..мы жывем,
пакуль імкнемся да святла,
пакуль святло ў нас
перамагае цемру…

— Барыс Пятровіч
 
Сяргей Законнікаў (№110)
Адзінота Паэма   Дачцэ Алёне Вершы гавораць пра тое, аб чым маўчаць. Х.М. Энцэнсбергер     Зачын Ноч. Я – адзін… Ды недзе там, удалечыні, Загучала нечаканая, дзіўная нота: Гэта на душэўныя, сігнальныя агні Адгукаецца спадарожніца – адзінота.   За вакном – неба зорнае. Звініць цішыня, Але амаль нячутна, ледзьве ў вушах жывая. Мелодыю космасу хочацца пераняць… Крывінкаю кожнай планеты рух адчуваю.   Як кружэлка патэфонная, плыве Зямля, Іголкай на ёй – маё параненае сэрца. Яно часам абмірае, і вены смыляць, Але ўсё роўна нецярплівай надзеяй б’ецца…   Адзінота спявае для ўсіх… Не толькі ты Зачараваны тым, як падае, гасне знічка… Застаецца мне ціха ў захапленні застыць: Як Божы свет жыве прыгожа і гарманічна!   Забытая сякера Бацька смеласці вучыў мяне сурова, А я, малы, доўга і шчыра верыў. Калі нарыхтоўвалі трал ці дровы, Ён ля кастрышча “забываў” сякеру.   Праз вярсту спыняў каня і прасіў збегаць, Забраць інструмент нам вельмі патрэбны. Ноч. Лясная дарога. Ты – адзін, бедны… Але ідзеш, каранёў лічыш рэбры.   Цемра. Толькі ўверсе між дрэў у прагале Палоска неба свеціцца прыкметна. Арыенцір – у вачах, ды страх сцягае: А раптам воўк выскачыць з чорных нетраў?   Лёс на смеласць мяне няшчадна праверыў, Але іспыты не спыніць ніколі... Тую “забытую” бацькаву сякеру Я нясу і нясу праз сваю долю.   Каласок Стан і тэма – не старасці адкрыццё, Пра адзіноту я думаю ўсё жыццё. Адзінота – не толькі сум і слёзы… У кнізе “Пакуль жыве мая бяроза”, Рукапіс якой выдавецтва “згубіла” І затым ніяк не магло адшукаць, Ёсць мой аповед пра лёс каласка…   Я ніколі спагады сабе не прашу, Ды, быццам у камень тупое зубіла, Адзінота ўгрызаецца ў маю душу:   Наўзбоч асфальту ля кювета, Дзе жвір пусты, сівы пясок, Узняўся промнем ціха-светлым Жытнёвы дробны каласок.   За ўзлескам пыльным, за ракою – Палі, што вокам не абняць. Звініць там дружнай талакою Уся ягоная радня.   А тут з-пад шын шалёны вецер Кулём злятае пад адхон. Без спадзявання, што прыкмецяць, Ён за паклонам б’е паклон.   Яму няўтульна і тужліва, За зерне страшна: быць ці не? Ды ўсё ж глядзіць на свет шчаслівы, Свой лёс ніколі не кляне.   Наўзбоч гарачага асфальту, Дзе жвір пусты, сівы пясок, Пяе адзін, але без фальшу, Жыццю падзяку каласок.   Меліярацыя Адзінока блукаю па мёртвай пустыні, Там, дзе балоты ахоўвалі водны неруш. Вецер шпурляе ў вочы пясок, сэрца стыне, Трымцяць напнутыя горкай памяццю нервы.   Але што гэта? На даляглядзе – сінеча… Няўжо ты выжыла ў дэбільнай калатнечы? Ты не высахла? Ты вярнулася? Як душа ўстрапянулася!   Ты вярнулася, мая рака – З таямнічай глыбінёй віроў, З танцам на водмелі печкуроў, З песняй, якую шэпча асака… Ты вярнулася, мая рака, Тая, дзе выцягнуў першага шчупака, Ты вярнулася, мая рака. Як хораша і радасна мне. Ты вярнулася, мая рака…   Толькі ў сне…   Мая адзінота Я разглядаю цябе нібы здалёку, Але пазіраю ўважліва, хоць употай. Сапраўды зразумець, разгадаць нялёгка… Якая ж ты, мая адзіная адзінота?   Мая адзінота – дапытлівая…   Калі мама ці я вялі цябе ў дзіцячы садок, Ты не хацела паслухмяна ісці па сцяжынцы, А імкнулася, рвалася заўсёды некуды ўбок, Каб разглядаць расу на траве, жылку на лісцінцы.   Мая адзінота – ранімая…   Калі з-за маіх поглядаў на экзаменах знізілі адзнаку, Ты хадзіла да позняй начы па Мінску ў халодных боціках, Ты не прыйшла ні да каго, каб на цёплым плячы ціха паплакаць, А засталася адна ў самой сабе, у маўклівай адзіноце.   Цябе ў спалоху мы доўга шукалі, і не раз прасілі потым: “Не бяры да галавы! Прападзі пропадам – адзнакі, дурні!” Адзінота сядзела ў парку між заінелых дрэў і сумётаў… Яна плакала ад незаслужанай крыўды. І думала…   Мая адзінота – таленавітая…   А талент ведае сабе цану, Яго нельга сагнуць.   Мая адзінота – працавітая…   Яна ненавідзіць нахабных лайдакоў. Калі тыя ўхіляюцца доўга ў нечым, Проста змахне пот з ілба прыгожай рукой, І ўзваліць сама чарговы груз на плечы.   Васіль Быкаў, якому яна афармляла кнігу “Крыжовы шлях”, напісаў у лісце: “Тут я хачу пацалаваць залатыя ручкі мастачкі, тваёй мілай Алёнкі”.   Мая адзінота – смелая…   Для яе няма непадступных начальнікаў, Яна справядлівая, таму – адчайная. Мая адзінота – праўдзівая…   Яна праўдзівая, прытым – паталагічна, Што для многіх калегаў зусім непрывычна... Хоць жыццё – гэта крохкі, падманны лядок, Яна за праўдай ідзе – слядок у слядок.   Блізкая пара Мы працуем у пары, хоць розныя мы, Хоць падзел ёсць паміж пакаленнямі. Шлях у нас – не крывы, Ды па ўсім – не прамы, Ён з лірычнымі адступленнямі.   Мы з табою намёртва ўпрэжаны ў плуг, І пастромкі напнуты ад ворчыка. Пуга нам не патрэбна, каб вершыць свой круг… Плуг не намі названы творчасцю.   Беларускі арнамент Вечнасць колеры дзеліць сама, Хоць колеры ўсе – крутыя. Народ наш выбраў з іх нездарма Святочныя і святыя.   Мне імпануе строгі ранжыр: Белы, чырвоны і чорны. Ромбы, дзяды, спарышы, крыжы – Долі абрус непаўторны.   Круцяцца жорны быцця і ляцяць Дні і гады, як лістота… Родны арнамент – жыцця працяг Мілай маёй адзіноты.   Чалавек на лавачцы Два тыдні пасля аперацыі спаць не мог, Варочаўся на мулкім бальнічным ложку. Спачатку ўладна слабасць плыла да ног, А потым стаў падымацца патрошку.   Стаяў уначы ля акна, удзячна глядзеў На горад мой сонны або на аблокі, Бо хто не быў у пакутнай, страшнай бядзе, Той не можа адчуць сэнс жыцця высокі…   Аднойчы заўважыў я нязвыклую дэталь У быцці гарадскім, і з гэтай прычыны Даўжэй і пільней у яе ўглядацца стаў: На лавачцы сядзіць самотны мужчына.   Прыпынак насупраць кардыяцэнтра якраз, Таму мне відно было, як на далоні. Тралейбусы, аўтобусы ішлі ўвесь час… Не сеў... Быццам нехта яго запалоніў.   А потым спыніўся наогул вулічны рух, Таропкі прахожы стаў неспадзяванкай. Пасля ўжо мы з ім засталіся толькі ўдвух, Хоць ён не ведаў, што я не спаў да ранку.   Не бомж, не алкаш, а проста сівы чалавек, Якога лёс па-свойму, відаць, прыгнечыў. Маўкліва сядзеў ён. Што было ў галаве? Невядома. Але ён думаў аб нечым.   А я спачуваў, падзяляў трывогу і боль, Бо сэрца яны адшукалі знянацку… Ён думаў, і ў дзеянні ціхім была – соль… Вядомы не ўсім гэты вечны занятак.   Міграцыя душы Над Мінскам пралягае шлях міграцыі птушак. З маіх назіранняў   Калі над Мінскам жураўлі ці гусі У цёплы край вядуць журлівы клін, Душа мая непадуладна скрусе: Я – з адзінотаю, то – не адзін.   Я застаюся ў запаветных межах, І незалежнасць тую – не крані! Палёт душы абуджанай залежыць Найбольш не ад вясёлай мітусні.   Праз сум прыходзіць шчодрае натхненне, Яно – як прысак, толькі варушы… Мяне цікавіць душ перасяленне, Але найперш – міграцыя душы.   Мужчынская сляза Жыццё падкідае сюжэтаў багата, На ўсё не будзеш глядзець звысоку. Скажы, чаму ты заплакаў, тата? Гэта мне парушынка трапіла ў вока…   Ты плакаць не можаш з-за нейкіх боўдзіл. Відаць, адбылася злая падзея? Ну, што ты, дачушка… Слязы не бойся… За ёй непазбежна прыходзіць надзея.   Татава дзіцятка Мамчын сынок – не спешчанае дзіця, Як звыкла жыве паняцце ў народзе. Мамчын сынок часам – волі працяг, Якой не знайсці ў звычайнай прыродзе.   Моцная воля ўсім наўздзіў паўстае З ласкі апантанай, мо й недарэчнай… На конт гэты маю я думкі свае, З канонам смела ўступаючы ў спрэчку.   Так, я – мамчын, вялікай любові – сын… Яна, магчыма з такое прычыны, Гладзіла мне, сівому ўжо, валасы… Як жа мне не зразумець душу жанчыны?   А можа, і адчуваю яе лепш, Усё, што да часу ў ёй прыхавана, Таму і прыходзіць жанчына ў мой верш Заўжды незапрошанай, нечаканай…   Цябе не супыніць апёк незнарок, Смела кідаеш злу ў твар зноў пальчатку, Робіш у нязведанасць рашучы крок… Я – мамчын сын, Ты – татава дзіцятка.   Марная справа У краіне, дзе заняпаду прыкметы, Дзе волю прыціснула гвалту пята, Марная справа – спрачацца з паэтам, Паэта трэба – проста чытаць.   Рызыка Слова “рызыка” таямніцамі скрозь атулена, Я спрабаваў прыадчыніць завесу тую. Верш, які спадабаўся Рыгору Барадуліну, Для цябе, мая адзінота, працытую:   А доля проста не рыфмуецца. Не ўціснеш лёс у верш сілком… Нясоладка і мне начуецца Над незакончаным радком.   Ад хвалявання ў пальцах дрыжыкі, Ды ўсё не тое… Трэба спаць, Як у мінёраў, гэта рызыка Апошняй кропкай можа стаць.   Але праходзіць час, І крэсівам Душа аб будзень чыркане. Адзін радок паспешна крэсліцца, За ім другі імкліва мкне.   Пісаць – браць лёд рукамі голымі, Пісаць – як жартаваць з агнём… І ты ляціш з агню ды ў полымя. Ну, што ж. І ўсё-ткі рызыкнём!                                    Ноч. 30.01.1983 г.   Час прайшоў, зноў жыццё на часткі пераламілася, Ды ніколі мне не расстацца з адзінотай… Як раней, я чакаю ад Усявышняга міласці, Толькі ў рызыцы саспелі новыя ноты.   На крыжах Сяргею Законьнікаву, зь якім разам вісець на крыжах. Такая доля! В. Быкаў VІІ. 99 Дарчы надпіс на кнізе “На крыжах” Пісаць не лягчэй, чым проста жыць, Калі ў цябе насцеж грудная клетка. Пісаць – гэта значыць вісець на крыжы, Вісець без ніякіх сведкаў...   Дарога ў адзін канец Я не думаў, што хутка жыццё праміне, А нырнуў у глыбіні і веліч прыроды. Далеч вечная, што хвалявала мяне, Разам з ветрам прынесла святло і свабоду.   Не палохае космасу зманны прастор, Лёс растворыцца проста ў чарнечы потым. Палячу я спакойна да радасных зор, Не сумуй без мяне, мая адзінота.   Забіраю з сабою твой боль і трывогу… Я ведаю вечную малітву ў дарогу: “Гасподзь Бог напярод, Божая Маці пасярод, А я ззаду”. 23 – 29 траўня 2020 г.  
 
Уладзімір Някляеў (№110)
Гэй бэн гіном Раман Бацьку Пракопу, маці Анастасіі, Крэву і Смаргоні   …і ніколі я не паміраў. Янка Купала Пазбегчы гэтага немагчыма, але можна грэбаваць усім гэтым. Луцый Анэй Сэнэка     І Першага ліпеня 1942 года, прачнуўшыся з ранішнім сном, у якім убачыўся яму Хрыстос, Іван Луцэвіч чыста пагаліўся, папырскаўся адэкалонам “Духмяны гарошак”, надзеў белую кашулю з цёмна-чырвонымі агатавымі запінкамі, апрануў цёмна-карычневы, тонкага сукна ангельскі гарнітур, абуўся ў новыя карычневыя на тонкай скураной падэшве чаравікі, павязаў светла-шэры з цёмна-чырвонай агатавай шпількай гальштук, сунуў у заднюю кішэню штаноў карычневую з чырвонай аблямоўкай насоўку, у левую ўнутраную кішэню пінжака – чорны скураны партманэт з харчовымі карткамі на ліпень, пасведчанне сябра Саюза савецкіх пісьменнікаў і верш-улётку «Беларускія сыны», у правую – яшчэ адзін скураны партманэт, карычневы з абанементам у сталовую літэр “А”, нататнік і аловак з пазалочаным наканечнікам, размеркаваў па бакавых кішэнях партабак з тытунём «Эліт», пушачку з папяроснай паперай, запальнічку, пачаты пачак ізафеніну і, зачыніўшы за сабой дзверы нумара 414 гатэля «Масква», выправіўся ў Саюз савецкіх пісьменнікаў, каб паглядзець, як там яго будуць хаваць, бо тры дні таму, вечарам у нядзелю яго не стала. Спусціўся ўніз на ліфце. Яму падабаўся ліфт у гэтым гатэлі: хуткі, мяккі. «Іван Дамінікавіч! – гукнула яго адміністратарка і падала газету “Известия”. – Тут пра вас». “Дзякуй, – сказаў ён. – Я чытаў”. Такая ж газета з некралогам “Памяці Янкі Купалы” засталася на тумбачцы ў 414-м нумары. Трызна была прызначаная на тры гадзіны, але ён вырашыў выйсці раней, прагуляцца па Маскве – калі яшчэ давядзецца?.. Дзень быў па-летняму ўтульны. Ён любіў такія мяккія летнія дні, калі сонца не пякло, а лашчыла, і паветра, прахалодна-празрыстае, пераламлялася, як крынічная вада ў крышталёвай шклянцы, і ўсё наўкол іскрылася, і ясным было ўсё да донца. Колькі ў яго такіх дзён было?.. Палова? Траціна?.. Дзе там!.. На той зямлі, на якой пражыў ён свае шэсцьдзясят гадоў, не надта сонечна. Так што ясных дзён выпала ў жыцці няшмат. А па смерці такі першы выпаў. І добра, што серада. Ён не задумваўся над тым, чаму добра, што серада – проста з усіх назваў дзён тыдня яму найбольш падабалася гэтая. Якая пасярэдзіне. І ён крочыў скрозь ясны дзень, скрозь сераду і радаваўся, не задумваючыся, з чаго, чаму?.. Пры жыцці гэтак радавацца рэдка яму ўдавалася, бо амаль заўсёды з радасці ўзнікала вострае адчуванне імгненнасці, матыльковай мімалётнасці жыцця, а праз тое страх, што яшчэ адзін матыльковы ўзмах – і ўсё скончыцца. Страх смерці. А тут вось яна, смерць, у табе, ты ў ёй – і няма чаго баяцца. Ён нязвыкла сябе пачуваў. Пазачасава і пазасветна. Там, у тым свеце, дзе ён пакінуў жыццё, быў час мінулы, цяперашні, будучы. Былі гады, месяцы, тыдні, дні... Няспраўджаныя спадзяванні. Пра няспраўджаныя спадзяванні казаў у ранішнім сне Хрыстос. Казаў, што не страціў веры ў тое, што будзе Божы суд і царства Божае настане, але не тады, калі Ён прарочыў. Што спадзяванні Ягоныя не спраўдзіліся. “Як і твае, – ужо выходзячы са сну, у якім з’явіўся, сказаў Ісус. – Не ўсё спраўджваецца не толькі ў людзей, але і ў Бога”. Чаму Ён прысніўся не ў жыцці, а ў смерці?.. Ці гэта не смерць? Пра тыя гады, месяцы, дні, якія былі да апошніх сноў, Купала помніў. Але цяпер іх, асобных гадоў, месяцаў, дзён не было – усе часы былі ў адным часе. І нельга сказаць, што ў цяперашнім. Час гэты ўвогуле немагчыма было вызначыць, яго як бы не існавала. Нагэтулькі не існавала, нібы ён не пачынаўся і не сканчаўся, не мог пачацца і скончыцца – і Купала падумаў, што гэта вечнасць. Бог прысніўся ў вечнасці?.. Вечнасць прыснілася ў Ім?.. Як раней, так і цяпер ён уявіць не мог, што такое вечнасць, але падумаў пра яе, бо, мусіць, толькі ў вечнасці можна сябе гэтак пачуваць. Ясна і бясстрашна. Усе апошнія гады ён пражыў у страху, які ціснуў то мацней, то слабей, але не адпускаў. Гэта высмоктвала, выбірала ўсе сілы, і ўрэшце ён адчуў, што ўжо не столькі збаяўся, колькі стаміўся баяцца. Вось тады і стала яму ўсё адно, што з ім будзе далей. А што далей будзе?.. Хрыстос казаў, што таксама не ведаў, што з Ім будзе далей. Бо да таго, як стаць Богам, быў паэтам. Калі становішся Богам, паэтам быць ужо не можаш?.. Ягоныя вершы сталі казаннямі ды прароцтвамі? І Святое пісанне – гэта вершы Ягоныя, перапісаныя прарокамі?.. “Я напісаў верш пра Божы агонь, які не гасне ў вадзе. Прачытаў яго падарожніку, і ён сказаў, што я паэт, і што шлях мой на Іярдан да прарока”,– успомнілася прамоўленае Хрыстом, які казаў яшчэ пра дом, пра маці, пра тых, каго любіў і ад каго сышоў, не развітаўшыся, бо быў пакліканы. Калі ты пакліканы, ты мусіш усіх пакінуць?.. Можа, павярнуць да Ільінкі – і на Кацельніцкую? Развітацца па-людску. У той вечар, калі яго не стала, гэтак не выйшла, як ён хацеў. Выйшла як выйшла... Ён павярнуў да Ільінкі, ступіў крок-другі – і ўявіў, як тая жанчына, ад якой ён сышоў, не развітаўшыся, спалохаецца. Збіраецца, пэўна, на пахаванне, а тут ён, нябожчык. Не, так нельга. Хай прыйдзе, як усе, паплача з усімі… І ён павярнуў да Кавальскага моста. Трохі падціскалі, мулялі зверху, націраючы костачкі на ступаках, новыя чаравікі, у якіх тры дні таму йсці было балюча, а цяпер – нічога. Можна шпацыраваць. Ён любіў шпацыраваць. Ідучы, намацваў рух радка. Рытм, хаду верша… Недзе ў ім блукала паэма пра сны. Першы сон па смерці, у якім Хрыстос сказаў, што быў пакліканы на Іярдан да прарока Яна Купалы, здзіўляў, але так не трывожыў, як апошні сон пры жыцці. Тры дні таму, у ноч на 28-е, апошнюю ноч у тым, які можна было палічыць, часе, ён бачыў сон, пра які, памёршы, забыўся, а сёння, убачыўшы ў ранішнім сне Хрыста, успомніў. У тым начным сне ў 414-ы нумар, у якім ён жыў у гатэлі “Масква”, увайшоў з выгляду блазнаваты, у лётным шлеме з чырвонай зоркай, чалавек. Ён быў падобны да гандляра з ГУМа, якому надпісаў летась Купала кнігу “Ад сэрца”. Сеў на ложак, у ногі сеў: “Што ты робіш?” Купала спаў, таму адказаў: “Сплю”. Той спытаў: “А чаму ты спіш?” – і Купала ў сне прамовіў так, як не адказаў бы на яве: “Бо мне ўжо не цікава не спаць”. Тады чалавек той у лётным шлеме з чырвонай зоркай, які да ўсяго яшчэ й разнавокі быў, колер вачэй ягоных Купала не запомніў, але яны былі рознага колеру, перасеў бліжэй да ўзгалоўя, нахіліўся да вуха: “Заўтра ты не прачнешся, але і спаць не будзеш”. З тым падняўся і пайшоў. Нават не пайшоў, а неяк так, як бывае ў снах, знік. Як гэта: і не прачнешся, і не будзеш спаць?.. Той апошні ў жыцці сон быў з суботы на нядзелю. А з суботы на ня­дзелю, як было напісана ў старадаўнім сонніку, які ляжаў некалі на століку каля ложка маці, сніцца тое, чаго хочацца. Вечарам у нядзелю яго не стала. Можа, усё ж павярнуць на Кацельніцкую?.. Раптам жанчына тая, з якой не развітаўся, не пойдзе на пахаванне? Зазлуе, што яго не стала. Ці пабаіцца. Ён ужо вырашыў павярнуць, яму хацелася сказаць ёй, каб не вінавацілася, бо ўсё адно было б так, як сталася, але на падыходзе да вуліцы Кавальскі мост два чалавекі ў чорных капелюшах упіхнулі яго ў чорную машыну і завезлі на Лубянку. У Камітэт дзяржбяспекі. Ехаць было зусім недалёка – і ён падумаў, калі прывезлі: “Нашто машыну ганялі? Не таму ж, што мне чаравікі муляюць. Вайна, а яны бензін паляць...”   