…мы ня толькі нацыя паэтаў, але й нацыя мянтоў…

— Сяргей Дубавец
 
Марыя Бадзей (№96)
ЛОЎЛЯ ВЯТРОЎ   *  *  * Валасы – саломы псалмы, жніва ўжо час, Стрыжка памяці, што расце скрозь скроні чарніцай. Канец лета, дзе месяц вятроў грае яблычны джаз, І да поўні ў вадзе дапаўзае гадзюкай крыніца,   І кусае цябе за нагу – не хадзі басанож, Басадуш ды па дне залатым гаркаводнага краю, А ты чэшаш укус і лезеш па яблык у дождж, Дзе аблокі над садам шчабечуць «не раю, не раю, не раю».     *  *  * Жнівень з нажніцамі, Жнівень з сярпом, Жнівень са скіпетрам. Спевы чырвані «мі-до-здароў», Нагрэтыя сэрцы з залатым семем пад скураю Ў кашы даспяваюць.   Рогат груш і аса на плячы, Сліў няпростыя словы, і рэкі Круцяць слёзы ў вірах і адпяваюць соль.   О псалмы лета! Суцэльны дзень Перарваны крохкімі «спаць».   Думкі мёду, Яблычны боль, Харэі арэхаў.     *  *  * Бралі рэшата і разносілі Каханне, як прыстрэк:   На топкія балоты, На ніцыя лозы, На быстрыя рэкі, На цёмныя лясы, За крутыя горы, За глыбокія Дунаі, Гублялі на вакзалах, Везлі за мяжу, Скормлівалі галубам, Даставалі па начах –   Маўляў, ідзі, дзе сонца не грэе, дзе вецер не вее, Пеўні не пяюць, ваўкі не выюць, Чорны вол па гарэ ходзя, Наймічка з парубкам перакачваюцца, І гарачы камень табе ў зубы.   Разнеслі і пішам, Адправілі, свішчам, Верхам на вятрах Па мастах па калінавых Блукаем, гукаем, галёкаем, Шукаем Смалу на язык, Стралу ў вушы, Зямлю, Скуль вяртання няма.     *  *  * Жанчыны павязваюць хусткі ў лес, як у храм. Іх рукі пахнуць ажынамі. Мужчыны рахуюць: Дванаццаць грахоў за забойства змяі, З кіём паляванне як шлях у бязгрэшша, Але ці трэба такі лёс Грышкам-пабеданосцам на раварах?   Вужы па вежы шкляной не далезуць у царства, Але зямлі дзеці змеі, Але зямлі дзеці людзі, Цалуйма й хадзем!   У імхі схіляцца штогрыб, Укленчыць над модламі ягад, Узірацца ў сляды на пяску – Хто тут быў да мяне? Услухацца ў рэха, Баяцца людзей больш за ваўкоў. Рэха – рух вершалінаў, Дрэвы спяваюць харалы. Жанчыны павязваюць хусткі ў лес, як у храм.     Дыптых І. верасень – вера сее сны па пожнях па нівах каштаны пад вокны выплёўваюць свае сэрцы манету кінуў летась у кішэню вяртанне той самы вір воды з-пад крана п’ем кроў Нямігі не спім.   ІІ. кашаль попельных ружаў у небе музыка мы заслужылі мой горадзе музыку мы залажалі струны ад жалю рвуцца трубы равуць вар’яцеюць шыя без дотыкаў лімфавузлы набухаюць шыя твая няроўная горадзе на табе шалік пахнеш дажджом горад вады горад сонца лісце п’е сонца золата й медзь развяртанне каштан маё сэрца з кішэні шпурляю ў вакно.     *  *  * Хто есць цвілы хлеб – перуноў не баіцца.   У кожным арэху па маланцы, У кожным рэху па ліхаманцы, Слівы, залевай зламаныя, Рабінавай роспаччу Ночы на мяжы.   Вецце маланак раве, Дрэвы ў шыбы рвуцца.   Вятры выціраюць твары ў люстэрках. Гістэрыя назваў, Вязьмо імёнаў, Словаспады ў вострыя травы, Марнатраўныя сны Да сваіх вешчуноў вяртаюцца.   Хата ля лесу, і сабака брэша на дзверы.     *  *  * Ружа вятроў жартуе і пахне фугаю, Скрыпкі восеньскіх студняў, Брагі журба. Яблыкаў у траве разгубленасць Слухаю. Дзён малацьба.   Рызы на цвік, рыззё – цвіркунам, і каб зорныя слівы, Зрэнкі чорнага перцу, часнок, калыханкі заранак. Дождж пасталеў і пайшоў, і мы пойдзем на ловы, Ловы вятроў У галлі паламаных маланак.    
 
Сяргей Дубавец (№96)
Д’ябал запрэжаны ў плуг Містычны трылер з жыцця пражскіх големаў. (Фрагмент) На Радыё Салярыс гаварылі заўсёды й паўсюль, не толькі ў мікрафон. Гаварылі многа, маштабна, заўзята, пераважна пра палітыку, але і пра ўсё на свеце таксама. Гаварылі на тэрасе, ідучы, на працоўным месцы і, само сабой, у сталоўцы. А паколькі новых уражанняў на касмічнай станцыі бывае няшмат, часта гаварылі пра тое, пра што ўжо было гаворана, і так, як было гаворана. Лагічныя довады, ракурсы, показкі прамаўляліся, забываліся і прамаўляліся зноў, прычым калі мінулы раз суразмоўца А. нешта даводзіў суразмоўцу Б., дык у новай сітуацыі тымі самымі аргументамі суразмоўца Б. тое самае даводзіў суразмоўцу А. І гэта было натуральна, як самое жыццё, у якім усё цыклічнае, усё паўтараецца і, па вялікім рахунку, ад гэтага не становіцца больш зразумелым. Вялізную ў белых танах сталоўку на першым паверсе Радыё Салярыс называлі рэстаранам. Ці таму, што гэта была пражская традыцыя – падвышаць статус харчовае ўстановы, ці таму, што тут працавалі афіцыянткі. Дзве дзяўчыны і цяпер мітусіліся між сталамі, беручы замовы і разносячы стравы кліентам. Хоць, па вялікім рахунку, у гэтым не было патрэбы – кожную страву наведнік мог накласці або наліць сабе і сам. Шэф-поварам у сталоўцы быў афганец і для карэнных насельнікаў тутэйшых шыротаў гатаваў нясмачна. Чорная ялавічына, незразумелыя спецыі, якімі так лёгка было сапсаваць кураціну, усялякія задубянелыя гарохі… Аднойчы расейская служба запатрабавала іншага рэстаратара. Аднак, заявіла дырэкцыя, трэба выбіраць паміж смачнай кухняй і танным меню. Іранцы, а іх было больш за ўсіх, прагаласавалі за таннасць, пагатоў і кухня ім смакавала. – Мы тут жывем толькі ўспамінамі, – сказаў Навумчык. Людзі з беларускай службы Радыё ўжо сабраліся за адным сталом. Праўда, дырэктара не было. Тым часам Навумчык працягваў: – Моладзь катэгарычная да нас, «дыназаўраў». У прынцыпе, гэта правільна, мы самі такія былі. Вось я толькі прачытаў у фэйсбуку: «І які плён вашых масавых акцый?» Гэта пра 1990-я гады. А плён такі: незалежнасць краіны, па-першае. Па-другое, калі на шэсце выйшла 50 тысяч, мы сарвалі аншлюс! Ельцыну не патрэбная была другая Чачня, а Захад пабачыў, што далёка не ўсе беларусы згодныя аб’яднацца з Рашай. У 1999 годзе я спыніў членства ў Сойме БНФ і да наступных акцыяў не меў ніякага дачынення, таму пра іх памаўчу. Імбрыка, які апынуўся ў асяродку зорак свайго маленства, не пакідала вострае адчуванне, што з яго пакепліваюць. Ды так тонка, ветліва і крыху іранічна, што ён перажываў ад гэтага эйфарыю нефармальнага дачынення з сапраўднымі акторамі. Усіх гэтых людзей ён імгненна пазнаваў па галасах, але гаварылі яны зусім не тое, што, як ён сабе ўяўляў, гэтымі галасамі мусіла прамаўляцца. – Як мне нясмачна, – паўтараў Абламейка, кладучы ў рот чарговы кавалак валакністага чорнага мяса і жуючы з непадробнай крывой грымасай. Знакаміты сваёй пераборлівасцю, Абламейка быў схільны да крытыкі і абструкцыі непазбежных абставінаў. Важная рыса аб’ядноўвала ўсіх гэтых людзей за сталом, – усе яны былі зоркамі першай велічыні ў розных сферах жыцця па-за Радыё. І калі б заўтра Салярыс закрылі, яны проста перасталі б быць журналістамі, а засталіся б: Навумчык – палітыкам, Абламейка – гісторыкам, а Шупа – перакладчыкам замежнай літаратуры, які ведае 80 моваў. Навумчыка, як і Абламейку, і Шупу, а калі шчыра, дык і Есіпа, звалі Сяргеямі. Калісьці дырэктар беларускай службы Радыё Салярыс нават выказаў дапушчэнне, што Сяргей – самае беларускае імя. Маўляў, у вайну, калі немцы бралі ў аблогу беларускі партызанскі атрад, яны мусілі б крычаць: «Сяргей, здавайся!» Паводле той самай аналогіі, як усе немцы для нас з дзяцінства былі Фрыцамі, а ўсе расейцы Іванамі. Усе Сяргеі нечым падобныя. У Іменніку Дубаўца гэтае падабенства тлумачыцца наступным чынам: «СЯРГЕЙ – змагаецца з дэманамі ўнутры самога сябе. І апантаны, і экзарцысты ў адной асобе. Што зробіш, Сяргей больш за іншых адкрыты для спакусаў. Ён на кожным кроку спакушаецца, пры тым робіць гэта цалкам усвядомлена, але востра перажывае сваю грахоўнасць, у чым, уласна, і заключаецца ягоны “экзарцызм” (гэта ён сам так лічыць). Супярэчнасць закладзеная ў самім імені з дзвюх частак, якія па-сутнасці абазначаюць працэс і дзеянне, скіраваныя ў супрацьлеглыя бакі». Не сказаць, каб усё тут моцна не падабалася Імбрыку, было весела, ён чуў шмат яму невядомага і карыснага, згадвалі начальства. Але ўсе гэтыя людзі былі зусім не такія, якімі ён іх завочна ведаў і рыхтаваўся тут пабачыць. І трэба было не настройваць сябе супраць іх за гэткую інакшасць, а думаць, як уліцца ў іхні калектыў. «Такі лад жыцця робіць іх такімі, а не іншымі», – думаў ён. А лад жыцця яму падабаўся. – Нічога, – ухвальна паглядзеў на яго крыху маладзейшы за астатніх Прыдуманы, быццам прачытаў ягоныя думкі. – Усё наладзіцца. – Я 20 гадоў у эміграцыі, – казаў Навумчык, – гэта вымушаная эміграцыя, вы-му-ша-ная. Бо на радзіме мяне зараз жа арыштуюць ці, можа быць, нават заб’юць. – Як мне нясмачна, – паўтарыў Абламейка. «Але ж і сапраўды кумедзь, – думаў сабе Імбрык. – Дзіўнае пачуццё выклікае змагар, які асцерагаецца пераследу, арышту, смерці. Хіба ты не ведаў, куды і на што ідзеш, які абіраеш шлях? На вайне як на вайне. Можа, пра гэта проста не варта казаць – што цябе арыштуюць і заб’юць, а прыдумаць нейкую іншую “адмазку”? Напрыклад, што тут ад цябе сёння болей карысці, чым на радзіме, бо на радзіме сітуацыя яшчэ не даспела для твайго з’яўлення і ты даспельваеш яе адсюль? (Ён адчуў, што падбірае аргументы ўжо зусім не для Навумчыка, а для сябе самога.) Бо пра арышт і смерць гучыць для змагара не вельмі пераканаўча. Зрэшты, і эміграцыя – гэта ж таксама свайго роду подзвіг, па-свойму змагарны чын, бо напэўна ж не лёгка трываць