чалавечыя галовы, менш пяшчотныя за ніжнія паловы.   *  *  * Вясна, лета, восень, зіма, Вясна, лета, восень, зіма, Вясна, лета, восень, зіма, Вясна, лета, вось... І нас няма.     Пра двух нябожчыкаў Той загінуў, як Гектар, гэты жыў, як дырэктар.     Інфармацыя для роздумаў Нават з Эльдарада, шчыра вам кажу, жыхары ўцякаюць за мяжу.     Тысячы год Тысячы год, як плывуць, абмінаючы рыфы, разам міфічная праўда й праўдзівыя міфы.     Напэўна ж! Каб далі нам бочку Дыягена, доўга б не стаяла ў нас пустой: бочку Дыягена вокамгненна мы напоўнім вогненнай вадой!     Пра святасць За святыя німбы гэты біўся з тым бы.     Аптымістычная фрашка Для кожнага асла дзесь траўка падрасла.     Пра планаванне Змяняюцца багі – і ўжо ўзгаднілі мы, каму блюзнерыць, а каму пяяць псалмы.     Пра дарогі Каб хоць нехта з нашых начальнікаў галавой зразумець бы змог: лепш дарогі без указальнікаў за ўказальнікі без дарог.     Руплівец культуры – Цяжка арэцца культурная ніва? – Я толькі ўгнойваю, – хмыкнуў ляніва.     Time is money “Ці ты ўжо на сёмым небе? Падай хоць маленькі знак!” – на пахаванні секунды лічыў спадкаемца-сваяк.     Твар Твар палітычнага ладу добра відаць толькі ззаду.     Законы фізікі Цяжка паціху-памалу грымнуцца з п’едэсталу.     Роздум Кепска будзе нам, грэшным, нягеглым, калі неба дамовіцца з пеклам!
 
Віка Трэнас (№92)
*  *  * Жыццё тваё спрытна круціцца, як вініл – адныя і тыя ж сюжэты, як захады і ўсходы, як вакол сонца планеты, паўтараюцца. Нішто так не мабілізуе, як пачуццё віны: і нашым і вашым, і тым і гэтым усё, што ты робіш, не падабаецца. Аднак за ноччу прыходзіць раніца, прыносіць новае і фартовае. “Толькі каб аб трывогу забытую не параніцца”, – думаеш, ставячы новыя трэкі, і ведаеш – атрымаецца.   *  *  * Калі ты ўпадзеш на самае дно тугі – адтуль узлятаць вышэй. Калі развітаўся з блізкім і дарагім – напаткаеш хутчэй яшчэ свой лёс выпадкова. Каб твой імпэт не пагас, Пегас дасць на шчасце падкову. Не спыніцца час. І не паскорыцца час.     Як мама. Як тата 1. І сніцца табе, што яна не спіць, трывожыцца, штохвілю ў акно ўглядаецца, а там – золка, змрочна, туманна. Шукае цябе, як у тумане вожыка, а ты за гарамі-морамі, за акіянам. І раптам заўважаеш, што хвалі паўночныя б’юцца аб бераг у такт ейнага сэрца, і што яна насамрэч – усе твае дзённыя і ўсяночныя, і яно ў вас адно на дваіх агульнае б’ецца. Холадна тут, настыла. Апранаеш шапачку і пальчаткі, як мама вучыла. Гэта яна – усе завяршэнні твае і пачаткі. Як мама?   2. Вы разам з татам (табе 32, тата – ужо на пенсіі), прыдумляеце імя багоўцы, што заляцела ў кватэру і засталася зімаваць на фіялцы. Кузьмінічна. Вы разам з татам глядзіце забаўныя ролікі з совамі, якія смяюцца, і з гаварушчымі папугайчыкамі. А калі ты далёка, вы строіце міны адно аднаму праз відэа ў скайпе, каб было весялей. Яму не трэба казаць мне: Гэта жыццё, дзетка, будзь асцярожнай. Я і так усё памятаю. І пытацца: “Почему не звонишь?” Я і так патэлефаную.     *  *  * Мы прячем глаза за шторами век. В. Цой Калі ты замыкаеш душу на вялізны замок і закрываеш вочы павекаў фіранкамі, каб чорна было табе і ўваччу і ўвушшу – не цешся неспадзяванкамі! Калі б нехта нават і змог з цёмнага шляху збочыць, хто ў стане пабачыць цябе і пачуць? Толькі Бог.     *  *  * У той рэдкі момант, калі чутно, як расце трава, Калі ад будзённых думак свабодная галава, Калі крыкі чаек на прывакзальных вежах Нагадваюць пах Балтыйскага мора свежы, Я трымаю рот на замку, Бог бярэ мяне за руку: “Сачы, не паказвай шчасця свайго, маўчы!” – А як забаліць нясцерпна, не варта трываць – крычы! – дадасць ахоўнік-анёл на маім плячы.     *  *  * Ты чытаеш гекзаметры ў рытме хваляў марскіх гучна, голасна, ледзь не крычыш у сябе ўнутры, і калі не адмовяць пачуцці, зрок і слых, ты не здолееш захлынуцца ў сваім віры. У замкнёнага кола ў нутры схаваны вуглы, у засмяглай рэчкі ў нутры – бяздонная глыб.     *  *  * зноў надзея мая на найлепшае на вырашэнне на ўваскрашэнне прарасла маладою травой а ўсяго толькі – колер юнай лістоты нованароджанай сёлета ў модзе     *  *  * Ты больш не шукаеш, як перажыць адзіноту. Ты носіш яе ўнутры, як сасуд, напоўнены ўспамінамі і пяшчотамі. І, каб не расплёскаць сваю самакаштоўнасць, нідзе нікому ніколі яе не паказваеш. Нечаканае шчасце гэтак сама, як і несуцешны боль, любіць адно цішыню.     *  *  * Калі адчуваеш: нябачная нітка, што звязвае нас, ледзь-ледзь – абрываецца, успомні: сонечны бераг, непераможная Ніка, на плечы накінуты плед і ясная раніца. Успомні салёныя хвалі марскія – аб сілу і гонар іх можна параніцца, і станеш такім, бо перамагаюць такія. Згадай, каб не паддавацца паніцы. Наш час прарастае скрозь брудны асфальт, і напаўняюцца лёгкія цёплым паветрам. Спеліцца верасень і ўзмацняецца вера. Час завяршае гештальт.