2 Віктар Маргер прысніў, што яго спалілі. Прачнуўшыся сярод ночы ад прыснёнага кашмару, падумаў, што дарма ён гэтак рупіўся, каб пасяліцца менавіта ў тым нумары гатэля “Масква”, у якім пражыў апошнія дні свайго жыцця Янка Купала. “Тут пахне згубай”, – сказала Ганна, як толькі ўвайшла сюды, і калі ён перапытаў: “Смерцю?..” – яна паўтарыла: “Згубай. Гэта розныя пахі”. Сярод усіх кашмарных сноў, якія тут яму ўбачыліся, сённяшні быў найкашмарны. Каб пазбавіцца яго, ён уключыў таршэр і, пасунуўшыся на край ложка, паглядзеў на Ганну, у якой была звычка спаць на падлозе. “Я твая сука”, – казала яна, калі ён пытаў, чаму? – “Але ж і сукі спяць з гаспадарамі на ложках...” – “Гэта хатнія. А я сука дзікая”. Ганна спала, як звычайна, на баку, падабраўшы пад жывот калені, і дыхала ціха, роўна, спакойна. “Сны, – яна казала, – мне не сняцца. Ніякія. А калі сняцца, я іх не помню. Затое я помню ўсё, што не сны”. Так. Усё, што не сны, яна не забывала. І яшчэ яна казала, што звычка спаць на падлозе ў яе ад маці. “Не ведаю чаму, але маці не спала ў адным ложку з бацькам. Клалася каля ложка на падлозе”. Віктар падняўся, падышоў да вакна, каля якога стаяў на трыножніку тэлескоп, у які глядзеў ён у гэтым нумары ўжо больш за месяц. І цяпер зірнуў – цямнеча. Марозна сканчаўся люты – цёмна пачынаўся апошні лютаўскі дзень. За вакном было так змрочна, так густа чорна, што гэтую густую цемрадзь не прабівалі нават агні сталіцы, якія, здавалася, замерзлі на яе галоўнай вуліцы і галоўнай плошчы. Цьмяным золатам пабліскваў перад акном тэлескоп. Віктар займеў яго праз 300-ю секцыю – закрыты размеркавальнік на Кутузаўскім праспекце, куды выдалі яму запрашэнне ў Сенацкім палацы Крамля, дзе мясцілася Упраўленне справамі Савета міністраў СССР, якім кіраваў флегматычны чалавек з зоркай Героя сацыялістычнай працы, з прозвішчам Смірцюкоў і мянушкай Смерць. “Ого!..” – сказала Ганна, убачыўшы подпіс на запрашэнні, і проста зацягнула Віктара ў тую 300-ю секцыю, “дзе ёсць такое, пра што ты нават не ведаеш, што яно ў свеце ёсць!” – і дзе да іх прычапіліся: “Што б вы хацелі купіць?” Ён нічога не збіраўся купляць, таму сказаў, што тэлескоп. З залацістай трубой. Такі, пра які марыў у дзяцінстве. Проста так сказаў, каб адчапіцца і каб адчапіліся, а яму паказалі каталог з фотаапаратамі, біноклямі, тэле­скопамі: “Выбірайце”. Такога тэлескопа, які ён хацеў бы мець, у каталогу не знайшлося, але дырэктарка секцыі ўспомніла: “Па-мойму, у нашай краме антыкварыяту я нешта такое бачыла. Гэта не тут, у ГУМе... – Патэлефанавала і трубкай бразнула. – Ёсць! І ведаеце, што… Кажуць, што ён быў сярод асабістых рэчаў Сталіна. Нават карціна напісаная, на якой Сталін у той тэлескоп глядзіць. Можаце і карціну купіць, яна таксама там. Звычайна такія рэчы, – зірнула яна на Ганну, – мы толькі сваім прадаем, але калі запрашэнне з подпісам Смерці…” – Дык мы і ёсць свае! – дагаварыла за яе Ганна і павезла Віктара ў ГУМ, дзе ў антыкварнай краме 300-й секцыі ім не прадалі, а падаравалі тэлескоп разам з карцінай. Дырэктар крамы, які зрабіў ім гэтыя падарункі, быў, пэўна, гіпнатызёрам. Інакш немагчыма патлумачыць тую фантасмагарычную дзею, якую ён для іх наладзіў. Яе проста не магло быць у звыклым свеце, але яна была. Больш за тое: яны ў ёй удзельнічалі, пра што сведчылі шмат якія рэальныя рэчы – найперш карціна і тэлескоп. Тэлескоп напраўду быў марай ягонага дзяцінства. Мястэчка, дзе ён нарадзіўся, стаяла на ўзвышшы, там трохі бліжэй было, чым у іншых месцах Беларусі, да неба, і там яно было яснейшае, чым у іншых месцах. А ўночы такое зорнае, як болей нідзе. Летам ён спаў на сене ў пуні, саламяная страха якой была ўся ў дзірках. Гледзячы ў іх, ён падарожнічаў ад дзіркі да дзіркі, ад галактыкі да галактыкі, уяўляючы, якія дзіўныя на планетах у тых галактыках лясы і сады, звяры і птушкі, рыбы і людзі, і калі засынаў пад раніцу, дык лятаў у тыя галактыкі на тыя планеты і бачыў тых дзіўных рыб і птушак, звяроў і людзей, сярод якіх амаль заўсёды з’яўлялася паненка ў белай сукні з чырвоным поясам, якая кожны раз пытала, як яго зваць, а ён быў у такім захапленні ад палёту, ад дзівосаў, якія бачыў, што забываў, не памятаў свайго імя – і ніяк яны не маглі пазнаёміцца. Таму ён проста кінуўся, рынуўся знаёміцца з Ганнай, калі ўбачыў яе ў белай сукенцы з чырвоным поясам… Ганна была падобная да той паненкі. Да іншапланецянкі. Пасля аказалася, што яна насамрэч жыла на іншай планеце, жыхары якой карысталіся паслугамі не толькі 300-й секцыі, у антыкварнай краме якой можна займець у падарунак музейны тэлескоп. І Віктар здагадваўся, што падарунак яму зрабілі зусім не таму, што ён меў запрашэнне ў тую секцыю, “дзе ёсць такое, пра што ён нават не ведаў, што яно ў свеце ёсць”, а таму, што прывезла яго туды іншапланецянка. Свая. Ён зацягнуў іншапланецянку ў двор літаратурнага інстытута, у якім тады вучыўся, у падвал дома ў двары, дзе начаваў, падрабляючы качагарам, і дзе яны пілі з бутэлькі, на якой была наклееная самаробная этыкетка “Calvados”, таннае, якое піць было немагчыма, яблычнае віно, а пасля ён да раніцы чытаў ёй, бо яна раптам папрасіла, беларускія вершы, і калі прачытаў Купалаў, яна сказала: “Мая маці была з ім блізкая. Настолькі блізкая, што… магчыма…” – “Што?.. Што магчыма?..” – паспрабаваў ён яе, сонную, расштурхаць, а яна з тапчана, на якім спаў ён у качагарцы, слізнула на чорную, усю ў вугальным пыле, падлогу. Ён падумаў, што ёй проста цесна з ім на тапчане, падняўся: “Кладзіся, я на падлозе лягу”, – але яна ўжо заснула. На баку, імгненна, падабраўшы ногі да жывата. З гэтага ўсё й пачалося. І паднялося з падвала качагаркі да нумара ў гатэлі “Масква”. А там, тады, прачнуўшыся апоўдні на падлозе ў качагарцы, Ганна дагаварыла тое, з чым апоўначы заснула: “Я, магчыма, ягоная дачка…” – Ну-ну, – дапіў ён недапіты ўчора, бо яго немагчыма было дапіць, самаробны, куплены на Рагожскім рынку “Calvados”, які з’явіўся і на Рагожскім, і на іншых рынках з кніг Хэмінгуэя, фотапартрэты якога віселі нават на кухнях гандляроў. – А чаму “магчыма”? – Бо ў той час маці блізкая была… Яна запнулася, ён спытаў: – Не з ім адным? Ганна ўскочыла. – Дзе тут памыцца? Вада ў тваіх апартаментах ёсць? – За печчу кран. Яна пайшла за печ і адтуль, плёхаючы вадой, што цякла з крана ў пра­іржавелую балейку, сказала: “Са Сталіным, з Берыем…” Ён нават не падумаў, што яна кажа пра тых, з кім блізкая была яе маці. – Што са Сталіным з Берыем? – Тое, пра што ты спытаў… Ганна выйшла мокрая, кроплі вады між палоскамі не дарэшты змытага вугальнага пылу дыяментамі бліснулі ў сонечных, што раптам коса ўпалі з вакенца пад столлю, промнях – такая дыяментавая зебра. Яна была трохі старэйшая за яго, але выглядала, як толькі што створаная Ліліт. – Ты думаеш, што я прыпыленая? Што ж, калі нават… У літінстытуце ён да такіх ужо звык, нармальныя на аддзяленні паэзіі амаль не сустракаліся. Адна імпульсіўная паэтка, якая, убачыўшы яго з вакна на чацвёртым паверсе літінстытуцкага інтэрната, раптам закрычала: “Хочаш, каб у імя нашага высокага кахання я ўніз скочыла?” – і калі ён абыякава, бо ніякага кахання, ні высокага, ні нізкага не было, кіўнуў: “Скачы, калі хочаш…” – рынулася сторч галавой і жывая засталася, бо ненармальных Бог шкадуе. Потым яна пра сустрэчу з Ахматавай распавядала. Як прыехала ў санаторый, дзе Ахматава памірала, прачытала ёй вершы. Тая заплакала, абняла яе: “Ты – мая дачка, бласлаўляю цябе на высокае служэнне рускай паэзіі. А мне час”. І ў яе на руках памерла. “Я таму і не забілася, калі з чацвёртага паверха скочыла, бо ў мяне служэнне…” Ні зебры, ні лані, ні лісы вершы не пішуць і з глузду не едуць. Ён абняў Ганну, зебру: “Я думаю, Ганя, што табе нельга піць самаробны кальвадос”. Яна пацепнула плячыма так, як пацепвае чалавек, якому ўсё адно, вераць яму ці не, вызвалілася з ягоных абдымкаў, дастала з сумачкі, кінутай учора пад тапчан, залаты медальён, на якім, нібы кропля крыві, чырванеў маленькі рубін: “Вось… Паглядзі…” Падняла вечка – і з медальёна, з партрэта на белай эмалі вочы ў вочы Віктару зірнуў Купала. – Яна памерла з гэтым медальёнам на грудзях. Казала, што нядоўга, але і Купала яго насіў. З партрэтам Сталіна. Толькі я не зразумела, чаму? Ён жа не быў сталінцам. Проста вершы пісаў… Так. Проста вершы пісаў. Віктару было ўсё адно, кім яшчэ быў Купала, апроч таго, што быў паэтам. І датуль гэта яму ўсё адно было, пакуль адзін былы зэк у запалярным горадзе Нарыльску не сказаў, калі яны пра смерць Купалы загаварылі: “Ён двойчы памёр. Спачатку паэзію пакінуўшы, а пасля – кінуўшы маці. У першыя дні вайны ў Мінску, калі горад ужо гарэў. Жонку ўзяў, транты ўзяў, а маці кінуў! Ты б кінуў сваю?..” Гэты былы зэк, Грахавец, таксама паэт, меў за спінай 20 лагерных гадоў, у чым вінаваціў усіх – ад Сталіна да Купалы, “якому ў гэты час медалі чаплялі і прэміі выдавалі! За што?!. – гэтак выдыхаў Грахавец, нібы спірту хлебануў. – Дваццаць апошніх гадоў – спрэс сталінскія агіткі! Нібы не ім, іншым чалавекам напісаныя. Але ж гэта ён, не я пісаў!..” Зразумела было, што ў Грахаўцы крычыць крыўда, але ж і праўда таксама: маці сваю Купала, пакідаючы Мінск, з сабой не ўзяў. Магчыма, яна не хацела ехаць. Куды і па што? Са свайго жыцця, якое ўжо сканчалася… Але магчыма, што і не… Так ці інакш, але адносіны Віктара да Купалы ўскладніліся. Да праблемы кінутай маці дадалася, – хоць ён гэтага не хацеў, гэта замінала яму чыста чытаць Купалу, чыста любіць яго, – праблема пакінутай паэзіі. Праблема агітак, “дрындушак”, як зняважліва пра тое, што напісаў у апошнія гады, а значыць, зневажаючы самога сябе, казаў Купала. Разумеў, што ён піша, і пісаў. Самазневажаючыся. Чаму?.. Страх, грошы, званні, прэміі – усё яно так, усё нібы відавочна. Але чаму?.. Гэтага Віктар не ведаў. Як не ведаў і таго, чаму так важна яму знайсці адказ на гэтае пытанне. Пад той час ён ужо аб’ездзіў Савецкі Саюз па ягоных найдальніх кутах і закутках, пабачыўшы на Сахаліне і Камчатцы, у Сібіры і на Поўначы такое, пра што ні ў якіх кнігах не прачытаеш, што ніяк не супадала з ягонымі ўяўленнямі пра краіну, у якой ён нарадзіўся і жыў. Праз тое паўзнікала процьма пытанняў, куды важнейшых за літаратурныя, бо гэта былі пытанні жыцця, якія патрабавалі зразумелых, ясных адказаў, але ў той краіне, у якой жыў, у тым свеце, у тым жыцці, якое звярэла наўкол, з грубай сілай варочаючы, як камянямі, чалавечымі лёсамі, ён адказаў не знаходзіў. Тады пачаў шукаць іх у самім сабе: паспрабаваў пісаць. Аказалася, што для яго гэта найлепшы спосаб пошуку. І аднойчы падумаўшы пра літаратуру як пра магчымы занятак жыцця, паехаў з Нарыльска ў Маскву, дзе паступіў у Літаратурны інстытут. Установа была прэстыжная, на аддзяленне паэзіі набіралі ўсяго дванац­цаць чалавек, а ў Савецкім Саюзе кожны пастух і бухгалтар вершы пісалі, так што давялося вытрымаць вялізны конкурс, каб даволі хутка зразумець, што ў інстытуце тым можна было і не вучыцца. Але, калі б не вучыўся, не хадзіў бы ён па кантрамарках, якія выдаваліся студэнтам літінстытута, ва ўсе маскоўскія тэатры, у адным з якіх, тэатры на Таганцы, і пазнаёміўся з паненкай у белай сукенцы з чырвоным поясам, якая назвалася Ганнай і сказала, што яна дачка Купалы. А калі не Купалы, дык дачка ці Берыі, ці Сталіна… Праз дзесяць гадоў пасля іх знаёмства ў тэатры, Віктар увайшоў у 414­ты нумар гатэля “Масква”, дзе сорак гадоў таму дажываў свае апошнія дні Купала, са сталінскім тэлескопам. Паставіў яго каля вакна, глядзеў то на Маскву, то ў неба, якое сцякала пад ноч на захад, тупаў у нумары з кута ў кут і ўсё спрабаваў уявіць сябе на месцы Купалы ў гарачым чэрвені 1942 года, калі яго выклікалі з Казані, дзе ён быў у эвакуацыі, пасялілі ў гэтым гатэлі і нібы забыліся, дзеля чаго выклікалі. 60-годдзе ягонае адзначыць? Дык чаму пра гэта ніхто ні слова? А вось пра тое, што немцы ў нейкай газеце ў Мінску надрукавалі побач з патрэтам Гітлера ягоныя вершы і назвалі ягоным іменем вуліцу, на якой ён жыў, сказалі... Гэтую вуліцу ягоным іменем збіраліся назваць яшчэ да вайны. Бальшавікі, не немцы. Але чамусьці перадумалі. І вось цяпер... Можа, яго прывезлі, каб пакаяўся?.. У Казані ўжо змушалі пакаяцца. Нават напісалі тэкст пакаяння. “Немцы, гэтыя крывавыя дзяблы яшчэ прабуюць прыкідвацца нявіннымі авечкамі і спекуляваць сумленнымі і чыстымі імёнамі! Кажуць нават, што яны вуліцу, па якой я жыў у Мінску, назвалі маім імем…” Ён не стаў гэты тэкст зачытваць. Тады яму сказалі, што трэба ехаць у Маскву. Для чаго?.. Каб ён тупаў з кута ў кут у гэтым нумары і думаў: калі свае не захацелі вуліцу ягоным іменем назваць, а ворагі назвалі, дык хто ён цяпер для сваіх? У час, калі вайна, калі Мінск пад немцамі, а немцы пад Масквой? І невядома, колькі вайна працягнецца, калі і чым скончыцца?.. Навошта яго выклікалі ў Маскву з Казані?!. Ніхто ж нічога не кажа! Ніхто нічога!.. Робяць выгляд, нібыта ўсё так і павінна быць. Нібы так і трэба: выклікаць з Казані, пасяліць у гатэлі і забыцца, дзеля чаго выклікалі... І так з дня ў дзень. З ночы ў ноч. Нехта стукне ў дзверы – ён сцінаецца, баіцца спытаць: хто?.. Бо як да вайны, гэтак і ў вайну ў Маскве арышты, арышты, арышты... Шпіёны, здраднікі, ворагі народа... У дзверы нумара пастукалі, Ганна ўскінула галаву: “Хто?..” Віктар падышоў да дзвярэй: “Хто там?..” – “Пакаёўка. Вы прасілі кашулю на сёння папрасаваць”. – “Прасіў. Але ж не ўночы”. – “Дык у вас святло. Падумала: можа, збіраецеся...” Ён адчыніў дзверы – за імі, адсунуўшы ўбок пакаёўку, паўсталі двое міліцыянтаў. Адзін прайшоў у нумар: “У вашым нумары ў начны час старон­нія. – І ступіў да Ганны, якая як ляжала, гэтак і засталася голай ляжаць на падлозе. – Дакументы!” Міліцыянт стаў пры таршэры каля тумбачкі, на якой ляжала чырвонае, з фотакарткай і пячаткай пасведчанне дэлегата ХХVI з’езда КПСС. Зірнуўшы на фотакартку, на Віктара, міліцыянт казырнуў: “Выбачайце!” – і спінай выйшаў з нумару, акуратна зачыніўшы дзверы, з-за якіх пачулася: “Ты што!.. Падставіць нас?..” – Гэта простым савецкім грамадзянам простую савецкую прастытутку нельга мець, – ускінулася на ложак Ганна. – А дэлегату ХХVI з’езда КПСС можна мець прастытутку з тэлескопам! – І ўхапіла яго за руку, пацягнула да сябе. – Уф!.. Ну ты й пахнеш... Як цырульнік... Яна была нястомная ў любові... Неспатольная... А пасля балбатала абы што. Напрыклад, што яе маці ў ложку Леніна кахалася. Не з Леніным, гэтага яна не казала, але ў ягоным ложку. З Купалам. “Магчыма, што ў тым ложку я і была зачатая”. Ленінка. У іх тут, у Маскве, не толькі ў кожнай акторкі, а ў кожнай гандляркі і цыруль­ніцы была свая тэатральна-літаратурная гісторыя. Абавязкова амурная. Учора Ганна завяла яго ў цырульню на плошчы Маякоўскага. Цырульня называлася “Агні Масквы”, і там школьная сяброўка Ганны шчабятала, нажніцамі чыкаючы: «У гэтай цырульні яшчэ бабуля мая стрыгла, яна каханкай Маякоўскага была, ён у яе пастрыгся, потым пайшоў і застрэліўся... вы бачылі фота, на якім ён у труне... о, як пастрыжаны!.. ніхто б яго так не пастрыг, як мая бабуля... а маці стрыгла Талстога... не таго, які “Вайна і мір”, а які... забылася, як кніга называецца... кіно яшчэ па ёй глядзела... але таксама, як называецца, забылася... ну, вось і ўсё... глянь, Ганна, які ў цябе прыгажун... хоць у кіно здымай... спадзяюся, не застрэліцца... зараз мы яго яшчэ й асвяжым... “Одеколон “Огни Москвы”, чтобы Москвою пахли вы!..” – гэта Маякоўскі напісаў, пасля яму помнік каля нашай цырульні паставілі...” – і калі Ганна спытала: “За рэкламу адэкалона?” – сяброўка не пачула ў тым ніякага жарту. “Магчыма. А што?..” – “Нічога. Ты выпадкова не помніш, што ён яшчэ напісаў?..” – і яе знаёмая цырульніца Соня сур’ёзна адказала: “Як што?.. Паэму пра Леніна... І