дваццаць гадоў удалечыні ад Радзімы і пры гэтым захоўваць вернасць ёй… Выглядае, што гэта той выбар, які зрабіў і я». Усе задумаліся, быццам і на гэты раз пачулі ягоныя развагі. Як так адбываецца? Можа быць, усе гэтыя людзі за столькі гадоў разам на гэтай закрытай касмічнай тэрыторыі навучыліся чытаць думкі адно аднога? Бо калі паўтараюцца словы, значыць, паўтараюцца і думкі. Думкі перастаюць быць таямніцай ад таго, што яны не прамоўленыя, бо і так усё зразумела, кожны адказ, кожная рэфлексія. Усё ж паўтараецца! І калі новы чалавек трапляе ў гэтае кола, дзе закрытасці думак як такой папросту няма і не можа быць, ён стаіць перад імі, нічым не абаронены, бо тут такой абароны не існуе… Есіп нахіліўся да Імбрыка і прашаптаў яму на вуха: – Зараз афіцыянтка прынясе табе замову. Чэшкі таксама бываюць прывабныя. Асабліва ўсмешлівыя. Я адкрыю табе іхнюю таямніцу. Паводле прафесіі яны цырульніцы, скончылі хабзу недзе ў правінцыі. А працаваць уладкаваліся сюды. І ў профілі ў фэйсбуку пішуць месца працы – амерыканскае Радыё Салярыс. Можна што заўгодна сабе падумаць, праўда? Уяўляеш, як сакурсніцы здзіўляюцца, падабайкаюць і зайздросцяць ім… Імбрык замовіў сабе запечаную ў фользе курапатку, і цяпер ягоныя думкі пераключыліся на гэтае маленькае цельца на вялікай талерцы, якое невядома было як есці. Дакладней, вядома, і ён ува ўсю арудаваў пальцамі, але нешта моцна замінала яму і нічога не атрымлівалася. Ён такога ніколі не еў. Быццам як звычайная кура, але ў пяць разоў меншая, і ўсё ў яе такое маленькае, што… Імгненна прапаў апетыт. Імбрык выцер пальцы і зрабіў выгляд, што не спяшаецца са страваю, узяў у рукі гладкую шклянку халоднага таматнага соку. – А так прасцей, у эміграцыі, – сказаў Есіп. – Наша жыццё шчаслівае, калі яно далёкае. Мы жывем тут, а ўсімі думкамі жывем там, на Ра­дзіме, удалечыні. Гэта як далёкі гром, перастук колаў далёкага цягніка, праніклівае фартэпіяна за сцяной, брэх далёкага сабакі, святло далёкае зоркі… Тое, што моцна прыцягвае, кранае душу, натхняе… Калі мая дачка чытае ўголас Гарэцкага, мы разам пачынаем плакаць, бо ўсё робіцца невыносна блізкім. Блізкае цяжка перажываць. «Нічога не змянілася за сто гадоў для нас і нашых жаданняў», – кажа дачка. І гэта праўда. Далёкі Гарэцкі ўспрымаецца ледзьве не як шчасце. Як суперзорка, рэальна вялікі пісьменнік. Разумееш? – паглядзеў ён раптам на Імбрыка і казаў далей, – а блізкі, калі пачынаеш яго чытаць, ён блізкі, як аглушальны грукат цягніка, быццам ён едзе вось тут, проста ў цябе па галаве, ці як блізкі зацяты брэх ваўкадава, што кідаецца на цябе і хоча расправіцца з табой. Блізкая зорка асляпляе і спапяляе… А жыццё ў эміграцыі – далёкае, калі не браць яго блізка да сэрца. – Як мне нясмачна… – Тут у Чэхіі, – працягваў Есіп, – я аднойчы апынуўся ў лесе. Мы заехалі кудысьці ў грыбы. За дарогай я не сачыў, бо без толку, усё адно не запомню. Заехалі і заехалі. Ведаеце, як страшна бывае, калі на цябе з брэхам кідаецца вялікі сабака. Рэальна страшна. А тут мы прыехалі, выйшлі з машыны, і якраз побач на самотнай сядзібе каля лесу забрахаў сабака. Міралюбна забрахаў, не злосна і не страшна, бо за плотам. Мы разышліся ў грыбы, страцілі адно аднога з віду. І пакуль я мітусліва бегаў ад баравічка да баравічка, а лес тут не такі, як у нас, а бураломны і бугрысты, ногі паломіш, раптам зразумеў, што я застаўся зусім адзін. У невядомай краіне, у невядома якім баку, у невядомым лесе. І не брэша сабака, мой адзіны арыенцір. Зрабілася вусцішна. Я паспрабаваў гукнуць сваіх таварышаў. Цішыня. Напэўна, зайшоў я невядома куды і занадта далёка. Моцна крычаць не выпадала. Па-першае, сорамна вось так даросламу дзядзьку згубіцца, па-другое, у чужым лесе адчуваеш сябе, як у чужым доме… Што рабіць? Сонца няма, бакі свету ніяк не зафіксаваныя. Тэлефон не ловіць сетку. Ну і дожджык яшчэ пайшоў да ўсяго. І хутка збіраецца цямнець. Літаральна куды б я ні рушыў, шанцаў патрапіць да машыны адзін з тысячы, усё астатняе – у нікуды. Таму я стаяў на месцы. І мяне ахапіла паніка. Я абрабіўся горш, чым калі б на мяне наскочыў сваімі зубішчамі той ваўкадаў. Ну, рэальна страшная невядомасць. Чэшская глухамань – я зразумеў, што і такое бывае. Дождж, холадна, а я нібы на самым краі прорвы, якой не відаць, каб у яе не ступіць… Есіп зрабіў эфектную паўзу, каб усе перажылі гэты момант. – Працягвалася тое не надта каб доўга. Хвілінаў дзесяць. Але мутарна так і невыносна, што проста лягай ды памры… І тут бац! – забрахаў той далёкі сабака. Гэта было выратаванне. Я кінуўся на брэх і даволі хутка выйшаў да машыны. Так я навучыўся цаніць далёкае. – Лёгкія-лёгкія нашы далёкія, цяжкія-цяжкія блізкія нашыя, – спрабаваў упісацца ў гутарку Імбрык. Ён такі асіліў няшчасную курапатку, хоць непрыемны прысмак застаўся, прычым не ў роце, а дзесьці ў мазгах. – Як мне нясмачна… Усе абеднікі завяршылі трапезу, і грамада паводле завядзёнкі рушыла да ліфта, каб падняцца ў верхні буфет і там перайсці да кавы з дэсертам, ну і даказаць недаказанае. – Што такое нясмачна… Нясмачна бывае па-рознаму, – уздыхнуў Прыдуманы. – Слухайце, як было і што я запомніў на ўсё жыццё. Гэта было ў паўднёвым В’етнаме пад горадам Фантх’етам. Мы з жонкай жылі на беразе мора ў мясцовасці Кога. Ну і час ад часу дзеля разнастайнасці ездзілі на другі бок Фантх’ета ў рэсортную вёску Муйнэ, дзе была цэлая вуліца крамаў і рэстаранаў. І вось у адным рэстаране я спакусіўся замовіць сабе чарапахавы суп. Такая легендарная на маё ўяўленне страва. Праўда, і дарагушчая, зараза. Але гэта ж раз у жыцці! І пакуль мне гатавалі той суп, раптам узгадалася, што ў маленстве я меў сваю чарапашку. Смяр­дзючку такую, шмат за ёй трэба было прыбіраць. Але запомнілася не столь­кі гэта, колькі дзіцячая эмоцыя шкадавання, амаль спачування. Проста сэрца сціскалася, гледзячы на яе, ад гэткай прыроднай несправядлівасці. Ну чаму яна створаная такой нязграбнай. Ні павярнуцца толкам, ні пабегчы. Перавернеш на спіну, а яна так мучаецца, каб перакуліцца назад. І гэта ж не ад хваробы ці калецтва, яна такой задуманая. А найбольшае шкадаванне выклікалі гэтыя пярэднія лапкі, загнутыя ў розныя бакі. Яна соўгае імі, хоча рухацца, а нічога не адбываецца і ўсе яе памкненні дарэмныя… Я сядзеў у тым рэстаране, і такая маркота мяне ахапіла, што замовіў гэты чортаў чарапахавы суп. А тут яшчэ жонка іранічна так на мяне паглядзела: «Ты сапраўды будзеш есці Тарцілу?» Эх… Ну вось, нясе афіцыянт маю замову. Ледзьве не пад фанфары, бо ўвесь рэстаран пазірае на нас, на мяне. Вялікая глыбокая міска, поўная ўсяго на свеце. Апошняя надзея – што чарапахавы там толькі булён. Калі афіцыянт паставіў перада мной суп, мне хацелася праваліцца пад зямлю. Вядома, там плавалі нейкія авакады і розныя травы і іншая раслінная прыгажосць. А з усяго гэтага вытыркалася тая крывая лапка… – Вы не сталі есці? – збаяўся не пачуць працягу Імбрык. Насамрэч ён краў у Прыдуманага эфектную паўзу. Сам таго не хочучы. – Цераз не магу я раз ці два сербануў кісла-салёнай вадзічкі з краю і адсунуў місу, – працягваў Прыдуманы. – Ну не змог. Дагэтуль не падбяру слова гэтаму пачуццю. Увесь рэстаран глядзеў на мяне са здзіўленнем. Афіцыянты таксама. Але здзіўленне афіцыянтаў было радасным. Я вачыма паказаў, што міску можна забіраць. І калі пазней ішоў у прыбіральню, акурат міма кухні, бачыў, як тры афіцыянты, нібы груганы, наляцелі на маю Тарцілу, разрываючы яе на кавалкі. Так я зразумеў, што чарапахавы суп сапраўды смачны, калі на яго гэтак зацята кідаюцца. Толькі для мяне ён выйшаў канфузам. І тая крывая лапка ўсё яшчэ стаіць у мяне ўваччу. – Сумная гісторыя, – уздыхнуў Данчык, які далучыўся да іх ужо на тэрасе. Ён рэдка калі расказваў свае гісторыі і ўвогуле гаварыў мала. Легендарны Данчык рэдка пісаў артыкулы і рэдка калі браў у рукі гітару. Чаму? Імбрыка гэта востра цікавіла, і ён пастанавіў неяк разгаварыць вядомага спевака і куміра свайго дзяцінства. Грамада з каваю і пірожнымі расселася на тэрасе. – А вы ведаеце, што шмат дзе ў свеце чарапахавы суп забаронены? – спытаў Навумчык. – Не ў В’етнаме, канечне. Там можна ўсё. Проста чарапаха – рэліктавы від, на мяжы знікнення, яна сапраўды не паспявае за прагрэсам. Адстае. І есці яе – гэта як адшукаць жывога дыназаўра, забіць яго і зварыць з ягоных вушэй суп. – Навумчык на Радыё Салярыс быў галоўным аматарам вэнджаных свіных вушэй, якія яму пры нагодзе прывозілі з Літвы. Але пра гэта Імбрыку яшчэ трэба будзе даведацца пазней. – Я чытаў, што шмат чарапах развялося ў нас у Чарнобыльскай зоне, – сказаў Імбрык. – Адзін фатограф распавядаў, што ў закінутай вёсцы пачуў грохат посуду з абрынутай хаты. Зайшоў, а там чарапаха вылазіць з рандэлі… – Бачыш, не ўсё так проста, – рэзюмаваў Шупа. – Чарапаха сама імкнецца стаць супам. Сяргеі пачалі наперабой расказваць пра свае самыя смачныя супы ў розных месцах Еўропы. І тут на тэрасу ўвайшлі «салярныя» дзяўчаты – Ціхановіч, Радкевіч і Ганна Соўсь. Такія ж светлыя, як іх галасы ў радыё, што Імбрык чуў з пялёнак. Ды яны ўсе яму як мамы. Здаецца, зараз пачнецца шчасце. «Што такое шчасце?» (Цалкам аповесць Сяргея Дубаўца чытайце ў папяровай версіі часопіса).  
 
Анатоль Івашчанка (№96)
МАРЫ ДОНА ХУАНА   САШБАШ Гэта калі бракуе паветра. Гэта калі ў горле камяк. Гэта калі на пяць кіламетраў ў баку і ў цэлым – таксама галяк.   Гэта калі прыкручаны ножкі ложкаў. Калі голас захрас. Гэта калі нібыта ў апошні раз уваходзім у спальню штораз.   Страчаны сэнсы й рамсы паблытаны. Ноч. У сутонні тоне адказ. Гэта не мы – суткамі й літрамі. Not with your prayers. Not “Two of us”.   Гэта не мы малітвамі вашымі. Гэта не мы ў вашых шыхтах. Гэта не нас вы не заўважылі ў ліку аб’ектаў вашых атак…   Чэрвень чарнее новымі стратамі. Скончыўся джаз, вось жа, не ваш. Патасны пат упартае партыі. Паліць у цёмную бездань СашБаш.     АБВЕСТКА Мы пьем чай в старых квартирах, ждем лета в старых квартирах... Віктар Цой Прадаецца кватэра. Утульная. Хрушч. У цэнтры. Два пакоі. Асобныя. Вокны выходзяць у парк. Капрамонт, шклопакеты, санвузел сумесны. Цэннік звышгуманны. І поруч – пошта, садок і ламбард.   Хто тут жыў? Ён, яна, двое дзетак, кудлаты сабака… (Пачыналі удвох, ну а скончылі, вось, упяцёх). Ён быў муляр удзень, пэцкаў рукі, а ўвечары – вершы пісаў, небарака. Мог да ночы. Яна ж працавала ў садку, што насупраць. Такое жыццё.   Ёй былі даспадобы даўгія сюжэтныя вершыкі. Ён любіў паспяваць Башлачова ды Цоя на кухні ціхутка. Перад сном ёй пачытваў “Лаўца...” і “Забіць перасмешніка”. Зрэдку – штосьці сваё, ды яна вырубалася хутка.   Што яшчэ распавесці… Цікавяць прычыны продажу? Ну, якія. Знайшла яна іншага. Кажуць, – сантэхніка, покуль першы быў на заробках (ці ў Пензе, ці тое ў Варонежы). Прыязджае – сюрпрыз. Ушасцёх у хрушчоўцы цесненька.   Прадаецца кватэра. Хрушчоўка. Ў цэнтры. Утульная. Капрамонт, шклопакеты. Карочэ, хутчэй званіце. Дзе той муляр-паэт цікавіць цяперака туліцца? Ўзяў сабаку кудлатага. Кажуць, з’ехалі ў Піцер. Задар, жнівень 2018     *  *  * Паспець зваліць ад бытавухі, пакуль не зжэрла нас ушчэнт. Паслаць дэдлайны і цэйтноты, забіць на дэбет і працэнт. Ў багажнік спальнікі й намёты закінуць. У салон – сям’ю (глядзі, Кутузаў, не паблытай). Па плешку газу, і туды, дзе з неба знічкі й жалуды, дзе вышывае неба руны на чорнай роўнядзі вады… Дзе каля вогнішча начоўкі, дзе ветах, зорнае вясло, дзе сняцца усю ноч паклёўкі, калі нат клёву не было. Дзе будзе згадвацца як шчасце той на паўкілі шчупачок. Дзе… Зрэшты, досыць. Выбачайце. Пайду спакоўваць рэчмяшок.     PAUSE Суботні ранак. Раптам – та-дам – званок у дзверы. На расслабоне іду адчыняць (сам у халаце, жонка ў шорціках). Гляджу ў вочка: стаіць дзяўчо. Вочы ў падлогу. “Прабачце, можа, ў вас якіясь прадукты ёсцека?” “Зараз, – кажу, – пачакай, зірну...” І перад носам дзвярыма – плясь (нейк, камандор, машынальна, ну). Крочу на кухню. Жонка хвалюецца “Хто там?” “Ды-ы, гэта… дзяўчо…” (жонка хвалюецца два) “Чо?..” Хутка выходзіць і хутка вяртаецца. (Дзверы таксама на гэтым баку) “Памперсаў просіць, маці яе нарадзіла нядаўна, кажа”. Дастае макарону, нейкія крупы, кашы… Пакуем усё па пакетах. Моўчкі. Аператыўна ды зладжана. Выходзім на лесвіцу. Яна стаіць. Тая ж пастава… Дзякуе і сыходзіць. Тытры, уласна. Жыццё працягваецца (хтосьці з pause націснуў на play): пошук аўто ды кавамашыны, запіс старэйшай да артадонта… Словам, дэдлайны, рэжым цэйтноту, які не стрымаць, не спыніць, тлум, мітусня, трывожнае шчасце. Толькі дзяўчо ўсё у тамбуры ў вочку – ці уваччу – стаіць…     МАРЫ [ДОНА] ХУАНА калі прыхільнасці не адсякаюцца калі галава на плячох не трымаецца калі гамон пакрысе набліжаецца ды пані фартуна ўсё не ўсміхаецца   калі не знаходзіцца слова да раніцы калі дзеяслоўная рыфма… здараецца калі у танальнасці не патрапляецца ды штосьці гештальты не закрываюцца   калі час да горла прыставіў лязо калі не здзьмуваецца пыл з абразоў   калі засталіся сябры на “гражданцы” калі камандзіры – мудзілы й засранцы калі паміж рамаў глухая сцяна каханню хана ды лайна дахрана   калі мары дона (ну, мары хуана) пазбавілі веры ў светлае дно і хочацца выйсці ў вакно (пагуляць) памятай, братка, адно: гэта           не наша                          вайна   можаш не верыць можаш злавацца можаш схавацца нібы паца-ваца можаш сысці у сваю палестыну скурчыцца скурвіцца згнісці састыгнуць… ці – Талянову параду згадаць простыя словы услых паўтараць (ічы, ні, сан, шы, го) let’s go: гэта не наша вайна гэта не наша віна гэта не наша мана гэтанянашаняна...   як? палягчэла? якое нам дзела? цела пацела цела балела цела сядзела стаяла старэла цела ляцела цела ля цела шалік – пятля зацягнутая спакваля voilà     Любоў да галубоў я кармлю праз акно галубоў дробна пашаткаваным батонам я кармлю не таму што любоў больш няма пакрышыць на каго   у мяне ёсць дзве коткі і рыбкі трое дзетак у рэшце рэшт жонка мне стае цеплыні і пяшчоты каб хацелася зранку ўставаць   хтосьці скажа што чэл я някепскі што старанна выконваю справу можа хтосьці нат вершык пахваліць (я ахвотна паверу усім) на халеру ж мне лішнія рухі адчыняць запацелыя шыбы рэзаць хлеб і крышыць яго птушкам што загадзяць суседскі карніз?   далібог я не маю адказу але перш як паснедаць самому перш як рыб улагодзіць і котак (а пра жонку лепш прамаўчым)   дастаю дошку ножык і бохан рытуальна пагрукваю бляхай і сустрэўшыся позіркам з птахам прамаўляю: здароўкі, чувак!     *  *  * Ні краіны, ні хросту не хачу абіраць. На Васільеўскі востраў я прыйду паміраць. Твой фасад цёмна-сіні уначы не знайду, паміж выцвілых ліній на асфальт упаду.   І душа ад пагоста будзе ў цемру імкнуць, праляцеўшы над мостам ў петраградскім дымку. Красавіцкая зліва, на павеках сняжок, я пачую: “Шчасліва, ў добры шлях, сябручок”.   І пабачу два лёсы дзесьці там за ракой, да айчыны бялёсай прыхінуты шчакой: – быццам дзеўчыны-сёстры з непражытых тых год выбягаюць на востраў, каб правесці яго.   Іосіф Бродскі, 1962  
 
Міхаіл Рубін (№95)
Бульба і бугі Раптоўныя замалёўкі Знікненне фразы Перачытваць свае тэксты. Тое, што не памятаеш, схаванае там. І тое, чаго не было, таксама. З’яўляецца магчымасць адрозніць. Можна скарыстацца. Аднак...   Тры дні таму я адчуваў павагу да слова, калі пісаў. Сёння не пішу, і гэта таксама павага да слова.   Нават той, хто разумее мову, будзе прабірацца праз другія-трэція сэнсы, а можа, нават не паспрабуе. У вас розныя мовы – ведае ён. Ты – не.   Весці дзённік са спазненнем – гэта, так ці інакш, літаратура.   Ты запісаў цудоўную, прыгожую фразу. А потым яна знікла. Такім чынам, ты запісаў знікненне фразы. Мабыць, гэта і ёсць паэзія. 7.05.18     дарожнае * не знайшоў памылку там, дзе яе не было, – і ходзіш стомлены ўвесь дзень. цяжкая праца   * цягнеш сваё так, быццам усё – тваё. захопнік нейкі   * можна нічога не рабіць, але тады ці будзе што казаць заўтра?   * пэўная звычка вымушае шукаць адказы ў цёмным лесе, дзе натоўп такіх, як ты   * чаму я гэта пішу? дарога надыктоўвае ў запас  7.05.18     пра слова часам слова робіцца самамэтай, і ты імкнешся гэта давесці: слова, самамэта, слова, самамэта. нават не надакучвае. тэкст усё даўжэе, даўжэе, ён сам кажа за сябе нейкія абмеркаванні... нейкія спрэчкі... нейкія чуткі... нейкія веды... вось так праз шматкроп’і можна працягваць тэкст... далей, далей не напішаш дзённік, дык хаця б дасі інтэрв’ю – каб потым нешта раптам пра сябе даведацца слова як самамэта вымавіў і не можаш зразумець складаныя стасункі з сабой  9.05.18     пра выбар напрыклад, сёння садзіш бульбу, а заўтра граеш бугі – паўтары гадзіны тымі ж рукамі. і не скажаш: каму бульба, а каму бугі. з іншага боку, прыйдзецца ж некалі выбіраць. той, хто не можа зрабіць выбар паміж паэзіяй і музыкай, піша песні. я нават расстаўлю ўсе коскі, каб вы гэта зразумелі 9.05.18     голас скажаць свой голас, каб казалі, які шчыры ён шчыры – у яго ёсць свой голас чуеце гэтыя апладысменты, гэтае вохканне, гэтыя захопленыя вочы прыхільнікаў пафаснай праўды цяжка верыць дадзенаму прыродай 9.05.18     тлумачэнні вялікія літары за імі хаваешся маленькія літары так хочаш каб цябе бачылі усё вельмі проста растлумачыць 9.05.18     праўда вось даведаемся праўду і стане лягчэй вось даведаемся праўду і стане сорамна трэба памерці каб праўда пра цябе дзесьці захавалася                 9.05.18     *  *  * гэта тычыцца тых, каго ты можаш пакрыўдзіць гэта тычыцца тых, каго ты можаш зрабіць шчаслівымі не аднаго дык усіх закон жыцця 9.05.18     стан натхненне напачатку здзіўляе здараюцца немагчымыя рэчы і нават магічныя потым натхненне бянтэжыць магічныя рэчы робяцца звыклымі, а немагчымыя звыкла знікаюць прымроілася нешта, думаеш ты гэты стан можна пралічыць досыць дакладна 9.05.18     праз стому трэба было пасадзіць бульбу і ляжаць, каб нешта прыдумаць мабыць, гэта закон, які палягае вывучэнню ляжаць і ўспамінаць, што там у мінулым ляжаць і бачыць праз стому гэта было магчыма толькі пакуль сон не прыйшоў 10.05.18     маршрут праязны давязе куды заўгодна а як згубіш праязны пачынаеш інакш пракладаць маршрут хоць гэта і немагчыма але маршрут унутры цябе ўжо іншы думаеш так і ўсё даруеш 10.05.18     немагчымае калі прыдумаў мелодыю і назаўтра памятаеш – гэта добрая мелодыя калі прыдумаў мелодыю і не памятаеш – гэта мелодыя з тых, якія з’яўляюцца толькі аднойчы другі раз не напішаш тое, што знікла назаўжды але немагчымае цягне за сабой 11.05.18     веды яны ўсё ведаюць, але нічога не робяць калі я нічога не раблю, мне становіцца сумна я таксама пачынаю ўсё ведаць не ведаю, што рабіць 11.05.18     *  *  * вельмі падобна на тое, што гэта не апошняя спрэчка выказаў думку, чакаю абвяржэнняў дарослы быццам чалавек а сядзіць тут ужо другую гадзіну ніхто не ратуе 12.05.18     тэзісы напрыклад я прамовіў тое-сёе асноўныя тэзісы шчырасці галоўныя пастулаты гонару з улікам гістарычнай і маральнай перспектывы а яны кажуць зрабі цішэй тут спяць дзеці 12.05.18     лёс злітасцівіўся нічога не казаў пра Бога пра волю таксама стаяў агаломшаны, калі выявілася запазычанасць лёс не падманеш 12.05.18     рэшта вось кажуць талент у краме забыў рэшту піша нешта спадзяюся адчуць 12.05.18     *  *  * псіхалагічная дапамога працуе тут і цяпер учора яна не працуе, бо позна заўтра яна не працуе, бо рана гэта вельмі проста не зразумець 13.05.18     пачуцці мабыць, нават і сумую ты не чытаеш мае паведамленні мы так дамовіліся мы ведаем пра пачуцці ўсё 13.05.18     фільм другая серыя бульбы ніякіх фота ніякіх фота гэты фільм трэба спыніць годна 13.05.18  
 
Валянцін Акудовіч (№95)
Літаратурны інстытут З новай кнігі “Трэба ўявіць Сізіфа шчаслівым. (Хронікі беларускага інтэлектуала)”   Я краў тры разы. Першы і трэці выпадак не дзеля гэтага аповеду. А вось другім, здаецца, будзе ў самы раз распачаць гаворку пра Літаратурны інстытут. Я не памятаю дакладна, калі навучыўся чытаць, аднак, засвоіўшы гэтую справу, чытаў такім спехам, што, здаралася, бегаў у местачковую бібліятэку па два разы на дзень. Бібліятэкарка чамусьці не давала больш за тры кніжыцы адразу, а потым злавалася, што я адно гартаю іх дзеля малюнкаў і зноў скачу ў бібліятэку напускаць холаду. Натуральна, у мяне не хапала адвагі нагадаць ёй, што хоць я яшчэ малы, але ўжо чытаю некаторыя кніжыцы і без малюнкаў, у чым нескладана пераканацца, пагартаўшы хаця б тыя, што цяпер у яе пад рукой. Я адно вінавата ўгінаў галаву і думаў, што калі вырасту, дык ажанюся не з жанчынай, а з бібліятэкай. Бо не было ў мяне тады іншага жадання, акрамя як чытаць і самому пісаць кнігі. Калі б у тую пару мне прапанавалі выбар: быць Уладаром усіх сонцаў і сусветаў ці лядашчым пісакам, нейкі твор якога прачытае ўсяго толькі выпадковы чалавек, я б не вагаўся ні хвіліны, бо тады быў пэўны, што сусвет і людства створаныя адно дзеля таго, каб было аб чым пісаць кнігі. Што там казаць, мне вельмі карцела і самому далучыцца да гэтай блаславёнай справы. Аднак, перш чым улегчыся ў творыва, патрабавалася вырашыць адну сур’ёзную праблему: чым пісаць? Недарэчна было нават думаць, быццам пісьменнікі пішуць пёркавай асадкай, якой трэба раз-пораз мусова дзяўбсці школьную чарніліцу. І я скраў у старэйшага прыяцеля аўтаручку… Але кнігу тады не напісаў, бо бацькі майго прыяцеля (і сябры маіх бацькоў) неяк заўважылі ў мяне скрадзенае. Было вельмі сорамна – і мне, і маім бацькам. Зрэшты, без таго пякельнага сораму я б ужо і не памятаў, што першую сваю кніжыцу выдаў праз сорак год пасля таго, як пачаў яе пісаць.   *** Напрыканцы семідзясятых я апынуўся ў Мінску, дзе мяне ўладкавалі на маторны завод (токар, слесар, выпрабавальнік рухавікоў, экспедытар). Паміж зменай гэтых прафесій забралі ў войска. Там асколак гранаты трапіў у вока, і пасля шпіталя мяне камісавалі з войска. Тады я зноў вярнуўся ў свой эксперыментальны цэх. Мой раман з маторным заводам запыніўся на 1975 годзе. Я даслаў на конкурс у маскоўскі Літаратурны інстытут невялічкую аповесць, паспяхова яго прайшоў (казалі пра больш як сто чалавек на месца), і пасля іспытаў мяне запрасілі на вучобу. Ад шчасця мяне напраўду ліхаманіла, аднак страху было яшчэ болей. Раптам не прыдамся і мяне пагоняць назад у задымлены цэх Мінскага маторнага завода! Дарэчы, на пачатку сітуацыя яшчэ моцна ўскладнілася адным драматычным сюжэтам. Я ж паступаў на завочнае аддзяленне, толькі адразу пасля апошняга іспыту мяне выклікалі ў прыёмную камісію, дзе прапанавалі перабрацца на вочнае навучанне. Гэта азначала пакінуць Мінск і на пяць гадоў пераехаць у Маскву. Тут я і разгубіўся, паколькі ў Мінску заставалася маё вялікае каханне. Хаця варта ўдакладніць: другое вялікае каханне. Першае здарылася ў восьмым класе і доўжылася сем гадоў. Гэта было апакаліптычных памераў узрушэнне: неверагодна шчаснае і гэтаксама пакутнае. На выпускным вечары я ўпершыню запаліў цыгарэту, бо ўжо здагадваўся, што ніколі болей не пабачу сваю каханую. Між іншым, яна і ведаць не ведала пра пакуты маладога Вертэра. Мера маёй сарамлівасці ў тую пару была такой, што я і на дыбе не сказаў бы: “Кахаю!” (Толькі праз гады здагадаўся, чаму хлопцу бывае так складана вымавіць самае галоўнае слова свайго жыцця? Бо спадысподу прыўкраснага слова “Кахаю” маўчыць брыдкае “Хачу”.) Другое маё каханне ўжо было цалкам дарослым з усімі яго сюжэтамі ды атрыбутамі: ад сарамлівых заляцанняў да жарсных пацалункаў і ўсялякага такога падобнага. Мы з дзяўчынай ужо нават пачыналі як бы жартам разважаць пра шлюб… Агаломшаны, пабег па парады да прыяцеляў, з якімі прысябраваўся падчас іспытаў. Чаго толькі ні пачуў ад іх за бліжэйшыя некалькі гадзінаў: ідыёт, балбес, прыдурак, хворы на ўсю галаву і г.д. і да т.п. Што праўда, было і колькі рацыянальных аргументаў. Хіба не найбольш важкі – што Мінск зусім не далёка ад Масквы і можна ездзіць цалавацца хоць сабе кожны ўікэнд… А пяць гадоў са стыпендыяй у сталіцы свету – гэта ж і словаў такіх няма, каб маё шчасце апісаць… І я здрадзіў каханню дзеля літаратуры. Ну, не зусім здрадзіў, бо і цалавацца ездзіў, і праз нейкі час па вяртанні ў Мінск мы пабраліся шлюбам. Але ў той дзень выбару я ведаў, што здрадзіў.   *** Мае страхі, што буду выгнаны з Эдэму, не спраўдзіліся. Праз колькі месяцаў пачуваў ужо сябе досыць упэўнена сярод аднакурснікаў, а недзе годам пазней нават быў вызнаны як інтэлектуал. Тады да мяне па кансультацыі наконт філасофскай веды пачалі прыходзіць і хлопцы з старэйшых курсаў. Даволі хутка знайшоўся і блізкі мне хаўрус, з якім па сёння адчуваю сяброўскую еднасць. Спіс кароткі, таму пералічу: Слава Кіктэнка, паэт з Алма-Аты; Юра Андрыянаў, паэт з Уфы; Сяргей Махоцін, дзіцячы паэт і бард з Ленінграда. (Пазней Слава з Юрам стануць галоўнымі рэдактарамі добра вядомых у Расіі літаратурных часопісаў: першы – алмаацінскага “Прастору”, другі – уфімскага “Бельскія прасторы”.) Санжын Пурэў з Улан-Батара не быў у нашым хаўрусе, бо пераважна сябраваў з манголамі, але ўсе гады навучання мы з ім пражылі ў адным пакоі. Ён ужо меў пяцёра дзяцей, кніжку прозы і юрту ў сталіцы Манголіі замест кватэры. У Санжына выявілася толькі адна загана – ён быў фантастычна харошым чалавекам. Таму ці не ўсе маскоўскія манголы, як і манголы, што рушылі праз Маскву ў Еўропу, не стамляліся раз-пораз завітваць да яго ў госці. “Перманентнае татарска-мангольскае нашэсце на тэрыторыю аднаго пакоя”, – весела скардзіўся я сябрам. Не магу не згадаць хаця б адзін эпізод з той пары нашага жытва. Пасля чарговых вакацыяў Санжын вярнуўся з вэнджанай нагой жарабяці, вышынёй мне амаль па плячо. Ён разгарнуў тоўстую паперу і сказаў: гэта падарунак. Колер вэнджаніны зачароўваў, а ядлоўцовы пах вабіў як сама эсенцыя смакаты. Да таго ж у камплект прэзента ўваходзіла дзве пляшкі элітнай гарэлкі з блішчастымі змейкамі на дне. Зразумела, мы ў момант селі за стол. Я адрэзаў сабе кавалак каніны, пакаштаваў – смачна… А праглынуць не змог. Што і не дзіва, бо ў нас ніхто і ніколі не еў каніну. Нават і падумаць пра такое было гідка. Я прыкрыў рот рукой, і неўзабаве той недажаваны кавалак апынуўся ў кішэні. Толькі што рабіць далей? Чалавек праз паўнеба цягнуў падарунак! І раптам мяне азарыла. “Слухай, Санжын, – прапанаваў я, – гэтак будзе нядобра, калі мы толькі ўдвох нацешымся такім цудам. Давай запросім маіх сяброў”. Санжын ўзрадаваўся, бо любіў частаваць не толькі дабрынёй свайго сэрца, а ўсім, чым толькі мог. Запрасілі… Што і казаць, двух пляшак гарэлкі на цэлую нагу жарабяці нам не хапіла. Таму яшчэ некалькі разоў бегалі ў краму. Калі мы сяброўскім кагалам адпраўлялі Санжына ў Манголію назаўжды, дык я плакаў на пероне, як ніколі раней. А Санжын плакаў у вагоне, прыціснуўшыся да шыбіны так, быццам хацеў яе раздушыць. Ну рыхтык два бабры румзалі… (Пасля “перабудовы” Санжын Пурэў стане Народным пісьменнікам Манголіі.)   Цалкам публікацыю згадак Валянціна Акудовіча чытайце ў папяровым “Дзеяслове”.  
 
Алена Брава (№95)
Дзень забітых птушак Фрагмент з рамана “Садомская яблыня” А сапраўды – як у вас з «асабістым жыццём», пані тэлевядоўца? Калі мне споўнілася трыццаць два гады, я зрабіла адкрыццё, якое тут жа і сфармулявала – тая фармулёвачка бліскуча прагучала б у тэлеперадачы «Анатомія праблемы» (калі б старшыня рэгіёна не патрабаваў ад аўгураўскіх патолагаанатамаў іншых фармулёвак): тутэйшая жанчына памірае двойчы. Упершыню гэта адбываецца, калі калега (раней ён вымаўляў тваё імя без дапамогі лагапеда) пачынае зваць цябе «Ляксанна». Адчуванне, якога не дадзена зведаць ураджэнцы, прыкладам, Нямеччыны ці Францыі, дзе жанчыны і ў семдзесят застаюцца проста Марыямі, Барбарамі, Маргарытамі, няхай сабе з кіндэрамі ды ўнукамі. А ў нас? Яшчэ ўчора ты была Каця-Юля-Наталка, і раптам ператварылася, незалежна ад твайго знешняга выгляду, у безаблічную, бясполую, ніякую – альбо, наадварот, па-хатняму свойскую, але ўсё адно мегеру: Васільну ці Ляксанну. Уласны рот (губы, як заўсёды, нафарбаваныя) здаўся мне тады ротам бабулькі, якая забылася ўставіць штучную сківіцу. Страта ўласнага імені была трагедыяй не меншай, чым гітара, якая ўжо рассохлася на антрэсолях, – хаця, безумоўна, усё ж такі мяшчанскага жанру. Памада закацілася пад стол; дзіўна, але я яе потым так і не знайшла. Цыліндрык, падобны да залатой кулі – асабліва калі ўлічыць, колькі я за яе адваліла! – яшчэ адна куля ў чарзе стрэлаў, на якія жыццё, зларадна ўсміхаючыся, абвяшчае: «У “малако”!» Калі жывеш у такім горадзе, як Пазіцюйск, і маеш дакучлівую ідэю, каб мужчынскія нагавіцы ў шафе віселі, падрыхтуйся накідваць іх уладальніку на пысу хустку і абражаць свой слых імбецыльнай лагарэяй. Да таго ж, мясцовыя сеньёры ўвіваюцца за малалеткамі, узяць хаця б Ярыка, які пакінуў сям’і двухпавярховы катэдж (гандлёвыя аперацыі на «неасноўнай працы»), зняў кватэру і атрымлівае асалоду з дзявуляй, маладзейшай за ягоную дачку. Кабеты за сорак у паніцы амалоджваюцца: садысцкія дыеты, пластычныя аперацыі, штаны ў абліпку, абцасы-шпількі на нагах з набрынялымі венамі, маркоўны колер валасоў алімоньваецца з хуткасцю светлафора – і ўсё для таго, каб ім уставіў які-небудзь менеджэр, што ўяўляе сябе Чакам Норысам. Неўрозу дакучлівых станаў, які прынята называць каханнем, у мяне даўно не назіраецца. Як і недахопу ў паклонніках (што заканамерна). На свяце Ураджаю маёй увагі дамагаўся загадчык свінафермы: мірны аграрый палка дыхаў перагарам, уціскаючыся ў мой азадак сярод хлебных караваеў, якія чамусьці нагадвалі бутафорыю. А я не магла нават павярнуцца і сказаць вырадку пару ласкавых, бо на нас нацэльвалася птушынае вока тэлекамеры, у якую трэба было ненапружана пасміхацца. Аднойчы на мяне паклаў вока дырэктар заводзіка пладова-ягадных вінаў, нешматслоўны, як майстар дзэн: верагодна, з-за бесперапыннай прасветленасці ён паўтараў загадкавую мантру «ну гэт ну». Мая адмова яго моцна шакавала, бо ён быў шчыльна абкладзены пладова-ягаднай гніллю пераспелых палюбоўніц з роднага прадпрыемства і нават з іншагародняга філіяла і лічыў сябе проста падарункам да Жаночага дня. Седзячы на нарадах у адміністрацыі, я разглядвала тлустыя спіны, мясістыя шыі мясцовых начальнічкаў, адчувала іх ліпкі, моташны страх перад начальнікамі вышэйшымі. Кандыдатамі на іншы, лепшы партфель – вось кім яны былі, тыя «рэгіянальныя кадры»; пакарыстаўшыся маімі паслугамі (не інтымнымі, барані Бог), яны хуценька перадыслацыраваліся ў сталіцу з жонкамі ды палюбоўніцамі, дзецьмі жонак і палюбоўніц, катамі ды сабакамі жонак і палюбоўніц. Далейшы шлях да ўлады ім усцілалі сабой іншыя медыясірэны, сталічныя. У выніку барацьба з цялесным нізам – і наркатычнымі мроямі, якія ён праецыруе, – давалася мне, у прынцыпе, без цяжкасцяў. Правільней сказаць, тыя чароўныя мроі – пры адсутнасці герояў, што іх узбуджаюць, – у маіх мазгах проста не ўзнікалі. Не, на адну мрою ўсё ж дурноты хапіла.   А потым я пачала працаваць пад кіраўніцтвам Зізюновіча, якому аўгураўцы адразу ж далі мянушку Шалёны, і зрабілася ўвогуле не да мрояў. Неверагодна, але экзерсісы выпускніка «хабзы» (так пэтэвэшнік з гонарам сябе называў) у хуткім часе здаліся нам дбаннем анёла над калыскай немаўляці. Пачаўся новы этап Вялікай Дрэсіроўкі. На тэлеканал прыйшлі іншыя людзі – шэф прывёў Сваю Каманду. І ўсё ж нешта неаспрэчна радніла новых работнікаў з папярэднімі: цнатлівасць мазгоў – і воз працы, які даводзілася за іх цягнуць. Сярод прыхадняў была правая рука Шалёнага – ягоная намесніца Светачка. Акрамя бязглуздых патрабаванняў, Светачка вызначалася тым, што перажывала кожную абноўку на каляжанках як асабістую смяротную крыўду. Жаночая частка тэлеканала хутка сцяміла: належыць поўнасцю стушавацца на тле гэтай гарпіі. Інакш працы па выходных будзе хоць адбаўляй. І да бабулі не хадзі, менавіта выскачак у кароткіх спаднічках адправяць на нядзельнае пасяджэнне клуба «Бабулькі рэгіёна» ў вёску, дзе на два дзясяткі жыхароў, у тым ліку адно немаўля, прыпадае сорак тры літры алкаголю (столькі штодня прадае мясцовая крама). А мінулы візіт здымачнай групы скончыўся ўцёкамі па датэрмінова зжатай ніве ад сякеры і белай гарачкі героя працы, пра якога патрабавалася наваляць бравурны сюжэт. Каляжанкі са стогнам улезлі ў пінжакі з падбітымі паралонам плячыма, туфлі на трывалых, як іх рэпутацыя, абцасах. Гэткія «бабулькі рэгіёну» з апярэджаннем графіка. Спадарыні Паслужлівасць і спадарыні Пунктуальнасць, выбітныя ўдзельніцы тараканавых марафонаў, конкурсаў па далёкіх палётах сярод бройлерных курэй. Да моднага прыкіду я была абыякавая, затое ў тараканавых бягах трымала бясспрэчнае лідэрства. Жыў, паводле легенды, такі Гермес Трысмегіст, які адкрыў галоўны прынцып светабудовы: наверсе – як і ўнізе. О, гэты тройчы алхімік дакладна мог бы працаваць на тэлеканале, дзе я і мае калегі рачкуем, не складаючы асноўнай сваёй зброі – светлых усмешак (застаецца толькі зразумець, кожны з нас ужо легенда ці яшчэ стане ёю). Што-што, а наконт верху і нізу, ранжыраў і рангаў на «Суперпазітыўным ТБ» ведаюць усё! Наш тэлеканал сапраўднае гняздо гаргон, якія ўмеюць адзіным позіркам тэлекамеры ператвараць у камень чужыя кар’еры.   Але мы, здаецца, пра асабістае жыццё? Альтэрнатыўным яго варыянтам падзялілася са мной (не для эфіру) шчаслівая жанчына №4 (гл. спіс). Якая абзавялася арміяй фалаімітатараў, каб не губляць час на жывых («Гэта, глядзі, Фрыц з Мюнхена... надзейны, як палена... Рока, італьяшка, ну выліты... акцёр спецыфічнага жанру... Вунь той – парыжанін, капрызлівы чорт, імя яшчэ не прыдумала...» – «Назаві Мішэлем. А капрызлівы таму, што малалетак яму падавай. Лічыць, што жыццё ў жанчыны заканчваецца ў сорак і здзіўляецца, чаму ты дагэтуль не ўсыпала сабе ў каву пачак рагіпнолу». – «І чаму ты такая з’едлівая? Ну хош, прывязу табе Мамбу з Уганды? Безліч аргазмаў!» – «Сабе вязі»). Дама сцвярджае, што такім чынам эканоміць час, нервы і здароўе, бо пазбягае дэпрэсій, залётаў ды венерычных хваробаў – эканомнага (з трох кветак), але разам з тым празмерна шчодрага букета, які дарылі ёй былыя мужы. Зэканомлены час яна траціць на вядзенне «калонкі» ў газеце для падлеткаў, дзе падстрыгае пад нуль мазгі сваім юным чытачкам. Гоніць дзяўчатак у карак, не даючы затрымацца на сунічнай палянцы пад назвай Дзяцінства. (Пра тое, што іх прызначэнне – сям’я, малыя даведваюцца, калі яшчэ гуляюць у лялькі.) «Я г...а наелася – дык няхай і яны жаруць!» – кажа кабета. Галоўны рэдактар «калонку», натуральна, ухваляе. Крый Божа ад шлюбу з тутэйшым мірным аграрыем (лепш ужо штучны чэлес, дальбог). Сям’я ў нашым гарадку яшчэ мацней склейвае цябе з масай замарожаных рыбінак у наледзі ўласнага соку. Тым не менш я – частка масы: мая прафесія патрабуе, каб мой голас у агульным хоры не адрозніваўся ад іншых галасоў. (Цалкам публікацыю Алены Брава чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова").  