нешта там пра савецкі пашпарт...”» Пра Леніна паэму. І пра савецкі пашпарт нешта. З цырульні Ганна павезла яго на пахаванне даўняга сябра яе бацькі. “Паехалі. На пахаванні будуць людзі, якія не бываюць нідзе”. Ён зразумеў, пра што яна сказала, але перапытаў: “Нідзе, апроч пахаванняў?..” “Ён яшчэ і мой хросны, – як бы не расчула яна не надта ўдалы жарт. – Ніхто пра гэта не ведае, маці ўпотай мяне хрысціла. У Малым саборы Данского манастыра. Назвала Ганнай, бо ў нашым родзе ўсе жанчыны Ганны”. Паехалі ў Данскі манастыр. Віктара здзівіла, што там, у Першым маскоўкім крэматорыі, яшчэ гараць печы. Ён чуў, што працуе новы, Мікола-Архангельскі крэматорый, а крэматорый у Данскім манастыры зачынены. “Для ўсіх, – сказала Ганна. – Але не для тых людзей, якія там будуць. Яны могуць, калі захочуць, хоць усе ў тым крэматорыі спаліцца. – І нібы пажартала ў адказ на ягоны няўдалы жарт. – А ты не хочаш?.. У той жа печы, у якой Купалу спалілі”. Вось праз гэта, мусібыць, і ўбачыўся сон. Праз тое, што яна так сказала... Прыснілася, нібы ён прыйшоў у крэматорый і сам лёг у печ, у якой спалілі Купалу, і сам жа, неяк аддзяліўшыся ад сябе самога, глядзеў, як ён, паэт Віктар Маргер, а не паэт Янка Купала, згарае. Як спачатку лопнулі вочы, потым праз вачніцы, праз рот, праз вушы пачала выкіпаць кроў, галава адкінулася назад, шво чэрапа разышлося і зеленаватым полымем запаліліся мазгі, і тут нейкая жанчына, не Ганна, іншая нейкая, пачала прасіць, за ягонай спінай стоячы і чамусьці Янкам яго называючы: “Не глядзі, Янка не глядзі...” – і далонькай спрабавала засланіць яму вочы, а ён адводзіў яе руку, не мог адарвацца ад жахлівага, якое магнетычна прыцягвала, відовішча, адхіснуўшыся толькі тады, калі тулава ў печы прыпаднялося, скрыжаваныя рукі раскінуліся, абнялі яго полымем, у якім ён згараў… “Гэй бэн гіном”, – пачуўся аднекуль чыйсьці голас, і з гэтымі словамі ў тым полымі ён прачнуўся... Пякельна балела ў грудзях, у якіх толькі што згарэла, попелам рассыпалася ягонае сэрца. – Гэй бэн гіном, – прытуліў ён да грудзей Ганну. – Ты чула такое? Што гэта? – Чула... У Ерусаліме нешта. – Скуль ты ведаеш, што ў Ерусаліме? – Была там. Здаецца, гэта гатэль. Ці... – Ці што? – Не помню. Якая розніца, што? Калі б не сон, не голас, дык ніякай. – Нейкі ты ўскаламучаны з ранку, – на цырлах прайшла Ганна ў прыбіраль­ню. – А табе сёння, як ніколі, спакойным трэба быць. Як па смерці. Нібы яна ведае, як яно там – па смерці – бывае.   ІІІ Усевалад Мяркулаў паліў папяросу за папяросай, у попельніцы ўжо месца не было, попел сыпаўся на стол, на падлогу, а ён паліў і паліў. Іван Луцэвіч любіў чысціню. Неахайнасць Мяркулава яго раздражняла, але ён не мог сказаць пра тое камісару 2-га ранга, 1-му намесніку наркама дзяржаўнай бяспекі СССР. Калі б ведаў, што ўжо амаль год Мяркулаў – намеснік наркама толькі фармальна, дык, можа, сказаў бы. Але ён не ведаў. Не мог ён ведаць і пра тое, што амаль год таму наркам Берыя каман­дзіраваў свайго намесніка Мяркулава ў Куйбышаў. Фармальна – кіраваць эвакуяванай часткай наркамату дзяржбяспекі і кантраляваць працу эвакуяваных заводаў, а насамрэч – саслаў. І Мяркулаў са страхам здагадваўся, за што... Увосень сорак першага Берыя сказаў яму, што Маскву, хутчэй за ўсё, давядзецца здаць немцам. Як некалі здалі французам. І прапанаваў застац­ца ў сталіцы, каб стварыць падполле. Мяркулаў адмовіўся. Сказаў, што таварыш Сталін нікому Маскву не здасць, і адмовіўся. А з Куйбышава, узважыўшы тое, што можа быць з ім далей, напісаў таварышу Сталіну ліст. Распавёў пра размову з Берыем увосень 1941 года. І вось учора Берыя выклікаў яго ў Маскву. Доўга размаўляў з ім, распытваў, як яму там, у Куйбышаве, жывецца... “Куеш зброю перамогі? Ну й добра. А то запанікаваў... Помніш, як ты запанікаваў, калі немцы да Масквы падышлі?..” Так і спытаў: “Помніш, як ты запанікаваў?” Не ён, Берыя, запанікаваў, а Мяркулаў. Пасля анекдот расказаў. «Выдумляюць, ведаеш, пра мяне і Сталіна анекдоты. Нібы ў Сталіна любімая люлька прапала. І ён пытае: “Лаўрэнцій, хто маю любімую люльку ўкраў? Ніхто не прызнаецца... Разумееш, якая гульня?.. Дык я дзесяць чалавек знайшоў, якія прызналіся. А Сталін знайшоў люльку за канапай. Смешна?..» Мяркулаў разумеў, якая пачалася гульня, і Берыя бачыў, што Мяркулаў гэта разумее, таму трэба было прыдумаць нейкую важную прычыну, па якой ён свайго намесніка выклікаў. І Берыя сказаў: “Ты ж працаваў перад вайной з беларусамі і палякамі? Таму й адказнае даручэнне табе, Усевалад: арыштаваць Луцкевіча”. – “Якога Луцкевіча?” – “Івана Луцкевіча. Купалу, паэта іхняга”. – “Дык гэта любы лейтэнант зрабіць можа. Чаму я?..” Берыя ўсміхнуўся. – Ну, Купала – паэт, ты – драматург. Каму ж яшчэ?.. – А ўбачыўшы, што намеснік ягоны ўспрыняў усмешку як насмешку, пстрыкнуў пальцамі. – Эх, помніш, як мы ў Грузіі!.. “Шенма сурвілма дамліа...” – заспяваў ён, павёўшы, нібы танцуючы, плячыма, і паклаў руку на цёмна-шэрую, якая адна ляжала пасярод стала, тэчку. – Тут сфера тонкая, Усевалад. Гэты Луцкевіч ужо тры дні ў нябожчыках. Вось дакументы, пачытай. Мы і раней вырашыць гэтую праблему спрабавалі, але неяк... Я б сказаў: неяк нерашуча. А цяпер немцы сімвал барацьбы беларусаў з бальшавікамі зрабіць з яго надумалі. З намі, – падміргнуў грузін Берыя грузіну Мяркулаву, – маскалямі. Ягоным іменем вуліцу ў Мінску назвалі. Нават маюць намер, калі верыць нашай агентуры, вывезці яго з Масквы. Дык чаго яшчэ чакаць? Няма чалавека – няма праблемы. І тры дні таму ў гатэлі, дзе Луцкевіч жыў, ён зляцеў з дзясятага паверху... А пасля ўсяго Сасо раптам сказаў, што патрэбны публічны працэс. Берыя часцяком, каб падкрэсліць сваё блізкае сяброўства са Сталіным, называў яго даўняй, яшчэ дзіцячай мянушкай Сасо. Хоць быў маладзейшы за яго на дзесяць гадоў і пазнаёміўся з ім ужо тады, калі ніхто Сталіна так не называў. Ніхто, апроч маці, якая пяць гадоў як памерла. – Над кім публічны працэс? – Над гэтым Луцкевічам. Каб паказаць, як мясцовы нацыяналізм зліваецца з фашызмам. Ясна? Ясна было, што Берыя яго падстаўляе. – Лаўрэнцій, ён жа мёртвы. – Хто мёртвы?.. Фашызм? – Луцкевіч. – Сасо сказаў, што не. Разумееш?.. А калі таварыш Сталін, – з націскам прамовіў Берыя словы таварыш Сталін, – так сказаў, значыць, так і ёсць. Ці ў кожным разе мусіць так быць. І пакуль ты ў Куйбышаве быў, мы ўсялякіх біёлагаў з дактарамі і гэтых... як іх... якія каля Вавілава круціліся... генетыкаў у адну шарашкіну кантору сабралі – і яны нам 1-ю лабараторыю прыдумалі. Ажыўляльнік такі... Твой сябар Кабулаў свайго памочніка кіраваць там паставіў. Здольны аказаўся ягоны памочнік. Такі, ведаеш, вядзьмак... – І зірнуўшы ў недаўменныя вочы намесніка, Берыя дадаў спачувальна. – Так, Сева, гэта ўсё нялёгка зразумець. Але Сталін сказаў, што жывы, значыць, жывы. Зразумець такое сапраўды было нялёгка. Калі толькі Берыя не вырашыў паздзеквацца. Ці яшчэ адзін анекдот пра сябе і Сталіна прыдумаць. Але не, на такі анекдот ён не асмеліўся б... Хоць дазваляў сабе іншым разам такое, чаго ніхто іншы дазволіць сабе не мог. Неяк Сталін спытаў яго: “Ты, Лаўрэнцій, можа быць, меціш на маё месца?..” – і Берыя зрабіў жартаўлівы выгляд: “А чаму не? Хіба благі той салдат, які марыць стаць генералам?” Мяркулаў бачыў, якой усмешкай усміхнуўся Сталін. І падумаў, што салдацкага жарту гэтага ён Берыю не забудзе. – Значыць, таварыш Сталін сказаў, што паэт Купала жывы? – пагартаў Мяркулаў цёмна-шэрую тэчку з дакументамі. – А з гэтых дакументаў вынікае, што мёртвы. Не супадае адно з адным, – падсунуў ён тэчку да Берыі, касавата на яго паглядзеўшы, а той адсунуў паперы назад: “Вось бачыш... А кажаш: любы лейтэнант. Каб лейтэнант мог мёртвага арыштаваць, генералам стаў бы...” “Праз гэта генерал можа лейтэнантам стаць, – зноў пасунуў тэчку Мяркулаў. – Калі жывы застанецца. Дзе я арыштую яго? На тым свеце?” – а Берыя ўстаў і пад руку павёў яго з кабінета: “Чаму на тым? Яшчэ на гэтым паспееш. На пахаванні. Ён жа не можа на сваім пахаванні не быць... – І ў дзвярах, сунуўшы Мяркулаву тэчку пад паху, Берыя на хвіліну задумаўся. – Хоць не, на пахаванні няёмка. Мы ўсё ж не рускія, грузіны мы з табой. Значыць, трэба раней, бо потым позна будзе, – паглядзеў Берыя на свайго намесніка з той пранізлівасцю, якой працінае вецер, калі пасля бабінага лета замаразкі надыходзяць. – Пахаваюць”.   4 На пахаванні хроснага Ганны, даўняга сябра яе бацькі, сабралася ў рытуальнай зале крэматорыя ці не палова партыйна-савецкага кіраўніцтва. Не было Генеральнага сакратара ЦК КПСС таварыша Леаніда Ільіча Брэжнева, якому не дазволілі на пахаванне пайсці дактары, але астатняга начальства, у тым ліку членаў і кандыдатаў у члены Палітбюро хапала. Адзін з іх, баць­ка Ганны, падышоў: “Ты як? Гатовы?..” – і калі Віктар кіўнуў: “Так, Васіль Дзям’янавіч, гатовы…” – той ціскануў ягонае плячо: “Глядзі, каб усё... – І палец падняў. – Каб усё!” Яму было ўжо за семдзесят, але рука Васіля Дзям’янавіча Грачына была зусім не слабая. Моцная ў яго была рука. Упершыню Віктар адчуў яе моц, калі сказаў, што збіраецца пакінуць і літінстытут, і Маскву… – І Ганну? – перапыніў яго Васіль Дзям’янавіч. – Ты думаеш, я дазволю, каб ты вось так? Каб пакруціў і кінуў?! – Не змусіце ж вы мяне! – Змушу! Віктар ужо ведаў, як і хто змусіў бацьку Ганны ажаніцца з яе маці, таму сказаў: “Але ж вы не Берыя. Тым больш не Сталін. І часы не тыя”. Грачын гэтак сціснуў яму плячо, што яно хрумснула. – Не Берыя, але часы тыя самыя. Нават лепшыя. Мае. Яны сядзелі на лецішчы, куды Васіль Дзям’янавіч прывёз Віктара і дзе ўжо быў накрыты стол: “Давай па-сапраўднаму, як мужыкі, пагаворым. Мне па-сапраўднаму і пагаварыць няма з кім. – І ён ледзь не адным глытком кульнуў шклянку каньяку. – А табе ёсць?..” У сапраўднай мужчынскай размове высветлілася, што Ганна нічога не прыдумляла. Ну, амаль… «Яна, можа быць, усё ж мая дачка, – казаў, закусваючы, Грачын. – І я без прымусу гатовы быў з яе маці ажаніцца. Ды тая ў рожкі… Яна ж не толькі ў Малым тэатры, але і ў іншым грала. У большым за Вялікі, можна сказаць, мела ролю. І не мела ніякага жадання сысці з той сцэны, выйсці з той ролі на кухню. Так што прымусілі хутчэй яе, чым мяне. І ў ёй гэта сядзела. Свідравала. Яна ў адным ложку са мной спаць не хацела. Клалася каля ложка. “Табе навязалі мяне, як суку. Вось я і буду, як сука…” Між іншым, так і памерла, – поўна наліў другую шклянку і адставіў пустую бутэльку Грачын. – Сталін… Берыя… – Раптам усхліпнуў. – За яе!.. – І спытаў, выпіўшы. Жорстка, нібы і не ўсхліпваў. – Ты чаму ў ЦК камсамола не пайшоў? Я ж дамовіўся, што цябе туды бяруць. І Ганна за цябе Аляксандра Анісімавіча прасіла. Ты хоць разумееш, які гэта трамплін? На якую ты з такога трампліна скочыш сцэну, у якую ролю?.. Віктар разумеў. Таму і вырашыў з’ехаць з Масквы ў Мінск. Але пасля размовы з Грачыным ён усё ж схадзіў у ЦК камсамола, дзе яму прапанавалі месца намесніка загадчыка аддзела. І калі ён сказаў, што падумае, папстрыкалі пальцамі: “Думайце, толькі хутчэй. Бо на гэтае месца…” Віктар не думаў доўга. У той жа дзень забраў у камсамольскім выдавецтве, дзе галоўны рэдактар назваў яго прыдуркам, падрыхтаваны да друку рукапіс сваёй кнігі, зайшоў у інстытут і напісаў заяву рэктару: “Прашу адлічыць мяне, прыдурка…” – Ты можаш патлумачыць прычыну? – пытаў рэктар. – У цябе ўсё складваецца, як мала ў каго. Ды ні ў каго болей так не складваецца! Я дзесяць гадоў упіраўся, каб займець тое, што ты займеў за год. Можаш ты патлумачыць?.. – Не. – Чаму? – Бо не магу. Цяпер не магу. – А калі зможаш? – Калі сам зразумею. – А зараз не разумееш? – Не. Проста адчуваю. – Што? – Што Енісей не для мяне. – Пры чым тут Енісей? – Тры гады таму я з Краснаярска да Ігаркі па Енісеі плыў. Лета, прыгожа. Велічная рака. Тайга, скалы па берагах. Груваздзяцца адна на адну. І дзіўна так: як бы й наглядзецца не магу – і не па сабе мне. Цісне. Гэткая веліч, моц прыроды, што наш цеплаходзік з баржай… Ну, цацкі, у якія гуляе Енісей. І я таксама цацка. Пагаварыў пра гэта з капітанам, той сказаў: “Енісей не вінаваты, што ён не для цябе”. Рэктар не падпісаў заяву. Парваў, буркнуўшы: “Енісей не для яго… У Маскве рака Масква…” Але гэта нічога не мяняла. Віктар купіў квіток на цягнік у Мінск. На вакзале яго праводзіў Алег Шкляр, якому ён таксама распавёў пра Енісей. Шкляр быў старэйшы за яго, з’ехаў з Мінска ў Маскву раней. Пісаў па-руску і здолеў воўкам угрызціся ў маскоўскае мяса. Дапамог талент, але і сіла, каб угрызціся, патрэбная была немалая – і Шкляр яе меў. Таму і стаў магілёўскі паваенны падшыванец адным з лепшых рускіх паэтаў. Цяпер ён бегаў па пероне, размахваў шведскім спінінгам, купленым за рубель у нейкага мужыка, якому не хапала таго рубля на гарэлку, і крычаў: “Ты ідыёт! Паэтаў ствараюць імперыі! Іх сталіцы, а не правінцыі! Усе пруцца адтуль сюды! А ты назад?!. – І маленькі, пругкі, як тэнісны мячык, Алег падскокваў да пасажыраў. – Ну скажыце вы яму, што ён ідыёт!..” Нейкая жанчына пазнала Шкляра: “Для вас – што заўгодна!” – і падышла да Віктара: “Вы – ідыёт!” “Я не хачу ўгрызацца ў маскоўскае мяса. Яно з крывёй”, – казаў Віктар на развітанне Шкляру. Гэта была фраза, і Шкляр разумеў, што гэта проста прыдуманая фраза, але ўхапіўся за яе: “Паэт і павінен рваць жывое мяса і піць жывую кроў! А не жэрці дзярмо і піць сцулі, размазваючы прывінцыйныя соплі! Як Купала размазваў! Жыў у Піцеры, у Маскве! Мог стаць…” – “Кім?.. З Купалы мог Купаловым стаць? Што б ён рабіў, стаўшы Купаловым?..” – “А ты што робіш?.. Што ты робіш, калі, кідаючы Маскву, яшчэ і рукапіс кнігі з выдавецтва забіраеш, надумаўшы, што твая першая кніга не можа быць рускай! Ды хоць якой яна можа быць, калі цябе выдаюць адразу, а ўсе астатнія па дзесяць гадоў у чарзе стаяць! І не чакай, што ў Мінску цябе па-беларуску адразу выдадуць! Думаеш, там табе ўзрадуюцца?.. Адпіхваць пачнуць! Прыпёрся з Масквы – у Маскву і вяртайся! Там і выдавайся, маскаль!.. Я праз гэта праходзіў і кажу табе: не едзь! Плюхнешся ў тое балота – не выберашся!.. – І ўжо калі Віктар скочыў у тамбур, Шкляр бег за вагонам, махаў спінінгам: “Ты не ад Масквы адмаўляешся! Ты адмаўляешся ад велічы Енісея! Ад лёсу! Ад сапраўднага жыцця! Ну ў каго ты ў Мінску сапраўдны спінінг за рубель купіш? Ні ў каго! І за сто рублёў, і за тысячу! Там і няма нікога, у каго сапраўдны шведскі спінінг ёсць! Там толькі вуды самаробныя з паплаўкамі з коркаў!..” Шкляр ведаў, што крычаў. Ні з кнігай, у выдавецкай рэцэнзіі на якую яго звінавацілі ў веры ў Бога, ні з працай у Мінску нічога не выходзіла. Год, другі, трэці… І аднойчы Віктар купіў квіток на маскоўскі цягнік. Але па дарозе на вакзал яму сустрэўся яшчэ адзін старэйшы сябар, Рыгор Барада. Ён не стаў угаворваць яго не ехаць. “Пайшлі, – сказаў, – хоць развітаемся па-людску”. Яны селі ў рэстаране, каб развітацца – і прапілі Маскву. “Я не пытаю, чаму ты зноў туды сабраўся. Разумею. Але чаму ты з’ехаў адтуль?” – пытаў Барада. – “Бо я беларускі паэт. Беларускі, а не рускі”. – “Кінь. Не падымай пыл. Беларускім паэтам можна і ў Маскве быць. А ў Мінску – рускім. Вунь як Шкляр”. – “Што, як Шкляр?” – “Ён у Мінску быў рускім паэтам. І ў Магілёве”. – “Дык ён і ў Маскве рускі”. – “Ну, правільна”. – “Што правільна?..” Пасля другой пляшкі гарэлкі ўсё было правільна. І тое, што ў Мінску, і што ў Маскве. І ў той жа час няправільна. Бо немагчыма жыць у прымаках – няхай нават асобна і няхай нават ты не прымак. Калі табе нават кажуць, што ты – як сын. А ты не хочаш быць не толькі прымаком, але і сынам. Сынам нават больш не хочаш быць, бо тады ў цябе бацька… Грачын. Увогуле ён нічога мужык, але надта доўга ў вялікіх начальніках – і прывык, каб раз сказаў і два не паўтараў. І праціскае ў начальнікі зяця. Ну, які, як сын, а не зяць, бо з дачкой таго мужыка не ажаніўся. І ён не настойвае… Добра, што не настойвае. Хоць гэта добра. А таго, што не ўсе ў начальнікі могуць хацець, проста не разумее. “Ты не хочаш у ЦК? Як гэта?..” І суне ў той ЦК, як у… Яшчэ добра, што дачка разумее. “Едзь ты, – кажа, – адсюль. Енісей не для цябе”. Ну, ягоная дачка… Ці не ягоная, хто яго ведае. Можа, Сталіна дачка, ці Берыі… Ці Купалы… “Чыя?.. – нічога не разумеючы з п’янай споведзі Віктара, пытаў Барада. – І пры чым тут Енісей?..” Барада працаваў рэдактарам у выдавецтве. Праз дзень ён патэлефанаваў: «Я папрасіў