 
Уладзімір Сцяпан (№95)
Букет Мініяцюры Немка У 1970 годзе я вучыўся ў пятым класе і быў упэўнены, што жыць у Савецкім Саюзе лепш чым дзе. І нават у шостым яшчэ верыў, але веры той крыху паменела. Была ў тыя школьныя гады мода сярод гэпэшных дзяцей перапісвацца з аднагодкамі з іншых краін. Дзе мы бралі адрасы, як знаёміліся – не памятаю. Я перапісваўся з дзяўчынкай з польскага партовага горада Гдыня. Мой сябар – з дзяўчынкай з Чэхаславакіі. Фоткі з замежжа прыходзілі ў дзіўных канвертах, адказы ляцелі ў яркіх канвертах “АВІА” па сем капеек за адзін. Старэйшая сястра маёй аднакласніцы Томкі Шаўцовай – Любка перапісвалася з дзяўчынкай з ГДР. І вось за месяц да зімовых вакацый стала вядома, што тая нямецкая дзяўчына прыязджае да сястры маёй аднакласніцы на дзесяць дзён. Аднакласніца мая жыла ў суседнім доме, у адным пакоі трохпакаёвай камуналкі, на першым паверсе. Бацькі працавалі на шклозаводзе. За два тыдні да вакацый пачаўся неверагодны рух. Дзве сям’і з той камуналкі некуды перасялялі. Прыйшлі будаўнікі і пачалі фарбаваць падлогу і падваконні, паклеілі яркія шпалеры, розныя ва ўсіх пакоях. Адрамантавалі прыбіральню і душавы пакой, пабялілі столь і пафарбавалі пад’езд. Завезлі новыя шафы, вялікую лядоўню, два тэлевізары, кніжкі розныя. Найбольш усіх здзівілі вялізныя бурачковыя дываны ў кветкі і акварыум з рыбкамі. Посуду рознага навезлі, пераапранулі ўсю сям’ю ў новае. Час ад часу побач з пад’ездам спыняліся легкавікі, і мужчыны ў шэрых паліто хутка заходзілі ў пад’езд. І дарослыя, і дзеці шукалі нагоду, каб зазірнуць у кватэру Шаўцовых, але не ўсім шанцавала. На дзвярах з’явіўся званок, і не ўсім Шаўцовы адчынялі. Некалькі разоў я прапаноўваў аднакласніцы паднесці партфель­чык, яна не адмаўлялася. І толькі за дзень да вакацый Томка сказала, што я ёй зусім не падабаюся і сябраваць са мной яна не будзе. Немка выглядала звычайна. Шэрае паліто, швэдар, шалік, вязаная шапка, акуляры… Немку штодня вазілі ў Гомель: музеі, тэатр, кіно, каток, лыжы (канькі і лыжы прывезлі новыя). Томка хадзіла па гэпэ важная, не падысці. Немка з’ехала. Мэблю з камуналкі вывезлі, канькі і лыжы забралі, суседзі вярнуліся ў два чысценькія пакоі.   Вуліцы і людзі Дзядзька Юзік-сталяр вучыў свайго сына Вітальку лічыць... Пальцы няспешна свае загінаў. Спачатку на левай руцэ – пяць. Потым на правай – тры… Пяць на левай, на правай – тры. Мой аднакласнік Віталька толькі восем і скончыў, а потым – турма. Столькі ж пальцаў было ў Куцапалага Юзіка.   Бэз Элеаноры Язерская шырока сядзела на лаве, побач са Свіслаччу, побач з будынкам тэлебачання. Яна млела і абмахвалася яркай спадніцай. Быў спякотны травень 1999 года. Тэлевежа бялела і чырванела, насоўвалася бэзавая хмара, але і сонца пякло. На лаве стаяла пляжная валіза. У валізе сядзеў белы кот і стомлена каўкаў. Валізу ўпрыгожвалі каляровыя каменьчыкі, кавалачкі люстэрка, ракаўкі. Мы з дачкой прыселі побач. Дачцэ было гады чатыры, і яна дзівілася на белага ката, на яркую разамлелую жанчыну. Пагаварылі пра нешта малазначнае – тэлевізійнае. Сабраліся сыходзіць. Элеанора падалася да прыступак, перайшла вуліцу, потым, напрасткі, па траве да вялізнага куста і пачала ламаць бэз. Наламала вялікі букет. Мне зрабілася няёмка ад яе нахабства, але змаўчаў. Элеанора з букетам падышла і сказала: “Валодзя, хіба я не заслужыла?.. Я столькі гадоў гэтаму тэлебачанню аддала”. Пра каменьчыкі і кавалачкі люстэрка на валізе з катом успомніла дачка. Я згадаў бэз, які яшчэ добра не расцвіў. Той куст і сёння ў кветках, але ў звялых, іржавых, якія памалу асыпаюцца, абцярушваюцца...   Гена Ха Гену Хацкевіча ведаў з 1976 года. Апошні раз сустрэліся 22 красавіка 2014-га, на адкрыцці выставы ў Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва. Было тлумна, раптам пачуў голас Гены: “Сцепаненка, здароў!” Гена падышоў, на ім была чырвоная куртка, паціснуў маю руку. Убачыў, што я з жонкай, і сказаў: “Сцепаненкі, пайшлі да мяне, я торт куплю, пасядзім, пагаворым... Няма тут чаго глядзець, а я вам свае новыя карціны пакажу...” Калі мы сыходзілі, то Гена стаяў побач са сваім палатном і даваў інтэрв’ю. Сёння пра сваю апошнюю сустрэчу з Генам расказаў і Валера Шкаруба. Ён сустрэўся з Хацкевічам 23 красавіка, на плошчы Якуба Коласа, на адкрыцці наступнай выставы. Гена яму сказаў: “Шкаруба, што ты ўсё восень малюеш... Напішы лепш вясновы сад, у кветках белых...” Валера памаўчаў, а потым дадаў: “Каб Хацкевіч быў жывы, то прапанову з садам я і забыўся б, а цяпер не магу... Думаю пра той яго белы сад”.   Мона Днямі знаёмы лаяўся, калі расказваў пра спатканне з жанчынай. Казаў, што бачыў сотні яе фотак, відэа, а калі першы раз сустрэліся, то не ведаў, як хутчэй развітацца. У траўні 1974 года, здаецца, была пятніца, я трапіў з дапамогай шэранькага пасведчання навучэнца мастацкай вучэльні імя Глебава ў Пушкінскі музей. Не давялося стаяць у даўжэзнай вулічнай чарзе. Там паказвалі “Джаконду”, карціну, якую бачыў да таго дня толькі ў выглядзе паштовак, чорна-белых і каляровых рэпрадукцый... Мне хапіла часу, пакуль чарга набліжала і пад­штурхоўвала да невялікага палатна ў цьмяна-бліскучай раме. У мяне добры зрок, і я разгледзеў самы знакаміты партрэт. Гэта было неверагоднае расчараванне, амаль да слёз, але я тады не прызнаўся нікому ў сваім расчараванні...   Тры вуліцы Яна кароценькая – вуліца Кастрычніцкая. Яна пачынаецца ад плошчы, а заканчваецца возерам. За вадой поле, за ім дрэвы, вёска. Ідзеш па Кастрычніцкай ад плошчы – праваруч паркан сталоўкі, жалезная чорная брама, потым чырвонацагляныя гаражы, школьны двор, а за ім аднапавярховая школа. Потым зноў гаражы і возера. Калі быў школьнікам-пачаткоўцам, то Кастрычніцкая здавалася доўгай і шырокай. На ёй стаіць чатырохпавярховік, дзе я жыў. З вокнаў кватэры школу відаць. На вялікім перапынку прыбягаў дамоў перакусіць, пераапрануцца… І вуліца Першамайская пачынаецца з плошчы. Як ідзеш па ёй, то леваруч “хабза”, далей лазня, кацельня, гаражы, дрывотні, паркан, баракі, дамы-дамы-дамы, а насупраць дамоў школа, потым дзіцячы садок, а потым дом, дзе жыве мама… Першамайская нашмат даўжэйшая за Кастрычніцкую. Так мне здавалася. Прайсці ад возера да канца Першамайскай – сапраўдная вандроўка, на якую можа дзень сысці. Першамайская ўпіраецца ў вуліцу Лебядоўскага. Яна пачынаецца ад шашы. Калі па ёй ісці, то выйдзеш да поля, на ім дрэвы, кусты. Гэта могілкі. Каб не дом на Першамайскай, то са спачывальні можна было б могілкі бачыць. Сёння ўсе тры вуліцы майго гэпэ падаюцца вельмі кароткімі, асабліва тая, што вядзе да могілак.   Сустрэчы на пахаванні Выкрышыліся, прапалі, зніклі з майго жыцця... Іх тэксты і фотаздымкі засталіся адно ў старых растрыбушаных часопісах. На зрудзелых старонках газет, якія цяпер не выдаюцца. У калектыўных зборніках яны маладыя, усмешлівыя і змрочныя, як сапраўдныя паэты. Але іх няма ў інтэрнэце... Пра некаторых думаў, што яны даўно памерлі, адляцелі хмарамі, сплылі крыгамі... Імёны пазабываў, прозвішчы не мог згадаць. А на пахаванні Бара­дуліна, яны падыходзілі да мяне, віталіся, паціскалі руку і казалі: “Вось яно як...” Некаторыя фатаграфавалі мяне, фатаграфаваліся са мной, уздыхалі і шапталі ўзбуджана, незнаёмымі галасамі: “А памятаеш, Валодзя?..” Я вяртаўся з пахавання дамоў і спрабаваў згадваць імёны, прозвішчы. Злаваўся на сябе, але ўсміхаўся.   Мароз і сонца! Як шпарка ідзе гандаль пляскатымі пляшачкамі гарэлкі, яркімі і звонкімі, як елачныя цацкі. Мужчынская чарга рухаецца хутка, а стомлены грузчык не паспявае прыносіць запаяныя ў цэлафан блокі гарэлкі, празрыстасцю падобныя да кавалкаў лёду… Пляскатыя пляшачкі датыкаюцца адна да адной, як цалуюцца на развітанне. Успомнілася яркае і выразнае, хоць і напаўзабытае слова – “чакушка”. Мароз і сонца!   І ты, Брут Раніца. У краме, у аддзеле бакалеі, побач з прылаўкам цётка ў памаран­чавым адзенні. Пры яе нагах круціцца кудлаты цуцык. Цётка штурхае яго нагой, скідае капюшон, узірараецца ў недалёкі шэраг рознакаліберных пляшак і кажа ўпэўнена: “Дай-ка мне, Марына, адзін брут! Галава баліць...”, падае картку. Прадавачка задуменна ставіць бутэльку шампанскага. Цётка спрактыкавана набірае код, хавае бутэльку з бліскучым коркам у маленькую торбу, картку ў кішэню, спахопліваецца і просіць аднаразовы кубачак. Посуд атрымлівае, як бонус, задарма. Разам з цуцыкам і брутам выходзіць з крамы.   Сны Некалі чытаў, што прысніць можна толькі тое, што насамрэч бачыў у жыцці. Але ў мяне бываюць сны, у якіх бачу абсалютна незнаёмых мужчын і жанчын. Там, у снах, з імі знаёмлюся, размаўляю. Потым праходзіць час, месяц, год ці два, і той сон забываецца, як і не было яго. І раптам, вось як заўчора, еду ў метро. У вагон, на “Усходзе”, заскоквае мужчына. Глядзіць на мяне зацікаўлена і крыху спалохана. Пачынае расшпільваць паліто, толькі верхні гузік паспеў расшпіліць… А я ведаў, што пад паліто – белы швэдар з чырвонымі аленямі, а пад аленямі – тры тонкія чырвоныя паскі… Так і аказалася. Ён сеў насупраць і ўсё паглядаў на мяне, а я на яго аленяў. А яшчэ я ведаў напэўна, што ў правай кішэні цёмна-сіняга паліто – тры каштаны і маленькі ліхтарык… Я не даехаў два прыпынкі. Мужчына запытальна глядзеў мне ўслед.   Горад Ёсць і ў мяне ў Менску: любімая вуліца, месца, будынак... А яшчэ ёсць любімае дрэва – дуб, побач з домікам 1-га з’езда. Я гляджу на яго зімой, калі ён засыпаны снегам, вясной і летам. А найбольш ён мне падабаецца позняй восенню, калі толькі на ім і шуміць калянае рудое лісце... Мне здаецца, што гэта важна, мець такое дрэва. Любімае.   Партрэт і ўзрост Мне тады было гадоў дзесяць, калі я ўбачыў сябе дарослым. Не на пяць, не на дваццаць гадоў старэйшым, а значна больш. У падлеткавым узросце, у юнацтве думаеш пра сябе дарослага, але думкі тыя, як і выявы тыя – расплывістыя, неакрэсленыя, размытыя, але ім верыш. Тады, паміж зімой і вясной шэсцьдзесят восьмага, мой настаўнік папрасіў пасядзець мяне пару гадзін нерухома і напісаў акварэльнымі фарбамі мой партрэт. Я сяджу на казённым крэсле з жоўтай дыктавай спінкай. У шэрым швэдры з расцягнутым каўняром, у карычневых штанах і кірзавых ботах. Мода такая была ў гэпэ на кірзавыя боты, але яны засталіся ненамаляванымі. Нейкі я на тым партрэце засяроджаны, цельпукаваты, з чырвонымі вуснамі і цёмным чубам, вушы ружовыя, а вочы каштанавыя. Глянуў я на той партрэт, на чатырох кнопках, і ўбачыў сябе дарослым… Мама той партрэт схавала ў шафу. Ён і сёння там ляжыць, на ніжняй паліцы, па-над ім, на старамодных плечках, вісяць плашчы, паліто, сукенкі… Ляжыць ён пад светлым кардонам. Гляджу на сябе ў люстэрка і бачу, што пакуль яшчэ не падобны я на сябе дарослага, на таго, раптам убачанага скрозь малюнак, зроблены празрыстымі фарбамі на шурпатай паперы. Можа, яшчэ не сышоўся сённяшні я з тым, якога ўбачыў тады. Суцяшаюся думкай, што калі выявы супадуць, то і пачну лічыць сябе старым, дарослым, як лічыш скончаным малюнак. Снежань 2013   Паліто Быў у майстэрні мастака. Даўно не бачыліся, шмат гаварылі. Пілі гарбату са шкляных тонкіх кубкаў. Мастак паказваў карціны. Рамы на палотнах з гадамі робяцца ўсё лепшыя і лепшыя, а творы горшыя і горшыя. Мяне гэтае назіранне напалохала, яго і вынес з той светлай майстэрні. Згадаў кароткае драпавае паліто на ваціне, якое вісела пры дзвярах, на цвіку, у інтэрнацкім пакоі, па вуліцы Сурганава, на другім паверсе... Гэта было ў васьмідзясятым годзе. Цяпер у майстэрні, на плечках, вісіць скураное паліто з каўняром з выдры. Пад ім новыя цёплыя чаравікі, чорныя, як жукі...   Анёл Цырульня. Усіх цырульніц ведаю. Яны збегліся да хлопчыка, які прыйшоў з маладой бабуляй. У хлопчыка неверагодныя валасы: доўгія, на плячах ляжаць, кучаравыя, залатыя, як салома жытняя. І цырульніцы, і бабуля пачалі ўгаворваць дзіцё толькі крышку падкараціць валасы, падраўняць. Хлопчык тупнуў і сказаў, што хопіць, што яму надакучыла быць анёлам, што ён хоча быць звычайным, як Сенька з Ромкам, а таму трэба ўсе валасы адрэзаць. Паглядзеў на мяне і сказаў, каб і яго так пастрыглі. Цырульніцы павагаліся, яшчэ трохі паўгаворвалі малога. Эдзіта пачала пстрыкаць нажніцамі. Два разы чыкнула па кончыках валасоў – нажніцы разваліліся... “Мой «Золінген» – сто дзесяць даляраў...” – разгубілася цырульніца. Калі я выходзіў, то малога анёла яшчэ стрыглі. На падлогу падалі, як залатыя спружыны, доўгія валасы. Але ўсмешка ў хлопчыка заставалася самаўпэўненай – анёльскай.   Яблык Дачка доўга прымерваецца, каб падзяліць яблык на тры роўныя часткі. Сабе і бацькам. Забіраю нож. Рэжу яблык напалам. Палову даю дачцэ, а другую дзялю зноў напалам. І жонка так робіць. І бацькі, і дзед з бабай так дзялілі яблык.   Натуршчыца 1978 Сюжэта ў гэтай гісторыі няма. У жанчыны быў выразны маршчыністы твар. Яна пазіравала два сеансы. Усяго двойчы яна сядзела на крэсле, глядзела, куды ж яна глядзела? Пра гэта я здагадаўся потым. Яна пасміхалася сваім думкам. Рукі, рукавы кофты закасаныя, трымала на каленях. З усёй групы толькі я і Валодзька Мохаў малявалі яе. На трэці дзень і на чацвёрты натуршчыца на заняткі не з’явілася. Драбнатвары і драбнацелы мужчына, які загадваў натуршчыкамі, даў яе адрас, бо каб ведаў тэлефон, сам бы ўсё і высветліў. Мы з Мохавым паехалі даведацца, чаму яна перастала прыходзіць. Натуршчыца жыла на Камсамольскай, у дварах. Той двор мы адшукалі хутка. Вокны пачыналіся адразу ад зямлі. На падваконнях кветкі ў вялізных, абгорнутых для прыгажосці шпалерамі кансароўках. Бялізна сушыцца. Кастрычнік, але цёплы, а можа мне гэта здаецца, бо спяшаліся і нам зрабілася горача… Падняліся на другі паверх па драўлянай лесвіцы. Дом здаваўся пустым, і пахла дзіўна, па-вясковаму. Пагрукалі ў дзверы, пачакалі, пагрукалі яшчэ. Валодзя паціснуў плячыма і сказаў, што ў кватэры ціха. Я прапанаваў напісаць запіску і запіхнуць пад дзверы. Але дзверы адчыніліся. Бліснуў ланцужок. На нас пытальна глядзеў мужчына. Мы пачалі тлумачыць, што шукаем натуршчыцу, назвалі прозвішча, сказалі, што мы – мастакі. Ён гук­нуў у цемру: “Мама, гэта да вас… Мастакі… Прайдзіце”. Наша натуршчыца ляжала на канапе. У нагах руды кот, але ён адразу збег. Натуршчыца сказала, што не прыйдзе да нас, бо захварэла. Побач з канапай стаяў зэдлік, а на ім бутэлечкі, лыжка, шклянка з вадой, яблык і высокі крыштальны келіх. “Гэта віно… Думала, што яно смачнае і салодкае, а яно кіслае. Я піла яго даўно, з жаніхом…”, – патлумачыла натуршчыца і нават паспрабавала засмяяцца. Але закашлялася, пачырванела. Прыйшоў яе сын і прынёс кубак з цёплым пітвом. Натуршчыца глынула і перастала кашляць. Побач з канапай стаяла чорнае піяніна. На ім кардонка з цукеркамі, кожная ў бліскучай фользе, як елачная цацка. Натуршчыца папрасіла, каб я падаў цукеркі, а сын наліў віна маладым мастакам. Сын яе просьбу выканаў. Ён усё рабіў з хуткай пакорлівасцю, спрытна, па-жаночы. Мы выпілі, з’елі па дзве цукеркі. Тое віно мне не падалося кіслым. Жанчына расказала, што быў у яе жаніх-мастак. Ён яе маляваў фарбамі, на палатне, але партрэт не захаваўся, бо была вайна. “Я прыйшла пазіраваць, каб яго згадаць. А глянула на вашы малюнкі  – і ўбачыла, якая я старая і ўся зморшчаная, як тая жаба…” – сказала яна з разгубленай усмешкай. Яе сына звалі Эдзік, і ён правёў нас да дзвярэй. Мы пачулі, як пстрыкнуў замок. Бразнуў ланцужок. У двары я закурыў. Пахла вільготнай бялізнай, дымам, старым Менскам і хлебам. Ні прозвішча, ні імя той жанчыны не запомніў, а вось па бацьку яна была – Вісарыёнаўна. Кастрычнік 2013   …Як падлеткі Сёння бачыў, як немаладыя мужчына і жанчына стаялі ў аўтобусе і трымаліся за рукі. Шчыра, як падлеткі. Зялёная “сотка” ехала, а потым раптам тарганулася і спынілася... Мужчына з жанчынай паляцелі, паваліліся на падлогу... Але працягвалі трымацца за рукі.   Стары вакзал На старым вакзале пахла чыгункай, прыбіральняй, хлёркай і буфетам… А яшчэ нямытымі пасажырамі, якія нагадвалі чамаданы, клункі, торбы, валізы… Да чыгуначнага вакзала было бліжэй, чым да аэрапорта, а на трамвайны прыпынак бліжэй, чым на тралейбусны. Я сядзеў і маляваў пасажыраў, якія спалі ці здранцвела сядзелі. Абуджаліся яны адно ад гучных і хрыпатых абвестак, але толькі на адно імгненне, потым ізноў рабіліся нерухомымі. Здаралася, што да мяне падыходзілі міліцыянеры і даводзілася паказваць шэранькае пасведчанне навучэнца мастацкай вучэльні. Міліцыянеры глядзелі дакумент, няскончаны накід, зроблены алоўкам, крыва пасміхаліся і сыходзілі. На вакзале маляваць мне падабалася, бо там па начах шмат нерухомага, запаволенага, спыненага. Застаецца толькі перанесці абрысы на паперу і паставіць дату. Але тады, у 73-74 гадах, я не падпісваў свае накіды, не захоўваў іх. Быў упэўнены, што намалююцца лепшыя, такія, што і падпісаць будзе не сорамна. Часам я спыняюся на плошчы і гляджу на вакзальныя вежы, якія адлюстроўваюцца, рассыпаюцца і наноў збіраюцца ў нерухомай паверхні шкла... Ні разу не бачыў, каб у новым вакзале нехта старанна і самааддана маляваў.   Хвалі Можа, гэта засталося яшчэ з тых часоў, калі быў падлеткам. Калі ў цемры паварочваў круцёлку радыёпрыёмніка, а часам і сам прыёмнік, нацэльваў бліскучы пруток антэны ў розныя бакі, трапляў: то на музыку, то на чужую мову, потым на іншую мову, але зноў чужую... А вось музыка не здавалася чужой, ні джаз, ні песні, ні класіка... Можа, гэта толькі мне радыё падаецца таемным, загадкавым, чароўным... У радыёстанцый ёсць адлегласці, перашкоды, якія замінаюць. Калі атрымлівалася праз тыя перашкоды, трэск-піск, прабіцца, калі музыка, галасы пачыналі гучаць чыста і ярка, то я радаваўся... У інтэрнэце вандруеш хутка, адлегласць не адчуваецца зусім.   Дворнік Наш двор прыбірае дворнік Міця і яго жонка Тамара. Міця робіць цяж­кую праца, а яго жонка тое, што лягчэй. У Міці ёсць стары сабака. Філя, які ходзіць за гаспадаром і ведае ўсе яго звычкі. Ніколі не бачыў, каб Міця вадзіў свайго сябра на шворцы. Гэта і не патрэбна, бо Філя дробны, ціха­мірны і нават не брэша. Усе да Філі прызвычаіліся, як да нечага нязменнага, што ёсць і будзе. А сёння мне сказалі, што на Міцю завялі крымінальную справу, бо яго Філя некага пакусаў... Усе суседзі ўспрымаюць гэтую навіну з усмешкай, бо ўсе ведаюць, што Філя бяззубы... Міця ходзіць сумны, з суворым і рашучым тварам. З такім жа суворым тварам ён толькі што браў у гастраноме бутэльку гарэлкі. Нават не ўсміхнуўся, як звычайна.   Кума Калі быў дома, то да мамы прыйшла кума. Яны сядзелі на канапе, на сцяне кілім. Карцінка над якой любяць блогеры смяяцца, і гаварылі пра тое, што жыць цяпер добра, але здароўя няма... І ўсе, хто стараецца, нават у гэпэ, то жывуць спраўна. Пачалі пералічваць знаёмых, якія памерлі апошнім часам... Мама з 30-га года, кума з 41-га... Гаварылі-гаварылі і сышліся на тым, што ўсё добра, і галоўнае, каб вайны не было... Можна было б і ўсміхнуцца, але я стрымаўся. Потым наша кума сказала, што вайны не будзе, таму што ляціць нешта з космаса і ўдарыцца ў Зямлю. Усе загінуць. Мама завойкала, а кума дадала, што загінуць усе і адразу, а таму баяцца няма чаго, спалохацца не паспеем... Потым яны пайшлі піць чай з зефірам. Пра страшнае больш не гаварылі.   Ніхто Побач з аўтобусным прыпынкам п’янтос біў сабаку, якога вёў на белым капронавым шнуры. Біў нагой за тое, што сабака схапіў недаедзены і выкінуты бяляш. Людзі за сабаку заступіліся, п’янтосу надавалі кухталёў і выспяткаў, павалілі. Руды і віславухі сабака спалохаўся, кінуўся ўцякаць, ледзь пад машыну не трапіў. Колы легкавіка праехалі па белым шнуры... Гэта было дзён восем таму. Учора, у дзіцячым парку, у дзіцяці выпаў з рукі банан, які яно ела. Маладая маці пачала дзіцё біць па плячах, спіне, па твары і цягнуць за руку. Дзіцё крычала, як рэзанае. Ісці не хацела. Побач праходзілі парачкі з букецікамі кляновага лісця, пенсіянеры, праязджалі маладзёны на роварах. Свяцілі ліхтарыкі. За дзіцё ніхто не заступіўся.   