Пімена паглядзець рукапіс тваёй кнігі. Ён прачытаў і напісаў рэцэнзію. Яна кароткая: “Калі якія-небудзь кнігі і выдаваць, дык гэтакія”. Так што як хочаш: ці ў Маскву едзь з рускай кнігай, ці прыходзь у выдавецтва падпісваць дамову на беларускую». Пімен быў народным паэтам, што ў тыя часы мела вагу. Пераважыць яго было цяжка. Кніга выйшла, і Віктар застаўся ў Мінску. Не раз пасля, калі пра яго пісалі, што ён хоць і беларус, але рускі, што ён “выпадае з кантэксту беларускай паэзіі”, калі даставала правінцыйная валтузня, Віктар згадваў Бараду, Пімена… Вось для чаго яны тады выйшлі на ягоную дарогу? Перанялі на ёй… Каб ён лавіў рыбу на самаробную вуду? У Маскве пра яго не забыліся – беларускую кнігу адзначылі ўсесаюзнай камсамольскай прэміяй. Барада сказаў: “Каб паказаць, дзе пернікі смачнейшыя”. А пасля з Масквы, з ЦК камсамола патэлефанавалі: “Перад з’ездам партыі мы збіраем нашых лаўрэатаў. Ты знойдзеш час, каб прыехаць да нас?” Не знайсці часу нельга было. Лаўрэат. – Не бяры гэтую прэмію, – казаў яму Бычык, пісьменнік, адносінамі з якім ён даражыў і да якога прыйшоў параіцца, што рабіць? – Лепш адмовіцца. Тут пытанне маралі… Віктар слухаў і думаў: “А ты чаму браў?.. І дзяржаўную прэмію, і ленінскую, і зорку героя?..” Ён не сказаў гэта Бычыку, але той угадаў. “Ты, мусіць, думаеш, чаму я не адмаўляўся?..” І калі Віктар кіўнуў, спытаў: “Чаго ты ў такім разе да мяне прыйшоў? Каб потым сказаць, што са мной раіўся?..” І зноў ён угадаў. “У мяне жытла свайго няма, – развітаўся з Бычыкам Віктар. – Туляюся па чужых кутах, па наёмных каморах. А вы мне пра мараль”. І Бычык сказаў: “Што ж, вырашай сам. Табе жыць”. Так. Яму жыць. Таму ён і не адмовіўся ад прэміі. Бо збіраўся жыць, а не адмаўляцца. Наадмаўляўся, досыць. Зрэшты, невядома, ці была б тая прэмія, калі б не Ганна. Гады чатыры ні гуку, а тут тэлефануе – і нібы ўчора бачыліся: “Ты на святкаванне 100-годдзя вызвалення Балгарыі ад ярма Асманскай імперыі хочаш паехаць?” Калі збіраюцца жыць, не адмаўляюцца ні ад якіх святаў. Нават ад ярэмных. Ён сказаў Ганне, што хоча яе бачыць, і яго ўключылі ў склад афіцыйнай дэлегацыі для паездкі ў Народную Рэспубліку Балгарыя на свята вызвалення. Святкавалі на Шыпцы. Гара, якую сто гадоў таму рускія з балгарамі спачатку адваявалі ў туркаў, а потым ад туркаў баранілі яе, да самай вяршыні была засыпаная людзьмі. І адным з тых, хто павінен быў прамаўляць да іх з гары, быў паэт Вірсаў. Заслужаны. Афіцыйны. Але калі даехалі да гары, ён быў глыбока ў нізіне. Не здолеў выйсці з машыны, на нагах стаяць не мог. Па дарозе ад Сафіі да Шыпкі ў кожным паселішчы сустракалі “рускіх братушак” музыкай і ракіяй, і ў кожным паселішчы Вірсаў чытаў верш “Шыпка” і выпіваў “за крэўнае, вечнае славянскае братэрства”, спачатку яшчэ думаючы пра магчымыя наступствы, а пасля ўжо і не… За чвэрць гадзіны да святочнай дзеі да Віктара падбегла задыханая, не звыклая па гарах бегаць Ганна: “Пішы верш. Я дамовілася, што замест Вірсава выступіш ты”. Пісаць не было калі. Ва ўрадавай ложы ўжо занялі свае месцы, пад руку падняўшыся ў яе, Генеральны сакратар ЦК КПСС, герой Савецкага Саюза і герой Балгарыі таварыш Брэжнеў і Першы сакратар ЦК Балгарскай камуністычнай партыі, герой Балгарыі і герой Савецкага Саюза таварыш Жыўкаў. Віктар яшчэ сутаргава ўспамінаў, шукаў у памяці тое, што магло б прыдацца да сённяшняй дзеі, калі да яго падышоў рэжысёр свята: «Я правяду вас да Арлінага гнязда… – і падвёў да сцэны на вяршыні скалы, якая называлася Арліным гняздом. – Як толькі пачуеце сваё імя, калі ласка, вось па гэтых прыступках да цэнтральнага мікрафона…» Вечарэла. Па схілах Шыпкі, разрэзанай промнямі пражэктараў, ярчэй і ярчэй рассыпаліся агні. Яны калыхаліся ў руках сотняў тысяч людзей, твары якіх паблізу яшчэ можна было разгледзець, а далей – толькі калыханне, толь­кі ціхі гул над горнымі хвалямі чалавечага мора… “Паэт Віктар Маргер!..” – прагучала, рэхам азвалася недзе ў горных вышынях, і ён падняўся да мікрафона. “Ху-гу, ху-гу, ху-гу…” – дыхала ў мікрафоне, і Віктар, да апошняга імгнення не ведаючы, якія словы прамовіць, выдыхнуў у мікрафон, у прамяні пражэктараў, у агні на гары і ў змяркальнае неба над імі беларускія вершы. І не таму беларускія, што вершаў, напісаных у Маскве па-руску, не ўспомніў. Проста так выдыхнулася. Змоўк – цішыня. Толькі “ху-гу, ху-гу, ху-гу” ў мікрафоне. Ён павярнуўся, падышоў у гэтай страшнай, пагрозлівай цішыні да сходаў, да пяці прыступак, па якіх падымаўся на мыліцах чалавек у вайсковым кіцелі, увешаны ўзнагародамі ветэран, які заспяшаўся, бо ўжо выгукнулі ягонае імя – і адна мыліца саслізнула з прыступкі. Віктар падаўся ўперад, укленчыў, каб падхапіць мыліцу, не даць ветэрану ўпасці, а выйшла, ва ўсякім разе знізу глядзелася так, як потым Ганна казала, нібы ён стаў перад ветэранам на калені, пацалаваў ягоную мыліцу, і тут жа, раптам ажыўшы пасля жахлівай цішыні, гара выдыхнула: “Гух!” – і рэха авацыі пракацілася па яе агністых схілах і ўзнялося ў змяркальныя нябёсы. – Калі пачула, што ты чытаеш па-беларуску, падумала, што лепш бы ты п’яны быў, – казала ўжо на іншай гары, на Віташы пад Сафіяй, дзе назаўтра таварыш Жыўкаў даваў абед у гонар таварыша Брэжнева, Ганна. І смяялася. – Але Брэжнеў вырашыў, што ты чытаеш па-балгарску, а Жыўкаў, што не так добра ведае рускую мову… Вось Людміла можа пацвердзіць. Людміла, дачка Жыўкава і сяброўка Ганны, пацвердзіла, што так, бацька вырашыў, што рускую мову ведае не надта – і на абедзе Віктара ўзнагародзілі медалём “100 год вызвалення Балгарыі ад асманскага рабства”. – Ты нават не ўяўляеш, на якую ўзняўся гару! Што ты зрабіў для нашага... для савецка-балгарскага братэрства!.. – віншаваў яго выпіты, размяклы, усім задаволены Брэжнеў, якому Жыўкаў яшчэ на Шыпцы ўручыў такі самы медаль. – Ды за гэта… – аблапаў ён Віктара, а паміж імі ўкруціўся неяк, хоць нібы й дзірачкі не было, каб укруціцца, Посух: “Мы яго на прэмію вылучылі, Леанід Ільіч…” Пра “асманскі медаль”, займеты ў кампаніі з Брэжневым, Віктар, каб не падначвалі, нікому не казаў, але Бычык, у якога якраз тады ў Балгарыі кніга выйшла, ад перакладчыка дазнаўся і спытаў: “Бярэш усё?..” – Ты думаеш, я проста так напіўся? Не разумеючы, што раблю? – пры­знаваўся Віктару, калі з Сафіі ў Маскву ляцелі і ў самалёце выпівалі, Вірсаў. – Дачка Грачына сказала, каб я табе саступіў. Маўляў, бацька прасіў. У гэта я не паверыў, Грачыну не да такіх дробязяў, але падумаў, што калі не саступлю, дык яно мне дорага абыйсціся можа. І вырашыў саступіць. А як?.. Сказаць, што ты маладзейшы, і глядзецца будзеш лепей? Ці што чытаеш лепш, што вершы ў цябе лепшыя?.. Вось я і скарыстаўся гасціннасцю балгарскага народа. – Гэта праўда? – тузануў Віктар за плечы Ганну, калі з аэрапорта прыехалі да яе на Кацельніцкую, а яна скінула ягоныя рукі і сказала, што не. Што Вірсаў гэта прыдумаў. “Трэба ж п’янтосу апраўдацца нечым”, – абыякава пракінула Ганна, і ён ёй паверыў, бо лепш было паверыць ёй, чым Вірсаву. У кватэры Ганны, дзе пяць гадоў не быў, ён убачыў экспандэр, гантэлі, гіру… Мужчынскія забаўкі. “Так, – сказала яна. – Пажыла пару гадоў з адным касманаўтам. Але ж ты таксама ажаніўся. І давай болей не будзем пра гэта”. Ён пра гэта і не хацеў. І не таму, што таксама ажаніўся. Проста Ганна не была створаная для такіх размоў. І калі ўночы яна сказала, што хацела б ад яго дзіця, ён здзівіўся: “Ты?.. Дзіця?..” Прагучала яно не надта далікатна, але яна не пакрыўдзілася. “Так. Толькі ў мяне праблема. Я і з касманаўтам таму… Думала, калі яго ў касманаўты выбралі, дык здароўе такое, што… Але аказалася, што гэта ў мяне. І зрабіць нічога не могуць. Я і ў Балгарыі паказвалася. Прызналася Людміле. А яна сказала, што ў Індыі лекарка ёсць. Ёй дапамагла… – І Ганна прыўзнялася над ім. – Паедзеш са мной? Будзеш мець дзіця ад дачкі Купалы, калі ад дачкі Грачына не хочаш…” (Працяг першай часткі рамана чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова").  
 
Раіса Шастак (№110)
Ну і ню, або Аголены боль Рэцэнзія на кнігу Міколы Гілевіча Гілевіч М. Ню: Выбраныя вершы / М. Гілевіч, мастак А. Ксёндзаў. – Мінск: Выдавец Уладзімір Сіўчыкаў, 2020. – 94 с.: іл. Мне ўсё ці амаль што ўсё падабаецца ў гэтай кнізе. Ад назвы, суперлапідарнай ды інтрыгоўнай, да вызначэння накладу. Вокладка кнігі выбранай лірыкі Міколы Гілевіча – нечаканая, гожая і прыгожая. Трэба прызнаць – аўтару пашанцавала, што такі прызнаны мэтр у жанры “ню”, як Аляксандр Ксёндзаў, пагадзіўся, каб рэпрадукцыі з яго палотнаў аздобілі гэтае выданне. Тым болей, што нават назвы жывапісных твораў (“Зорка Венера” – 1-я старонка вокладкі, “Ева-спакусніца” – франтыспіс, “Мядовая” – 4-я старонка вокладкі) перагукаюцца з некаторымі вершамі. Не магу не працытаваць нават, здавалася б, такі, звычайна малачытэльны тэкст, як выдавецкая анатацыя, на якую зважаюць хіба што выдаўцы, кнігараспаўсюднікі ды бібліятэкары. “Ню (фр. nu голы) – выява аголенага цела ў выяўленчым мастацтве. У паэтычным жа выяўленні Міколы Гілевіча – гэта аголенасць у самым шырокім яе разуменні: аголенасць натуры, нерваў, чуллівае душы. І кніга “Ню” – гэта тое, што пісаў ён, прыхільнік муз Эўтэрпы і Эрота, для (і пра) галоўных у яго жыцці жанчын. Вымаўленае (ці нявымаўленае) цела і ўцялесненая душа непазбежна сыходзяцца ў каханні”. Ці не Леаніду Дранько-Майсюку, рэдактару надзвычай дабразычліваму, тактоўнаму і спрактыкаванаму, належаць гэтыя радкі? Менавіта ён адрэдагаваў у свой час найвыдатнейшую кнігу паэзіі “Мой свеце ясны” незабыўнага, вытанчанага лірыка Міхася Стральцова. Мабыць, нездарма і “Ню” выйшла ў такім самым фармаце, мабыць, менавіта там падгледжаныя і ўзятыя пад узор густоўныя каланлічбы: нумарацыя старонак набраная дробным курсівам і не лічбамі, а словамі, якія выдатна “трымаюць” ніжні правы край кожнай старонкі. Дарэчы, аблямоўка старонак зроблена ледзь заўважнай радзюжкай, імітацыяй жывапіснага палатна, што паядноўвае іх з вокладкай. Тэксты ў кнізе набраныя прыгожай гарнітурай, на разваротах, як кажуць прафесіяналы, шмат паветра. Невыпадковым успрымаецца і фотаздымак аўтара кнігі пры помніку Еўфрасінні Полацкай у Мінску скульптара Анатоля Арцымовіча, бо, несумненна, нябесная апякунка Беларусі – адна з жанчын, якія згаданыя ў выдавецкай анатацыі. І калі ўжо напісаныя ў выходных звестках выдання словы “наклад” ды “асобнікаў”, дык арганічнымі бачацца і “аздоба і шыхт” замест звыклых “дызайн і вёрстка”. Зноў жа, лічба 150 у графе “наклад” – немалая і паводле еўрапейскіх мерак, асабліва падчас пандэміі, якая выключае традыцыйныя прэзентацыі. Гэта былі словы пра форму. Цяпер колькі словаў пра змест. Мікола Гілевіч – вядомая ў культурніцкіх колах асоба. Паэт (аўтар кнігі вершаў “Горад”, якой засведчыў, што ён гарадскі чалавек і гарадскі паэт). Перакладчык (перастварыў шэраг навукова-папулярных кніжак). Рэдактар, крытык і журналіст (рэдагаваў часопіс творчай моладзі “Першацвет” і амаль дваццаць гадоў быў за рэдактара аддзела культуры “Настаўніцкай газеты”, дзе падрыхтаваў больш за тысячу цікавых інтэрв’ю, рэпартажаў, творчых партрэтаў і нарысаў). Але і пра паэзію ніколі не забываўся – як на старонках перыёдыкі ды ў інтэрнэт-прасторы, так і ў жыцці. У пэўным сэнсе кніга “Ню” – паэтава выбарка і падсумаванне напісанага і апублікаванага ім (а ў тым ліку і пад псеўданімамі) за тры дзесяцігоддзі. Трэба адзначыць добры густ аўтара, яго начытанасць і абазнанасць у сусветнай культуры, а таксама ў замежных, а найперш – у англійскай мове. Галоўныя тэмы ў кнізе “Ню” – каханне і чалавечыя стасункі, экзістэнцыя і сэнс існавання на зямлі, каштоўнасць жыцця і “за краіну радзімую жах”. Непрыхаваныя боль і трывога за лёс Айчыны гучаць у многіх паэтавых радках:   …Сёння мы не выем. Вецер вые над Радзімай нашай залатой. А ўжо ў Вільні падстаўляе вымя нашая ваўчыца нашым з ёй ваўчанятам, бы ў лацінскім Рыме…   Пэўныя паэтавы радкі гучаць па-філасофску, проста такі афарыстычна:    Пачынаецца ўсё з пясочніцы і заканчваецца ўсё пяском.   Або:   Жыццё пражыць – згубіць вясло ў трысці. А дзе жыццё, падклаў там нехта міны. Ісці, ісці, пакутліва ісці… Дайсці дадому і да дамавіны.   Як сапраўдны гімн вечнаму і жыццёстваральнаму пачуццю ўспрымаецца такія радкі як:   Нашае каханне – беларуская Саграда Фамілія. Я – твой Гаўдзі. Ты – мая Каталонія…   У недалёкі, здаецца, час аўтару гэтых радкоў давялося і пашчасціла быць за ўкладальніцу анталогіі вершаў і песен пра каханне “Яна і Я”. Калі сёння трэба было б перавыдаваць той важкі том, дык неадменна ўключыла б у яго і некалькі вершаў з кнігі Міколы Гілевіча.   Ясенінская напеўнасць чуецца ў радках, кшталту:   Утапіўся здуру ў небе п’яны месяц. Звар’яцеў ад страху палахлівы змрок. Не кажы пра зоркі і мядовы месяц! Хіба ўбачу неба, калі дрэнны зрок?   Хіба ўчую шчасце, калі пахне смерцю, калі жахам мройным поўніцца прастор? Недзе ў голым полі спатыкнуўся вецер; Спатыкнуўся, войкнуў, грымнуў і памёр.   Мне б таксама згінуць – давяршыць карціну, Мне ў пятлі вісець бы, – і такой бяды… А ты гэтак проста, звыкла й беспрычынна: “Любы, будзь ласкавы, прынясі вады”.   Не ў пятлю ж залезці – мне вады прынесці, падыду да студні – апушчу вядро. Зачарпну вады я, а дастану месяц. Зазірну я ў студню, а пабачу змрок…   Апакаліптычныя матывы можна расчытаць і ў наступным вершы:   Ты ведаеш: нікога не забіў і не заб’ю, відаць, ужо ніколі, бо не выношу паху я крыві і болей не хачу чужога болю.   Ты ведаеш: нікога не забыў. Забыць цябе – не будзе болей гора. Стаіць гара. А за гарой – абрыў. А за абрывам – дзесь з крывёю мора.   Чытаеш такія радкі і хочацца ўсклікнуць: “Дай, Божа, каб памыліўся паэт у яго відзежах-прадбачаннях!” Вершы ў кнізе разнастайныя па строфіцы і рытміцы – ад класічных, строгіх актáў да мініяцюр-верлібраў:   Так кахаў цябе, што не заўважыў, як кот ссівеў.   Шчодра дзеліцца паэт з чытачамі-суразмоўцамі і сваімі аўтарскімі наватворамі:   Земляры зямлю сваю цалуюць і таму навечна вельмі рады. Калі ты зямлю сваю зямлюеш, ты пракляты, вечны ты араты.   Землякі зямлю сваю шануюць. І яны таксама вельмі рады бачыць земляроў, што шпацыруюць без зямлі і без зямной спагады…   Падобна, што адзін з першых звярнуўся паэт, паспрабаваў асэнсаваць тэму сусветнай пандэміі, да прыкладу, у вершы “COVID-19”:   Панядзелак, аўторак зніклі. Серада надзявае маску. У цябе і ў мяне “клікі” На любоў, на мілосць і ласку.   А чацвер ужо распранецца. Скіне маску – адбудзецца. Ты таксама дастань сэрца. Я вазьму яго – не застудзіцца.   Трывожаць і крыху насцярожваюць экзістэнцыйныя, а часам нават і суіцыдальныя матывы:   Мне сёння хочацца памерці, не ўспомніў каб ніхто нідзе – ні добрым словам у капэрце, ні ў выраку на тым Судзе.   Ці такое:   Мёртвыя галубы кідаюцца пад ногі. Мёртвыя паэты кідаюцца на шыбеніцу. Мы з табой кахаліся да знямогі і на Кастрычніцкай, і на Зыбіцкай.   Але там не было жывых паэтаў. Не было акіяна, каб выкупацца. Там было суцэльнае гета без магчымасці выкупіцца. Ці вось такі верш: Палюбі мяне, пакуль не позна. Неба – светлае. І я ў табе святло. Бачу дзённай – яркай, дзіўнай, рознай… А на дне начы ёсць толькі тло.   Суіцыда прагнае каханне… Дзе – каханне, дзе – з крывёю – шкло. Толькі й змог я на сівым світанні ўгледзець у крыві на шкле: “Нашто?”   У некаторых вершах прачытваецца ўплыў паэтыкі Анатоля Сыса, пра што сведчыць і адзін з эпіграфаў:   Ён не спаў тры ночы і тры дні і цяпер, як зоркі, лічыць кроплі: у пагоні страчанай крыві, у палоне – вартавога крокі.   Але тут творцу варта было б асцерагацца: пільны калега можа згадаць Міхаіла Матусоўскага з яго знакамітым “Что ж ты, милая, смотришь искоса / Низко голову наклоня” ды спарадыраваць такія радкі:   Я вывернуў вочы свае навыварат. Я паглядзеў унутр. Мая ніцавокасць мяне не выратавала, я аслеп на мінуту.   Але спынюся ў цытаванні, дам чытачу мажлівасць самому ўчытацца ў “Ню”, бо да гэтага, амаль 100-старонкавага выдання хочацца вяртацца, перагортваць яго, перачытваць паасобныя радкі і вершы – некаторыя з іх самохаць застаюцца ў памяці. Форма ў кнізе, асмелюся сцвердзіць, арганічна паяднаная са зместам, а таму варта павіншаваць аўтара, творча-вытворчы калектыў, які шчыраваў над гэтым выданнем, а таксама ўсіх аматараў і аматарак беларускага прыгожага пісьменства, з выхадам у свет доўгачаканай, адметнай і гожай кнігі лірыкі.