Ліхтарык Ад мужчыны ў скуранцы моцна пахла віном. Ён стаяў на прыпынку і глядзеў у цемру, чакаў аўтобус. Пад празрыстай сцяной прыпынка сядзела чацвёра: дзве цёткі і два дзядзькі. Побач стаялі торбы з яблыкамі і кветкамі. Мужчына ў скуранцы выцягнуў з кішэні ліхтарык і пачаў свяціць сабе на руку, на красоўкі, на торбы, на расклад, на камель дрэва. Потым пачаў свяціць у твары. Спачатку адной цётцы – бліснулі жалезныя зубы, потым дзядзьку – ён прыкрыў вочы рукой, потым наступнай цётцы, якая войкнула і адвярнулася. Калі ж ён зрабіў крок і пасвяціў у твар яе суседу, то бліснула бутэлька. А дзядзька падхапіўся і ўрэзаў ліхтаршчыку па галаве. Ліхтарык выпаў, але не патух. Мужчыну ў скуранцы пасадзілі на лаву пад празрыстую сцяну і запіхнулі ў кішэню ліхтарык. Пад’ехаў аўтобус. Прыпынак апусцеў. Калі аўтобус ад’язджаў, то мужчына заваліўся набок, а ліхтарык выпаў яму пад ногі, у лісце. Жанчына з жоўтымі хрызантэмамі і жоўтымі зубамі сказала сяброўцы: “А н...й свяціць было...”   Падарожнае А запомніўся хлопчык. Ён сядзеў на лаве побач з цагляным дамком чыгуначніка. Ён паклаў на калені галаву, абхапіў ногі рукамі. Ён глядзеў на імклівы і магутны цягнік, які на момант закрыў нерухомы восеньскі краявід. Хлопчык у балоневай куртачцы, у гумовых сініх ботах. Ён сядзеў на шэрай лаве, пад рудым дрэвам (здаецца, клён). Бачыў яго імгненне, але запомніў і пазайздросціў яму...   Грошы Калі б чырванатвары мужчына трымаў у руках кнігу і хутка (вельмі хутка) перагортваў старонку за старонкай, то наўрад ці пяцёра пасажыраў плацкартнага вагона, глядзелі б на яго рукі так бессаромна. Але ў руках была не кніга. Дужыя пальцы хутка-хутка перагіналі буйныя зеленкаватыя банкноты па дзвесце тысяч. Усе пяцёра сачылі аддана. І маладзён, і жанчына за сорак, і пенсіянер з крыжаванкай, і мужчына з другой паліцы... Гаспадар пералічыў грошы, перагнуў, схаваў у кішэнь кашулі, гузік зашпіліў, апрануўся, падхапіў заплечнік і пайшоў да дзвярэй. Цягнік спыніўся ў Пухавічах. Усім, хто глядзеў, як чырванатвары лічыў грошы, зрабілася ніякавата, быццам іх заспелі за непрыстойным.   Аблокі У жніўні, штодня: плылі, стаялі, ляцелі, сунуліся – неверагодныя аблокі. Я іх спрабаваў намаляваць, але не атрымлівалася нават наблізіцца да таго, што адбывалася на небе, што бачылі вочы. Некаторыя аблачыны нагадвалі лапікі на злінялай джынсе. Неба, некаторыя кветкі, людзей, фантастычных рыб і птушак, а некаторыя нічога не нагадвалі. Сплывалі, як сны, і нават згадаць якія яны былі, не магу.   1965 год У кабінеце дырэктара сярэдняй школы ў Слуцку, на цвічку, вісела форма нямецкага афіцэра і мандаліна. Навошта мандаліна – не ведаю. А вось навошта форма – раскажу. У мундзір эсэсаўца штогод, на дзень Перамогі, апранаўся настаўнік фізкультуры. У сутарэннях школы, на галінках бярозавых венікаў, распускалася клейкае і яркае лісце. Школа рыхтавалася да свята. Па вуліцах будзе ехаць грузавая машына. На кузаве будзе стаяць шыбеніца. Настаўнік фізкультуры, апрануты ў мундзір афіцэра, будзе накідваць на шыю дзесяцікласніцы, яе рукі звязаныя за спінаю, вяровачную пятлю... Дырэктар школы абавязкова праверыць, ці надзейна прыбілі-прымацавалі да дошак кузава табурэтку. Містэрыя пад умоўнай назвай “Зоя” паўтаралася на вуліцах Слуцка не адзін год. Зоя заўсёды заставалася маладой, а вось кат-афіцэр – старэў. Другая сярэдняя школа ставіла іншы гераічны спектакль. На кузаве машыны ехала дыктавая Брэсцкая крэпасць, якая абаранялася і абаранялася.... Але мяне хвалюе мандаліна на цвічку...   (Цалкам публікацыю мініяцюраў Уладзіміра Сцяпана чытайце ў папяровай версіі часопіса).
 
Галіна Сіўчанка (№94)
Наследаваны звычай выспаверх падсціл лясны ўзарваны кратавінай разгладжаная берага кайма няма недаравальнае правіны і раны незагойнае няма ні богам не агледжанае глебы ні д’яблам разамкнутае душы     мне тут не жыць без вечнай выспатрэбы мне госцяй быць у гучнай плынь-глушы маўленне і дыханне ў часазломе ахвяраваць таму хто смерць абверг і знаць што колісь у захмарным доме ключар мяне ўзвядзе на выспаверх     выспакушэнне па-над выспай бягуць ганчакі па нябеснай пожні да вялікага воза вядзе двух валоў валапас я заўжды абяцаю сабе гэты раз – апошні ды прыцягвае зноў дасканалы дасконны штораз ды працягвае зваць неадольнае спакушэнне злішпяшчоту злішпамяць усю адбалелую зліш птахам ночы скарміць быццам крошкі з пустых кішэняў глебе ночы аддаць каб атожылкі спелі заміж дзённай стомы на выспе птушынай каб вершазавязь незаўважна мацнела на дрэвах пад зорным святлом што ліе вадаліў праз галінаў густую навісь на драўляныя сцегапаломы і ў сэрцапалом мне не высніць спакой без цябе мне начэй не выспаць мне чуваць пераспевы жыцця ў маладым трысці гэта я спакушаю найлепшую ў свеце выспу непаўторным сусветам са слоў ува мне прарасці     выспамінальнае памінальнікі цягнуцца на клады я цягнуся да сціпласці сон-берагоў для мяне пачалося жыццё з вады і са слова тае што сышла да багоў я не помню што значыць дачкою быць успаміны сцер час аднаго акрамя як да слыху душы бы вада бруіць яе голасам вымаўленае імя і маўчаць берагі і вада пяе выспаміны вызвоньваюцца ў пустаплаў і я маю імя не маё – яе ды не маю таго хто б мяне назваў     вяртанне для каго найворагам жыццядар стаў для таго найсябрам няўхільны скон зброяспевы бітвы пяці ваярстваў абрывае звіты з маўчання сон смалякі бязгучна трашчаць жывіцай рассыпае страхі агонь у тло ды з цясніны горнай здалёк цадзіцца тагасветам доранае святло – узыду туды дзе няіснай смерці шэраздані белы глытае дым жорнам лёсу памяць не перацерці век-дажджу не змыць успамін аб тым як праз пругкі звіў валасоў з прасторай праз супынам часу нацятую ціш да вяршыні мклівай стралой празору далятае   – спіш?     супрацьстаянне дух паўночны табе адзінотай аддзячыў тут расталі даўно каго-кольвек сляды ды у тым каб таліцца напоем нястачы на самоце няма аніякай бяды сам сабе гаспадар ды паслужлівы лёкай ты праз непагадзь к мору дарогу праклаў ды ў адвечным бязмор’і радзімы далёкай мы да Бога хутчэй дабіраемся ўплаў ты на ўласныя вочы пабачыў мясціны дзе над жэглішчам век не ўзнімаўся агонь ды ажыўлены памяццю дотык адзіны невыносным цяплом апякае далонь у захмар’е загнаў прамяні вецер-збродзень халадэча такая што дух заняло ды зярнятка заўжды будзе мкнуцца на поўдзень тым акрайкам з якога праб’ецца сцябло     пячора паступова – па гукакроплях – сцякае не па часовым угнуцці ў вечнае недаўчора мне ізноў прывыкаць да звершанае мяне зноў хавацца ў разломе ўнутранае пячоры адплывае затворам мыслення лёдагор азараецца сцегавыглад – вястун слізготы зберагла б я сябе ды толькі святла адмор пачынаецца тут за першым жа паваротам я трымаюся за накапкі хвілін дабра ухіляюся ад нацёкаў былога страху дзесь на поўдні нячутна плача сузор-гара дзесь на поўначы кліча дом пад прарослым дахам а навокал адно блакіць белаглінь вугляк мне не выйсці наверх пакуль не знайсці пакладу найпразрыстых сумленнем выпаласканых так каб пусціць іх цячы у заўтра ручвом пажады     аер аднойчы ты выйдзеш пад неба на цьмяным дасвецці захочаш спакою набраць у вясны напавер і знойдзеш дарогу сваю па адзінай адмеце да старыцы мглістай дзе шоўкам шапоча аер кранешся разгладжанай зелені ў мулкай трывозе завостраным рубам парэжаш руку да крыві пачуеш як трэскі – ахвяры былога разводдзя – з зямлі блаславяць тваю чырвань: – жадай і жыві! суніме твой боль найпяшчота аеравых хваляў на кожнай травінцы падзенні ды ўздымы паўскрай растане цяпла майго след у таемным прагале не выдасць расліна расталага як ні шукай праз ліха сыход прарасце надыход ціхалецця наперадсвітальная зорка пакліча дамоў ты знойдзеш дарогу сваю па адзінай адмеце – пакінутых мною найменнях нячутных слядоў     кветкі падвежжа уладарства травы ды россып дзікарослага дзіўнацвету прыцягальны холад камення і ўласнай рукі цяплынь... сівазём векавога падвежжа разумее ўсе мовы свету ідучы да вяршыні пачуеш бы загад на сваёй: застынь скаланешся ды паслухмяна знерухомееш і заўважыш як пялёсткавымі штрыхамі лёс малюе высокавей летапісцы і летапіўцы на спрадвечным падвежжы княжым зноў кладуцца на зрок узорам залачоных зарой надзей     небарасць нашы цені плывуць да Віліі на туга звітым дубовым згоне паўмінулае расцярушваецца паўцяперашнім па вадзе паслухмяныя пасмы водарасцей тояць небарасці прадонне той у хвалях урэкавечваецца хто пісаў зніадкуль... нідзе я дагэтуль не адлюстроўвалася так прыгожа і так спакойна да адхону ўспамін прывязваецца праз атрутны балігалоў як на роўнядзь тваю далоневую пад ухвальны спеў дрэвастойны я кладуся бясконцай небарасцю без націны ды каранёў     уцёкі не прыняўшы як дар пераемнасць раення ў вуллі пад аховаю думаў пра волю і мову рэчаў уцякаю на ўсход ад тваёй жыццяноснай кулі у сухмень па суглінку і супескам у макрэчу ад тваіх віратворных стрэлаў хаваю спіну духу логу за схоў адплачваю злом і злогай адпалоскваю пасак блікамі лукавіны зноў шукаю дарогу выклятая дарогай я даўно не бяглячка – сястра вятрам адзінокім хоць за мною няма пагоні – не маю сілы азірнуцца і стаць я праз яву чыню уцёкі на Радзіму што ймёны для нас з табой парадзіла     пярэвітка вітаю медзь што залівае ўсход ўнутры званчэе дзіва супадзення кароткі верш – бясконца доўгі плот ад слоў-жардзінаў – роўнядзь змыслаценяў аблашчаныя сцятыя слупкі прыцьмелым траўем некалі бліскотным і нечы рух уздоўж нетарапкі змушае птахаў пець не так самотна завяз у пруцці сіверу павеў ды плоць яго мярэжную казыча каб і ўва мне надалей не слабеў пярэвіткай наследаваны звычай так лёгка мову гэтаму вязьму ператвараць у плот пазадарожжа ён паўстае дзе хочацца таму каму не знаць ніколі агароджаў
 
Сяргей Дубавец (№94)
«Мяне ніколі так не любілі геніі…» Вершы з Вісбю   1. Другі тыдзень аж цёмна ад снегу, такія завеі. Не адчыніш дзверы, не выйдзеш з дому. У вакне фіранкі ўжо амаль да паловы знізу. Змрок егіпецкі клейкі можна памацаць рукою, тварам, крокам, заваленым снегам целам. Увушшу гудзе манатонна і страшна ці то самое вуха, ці то мора, ці то завея, ці ветранік на званіцы Бога. Там, дзе Бог не любіць, а карае з усёй сілы, Каб няверны не перашкодзіў промыслу Бога, Будзь ён хоць фараонам. Асязальная цемра, бездарожжа, бязвыйснасць, бяззорнасць Вісбю.   2. Віскае снег у Вісбю падэшвамі Asics. Іксамі Пакідае след за сабою на ровары Олаф – Быццам яму не так, як табе, не холадна. Руіны шэрыя рымскія сабачы мароз ціскае, Хапаючы іх час ад часу за хрыбетнік зубамі. Анна сёння не прыйдзе. «Яна не з вамі»? «Чаму не рэстаўруюць помнікі Вісбю?» – пытаюся ў гугла, ён не дае адказу, але ўжо па-руску. Незнаёмая Анна ў сваім цацачным доме, які ад марозу ўціснуўся ў шэраг такіх самых у Вісбю, Анна не прыйдзе ніколі. Да Анны прыедзе Олаф.   3. Хто не крычыць на вуліцы, той не дзіцё. А вы як гледзіцё? Калі наваліла снегу, калі вы хочаце сэксу (як першы раз), калі выйшлі з барнае пары, а неба – закрытае. Што, усё? Сэрца прагне працягу. На санках, на сноўбардзе, проста на задніцы, на гэтай грэбанай лесвіцы, не пачышчанай ад снегападаў, з неразрознымі прыступкамі, ногі намацваюць ледзь… «Гдзе Александр Грігор’ічь?» Он здзесь. Таксама і ў Вісбю. Неба адкрыецца ў сне. Кожнаму па чуць-чуць. Спі. Мая радасць – заснуць.   4. Вясна ў Вісбю з 30 лютага. Coming soon… Вad news sir. У апошні момант Вісбвыканкам адмовіў у гастрольнай ліцэнзіі. У праграме – той самы завейны свіст. І бяззорнасць. Больш у Вісбю ніколі не будзе вясны. Толькі сцюжа ды храмаў разбураных чарапы. Ну і ты, з пустаты, гарбаты ад ветру, у пустату, пераходзіш пусты. З першага на другое піва. Ад афіцыянта-сірыйца ў «Італіян піца» да афіцыянта-сірыйца ў «Бруклін-бургер». Што паглядзець у Вісбю? Кампутар. Ці як фільмы цяжкія сны. Больш у Вісбю не будзе вясны.   5. Храп накрыў прытулак пісьменнікаў Вісбю. Гюнтар сніць сябе Грасам, Сільвія – Saint. На сайт выстаўляе Васілій хуліганскія скрыпты «Вялікая айчынная вясна», «сталінскія імпрэсіі», «Пуцінскі жым-жым». Мы ляжым кожны ў сябе, у сабе, са сваім снапом у галаве. Грас сніць сябе Гюнтарам, Васілій, можа быць, з Сільвіяй. У Празе я ведаў адну Сільвію… У снах, у снапах, праз храп прарываецца: Fuck! Гюнтар страціў канец думкі і ад страху, што страціў фах, не паказваецца раніцай брызлай у Вісбю.   6. Калі перайсці на той бок вострава (Па пояс у снезе, хіба, і гэта самае простае.) ад Вісбю да Клайпеды зусім блізка, 270 км на вёслах. (Ага, у гэткі вятрыска.) У Клайпедзе можна спыніцца. Помніш «Мемфіс каля абеліска»? (Не факт, што цябе там помняць.) Зрэшты, можна й без стомы, без спыну, узяць на пуп – з думкай «дадому». Далей сядаеш на колы і 300 км да Вільні як адзін момант. (Аўтастрада на вечным рамонце, не разагнацца.) І яшчэ 170 да Менску. (Плюс мяжа…) Язык твой будзе свінцовы, калі паспрабуеш вымавіць: бывай, Свенска.   7. Нізкае сонца любы краявід робіць цікавым і ў Вісбю. Кавы? Пад табліцай кронпрынца доўгія гутаркі, доўгія цені ад нізкага сонца замятае завея. Завея і сонца, як гэта можа быць? – дзівіцца Гюнтар. І кава. Усё проста. Кава – ад кронпрынца, завея – ад Маісея. Сонца – ад госпада нашага Бога. – Ён забраў свяціла ў фараона і аддаў габрэям, яны ва ўсім вінаватыя, – кажа Васілій. Сільвія не кажа нічога. З’ехала ўчора ў сваю Харватыю. Уцякла ад егіпецкай цемры, ад завеі, ад нізкага сонца, ад кавы кронпрынца і ад Васілія.   8. У балтыйскіх русалак у Вісбю шурпаты дэкор: завейныя крылы, перфаратары-цыцкі, ашчэр і хардкор. Яны б’юцца з цёплымі бліскамі, узвіскваюць. З імі дзядзька іх Балтамор, дабрадушны бязвольны бамбіза. Ідзе бітва за горад Вісбю паміж градусамі, ціскамі, пырскамі. Востраў Готланд з папераменным поспехам захоплены то русалкамі, то турыстамі. І апошнія фоткаюць першых на тэлефон. Мор-р-р! – сірэны равуць ад бязвыйснасці, адчуваюць – пяройдуць на стогн неўзабаве. Русалкі рачкуюць – крок за крокам здаюць пазіцыі. З імі дзядзька іх Балтамор.   9. Перакладчыца ці то на ці то з суахілі Сільвія на развітанне сказала нам і Васілію, не перакладчыку, проста пісьменніку: «Мяне ніколі так не любілі геніі…» І з’ехала, пакінуўшы азадачанага сам-насам з бутэлькай каньячнаю ў Вісбю. Пад снегападам. «Цікавы атрымаўся рэбус, – думаў Гюнтэр. – Каго яна мела на ўвазе?» «Между нами ничего не было», – паспяшаўся Васілій з адказам. «Дарэмна, – падумаў Гюнтэр і паўтарыў, – дарэмна», разглядаючы ў пакоі Сільвіі на сцяне партрэт Музарэвы.   10. У Вісбю жыве дзяцінства. Узгоркі, вуліцы, домікі, ліхтары пакінутыя – як тады. Не знесеныя ўзгоркі, вуліцы, домікі – «жыдоўскія клапоўнікі», ліхтары – як у Мазыры, як у Менску. У Мінску няма дзяцінства. Няма ў Мазыры пахаў, прысмакаў, водбліскаў – як тады. «Памяць урастае ў камень» амаль дзе б ты ні быў: у Вільні, ва Ўроцлаве, у Празе, у Лондане, у Страсбуры, у домікі, вуліцы, ліхтары. У Вісбю жыве дзяцінства, бяры. На радзіме яго няма ні ў Мінску, ні ў Мазыры.   11. Як жа звалі сабор у Празе, у мяне ў вакне на намнесці Міру, што адлічваў па галаве кожную паўгадзіну? Людміла! Такая эротыка, а на справе – чорная готыка. Такі самы сабор у Вісбю і таксама ў вакне і па галаве – кожную паўгадзіну, паўдумку, паўсказу… Толькі ўжо без эротыкі-готыкі, бо раманіка, самая ранняя. І не чорная, а светлая. І завецца Марыяй. Што ж вы так мяне пераследуеце? Толькі словы складу да паловы – бам! Толькі новы раздзел адкрыю – у вакне Людміла з Марыяй.   12. Мне так часта ў Вільні пахла Балтыкай, нават часам у Менску пахне Балтыкай, ёдам, соснамі, хвалямі Вісбю і Лімбажы, музеем Мана ў Нідзе, вядзьмаркамі Ёдкрантэ і вікінгамі Готланда. У Вісбю мала што нагадвае Вільню і нішто не нагадвае Менску, апроч жадання вярнуцца. У Вісбю не пахне Балтыкай. У Клайпедзе, Нідзе, Лімбажы мне ніколі не пахне Балтыкай, быццам яна так далёка, як Менск, як Вільня. На Балтыцы пахне Свенска і, калі могуць пахнуць жаданні, мне пахне Менскам.   13. Ты, Марыя, воблачны слуп у вакне маім удзень і агнявы слуп уначы. Будзь памочніцай уцячы. Ад мяне за табою паўсюль мора. Стань мне за спінаю. І расступяцца воды, даючы мне па дне дарогу дадому паміж дзвюх сценаў вады. Стань, Марыя, паміж сушай і мной, а калі я адолею гэты шлях і знікну з вачэй тваіх, ты вярні свае воды на месца. І няхай ужо здзейсніцца меса над патопленымі воямі і калясніцамі. Няхай з волі твае вернуцца воды. Не дай фараону перашкодзіць майму сыходу з Вісбю.   14. У Вісбю вяртаюцца гусі, іх крыкі зблытваюць думак ясныя рыскі, думкі плывуць туманныя, нібы падманныя. З батыскафаў выходзяць спустошаныя арганаўты з файламі, флэшкамі, вершамі і раманамі, ім не падпарадкаванымі. Едуць у Вісбю турысты, робяць пераможныя сэлфі з блікамі сонечнымі на сцяне, значыць, быць у Вісбю вясне, разам з гусінымі крыкамі, вершамі і флэшкамі, зблытанымі рыскамі на сцяне, з турыстамі, зданямі самнамбулічнымі, нібы ў сне. Але без мяне. Вісбю, люты-сакавік 2018  
 
Стэйнар Упстад (№93)
ДЗЕНЬ УСІХ СВЯТЫХ   Магутны Там, дзе ёсць двое заўжды ёсць і трэці, сказаў ты Я жадаў цябе бо так шмат было прамоўлена з таго, што не варта было прамаўляць   Я называў цябе “дэманам” ці “анёлам” але, вымаўляючы словы забываў іх значэнне Я не мог сказаць, што кахаю бо побач заўжды быў нехта трэці   Я стаў адным з трох, і нікога не кахаю бо тыя двое, што сышлі ад мяне прыхавалі аднаго а той, каго хаваюць, маўчыць: Яму няма чаго дадаць     Завершанасць Той, хто шэпча пра Бога слепне, а той, хто дае свой твар ночы нараджаецца ў ноч а той, хто дае свой твар сябру ператвараецца ў сябра   Завяршыць верш значыць завяршыць твар але не той, каханы твар бо прарокаў больш не бачна а ноч толькі сваяк, што памірае     *  *  * Я не веру ў лагоду але ў людзей якія збіраюць сякеры вечарам і кладуць іх пад паветку да раніцы   Таму і кажу з ціхамірнасцю большай, чым ашаламляльныя нябёсы і мова нацягваецца між дрэвамі, што стаяць і дрэвамі, што валяцца   Перад сном мармычу імёны тых, каго страціў, і пытаюся: чаму так шмат імёнаў памерлых і так мала жывых     *  *  * У мяне няма словаў для смерці але я не цураюся яе Смерць мая сяброўка ў найціхамірнейшым жыцці   бо як інакш здабыць мне адвагу адстойваць свой выбар ці ўваходзіць у нябачнае дзе нехта кажа мне бачыць больш, чым раней   Я падпарадкоўваюся веры але пазбягаю яе багоў Сонца, што асвятляе нас бязлюднае, як заўжды     *  *  * Так шмат непрачытаных кніг і так шмат бяссонных гадзін бо страшуся сну і слова, здольнага зруйнаваць жыццё   Але кнігі чакаюць разгорнутыя ў ранішнім святле бо толькі прачнуўшыся бачу я сны і жыццё напаўняецца   І не ад паразы выбраў я адзіноту але ад жадання, і ні на дзень не забываю адзіноту не здраджваю жаданню     *  *  * Зразумець смерць цяжэй за ўсё Зразумець смерць як раку ці сяброўства даўжынёю ў жыццё, прасцей   Вяслую ракою забыцця бо Лета абдыме нас усіх і ночы сцямнеюць і рэкі паглыбеюць   І знойдзецца месца для ўсяго чалавечага І для любові і для смерці     *  *  * Я падзяляў цела з бязглуздымі і асвечанымі з асуджанымі і адукаванымі але ніколі не спрошчваў сваю душу Бо ў дар атрымаў я простасць   І тое, што даем мы прыродзе, тое і атрымліваем ад яе Для прыроды чалавек меншы, чым пясчынка і большы за гару І каханне – бы позірк жывёлы, на якую палююць   У простым кожны ці выйграе, ці гіне Я ўздыхаю калі іншыя крычаць Я смяюся калі іншыя спяць Я цалую твае вочы і заплюшчваю свае     Касуля У сонечным марыве, між дрэваў спынілася касуля і глядзіць на мяне нерухомым пільным позіркам перад тым як уздрыгнуць і кінуцца наўцёкі   Я кладуся ў лагчынку, дзе трава яшчэ цёплая ад звярынага цела і чую стук свайго сэрца а можа звярынага – перш, чым заснуць     Аслеплены збожжам Вагоны цягніка адкідваюць цень на палі але туга не такая бясконцая як краявіды звонку   Цягнік хутчэйшы за тугу і я думаю пра бацьку, які рупіцца каб насенне трапляла штовесну ў зямлю   бо туга такая – больш верная нам чым любое каханне і, у адрозненне ад кахання, не адкідвае ценю Праца і мара   Бо ўсё пачынаецца з нарога плуга ды бліскучых у ранішнім сонцы барознаў пасля трактара няма прыгажэйшай малітвы чым марыць, гледзячы на чыюсьці працу якая ёсць працай усіх     Верасень Верасень пахне цвілымі марамі ды гнілаватым слодычам о, вышні дзень, хутка ўсё пройдзе!   Стаю ў бляклым святле сонца з успамінамі пра летні смутак: толькі верш і лісце у кішэнях, і ніводнага абяцання     Дзень усіх святых У цемры, пад каронамі дрэваў стаю перад агароджай і гляджу чуючы мармытанне сваякоў памерлых   Колькі гадзін пазней ізноў праходжу паўз могілкі сваякоў больш няма пах тытуню і парфумы у паветры пасля іх   Мякка свецяцца ліхтарыкі пад апалым лісцем і я думаю, што сёння нават душы знайшлі шлях дадому   Пераклад з нарвежскай Дзмітрыя ПЛАКСА. Фота Рольфа М. Аагарда