 
Кася Іофе (№109)
Акварэль у клетачку* Загадка Моц узнікае штоноч мацаваннем дрэў, Целы іх цягне: паперу і цэлюлозу. Чорнымі кроплямі мокне ў зямлі і слове.   Гронкамі гневу – той спеў, што саспеў, сагрэў Сокі нявінных. Віно – не такія лозы. Рукі твае вінаватыя. Рукі – ловы. Мысленне роспачы распачынай, бяздумны: Гэтак загадка на захадзе сонца гіне. Гэтак здагадка згінае галіну ў лук. Што ў акіяне злучае ваду? Бяду мы Хваляй прыбою пабачылі. Болей – іней, Холад, які вымарожвае сэрца грук.   Што кліча дрэвы да неба, яднае атам, Робіць раней невядомыя рыскі, знакі Словам, нітуе, звівае даслоўна час,   Рух і прастору натхненнем, за даляглядам Лінію лашчыць бясконцасці – без пазнакі Непазнавальнага? Што заблукала ў нас?                                       2019     *  *  * Беларусь, летні квет мой, зіма надыходзіць. Белы дзікі пялёстак заінеў ці не? Жаваронкавай годнасцю неба лагодзіць – “Годзе, годзе” – спявае вайне. Супакойвае, як немаўлятка ў калысцы Каласоў пачарнелай жнівы і маны. Вечнай праўды лісты альбо восені лісце Вецер, вецер, за краты згарні. Пагартаюць, пялёсткі на лёс пералічаць Вязні, вязні сумлення. І гнёзды жыцця Вецце, ты збарані. Нас рамонкі паклічуць І вачамі валошак палі паглядзяць. Прамяні павуціння і пух, і лупінка – Раскіданыя гнёзды не райскіх бароў. Мы спяваем-хаваем адну “Купалінку” І ўплятаем “Чабор” у вянкі вечароў. “Пепапёлачка”, дзе не малітва – замова: “Паляўнічы міне нас”. Не краты – аер. Людзі, людзі дамовы, агульнае мовы, Дом адкрыты, чароўны давер. Здані ў чорным чакаюць у цемры пад домам, Здані ў касках і ботах, са зброяй сваёй. Холад – гэта іх памяць. Каменная стома. Іх не прымуць магілы. І голас іх – вой. Вой сірэны сігнальнай, начных катаванняў. Гэта іх калыханкі. Іх выбар і шлях. Нам пяюць жаваронкі. Мы з вамі, мы з вамі Будзем летнімі кветкамі ў вольных палях.                                 16.11.2020     *  *  * Тут кожны праўдай мусіць рэзаць вока, Каб дасягнуць нябёснай слепаты. Мінаюць незлічоныя гады: Глядзяць здалёк – ідуць сабе далёка. А ў нас святы – вар‘ят, вар‘ят – святы. Па святах – разагнаная аблога. Тут кожны праўдай мусіць рэзаць вока, Каб дасягнуць нябёснай слепаты.                    2011     Восень 1939 Занатаваць: кожны гук, кожны пах, Быццам бы костку, трымаць у зубах, Як мышанятка – трымаць на далоні І адчуваць яго гэтак і так. Дзьмухаць на твар – дзьмухаўцамі да скуры – І адчуваць: на траве, на мармуры Тахкае сэрца, спявае, як слонік, Б’ецца ў рабрыну, пляскоча аб гляк.   Так – галавой у вакно – назаўжды: Віснуць на дрэвах увосень жыды, Хлопчык маўчыць, быццам ён не галодны, І не хапае халоднай вады. Пахне каштан, быццам коні й дажджы, Тата за лісцем апалым бяжыць – Гэтак – ён восень сабою заслоніць – Кінуты ў неба мядзяк хоча жыць.                    2011     Ад расстраляных паэтаў Ноч як карова, з якой бярэш малако Зор, бессаромнасці дотыкаў да далоні. Ноч падаецца мне ціхай, міралюбівай. Мама, спакойна. Мне сонна, салодка, сытна. Толькі хочацца крыкнуць: “тут мурашы Жоўты пясочак нанеслі, курган магільны!” Сыплюць ім. Сыплецца за каўнер, на шыю. Целы ў пясочку стынуць. З іх прарастае Пара, а рулі цвітуць дымком. Цёпла ў пясочку – спяць поруч памяць і порах.   * Не сунь свае рукі ў мае замутнёныя вочы. І так мне там сумна. Нясу на сунічныя схілы Сумленне як смецце. Хто ведаў, што плакаць буду Не з крыўды, не з расчаравання, А з той нягоды, Што не было нагод на які спадзеў?   * Ноч як карова – бязмоўнае мыканне вязняў. Мы – гэта ўсе, хто памрэ. Наша пара мінае. Поры пушчаюць гной Добры для соснаў, для мхоў і для росных кветак. Ты разумееш? Для розных зусім раслін! Мама, як добра не быць болей чалавекам, Не абурацца на боль. Не баяцца цемры. Не адымаць дзеля малака цялят, Не выліваць залатымі З выплаўленых зубоў.   * Мам, абяцай: «Загаіцца і стане гаем». Толькі не шыбеніц – соснаў. Мне зараз значна. Ну, залюляй мяне тым, што мурашнік згіне І зарасце курапатамі, сціплым кветам, Хоць гэты квет я нікому ўжо не збяру. Мама, аднойчы ўначы па маёй краіне Спыніцца муравейны маршавы рух?                       29.10.2019     Галасы Беларусі Намалюю карціну з зубрамі, Каб вы знялі свае забралы. Каб толькі не забіралі, Не адымалі маю маму, майго сябра, майго мужа, майго брата, майго тату, маю сястру, маю дачку хросную, майго ненароджанага сына, мае кветкі пажоўклыя, мае парасткі сноў. Каб не білі ў спіны. Адмалюю маю Беларусь, Адмалю яе Словамі, якіх мала Слабому сэрцу, Магутнаму Божа. Адмыю яе, быць можа, Ад чорных слядоў, Ад армейскіх ботаў. Каб набела напісаць: “Беларусь жыве! Прыгожа, прыгожа, прыгожа Мая Беларусь жыве. А ты як маешся?” – І дасылаць паштоўкі ў белых капэртах З усмешкамі на ўсе адрасы, І ведаць, што маем годнасць Свае галасы Ўзнімаць, не галосячы З болю ці гневу, А для спеваў. 13.08.2020     Болем-чаканнем-болем Крохкае насенне на пальцах Прарасце ў маёй зямлі Болем. Абняла б цябе, жаўнер дзяржавы, Дык не ўзняць мне рук За спінамі спятых, З суставаў вырваных, Ссінелых, апухлых Без кровазвароту. З роту Не вырвецца гімн, Якога ты просіш Ад мяне. Адабраны голас, Займаная мова, Язык. Дзеці твае ненароджаныя, Дзеці твайго народу Не жадаюць Ведаць цябе Ў твар. Ты гэта ведаў, Калі хаваў яго? Калі пахаваў Сябе Дзеля працы? Кветак пылок на пальцах, Насенне горкай травы, Насенне ў маёй зямлі І ў целах Квітнее белым, чырвоным, белым болем, чаканнем, болем 18.08.2020     Дзверы Выламаныя дзверы, Дзверы, выбітыя з нагі. Адзначаю ў памяці, Здымаю з петляў агі- ды Ды Пятляю па сходах, Па гіпакампавай лесвіцы Ўніз.   Дзверы, што мы пакінулі Для суседзяў і мінакоў, Іх адчаю адчыненымі, Чыімі Будуць? У чый дом вядуць? У чый сад, Валадарства бязмежнае? Чыю бяду Хаваюць у прыцемках, Чые кветкі Бароняць ад цемры На дзвюх нагах, На сотнях Гумовых ног?   Кажуць, на чорных соднях Пінаюць нашыя сэрцы, Ступаюць на снежнаягаднік, Слухаюць лускат іх.   Кажуць, што там звяры Апрануліся ў людзі, Выйшлі з сябе.   Выйшлі за межы Закона – і чалавечага, І не. Бачу, муры растаюць І растуць Стагоддзямі.   Бачу, знаходзяцца Людзі і дзверы, Зламаныя і адкрытыя.   Вочная, не на веру, Нязмерная Розніца паміж імі. 14.08.2020     *  *  * Харал людскога шматгалосся Цячэ праз дзверы і праз вокны, Па падваконнях, як па мосце, Па лесвіцах, пакуль не змоўкне. І рэха водгулле як можа Дапамагае ў такт нястомна – І чую раптам спевам гожым Людзей мелодыі і громы. І замест крыкаў мітуслівых, Ліецца песня, песня-гоман: У сэрцы з радасным прылівам Біецца хваляй – “Еcce homo”. Пяскі ў пярліны перазвоніць – Сцякае музыка гаворкі І чалавек з душы прадоння Адвечна спараджае зоркі. 10.07.2015     Зоркі Гэта зоркі блукаюць у Тваіх валасах, Весяляцца, смяюцца, нешта шэпчуць няспынна, І мне хочацца верыць, што ўсё так, як павінна: Ты на небе, а зоркі – у Тваіх валасах. Будзе вецер спяваць па бутэльках і целах – Што адных, то другіх безнадзейна спусцелых. Што Ты меў на зямлі? Што Ты меў, што я мела? А цяпер – сотні зорак у Тваіх валасах. Распускаў маладзік вербаў доўгія косы. Першы снег на траве, першы снег на вачах – Гэта зоркі, калядныя зоркі – не слёзы. Тыя зоркі, што ёсць у Тваіх валасах.                          2010     Космас – Зямлі Дзеля чаго небёсных целаў боль? Я ў перыгей каранаванай поўні Прарэхі ў тонкіх снах людскіх запоўню, Як павуціннем, промнямі – скуголь, Мая зусім зямная галава, Калі спяваць дасюль яшчэ не ўмееш. Я дасягаю смерці ды акмею, А ты на гільяціне і брывом Не зварухнеш. Нашто цябе трываць?     Зямля – Космасу Мае абшары ў роздумах людзей, Нібы палёт у крылах страказіных – Хіба ж ты абмяжуеш гільяцінай Адбітак фарбаў сонца на слюдзе? Я ёсць паўсюль – і, значыць, ёсць нідзе. З парэшткаў зор, з жывога руху плазмы, Мае ўспаміны, плямы забыцця. Ты над жыццём зямным, нібы суддзя, А хто ты без мяне? Прасторы пасмы. Ты цела ёсць, а я твая душа. Я і спакой, і поцяг крозаў жарсны – І калі зоркі ў небе раптам згаснуць, Дык на зямлі іх стануць спараджаць.                            28.09.2015 * У гэткай рэчаіснасці нельга не плакаць пра відавочнае, нельга захоўваць твар з алавянымі вачамі. Гэтай нізкай хачу падзякаваць Насце, настаўніцы англійскай мовы і мастачцы з мястэчка Свіслач. Яе лісты з акварэльнымі паштоўкамі цяпер радуюць сотні беларусаў, замкнёных «на соднях» у сумесныя дні і ночы, на аркушах у клетачку.
 
Віктар Ярац (№109)
Уверцюра прадвесня БАЛГАРСКАЕ ЛЕТА Чыё імя над берагам па літарах Дарыў птах неспакойнай вышыні, а мора гулам безупынна клікала з якіх дарог, з якой далечыні,   чый голас, кім у гэты дзень пачуты, чыю хаду, ацэньваюць якой секунды і мінуты ўсё золата вякоў усіх мацерыкоў?     *  *  * Адрасы з вясны ляцяць у лета – матылі іх пішуць за вакном на кляновых новенькіх канвертах, барвянець якім асеннім днём.   Ад былой любві – святой ці грэшнай – іскры ўваскрасаюць у вачах, быццам не ачахлі галавешкі на пагаслых над зарой кастрах.   І чытаеш: вуліцам зялёным, гарадам якім ты блізкі зноў? Подыхам успыхвае знаёмым, гарадам якім ты блізкі зноў? Подыхам успыхвае знаёмым на губах гарачы свет кастроў.     КАРАГОД СТАНЦЫЙ У далеч якую хаваюць гады той квецені шчодрай дыханне, што брала ў палон і пасёлкі, і гарады, не абмінала бяссонніц вакзалаў?   А свет не нямы, не сляпы і ў імгле, і сеюцца службы дыспетчарскай словы на прывакзальны перон, дзе хмялеў залётны лісток і пад сонцам, і громам.   Варожаць аб чым і туман, і агні прастораў зямных і нябесных? Праз ночы імчаць цягнікі і праз дні на гук веснавы з пасівелаю песняй.     *  *  * На гальфстрымы дыхання твайго зоры моляцца ці не моляцца сцюжнай ноччу над цішай снягоў, над акном з неспакоем-бяссонніцай?   Зор далёкіх чакаць адказ – як ляцець на Юпітэр ці Марс: пасівееш апошнім воласам, не рэнтгенам прасвечаны – космасам…     І Ў СЦЮДЗЁНЫМ СВЕЦЕ Праз імглу, віхуры завірухі клічуць на дарогах – ноч ці дзень – рукі, без якіх нямеюць гукі, вочы, без якіх святлее цень.   Купалы калумбамі стагоддзяў і званы – сыны зямных надзей – моляцца: – На снезе і на лёдзе, як раней, душа, не халадзей.     *  *  * Сёння студзіць рэчку не слуга – раніцы марознай яркі позірк. Дзе той бакен (зваўся ён “куга”), што ківаў і плёсам, і нябёсам?   Лёдам успамін ці закране заўтра снегавая з ветрам сцюжа, ці ў завею, нібы па вясне, зноў анёлы над зямлёй закружаць?     ВУГАЛЁК Вугалёк жывы схаваўся ў прысак. Вугалёк жывы падварушу – і рассыпле ён агніста іскры на маю душу.   Вугалёк – ты сябра мой вячэрні – не шкадуй, гусцей, жарчэй сыпні і гукання, і маўчання зерне ў роднай цішыні.   Асвяці і тое, што пагасла, знікла ў далячынях лет і зім, дзе хадзіў гасціць да зораў ясных неазяблы дым…     *  *  * Тваёй рукі кранаюся, нібыта кранаюся малітвы вечароў, дзе пацалункі зорнымі арбітамі блукаюць над сцяжынамі гадоў.   У гэты час марозны, час зімовы тваёй рукі кранаюся, каб зноў бярозы пра любоў шапталі долу, укрытаму прызнаннямі снягоў.   Тваю далонь пад небам прамяністым дыханнем саграю, як птушаня. І дзён далёкіх флейты голас чысты ляціць сініцай у абдымкі дня.     ПОМНЮ Словы цёплыя і позіркі за мною зноў ідуць з бязмежжа сцюжных зім – там яшчэ без горычы і дым, не падвешаны журбой зямною.   Там з вакзальнай мітуснёй і з неспакоем голас ціхі парадніўся твой, а сцяжынкі кружаць грайным роем, ружаю марознай – вышынёй. Хочуць што данесці ў свеце раннім да тваіх разбуджаных вакон, за якімі – залатыя грані на бярозах сонечных ікон?     *  *  * Ледзьве ліст страпянецца сцямнелы, толькі зорка ледзь чутна міргне – неспакоем асветляцца цені ад святла ў непагаслым акне.   Ноч, як бежанка, ходзіць ля вокан, зазіраючы ў кожнае з іх запытальна-дапытлівым вокам, і трывожна напружвае слых.   І ля трасы бетоннай, ля сцежкі да світання шукае каго беспрытульніца ціхая, пешкі ідучы на далёкі агонь? і пра што між ствалоў стромкіх сосен і прымоўклых дамоў гарадскіх ападзе павуцінкай у восень ці пачуты хоць некім уздых?     ВЯСЕЛЬНЫЯ СУБОТЫ У суквецці стужак россып яркі шарыкаў чырвоных і блакітных – маладою радасцю без хмаркі далячыні чысцінёй абмыты. Майскі свет – адкрыты і прыгожы.   Ды ляціць, як роздум нечаканы, на дарогу на вачах прахожых жоўты шарык, хуткасцю сарваны.     *  *  * Што глыбей глыбокага калодзежа? Возера падземнага вада. Што глыбей вады з такога возера? Дол каменны, цвёрдая руда. Што глыбей, чым дол той зацвярдзелы? Дол наступны, а за ім – яшчэ, як ляднік, калісьці анямелы дол, што сіверам вякоў пячэ. Што ж глыбей за той ляднік глыбокі – сховішча неадшуканых руд? Чалавека погляд адзінокі між мільёнаў воч. Мільёнаў рук.     ЧЭШСКІ ВЕЧАР Вечнасць моўчкі вечар абдымала. Космас кос тваіх і космас сэрца ў горадзе на ўскраіне квартала вартавала сцішанае вецце.   Што ў тваім разгадвала паглядзе вышыня – ці скажуць ліпы букам хоць адным лістком, што промень гладзіў, хоць адзіным перагрэтым гукам?   Русакосае не адцвітае лета. Цёплы вечар Чэшскіх Будзеёвіц і зіму, замоленую ветрам, маладым тваім дыханнем ловіць.     *  *  * Усміхаецца белаю плотачкай раніца, вынырае ў тумане на плыні вады, як і ў тыя гады, дзе яшчэ пра журбу не пытаецца бераг твой малады.   Вынырае з бліскучай лускою з вады прывітаннямі даўняе лета, што лавіла ў свае невады зор і сонца сакрэты.   Пра чые тут сляды губы рыбы, як з чыстай слюды, выдыхаюць склады плёсаў памяці?   Варажу з паплаўком на маршчынах вады. Усміхаецца белаю плотачкай раніца.   …А твой воблік вадой не змываецца.     РАНІШНІ РАМАНС Мелодыі над квеценню каштанаў – знаёмыя, іх ведаеш даўно. Пытанні – прэч, калі сягоння рана тваё здалёк паклікала акно.   Такі святлісты, без хмурынак, ранак – і пчолам кветкі, нібы губы, піць. Сплывай, сыходзь за моры, акіяны сум учарашніх рэчак і крыніц.   Снам-туманам ныраць на дно на самае віроў раскручаных, давераных вясне. І не адною квеценню каштанавай захмелена і неба ў сівізне…   Да берагоў, што зберагаць умелі сакрэты плёсаў і віроў рачных, лілея подых запытальна-белы на выдых шле, на ўздых грудзей чыіх?     Дыпціх твайго вобліку 1 Як малітва за ўсё і за ўсіх – воблік твой, раннім небам атулены, міражом з варажбою зязюлінай, з мітуснёй матылёў лугавых.   Глыбіню вымяраць не метрамі. у якой ты маўчыш ноччу й днём. Да цябе дакрануцца б – хоць ветрамі, Хоць дажджынай адной.   Спагадае чаборам і верасам бор, дзе ў спёку не родзяць грыбы, без падказкі чыёй: – Не вернецца, што аднойчы на свеце згубіў?   2 Сонца з кожнай мурашкай вітаецца, сваякуецца з хмарамі і воблакам.   Углядаюся ў далечы. Раніца Зноў параніцца тваім воблікам…   Вечар пасее агні – вецер шукае мелодыі ў свеце. дзе дрэў карані жывяцца вечнымі водамі. Знічкі над кожнай вярстой сыплюць святло мімалётнае. Неба – не рамай пустой – поўніцца зорнымі сотамі. Верасень верыць усім позіркам, шэптам з прызнаннямі. Бераг пад лісцем асін дыхае даўнімі тайнамі…     ГЭТЫ ДЗЕНЬ Вечнасць – не ламбард, з якога можна выкупіць мінулых дзён абсяг. А наступным будзе дням жылплошча з небам, як калісьці, на пасаг. Гэты ж дзень ідзе за далячыні зашыфроўваць захад для каго і чырвоным колерам, і сінім – для якіх анёлаў і багоў?   Перад тым, як плёсы і віры ўсе замуруе маразоў уздых, цёплы міг, зноў адгукніся з высяў словам з вуснаў. сэрцу дарагіх.   Гэты дзень і без цябе – з табою. Так, напэўна, і пустыні слых ловіць акіянскі гул прыбою, хваляванне хваляў штармавых…     *  *  * Шар зямны вачамі тэлескопаў рух высочвае начных планет. Гнецца ў садзе жнівеньская голька: спее яблык. Залаты ранет.   А ў траве свайго жыцця сакрэты: для жукоў кірмаш тут і вакзал. Векавечны космас запаветы караням вузламі завязаў.   Зорку не сагрэеш на далоні – Млечны Шлях не закрануць рукой. А расінка, як дзіцё бяссоння, чый чытае ў свеце неспакой?     ДНІ ЦІШЫНІ Ёсць такія дні, калі маўчанне, як аблога з чатырох бакоў глухіх, і душа, як на пустым прычале, хоць рачны пачуць жадае ўздых.   Слухаеш, ці далеч адгукнецца, у якой рассыпаны вясной квецень, што ляцела і да сэрца праз вятры і туманоў сувой.   Ловіш: ці праб’ецца незабыты летні гук, суніцаў саладзей, і прамень на восеньскай вадзе абвянчае дзень святлом абмытым.   Цеплаходам мёрзнуць у маўчанні. Лёгкі ліст за кім ляціць у свет? І душа, як на пустым прычале, гучным дням шле цішыні прывет…     *  *  * Серабрыцца пылок снегавы пры святле ліхтароў і вокан. Быў учора з табою на “вы” пад аблокаў малітвай высокай.   Сёння вечар за такой варажбой маладой – у здзіўленні: – Дзе я?   Сёння будзе сустрэча з табой і на “ты” перайсці ёсць надзея…     УВЕРЦЮРА ПРАДВЕСНЯ Яшчэ без зеляніны, ледзь жаўцее вярба, злавіўшы дух сакавіка пасля зімы без гурбаў і завеі – і снежку ёй не кінула рука. Яшчэ на скразняках лісток баіцца праклюнуцца цікаўным птушанём і абвясціць без слоў усім сініцам: – Я – ваш сваяк, хоць і з адным крылом. Яшчэ вада на рэках і азёрах не набрыняла сінню вышыні. Яшчэ любві не адсырэлы порах. Пульсуе кроў – жарынкі цеплыні.     *  *  * Пра вёрсты распытае, пра гады, сатканыя і з радасці, і з болю, як і раней, ля вокнаў бэз густы… А нам з табою ці сустрэцца болей?   Тут нават верабей умеў мастацтвам здзівіць сваім, не просячы ўзамен прызнанняў гучных пад галлём акацый, калі з табой быў заручоны дзень…     АБНАЎЛЕННЕ Надрэчны салавей світанню шле прывет. І сціплы ціўкат верабей зноў дорыць. Рахманы гром Рахманінавым свет вітае без эстрадных дутых зорак.   І пра жыццё імкне травіны сказ, што акрыяла. Так было заўсёды. Што закране і абміне тут нас?   Мелодыяй нябёсаў – прызнанні-пералёты.     *  *  * А без твайго дыхання так холадна-сцюдзёна не толькі ў час завей і маразоў – і ў дзень, калі на гольцы першынец зялёны свет спасцігае з веснавых азоў…     НАЧНАЯ МАЗАІКА 1 Дождж тасаваў да раніцы ўсю азбуку, агучваў літары на шкле акна.   Тваё імя не лобзікамі – лазерам вырэзвалі маланкі да самага відна.   2 Лісток цалуецца з дажджынкамі. Шчаслівы. “Ю” ў слове паўтараецца “люблю”. Далёка ў моры змораныя крылы абвесцяць пра світанне караблю…  
 
Адам Глобус (№109)
Цой Словы пра рок-зорку Колеры Цой – мастак. Таму выбар колераў быў у яго невыпадковым. Віктар Цой свядома апрануў на сябе чорны, праўдзіва-чорны, радыкальна-чорны, рэвалюцыйна-чорны колер. Ён выбраў колер баявой анархіі, колер сцягоў, што ўздымаюцца над галовамі вольных анархістаў, колер рэвалюцыі. Аскетычна-чорны Цой працаваў качагарам. Ён закідваў ву­галь у агніста-чырвоную пашчу чорнай печы. Чорны Віктар Цой з гуртом «Кіно» супрацьстаяў ружова-блакітнаму «Ласкаваму маю» з салістам Юрам Шатуновым, які спяваў пра ружовыя і белыя ружы. Рокер Цой спяваў пра іншае, спяваў па-бунтарску, спяваў: «Маці – анархія!!! Бацька – глыток партвейну!» Чорнагаловаму Цою верылі, як вераць прарокам.   Кіно Вялікі акцёр павінен мець малапрыкметную знешнасць, каб на сцэне або перад камерай стварыць шмат самых розных і запамінальных вобразаў. Знешнасць акцёра мусіць быць нулявой, каб была магчымасць ад таго нуля сыходзіць у мінус ступень – да адмоўных герояў – і ў плюс ступень – да герояў станоўчых. Так лічыцца, і гэта правільнае меркаванне. У Віктара Цоя ж была зусім іншая прырода акцёрскага майстэрства, бо ў кіно, на рок-сцэне і ў качагарцы ён заставаўся Віктарам Цоем. Яго найлепшая роля здарылася і адбылася ў фільме «АССА» Сяргея Салаўёва. У фінале кінакарціны Цой праспяваў хіт «Перамен» і стаў кумірам мільёнаў. Адзін эпізод у фільме зрабіў з Віктара культавую постаць. Роля змагара з наркамафіяй у кінастужцы «Іголка» дадала Цою папулярнасці. Кранальна да слёз была зроблена сцэна з забойствам героя, у якой персанаж Віктара Цоя атрымаў удар нажом і ўкленчыў на снезе, сціскаючы ў руцэ запальнічку з кволым агеньчыкам, які праз імгненне мусіў згаснуць. Дзве ролі, дзве фінальныя сцэны ў фільмах Віктар Цой выканаў так, што я магу напісаць: ён – выбітны кінаакцёр.   Мастакоўскія майстэрні Рускі рок, як і беларускі, дарэчы, быў створаны ў мастакоўскіх майстэрнях. Пэўна, там самае вольнае паветра. Водары алейнай фарбы, пінену, лаку, сырой гліны, льнянога палатна ствараюць непараўнальны ні з чым дух свабоды. Мастак – апошняя свабодная прафесія. Аголеныя натуршчыцы, палітычныя показкі, гучны магнітафон заўсёды ў мастакоўскай майстэрні пачуваліся натуральна. Мастакам дазвалялася і дазваляецца значна больш, чым усім астатнім. Чаму? З-за таленту. У мастаках без таленту не затрымаешся. Дух свабоды, што лунаў у мастакоўскіх майстэрнях, сканцэнтраваўся ў рок-кампазіцыях. Ігар Варашкевіч і Лявон Вольскі, Іван Маркаў і Міхал Анемпадыстаў у мастакоўскіх майстэрнях стварылі наш беларускі рок. Тое самае адбылося і ў Расіі. Юрый Шаўчук і Віктар Цой, Вячаслаў Бутусаў і Андрэй Макарэвіч пісалі свае першыя і лепшыя кампазіцыі ў мастакоўскіх майстэрнях… Калі я чую голас Цоя, дык згадваю піцерскае мастацкае вучылішча, куды ездзіў разам са студэнтамі і выкладчыкамі мінскага мастацкага вучылішча. Мы два тыдні начавалі там, спалі на спартыўных матах, пілі віно і спявалі пад гітару песняроўскія хіты. У піцерскім вучылішчы выдатна пілося і спявалася. Там і выспеў талент найвыдатнейшага рускага рокера – Цоя. Там было самае смачнае і самае свабоднае паветра ў Расіі. Кажу так, бо сам там быў, там дыхаў і там спяваў разам з Алесем Ласём, Жанай Башук і Уладзімірам Сцяпанам.   Распраналка У дзяцей ёсць такое традыцыйнае выхвалянне, якое пачынаецца з «я бачыў...». Нехта пабачыў жыўцом касманаўта, а нехта – прэзідэнта. Зоркі кіно і сцэны маюць высокі рэйтынг у падобных выхваляннях. Горшыя каціроўкі ў міністраў і генералаў, але сустрэчамі з імі гэтаксама хваляцца. Рок-зоркі далёка не на апошніх месцах, яны нездарма дзеляць арэны з зоркамі спорту. Каб я вярнуўся ў школьнае дзяцінства, дык мог бы выхваляцца тым, што зблізку пабачыў Міка Джагера на барселонскім алімпійскім стадыёне. Віктара Цоя я пабачыў на мінскім стадыёне «Дынама», калі разам з рок-гуртом «Фарпост» стаяў у распраналцы. Туды зайшоў Цой... Ён быў значна вышэйшы, чым я яго ўяўляў, калі бачыў на экране. Ён гаварыў больш мяккім голасам, чым той, якім спяваў. У яго будзённым голасе не было шурпатасці. «А дзе нашы?» – спытаў крыху разгублены Цой, аглядаючы вялізную распраналку. «Вашых тут няма!» – неяк занадта катэгарычна і паспешліва адказаў прадзюсер з «Фарпоста». «Ясна», – кінуў нам Цой і выйшаў з распраналкі. Дзверы ён зачыніў акуратна. Ён быў не з тых, хто бразгае дзвярыма. Яшчэ я пастаяў каля самай сцэны і зблізу паразглядаў усіх музыкаў з цоеўскага гурта «Кіно». Была вялікая спакуса дачакацца заканчэння канцэрта і паехаць павесяліцца з «кіношнікамі», але я пераадолеў яе. Не шкадую, бо і таго, што пачуў і пабачыў, мне было больш чым дастаткова.   Круглянскі У творчасці журналістаў і літаратараў шмат што трымаецца на моднай тэме і актуальных героях. Сёння гаворыцца, пішацца і фільмуецца пра адных, а заўтра – пра другіх. Адмоўных персанажаў на старонках выданняў і на экранах не менш за станоўчых. Кіраўнікі тэлебачання і рэдактары газет пільна сочаць за модай і пасылаюць падначаленых распрацоўваць тэмы, запатрабаваныя публікай. Нечакана для многіх напрыканцы 1980-х гадоў у самыя топавыя прафесіі выбіліся прастытуткі і псіхіятры. У паводзінах валютных прастытутак людзям убачыліся свабода нораваў і вольны дух, а ў псіхіятрычных лячэбніцах ім прымроіліся катоўні савецкай рэпрэсіўнай машыны. Зразумела, што самі прастытуткі і псіхіятры занялі кругавую абарону, яны адмаўляліся сустракацца і размаўляць з журналістамі. Тэлерэжысёра Сяргея Равункова, які спрабаваў зняць сюжэт пра «дактароў-катаў», выгналі з псіхбальніцы і сказалі, што больш ніводзін журналіст не пераступіць яе парог, а калі і пераступіць, дык толькі ў якасці пацыента. Тады Равункоў папрасіў мяне арганізаваць інтэрв’ю з псіхіятрам. Мой знаёмы доктар Круглянскі пагадзіўся паразважаць пра мастакоў, хваробы і нармальныя паводзіны. У народзе існуе памылковая думка, што ўсе псіхіятрычныя лячэбніцы пера­поўнены паэтамі ды мастакамі. Насамрэч там працэнт мастакоў і літаратараў роўна такі ж, як і на волі. Рабочых і сялян у псіхіятрычных бальніцах значна больш, чым інтэлігентаў. Проста да знакамітых і выбітных асоб мы праяўляем большую цікавасць. Каго зацікавіць ціхі вар’ят з прыбіральшчыкаў смецця? Хіба што сваякоў. Калі ж ад п’янства вар’яцее вядомы пісьменнік, накшталт Уладзіміра Караткевіча, такое хвалюе многіх. Таму я і спытаў у Круглянскага, у каго з сучасных зорак мастацкага кіно ён бачыць сур’ёзныя адхіленні ад нормы. Доктар назваў Віктара Цоя. На думку Круглянскага, у рокера назіралася шмат адхіленняў ад нормы тагачасных паводзін. Трэба сказаць, што ў тыя часы нават самая просценькая шэра-блакітная татуіроўка лічылася прыкметай вар’яцтва. Спрачацца з паважаным доктарам я не стаў. Хто гэта будзе спрачацца з псіхіятрам у ягонай псіхіятрычнай бальніцы? Вар’ят, не інакш, і нават вар’ят не стане. Вядома, сам я лічыў Віктара Цоя цалкам нармальным і здаровым чалавекам. Праўда, калі я пачуў навіну пра аўтааварыю, у якой Цой загінуў, дык адразу згадаў дыягназ Круглянскага. Але ўсё адно я перакананы, што ён быў памылковым.   Філармонія Пасля стадыённых канцэртаў рокеру Юрыю Шаўчуку раптам зладзілі выступ­ленне ў мінскай філармоніі. Канцэрт праходзіў вяла. Публіка, што любіла гучны і агністы рок-н-рол, пачувалася няўтульна ў сценах акадэмічнай філармоніі. Гук быў кепскі. Але найгоршым на тым канцэрце сталі разглагольстваванні Шаўчука пра жыццё-быццё. Ён адразу сказаў, што як музыка не дацягвае да выступлення на філарманічнай сцэне, і гэта было горкай праўдай. Але такое самапрыніжэнне крыху ратавала сітуацыю. Калі чалавек сам сябе крытыкуе, сам сябе падае значна меншым, чым ёсць на самай справе, гэта выклікае нават замілаванне. Так і хочац­ца сказаць: «Ну што ты, Юра… Мы цябе і такога недасканалага любім, цэнім і паважаем… Хопіць прыніжацца!» Так і было, ажно пакуль з залы не кінулі на сцэну запіску з пытаннем: «Як вы ставіцеся да смерці Віктара Цоя?» Шаўчук прачытаў пытанне ў мікрафон, вытрымаў жалобную паўзу і выдаў: «Не пашанцавала Віцю…» Зала цяжка ўздыхнула. Так цяжка ўздыхаюць толькі побач з нябожчыкам. Гэта быў правал Шаўчука. Не было ў тым халодным «не пашанцавала» болю, не было жалю, не было праўды. Фамільярнае «Віця» замест «Віктар» канчаткова сапсавала настрой публікі. Шаўчук спяваў далей. Жартаваў. Выходзіў граць на біс. Здавалася, што ён зараз спыніцца і ўшануе памяць Цоя хвілінай цішыні. Не спыніўся, не змоўк, не ўшанаваў… Не стану казаць за астатніх, але на тым канцэрце я ўбачыў, пачуў і адчуў, наколькі вышэй постаць Цоя стаіць за ўсю астатнюю стракатую тусоўку рускіх рокераў.   Вайна У дзяржавы могуць быць такія пазначэнні часу, як «да вайны» і «пасля вайны». У імпе­рыі такіх пазначэнняў не існуе, калі ж такія пазначэнні і ўжываюцца, дык яны выкарыстоўваюцца памылкова. У лепшым варыянце – з-за недасведчанасці, а ў горшым – каб падмануць. Імперыя заўсёды знахо­дзіцца ў стане вайны. Таму любімыя паэты імперый – найперш паэты вайны і крыві. Віктар Цой пачынаў як паэт-анархіст:   Мае сябры заўсёды класна маршыруюць. Прыпынкі ў іх адно каля піўных ларкоў.   Пазней Цой ператварыўся ў кананічнага імперскага паэта з сонечным пафасам і зорным шляхам:   Зямля. Неба. А між Зямлёй і Небам – Вайна! І дзе б ты ні жыў-быў, Што б ты ні думаў – Паміж Зямлёй і Небам – Вайна!   Кроў і вайна былі асноўнымі тэмамі апошняга героя з савецкіх рок-н-рольных часоў. Віктар Цой такім і застаецца – любімым рок-паэтам з разбуранай і зніклай імперыі, паэтам, які патрабуе перамен.   Аварыя Цой разбіўся на машыне. Той, хто трапляў у аўтакатастрофу, можа сабе ўявіць, як пачыналася гэтае трагічнае здарэнне… Сам я быў у аўтааварыі. Машыну вынесла на сустрэчную паласу. Бо на асфаль­це ляжаў роўны і празрысты, як шкло, лёд. Дарога выглядала чорнай, роўнай і сухой. Нашу машыну панесла проста на іншую машыну, якая ехала насустрач. Здавалася, што лабавога ўдара не пазбегнуць. Час замарудзіўся. Небяспека запаволіла час так, што я добра памятаю кожны свой рух у той момант. Я ўвесь згрупаваўся і сціснуўся. Абхапіў рукамі ногі ніжэй кален. Паклаў лоб на калені. Пачуў страшэнны ўдар чужога аўтамабіля ў наш багажнік. Наша машына зляцела з дарогі і перакулілася ў паветры. Шкло растрэскалася і пасыпалася градам. Наша машына стала на колы. Нам пашанцавала… Віктар Цой, напэўна, таксама адчуў, як замаруджваецца час. Ён таксама згрупаваўся, сцяўся, каб прыняць удар. Шкло трэскалася. Метал гнуўся і карабаціўся. Кажуць, што перад смерцю чалавек паспявае пабачыць сваё жыццё ў скарочаным пераказе. Веру. У аўтааварыі неверагодна доўгі час. Машына з Віктарам Цоем разбілася, ён загінуў. Удар быў такі моцны, што страсянуў усю савецкую імперыю, страсянуў ад падмуркаў да шпіляў. Пачуўшы пра смерць Віктара Цоя, я вырашыў, што зраблю газету пра рускага рокера. Чаму газету? Чаму не кнігу, не фільм, не канцэрт памяці? Усё проста... Я рабіў музычную газету «Ласкавы май», кожны нумар якой выходзіў накладам у трынаццаць мільёнаў асобнікаў. Зрабіць нумар газеты, прысвечаны Цою, было проста і натуральна. Газету «Віктар Цой» я зрабіў, і яна выйшла. Для аднаго з матэрыялаў гэтай газеты я нават прыдумаў новы літаратурны жанр – рок-некралог. Сам прыдумаў і сам напісаў яго, прысвяціўшы Цою.   Падземныя пераходы У мінскіх падземных пераходах больш як трыццаць гадоў выконваюцца песні Цоя. Аматары падземных спеваў маюць даволі разнастайны рэпертуар. Ад іх можна пачуць песні Джона Ленана і Лявона Вольскага, Уладзіміра Высоцкага і Андрэя Макарэвіча... Гучыць там і музыка з кінафільмаў ды тэлесерыялаў. Ёсць і народныя беларускія песні, і мелодыі «Песняроў». Нешта з’яўляецца новае ў нашым падземным музычным жыцці, нешта сціхае і забываецца. Словы ж Цоя паўтараюцца ўвесь час. Іх спяваюць, бо за іх плоцяць. За іх плоцяць, бо іх любяць.  
 
Янка Вольская (№109)
Празмернае ўжыванне алкаголю шкодзіць вашаму здароўю Пераднавагодняя аповесць. Фрагмент Жана Іосіфаўна сядзела ў кабінеце і чакала планёрку. За вакном, якое па загадзе зверху было ўжо ўпрыгожана папяровымі сняжынкамі напярэдадні Новага года, кружляў ранішні снег, асядаў на лапінах вялізных сініх ялінаў, што разрасліся магутнымі слупамі каля ЖЭСу нумар 88. Насупраць, каля крамы “Віцебск”, мітусіліся шкаляры, а па дарозе ўздоўж ЖЭСу да трамвайных шляхоў і аўтобуснага прыпынку цягнуліся супрацоўнікі разнастайных офісаў, бізнэс-цэнтраў, аб’ектаў грамадскага харчавання і абслугоўвання насельніцтва. Акурат у такім самым аб’екце абслугоўвання дыспетчар па прыёме заявак Жана Іосіфаўна і запарыла сабе каву, а потым зрабіла адзнаку ў журнале наведвальнасці аб заступленні на працоўную змену. – Добрай раніцы, Жаначка! – паказалася з-за дзвярэй вялікая калматая шапка загадчыка брыгады сантэхнікаў Леаніда Кадолкі. Ён любіў прыйсці значна раней за планёрку, кінуць рэчы ў бытоўцы і пасядзець на дыспетчарскай: папіць кавы, абмеркаваць апошнія навіны, плёткі, паскардзіцца на жыхароў, пажартаваць ды пасмяяцца. Прагучаў першы званок. – Ало, ало! Гэта ЖЭК? – крыклівая цётка ў слухаўцы патрабавала тэрміновага візіту сантэхніка: – Нас заліваюць! – істэрычна лямантавала яна ў слухаўку. – Мы толькі што зрабілі рамонт! Дашліце сантэхніка зараз жа! Кадолка зрабіў яскравы жэст, які мусіў адначасова азначаць і ягонае стаўленне да праблемы, і ягоную адсутнасць у гэтым памяшканні для лямантуючай цёткі. Дыспетчарка аднымі вачыма паказала, што зразумела яго, і пачала апытанне па класічным для гэтых выпадкаў сцэнары: – У якой частцы кватэры вас заліваюць? Наколькі актыўна кропліць вада і наколькі моцная напруга вады: ці гэта пляміна, ці цячэ вада са столі? Гарачая вада ці халодная? Ці ёсць доступ да кватэры вышэй паверхам? – Проста на кухні! – адрапартавала цётка на тым баку. – І пляміна, і цячэ! І гэта нават не вада, а я не ведаю што! А вышэй паверхам сусед мой жыве, самотны, але парадачны чалавек, упэўненая, што гэта не праз яго. Вось над ім – новы сусед, нядаўна пераехаў, вось ён цалкам мог заліць нас усіх! – Не вада? – здзівілася дыспетчарка. – А што ж? Ці ёсць у вадкасці спецыфічны рэзкі пах? У суседа вышэй няма заліцця? Гэта дакладна не ён залівае? – Адкуль я ведаю, ён ці не ён! Гэта вашая праца, разабрацца хто вінаваты, – надрывалася цётка. – А вадкасць пахне… пахне, як бы вам сказаць, – на момант сумелася цётка, быццам нешта абдумваючы, – дражджамі пахне ці нават півам! Жана Іосіфаўна ад здзіўлення перапытала: – Прабачце, чым? Півам? На гэтым этапе размовы сантэхнік раптам вельмі ажывіўся і пачаў прыслухоўвацца. – Так, – не вельмі ўпэўнена пацвердзіў голас. – Добра, – дыспетчарка занатавала адрас, усе неабходныя дадзеныя і паведаміла ў слухаўку: – Чакайце, пасля планёркі дашлю да вас сантэхніка. – Як пасля планёркі? – з наноў абуджаным імпэтам загарлала цётка. – Дасылайце зараз жа! Зараз жа! Чуеце? – Сантэхнікі з’яўляюцца на працы і атрымліваюць заяўкі падчас ранішняй планёркі, зараз нават няма ніводнага. У гэты момант Кадолка, які стаяў побач, згодна кіўнуў галавой. – А калі тая планёрка? – раздражнёна запыталася цётка. – Пачнецца ўжо праз дваццаць хвілінаў. – Зразумела, – згадзіўся голас у слухаўцы, – але да мяне найперш адпраўце. Паколькі заяўкі такога кшталту, як заліццё кватэры, лічыліся экстраннымі, то Жана Іосіфаўна выразна паглядзела на сантэхніка: – Ну што, Лёня, табе давядзецца ісці. – Я нікуды не пайду, – адразу запратэставаў Кадолка. – Я толькі прыйшоў, адразу ідзі. Усім ім не находзішся. Па марозе па такім бегаць. – Лёня, гэта заліццё, ты ведаеш, што гэта тэрміновая заяўка. – Я не пайду! Зараз прыйдзе Вярбіцкі, няхай ён сходзіць! І Кадолка злосна каўтнуў кавы. Некалькі хвілінаў цягнулася маўчанне. – А што там у яе? – абыякава, але з замірэнчай інтанацыяй запытаўся ён. – Піва ліецца са столі, – са з’едлівай усмешкай адказала дыспетчарка. Сантэхнік ледзь не папярхнуўся кавай. Але ўзяў сябе ў рукі і пажартаваў: – Ой, Жана, калі б было мора півам, быў бы я тады ведаеш, кім? Дэльфінам бы стаў. Піва са столі цячэ. – Сказала, што пахне півам, а што там – не разбярэшся, – рэзонна заўважыла дыспетчарка. – А яна там не таго? – сантэхнік пакруціў пальцам ля скроні. – Ну, у сэнсе, сама піва не выпіла з раніцы? – Які адрас мае дамы? – усё яшчэ з робленай абыякавасцю, але ўжо больш ажыўлена паглядзеў у карту заяўкі. – Зрэшты, ведаеш, схаджу пагляджу. Сапраўды ж, аварыйная сітуацыя. – Іосіфаўна, хадзем ужо на планёрку! – паклікаў з-за дзвярэй голас старэйшага майстра Бубневіч. Штодзённыя планёркі адбываліся ў актавай зале. Сантэхнікі, электрыкі, маляры, майстры займалі месцы гледачоў, а дыспетчарка мусіла ўзысці на сцэну як канферансье, абвяшчаючы чарговую заяўку, бы эстрадны нумар. Апрача гэтага, вядучай зоркай заўсёды прысутнічаў упаўнаважаны прадстаўнік ЖЭСаўскага кіраўніцтва – дырэктар ці галоўны інжынер. – А чаму мне далі заяўкі Макарэвіча? – атрымаўшы стос папераў, закрычаў з месца электрык Саломка. – Гэта не мой участак! – Саломка, – з падкрэслена мяккай інтанацыяй звярнуўся да яго дырэктар, – гэта часова твой участак, бо Макарэвіч праходзіць курсы перакваліфікацыі. – Нукзар Юр’евіч! Чаму я мушу за яго працаваць? Няхай вяртаецца пасля перакваліфікацыі і сам закрывае свае заяўкі! – абурана працягваў крычаць Саломка.  – Тым больш пасля перакваліфікацыі Макарэвіч вернецца больш адукаваным спецыялістам! – іранічна дадаў ён напрыканцы. – Саломка, пойдзеш ты на перакваліфікацыю, ён будзе за цябе працаваць, – адрэзаў дырэктар. – Яшчэ пытанні? – Так, ведаю я, напрацуе за мяне, потым нічога не разбярэш на сваім участку, – ужо не так упэўнена прабурчэў Саломка, апусціўшы вочы і незадаволена ўзіраючыся ў спіс з заяўкамі. – Давай далей, – скамандаваў дырэктар дыспетчарцы. – Макарэвічу тры заяўкі, – прадэкламавала яна. – Яго ж няма! – зноў выбухнуў Саломка. – Дык не электрыку Макарэвічу, а сантэхніку. – А электрык Макарэвіч пасля перакваліфікацыі будзе ўжо і сантэхнікам! – заявіў Саломка, і ўся зала гучна засмяялася. Саломка, відавочна задаволены сваёй трапнай заўвагай, працягнуў: – І, наогул, не будзе электрыкаў і сантэхнікаў, а будуць спецыялісты па пабытовых паслугах! Працы болей, а заробак той жа! Сантэхнік Макарэвіч, нявыспаны і ці то ўжо, ці то яшчэ п’янаваты, неўразумелым позіркам абвёў залу і насупіўся. Саломка працягваў захоплена вяшчаць: – Як кажуць – і кравец, і жняяр, і на дудзе дудар! Раптам ён заўважыў вельмі пахмурны твар дырэктара, узгадаў, што ён на планёрцы, і змоўк. Дыспетчарка ганарова ўручыла сантэхніку Макарэвічу чарговы стос папераў з раздрукаванымі заяўкамі. – Чаму мне так шмат заявак? – адразу ж зароў Макарэвіч. – Калі я буду гэта ўсё рабіць? – Макарэвіч, – пагрозліва прарычэў дырэктар, – я цябе папярэджваў наконт з’яўлення на працы ў нецвярозым стане. Гэта было першае папярэджанне. Калі будзе другое, я пазбаўляю цябе прэміі, а на трэцяе, Макарэвіч, ты ў мяне выляціш з працы. Сантэхнік моўчкі залыпаў вачыма. З усіх сантэхнікаў Макарэвіч быў самы добры, самы бяскрыўдны, але адначасова й самы гарланісты ды самы горкі п’яніца. Цвярозым ён амаль не бываў, а калі бываў, то твар у яго рабіўся зямлістага колеру, а сам ён выглядаў на хворага, няшчаснага і злоснага. Затое ўвесь астатні час, калі ён быў альбо нападпітку, альбо зусім п’яны, Макарэвіч быў вясёлым і лагодным, любіў прынесці ў дыспетчарскую шакаладку ці цукерку, каб пачаставаць Жану Іосіфаўну, распавесці пра свае колішнія вандроўкі ў Нясвіж і Мірскі замак. Цяпер ён сядзеў п’янаваты і крыху нахабны, але хаміць у адказ ці спрачацца пабаяўся, узяў заяўкі і гучна заўздыхаў. Астатнія заяўкі былі раздадзеныя без спрэчак і заўвагаў. Праз пяць хвілінаў шумная актавая зала апусцела, засталіся толькі дырэктар і дыспетчарка. “Зараз самы зручны момант”, – мільганула ў галаве ў дыспетчаркі. – Нукзар Юр’евіч, – упэўнена пачала яна, – у нас на дыспетчарскай зламаўся чайнік. Дырэктар, робячы суворы выгляд, заўважыў: – Дык, канечне, сантэхнікі і электрыкі твае й зламалі. Не вылазяць з дыспетчарскай. – Ён жа быў ужо стары! – пачала змагацца за чайнік Жана Іосіфаўна. – Дык няхай бы сантэхнікі й электрыкі скінуліся на чайнік і набылі. Гарбату і каву ж туды-сюды бегаюць піць. – Скінуцца яны, чакай, – агучыла ўслых яна свае прыкрыя думкі. – Ну добра, выпішам на рахунак арганізацыі, – нечакана згадзіўся дырэктар і з усмешкай паглядзеў на дыспетчарку. Акрыленая такой лёгка здабытай перамогай, яна зляцела на дыс­петчарскую, дзе несупынна званіў тэлефон. – Дыспетчарская, слухаю вас! – адпрацаваным да аўтаматызму прывітаннем прамовіла яна ў слухаўку. – Захар’еўская, трыццаць пяць, нам патрэбны на агляд майстар, бо ў нас тут у сутарэннях жывуць бамжы. Яны паляць, напэўна, ці ўжо нешта спалілі, – паскардзіўся раздражнёны мужчынскі голас. Дыспетчарка зразумела, што трэба падлучаць больш адказныя службы. – Вам трэба тэлефанаваць у МНС , паколькі гэта можа быць аварыйнай сітуацыяй, – паведаміла яна. – Я вам патэлефанаваў, вы давайце і разбірайцеся там, – голас стаў яшчэ больш раздражнёны. – Вы што, не можаце патэлефанаваць куды трэба? – Добра, я патэлефаную, – халодным тонам адказала дыспетчарка. – Вы зафіксавалі маю заяўку? – перапытаў голас. – Усе заяўкі, што паступаюць на лінію, у нас фіксуюцца і запісваюцца, – даклала яна. – Вы занеслі яе ў кампутарную сістэму? – не сунімаўся голас. – Безумоўна. Ледзь толькі яна паклала слухаўку, як тая пачала званіць зноў. – Дыспетчарская, слухаю вас! – Скасуйце заяўку, калі ласка, – прадыктаваў пажылы сухі жаночы голас, – вуліца Крывіцкая, дом шэсць, кватэра дзесяць. – Вы давалі заяўку з прычыны замены шаравых кранаў у лазенцы? – перапытала дыспетчарка. – Так, але мы справіліся сваімі сіламі, – пацвердзіла жанчына. – Добра, пацвярджаю вашую адмову. “Самі справіліся”, – пракаментавала яна сама сабе, паклаўшы слухаўку. “Сама хіба краны круціла слясарным інструментам. Так, які гэта майстар якой брыгады?” Яна прагледзела нядаўна адноўлены спіс трох сантэхнічны брыгадаў, кожную з якіх узначальваў пэўны майстар. Вось, Парэпка А.Л. Адрас – Крывіцкая, шэсць, значыцца, гэта другая брыгада, а ўчастак Хадакова. Дыспетчарка ўзяла службовы мабільны тэлефон і набрала нумар Хадакова. – Алё, Жаначка! – радасна павітаў яе сантэхнік. – Ало, Яўген. Крывіцкая, шэсць, кватэра дзесяць. Зараз патэлефанавала жыхарка і скасавала заяўку. – Дык што? – падробна здзівіўся сантэхнік. – Яны мо самі адолелі? – Так, самі адолелі, з тваёй дапамогай. – Як з маёй? – яшчэ больш здзівіўся ён. – Я наогул на іншым адрасе працую. – А яна сказала, што стаіць сантэхнік побач, які ўсё і зрабіў, – схлусіла дыспетчарка. – Так і сказала? – было чуваць, што ён падскочыў. – Вось гадзіна! – Яўген, – вымоўным тонам звярнулася да яго дыспетчарка. – Ты ведаеш, што будзе, калі пачнуць правяраць базу? – Жаначка, я хутка буду на дыспетчарскай, – паабяцаў сантэхнік і кінуў слухаўку. Праз тры хвіліны Хадакоў ужо стаяў на ганку дыспетчарскай і лісліва пасміхаўся. – Дык ты на іншым адрасе, значыць? У бытоўцы сядзеў? – строга паглядзела яна на сантэхніка. – Ды што ты, дабег проста хутка. Ведаеш, як кажуць – адна нага тут, другая там. У сэнсе тут. А тая – там. – Ай, – пасля паўзы працягнуў ён. – Нудна з табой, Жанэт. Новы год хутка, свята, а ты ўсё па працы ганяеш. Ты што ж, не ведаеш, як яны выклікаюць? Вунь адзін, у яго кран працякаў два тыдні, яшчэ б два вытрымаў, а яны ўсе перад Новым годам кінуліся дарабляць недаробленае. – Вось ты мне заяўку перадала – шум у трубах, дык гэта ўжо пятая заяўка па адным і тым жа адрасе! Пятая! Прыходжу – усё ціха. Пяць разоў прыходзіў – пяць разоў ціха было. Можа, у яе ў галаве трубы шумяць, га? – Давай, Хадакоў, не выдурвайся. А хто наяўнымі грошы з жыхароў бярэ? Ёсць жа пастанаўленне: ці асобная аплата па лік-фактуры, ці ўлучаная ў квітанцыю, у квартплату. А ты што такое робіш? – Жана, як наконт мяне, дык я сумленны чалавек, Жана. Я падзялюся з табой, дамовімся! – Мы з табой дамовімся, а потым я з працы палячу за дамоўленасці такія з табой. – Ды што ты, Жанка! Усе паўсюль так робяць, я табе яшчэ шчыра прапаноўваю падзяліцца, а ў іншых ЖЭСах ніхто нават і не падумаў бы. – Давай зараз збегаю па шакаладку? Ты якую любіш? Горкую, малочную? Добра, сам пагляджу! І выпарыўся за дзверы. “Ну Хадакоў!” – мільганула ў галаве ў дыспетчаркі. – О, Жана! – паказалася галава ў фактурнай хімзавіўцы, уладальніцай якой была майстар Парэпка. – Зайдзі да мяне на пяць хвілінаў зараз. – У мяне тут аўрал – увесь час тэлефануюць. – Пайшлі, кажу, патэлефануюць і перастануць. – Дык у нас жа кантроль тэлефанаванняў: я слухаўку не здыму, увечары на дыспетчарскай у ЖРЭА праслухаюць і на справаздачы мне адразу вымову зробяць. Ці, ведаеш, як жыхары – сюды не датэлефаноўваюцца, нават, калі занята, адразу пачынаюць тэлефанаваць у ЖРЭА, а са ЖРЭА мне ўжо на службовы нумар тэлефануюць і зноў вымову робяць. – Дык ты што, – кажа Парэпка, – не ведаеш як адключыць гэтую лінію запісу? Запыханая, мажная, з кудзерамі колеру чырвонага бурачка, яна ўвалілася на дыспетчарскую, пакруціла на тэлефоне нейкае рэле, адлучыла нейкі дрот і пераможна ўсміхнулася: – Ну, хадзем. – Дык тэлефон жа не будзе працаваць! – спалохалася дыспетчарка. Парэпка паглядзела на яе, як на відавочна не вельмі разумную жанчыну, і прыціснула слухаўку да ейнага вуха: – Ёсць сігнал? – Ёсць сігнал, – паўтарыла Жана Іосіфаўна. – Значыцца, працуе. Пайшлі, кажу, у мяне часу ўжо мала, я ж ужо сыходжу. Дыспетчарка заўважыла, што на гадзінніку ледзь-ледзь перайшло за палову на чацвертую. – А куды вы? – пацікавілася яна ў Парэпкі. – Куды-куды, на Кудыкіну гару. У мяне ў паліклініцы запіс на сёння да тэрапеўта на пяць гадзінаў, аналізы ўжо прыйшлі, потым у цырульню. Цырульніца мая з’ехала зараз у вёску да бацькоў, давялося запісвацца да нейкай новай, пастрыгчыся трэба. А ты ідзеш на капуснік навагодні? Нашыя пашпартысткі з другога паверху ўжо грошы збіраюць. Ды я не ведаю, будзем з іхнім аддзелам святкаваць ці, можа, сваім калектывам? – Можа, сваім, – няўпэўнена выказалася дыспетчарка. – О, бачыш! – радасна пагадзілася з ёй і больш сама з сабой Парэпка, – я ж і кажу, лепей нашым. А то пачнуць потым абмяркоўваць, хто колькі выпіў, як быў апрануты, як паводзіўся. Ну, ты ведаеш, звычайныя гэтыя плёткі. Гэта ж жах. І яна выразна паглядзела на Жану Іосіфаўну. Парэпка ўпэўненай хадой спрытна рушыла да свайго кабінета майстроў. Хутка адамкнула дзверы і забегла ў пакой. У кабінеце было цёпла, ціха, тры працоўныя сталы майстроў пуставалі. За вокнамі, як гэта звычайна бывае ў зімовы час, ужо цямнела, і снег, што ляжаў на лапінах ялінаў, зрабіўся бела-сінім. Парэпка зазірнула пад свой стол і выцягнула з-пад яго бляшанку белай акрылавай фарбы. – Трымай, дарагая, – з гонарам прэзентавала яна бляшанку дыспетчарцы. – Дык, а куды ж я яе? – разгубілася тая. – Куды, куды. Табе што, няма чаго на лецішчы падфарбаваць? – А ў мяне ж лецішча няма, – прызналася Жана Іосіфаўна. – Ну, у гаспадарцы што падфарбуеш. Банку фарбы ёй даю, а яна не ведае, што з ёй рабіць. Маляршы нашыя першыя ўсё паразбіралі, вунь апошнія дзве банкі засталіся. Бяры, а то сабе пакіну. – Дзякуй, Людмілачка Аляксандраўна, – усё яшчэ разгублена стаяла дыспетчарка. За дзвярыма кабінета пачуліся нечыя крокі, рыпенне дзвярэй, галасы. – Усё, пайшлі, пайшлі, – паспешліва справадзіла Парэпка калегу. Выходзячы, яны пабачылі двух сантэхнікаў, што ў працоўнай робе заходзілі ў ЖЭС. – Людміла Санна! – артыстычна вымавіў першы з іх, худы, падцягнуты, невысокага росту, мужчына. – А куды гэта мы? – Як куды, Суша?! – з запалам парыравала Парэпка, – па заяўках іду на агляд кватэраў. – То хадземце разам, – прапанаваў другі, вельмі высокі сантэхнік са спартоваю фігурай. – Праводзім. – Ой, Вярбіцкі! – пляснула ў далоні майстар. – Нам не па дарозе. – Бяжы ў кабінет ды схавай, каб не бачылі, – паспела шапнуць яна дыспетчарцы і, узмахнуўшы торбачкай, выпырхнула за дзверы. Жана Іосіфаўна схавала бляшанку з фарбай у шафу і падумала: “Навошта яна мне?” Адразу за ёю на дыспетчарскую зайшоў сантэхнік Вярбіцкі. Ён заўжды быў нешматслоўны і змрачнаваты. У ЖЭСе пра яго казалі, што калісьці ён служыў ці то ў марфлоце, ці то ў дэсанце, што ў яго бываюць зрывы, калі ён сыходзіць на тыдзень у запой, што ён сквапнаваты, а яшчэ казалі, што ён таемна закаханы ў дыспетчарку. – А Вярбіцкі ж закаханы ў нашую Жаначку Іосіфаўну, – колькі месяцаў таму з уласцівай ёй жаночай мудрасцю, назапашанай досведам і пранізлівым вокам пляткаркі, першай заўважыла Парэпка. Потым і астатнія супрацоўнікі пачалі заўважаць, што ў прысутнасці дыспетчаркі Вярбіцкі неяк бянтэжыцца, губляецца, з хамаватага “салдафона” ператвараецца ў ціхага і непрыкметнага чалавека. Хутка ўжо ўвесь ЖЭС ведаў пра асаблівае стаўленне сантэхніка да дыспетчаркі, і ў нікога не было сумневаў, што так яно і ёсць. Вось і цяпер ён маўкліва з’явіўся на дыспетчарскай, павітаўся, крыху пастаяў, а потым нешта паклаў на стол і знік. Дыспетчарка падышла да стала. На ягонай роўнай паверхні з безліччу раздрукаваных заявак, тэчак, стосаў паперы для запісу нумараў тэлефонаў і просьбаў жыхароў, акуратна ляжалі ў бліскучых чырвоных прыбраных абгортках тры шакаладныя цукеркі “Рашэн”.   *  *  * – Дзе тут у вас піва са столі льецца? – з дзвярэй задыхана спытаў чырвоны ад марозу Кадолка, след ад якога пацягнуўся ў вітальню звычайнай пенсіянерскай кватэры, сваім выглядам і ўзростам цалкам адпавядаючай гаспадыні, што сустрэла сантэхніка з выразам поўнай нецярплівасці на мяжы з гатоўнасцю да скандалу. – Бач ты, – адразу з выклікам заўважыла яна. – Піва са столі. Якая розніца, піва ці не піва? – Як? – аслупянеў Кадолка. Ён, можна сказаць, толькі з цікаўнасці да піва і выправіўся на гэтую заяўку. – Так, – перадражніла гаспадыня кватэры. – Дык я мо кватэрай памыліўся, – чамусьці са спадзевам падумаў услых сантэхнік, ліхаманкава шукаючы ў кішэнях паперу з раздрукаванай заяўкай. – Не памыліўся, не памыліўся, – пачуў ён у адказ бязлітасны голас. – Дык жа мне перадалі – піва, – неяк пакрыўджана прамовіў Кадолка. – Ды якая вам урэшце розніца? Ідзіце і глядзіце ў кухні, што адбываецца. Усё мне пазалівалі, уся сцяна ў мяне мокрая, я на гэтых шкоднікаў управу знайду, я ў УЖГ патэлефаную. Сантэхнік не стаў слухаць і прайшоў у кухню. На падваконні за фіранкамі прытаіўся вялікі чорны кот з белымі плямінамі на лапах і галаве. Газавая пліта была застаўленая патэльнямі ды рондалямі, відаць, нядаўна нешта гатавалася. Усё выглядала на звычайную кухню, дзе звыкла рыхтаваліся да Новага года, наразаючы салат “аліўе” і запякаючы курыцу. За выключэннем аднаго моманту. У кухні выразна патыхала самым сапраўдным півам. Гэты пах сантэхнік мог адрозніць беспамылкова. У мінулым годзе ён выпадкова апынуўся на экскурсіі па піўным бровары, і цяпер смачныя ўспаміны захлынулі яго: гэты саладкаваты, бражысты пах піва, ад якога падкружваецца галава. Тут, у замкнёнай прасторы кватэры, гэты пах яшчэ больш згусціўся, набрыняў. Па сцяне тоненькім струменем вельмі павольна бруілася карычневата-празрыстая вадкасць, пакідаючы непрыгожыя сляды на выцвілых светла-саламяных шпалерах. – Хадзіце сюды, – паклікаў Кадолка гаспадыню. Старая паказалася з вітальні. Яна ўсё яшчэ была раздражнёная і зласнаватая, бо гэты піўны інцыдэнт істотна перашкаджаў ейным кулінарным заняткам. Да яе ўжо заўтра прыязджаюць і дачка з унукамі, і стрыечная пляменніца з мужам, а ў яе ані курыца яшчэ не замарынаваная, ані салаты не нарыхтаваныя, дый у хаце стаіць нейкі гармідар. – Бачыце? – запытаўся сантэхнік, паказваючы на струмень. – Вядома, бачу, не сляпая ж. – Пахне півам, выглядае на піва, значыцца, піва й ёсць, – лагічна патлумачыў сантэхнік. – Мне ўсё адно, піва гэта ці не піва, – распальвалася жанчына, – мяне заліваюць, давайце рабіце што-небудзь, а то пра піва толькі і думаеце. Звычайна ў такім выпадку сантэхнік ведаў, як супакоіць разгневаных гаспадароў. Дастаткова было зайсці ў прыбіральню і паглядзець на лічыльнікі вады, да якіх прымацаваныя магніты1, каб уся скандальнасць вокамгненна зляцела, а замест яе з’явілася ліслівае залагоджванне. За ягоную 15-гадовую кар’еру гэты выпадак стаўся такім незвычайным і невытлумачальным, што Кадолка нават не адказаў на хамства старой. Аднойчы, па праўдзе, у яго быў выклік, калі ў лазенцы з шампанскім здарыўся забруд ружовымі пялёсткамі. Толькі, па-першае, гэта было даўно, а, па-другое, там былі не толькі пялёсткі. А тут сапраўднае піва, ды яшчэ са столі. Ён нават пакаштаваў яго і мог цяпер паклясціся, што гэта звычайнае цёмнае нефільтраванае. – Трэба даведацца ў суседзяў зверху, ці не яны заліваюць, – толькі і здолеў прамовіць Кадолка, выходзячы на лесвічную пляцоўку. Гаспадыня ўслед яму яшчэ нешта пакрыквала пра УЖГ, пра “неадкладна выправіць” і пра “буду скардзіцца”, а ён у задуменні падымаўся на паверх вышэй. Яму ўжо было гарачавата. Кадолка націснуў на дзвярны званок і стаў чакаць. Ніхто не адчыняў. Тады ён націснуў яшчэ раз і патрымаў кнопку даўжэй. Той жа вынік. “Нікога няма”, – зразумеў сантэхнік і пачаў уздымацца на яшчэ адзін паверх вышэй. Тут ужо гаспадар быў дома і адразу адчыніў. Перад сантэхнікам стаяў спартовага выгляду хлопец з гладка прычасанымі валасамі, а з кватэры гучна неслася тэхна-музыка, пад якую, відаць, добра адціскацца ці займацца на трэнажоры. – Чё нада? – ветліва прывітаў ён супрацоўніка камунальнай службы. – Суседзяў заліваеце, – гэтак жа нахабна адказаў Кадолка. – Я? – зніякавеў хлопец і пабег кудысьці ўглыб кватэры. Не чакаючы запрашэння, сантэхнік зайшоў у кватэру ўслед за хлопцам. Не прайшло і хвіліны, як той выбег у вітальню з выразам палёгкі на твары. – Гэта не я, – амаль радасна прамовіў ён. – Доступ у прыбіральню, у лазенку і ў кухню, – загадаў Кадолка. – Калі ласка, – запрасіў гаспадар, – праходзьце. Лазенка і прыбіральня былі такімі, якія прынята рабіць у прадстаўнікоў класу: стылёва, эканомна і безаблічна. Аніякіх прыкметаў таго, што адсюль магло быць заліццё, не заўважалася. Усё чыста і ў працоўным стане. У кухні таксама не было ніякіх слядоў піўнога вадаспаду. Маленькая і нават празмерна ахайненькая кухня з акуратна састаўленымі да абеду баначкамі з пратэінам. Кадолка, зрабіўшыся панурым і змрочным, пацягнуўся да суседзяў двума паверхамі ніжэй. Там яго чакала сустрэча з дамай сярэдняга веку, якая трымала на адной руцэ дзіцё гадоў трох, а ў другой – плойку для накручвання валасоў. З-за жанчыны вызірнулі яшчэ двое крыху старэйшых дзяцей. Паўсюль у кватэры былі раскіданыя дзіцячыя цацкі, у лазенцы валяліся рушнікі, бялізна, з прыбіральні з жахам выскачыла напалоханая котка, а ў кухні стаяў пах падгарэлай кашы. – Ніякіх праблемаў з каналізацыяй, значыцца, не маеце? – запытаўся Кадолка. – Суседзі не заліваюць, са столі нічога не цячэ? Жанчына пакруціла галавой на знак адказу і пабегла на гук дзіцячага плачу ў суседні пакой. Кадолка яшчэ раз агледзеў столь і выйшаў з кватэры.   *  *  * – Шакаладачку для прыгажуні, – з усім артыстызмам, на які быў здатны, зрабіў прэзент Хадакоў. Жана Іосіфаўна, хаця яшчэ й не перастала злавацца на сантэхніка, разумела, што яго не выправіш, а гэтага заганнага падыходу не зменіш, толькі калі пасварышся, дык потым ні на тэрміновую заяўку яго не дапросішся, ні шакаладкі не пабачыш. Да ўсяго, што ні кажы, а шакаладку атрымаць ёй было прыемна. Таму чарговым разам яна вырашыла заплюшчыць вочы на гэтыя махінацыі і, палагаднеўшы, схавала прэзент ў сваю торбачку. І толькі Хадакоў наважыўся запытацца пра запрашэнне на святочны вечар, намагаючыся зрабіць гэта інтэлігентна, нават прагаварыўшы сам сабе ўжо: “Ты адна, і я адзін, чаму б нам не злучыць нашыя дзве самоты дый не схадзіць на другі паверх на карпаратыў у гэтую суботу”, як на дыспетчарскую вельмі ціха зайшла старэнькая жанчына ў палінялым футры і ў пуховай хустцы. Твар у яе быў увесь у зморшчынах, добры ды сціплы. Яна, відавочна, прыйшла ці то з просьбай, ці то з пытаннем і, спыніўшыся на ўваходзе, цярпліва чакала, калі можна будзе звярнуцца да дыспетчаркі. Хадакоў здзівіўся, як яна наогул дайшла да ЖЭСу ў вечаровы час, па лёдзе на ўсіх падыходах да гэтага бастыёну камунальнай службы. Падыходы хаця й пасыпаліся пяском са шчодрай рукі дворніка, але ўвечары ўсё адно ператвараліся ў каток. – Вам дапамагчы? – галантна звярнуўся сантэхнік да яе з разлікам, што й дыспетчарка ацэніць ягоныя манеры, а калі справа вырашыцца хутка, дык ён па гарачых слядах свайго джэнтльменства з высокай верагоднасцю даб’ецца згоды на запрашэнне. – Калі ласка, – вельмі культурна пагадзілася жанчына, – я прыйшла да сына. Вы, пэўна, ведаеце, бо ён тут працуе. Ягонае прозвішча Кадолка. І ў дыспетчаркі, і ў сантэхніка акругліліся вочы: “Дык гэта маці Кадолкі? Чаму яна шукае яго на працы?” – Вядома, вядома, – у адзін голас прамовілі яны і паглядзелі адно на аднаго. – Так, – сказала Жана Іосіфаўна, – ён акурат зараз павінен прыйсці, каб даць справаздачу па заяўцы. – Дык я, можа, яму патэлефаную? – прапанаваў Хадакоў. – Не, не, – запратэставала жанчына, – калі ласка, не тэлефануйце. Мне яго трэба менавіта сустрэць, бо сёння ў нас важны вечар, мы запрасілі гасцей, а Леанід, ведаеце, павінен быць у форме. То я пачакаю яго тут у вас? Сантэхнік паглядзеў на дыспетчарку, а тая з разуменнем захітала галавой. Хадакоў з сумам падумаў, што з запрашэннем не складаецца, ён адчуў, што яму задушна ў спецадзенні, што спіна ў яго ўзмакрэла, яму стала нудна, але ён яшчэ раздумваў і перамінаўся з нагі на нагу. Жана Іосіфаўна вырашыла выйсці ў шчытавую за дзвярыма, каб уключыць ліхтар на брыльку ля ўвахода. У шчытавой таксама былі выключальнікі да двух ліхтароў, што месціліся на сцяжыне, якая вяла да ЖЭСу, а святло па ўсім раёне ўключалася ў ліфцёрнай, кабінеты якой знаходзіліся далей па калідоры.   Дыспетчарка сябравала з ліфцёркай: тая часта распавядала пра сваіх дзяцей – асабліва Жана Іосіфаўна была ўражана самым першым расповедам ліфцёркі, з якога й пачалося іхняе знаёмства. Гэта было так: на трэці дзень працы Жаны Іосіфаўны ў гэтым ЖЭСе, а яна перавялася з іншага ЖЭСу, бо гэты быў бліжэйшы да дому, да таго ж у папярэднім змяніўся дырэктар на новага, такога пільнага ды з’едлівага ў параўнанні з трыма, што былі да яго і змянялі адзін аднаго цягам трох гадоў, пачынаючы з самага ціхага, які абсталяваў патаемны пакой у кабінеце і не моцна злоўжываў падчас цяжкай дырэктарскай працы, і сканчаючы прагрэсіўным маладзёнам, які асвойтваў гульні на планшэце і, калі наведнікі са скаргамі адцягвалі яго ад праходжання новага ўзроўню, вельмі жорстка і хутка распраўляўся з імі, накіроўваючы да вышэйшых інстанцыяў. Апошні ж не даваў Жане Іосіфаўне праходу: адсочваў час прыходу на працу і сыходу, патрабаваў дэталёвых справаздачаў, ставіў пад сумнеў ейную кампетэнтнасць, і праз месяц такіх нечалавечых антаганізмаў дыспетчарка гатовая была бегчы значна далей за любы ЖЭС, як неўзабаве ёй прапанавалі вакантнае месца тут. Дык вось, на трэці дзень ліфцёрка, уварваўшыся ў дыспетчарскую, з ганку заявіла: – Якая свалата! Дыспетчарка аслупянела. Потым чамусьці паглядзела вакол сябе, не ў змозе даць веры, што зварот прызначаецца ёй. Ліфцёрка падбегла да чайніка, наліла сабе вады ў кубак і, хутка серба­нуўшы, паўтарыла: – Свалата! – А што такое здарылася? – асцярожна пацікавілася дыспетчарка. – Ой, не пытайся, – са стогнам адмахнулася ліфцёрка, але адразу ж пачала дзяліцца сваёй гісторыяй, з якой вынікала, што паўгода таму яна неверагоднымі матэрыяльнымі і маральнымі намаганнямі выдала сваю дачку замуж, узяўшы пад гэтую радасную падзею крэдыт. Таксама высветлілася, што былі запрошаныя ўсе блізкія і далёкія сваякі, набытая выдатная сукенка са стразамі, замоўленая кавярня з тамадой і ўсемагчымымі закускамі, маладым у падарунак прыдбалі буйную ды дробную тэхніку, а на днях паважаны зяць гэтай жанчыны знік, пакінуўшы дарагой цешчы і жонцы пустую кватэру. З гэтага расповеду й пачалося сяброўства ліфцёркі з дыспетчаркай. Цяпер Жана Іосіфаўна заўважыла сяброўку каля ліфцёрнай: – Сёння за вечар пяць выклікаў па ліфтах, – пракрычала тая. Пяць выклікаў за вечар – гэта шмат. Рэдка калі ў ліфцёраў выдаецца такі дзень, калі са слухаўкі не крычыць панічны голас: “Я застраў у ліфце!”, але пяць няспраўнасцяў за вечар для аднаго майстра, якога складана ўвечары знайсці – гэта гарант доўгахвіліннай псіхалагічнай дапамогі. Таму Жана Іосіфаўна ледзь пабачыла сяброўку здалёк і, пераключыўшы рэле, пайшла ў дыспетчарскую, як з галоўнага ўвахода, упусціўшы марознае воблака, паказаўся Кадолка. – О, – усміхнулася дыспетчарка. – Я таксама цябе рады бачыць, – пахмурна адгукнуўся Кадолка. Ён вырашыў зайсці ў дыспетчарскую, бо быў дзяжурным сантэхнікам і мусіў паказацца на вечаровай планёрцы, каб не мець праблемаў з кіраўніцтвам, а апошнія дзве гадзіны працоўнага дня ў яго ўжо былі распісаныя на сустрэчу з сябрам з суседняга дома, які прывёз з вілейскай рыбалкі пятнаццаць кілаграмаў выдатных шчупакоў і, вядома, набыў да іх добрае суправаджэнне. – Зайдзі ў дыспетчарскую, – запрасіла Жана Іосіфаўна. – Цябе тут чакаюць. – Хто там мяне чакае? – падазрона запытаўся сантэхнік. – Пабачыш, – паабяцала Жана. Старая, седзячы ў крэсле ў дыспетчарскай, радасна ажывілася, пабачыўшы сына. Кадолка, які ўжо пераступіў парог, у сваю чаргу пабачыўшы маці, ані слова не кажучы, зрабіў амаль акрабатычны разварот ад дзвярэй. Старая адразу падхапілася надзіва жвава і кінулася напярэймы, перагароджваючы сваім драўляным кіёчкам выйсце. – Мама, чакай мяне, я зараз, – не даючы ёй ніводнай хвіліны, каб апамятацца, паабяцаў Кадолка і хутка пабег па калідоры да другога выхаду з ЖЭСу. Дыспетчарка назірала праз вакно, як ён не бег, а літаральна ляцеў па лёдзе, і ягоная чорная постаць на белым снезе, аддаляючыся ад ЖЭСу, рабілася ўсё меншай і меншай. Яна паглядзела на старую, што стаяла каля дзвярэй – сівыя валасы выбіліся з-пад хусткі, кій пастукваў па падлозе, а вочы разгублена аглядалі пусты калідор.   *  *  * – Можна цябе правесці дахаты? – прагучала над самым вухам у дыспетчаркі ўжо на выхадзе з ЖЭСу. Яна нават спалохалася нечакана рэзкага голасу Вярбіцкага. – Ды не бойся, – зарагатаў ён. – Марак дзіцё не пакрыўдзіць. З гэтымі словамі ён падхапіў ейныя клункі. – Нічога сабе, якія цяжкія! Ты што, з ЖЭСу будаўнічыя матэрыялы цягаеш? – няўклюдна пажартаваў сантэхнік. Жана Іосіфаўна пачырванела, бо ў адным з клункаў яна насамрэч цягнула падараваную ўдзень Парэпкай бляшанку з фарбай. – Памятаеш, у цябе нейкі жыхар цікавіўся пра драўляныя лаўкі? – запытаўся Вярбіцкі. – Ну, тыя, што стаялі на першым паверсе, тыпу як рэклама ЖЭСаўскай вытворчасці? – А-а, гэтыя! – прыгадала Жана Іосіфаўна. – Ну, так, памятаю. – Дык наш Нукзар сёння ўжо прадаў іх! Вось дырэктар, усё прадасць! Вось як працаваць трэба! Далей яны йшлі моўчкі: Вярбіцкі відавочна хваляваўся, не ведаючы, як падтрымаць размову, дыспетчарка стомлена думала, навошта ён выклікаўся яе праводзіць. Сыпаў лёгкі срэбны снег, ён казачна кружляў у святле ліхтароў, асыпаючыся долу і чароўна расквечваючы ўсё навокал. Асабліва ўражваў зацярушаны снегам высокі велічны лес, ля якога прытуліўся шэраг дамоў тыповага менскага спальніка. Дыспетчарка спынілася на павароце да дома: – Дзякуй, далей не праводзь мяне. Сантэхнік паглядзеў на яе ў гэтым бляску ліхтароў, у снежным суквецці, што атачыла футравую апуху яе капюшона: – Да заўтра, – ніякавата, ледзь чутна сказаў ён і, аддаўшы клункі, павольна і з неахвотай, так, што ягоная двухметровая постаць з апушчанымі плячыма зрабілася нейкай няшчаснай і худой, пацягнуўся ў іншы бок. А снег кружляў і кружляў, складваючыся ў карункі, у гурбы, абяцаючы свята, Новы год, ялінку і мандарыны. (Цалкам аповесць Янкі Вольскай чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова").
 
Інгер Бротвайт (№108)
Гэта таксама вада Эсэ Быць пісьменніцай – цяжкая праца, але таксама пісь­мен­ніцтва вызваляе нас ад сумневу і роспачы, адпускае пад ясныя пробліскі радасці. Паспрабую расказаць пра пісьменніцтва агулам, але праз уласны досвед. Я пішу, каб мысліць і разумець, каб быць у гэтым свеце, які так часта немагчыма зразумець. Я пішу, таму што яшчэ маю надзею. Узгадваю тут прамову Тар’ей Весаса на ўручэнні прэміі Паўночнай Рады за раман «Ледзяны палац» пра дзяўчынак Сіс і Ун (яму тады было 63): «Той, хто піша, – марыць пра нешта. Можна назваць гэта белым каменем. Ён верыць, што камень існуе, і шукае яго ў самых неверагодных месцах. Ён дакладна ёсць, гэты белы камень, але яго ніхто пакуль не знайшоў. Аднак пошукі працягваліся. Калі б яго аднойчы знайшлі, пісьменніцтва страціла б сваю сілу. Але яго не знайшлі. Пісаць – гэта спосаб мысліць, адчуваць, разумець і быць тут і цяпер. У той жа час чытанне нагадвае пісанне і роўнае яму. Вы чыталі Магрэт Дзюрас? Дзюрас казала, што пісьменнікі цікавыя менавіта сваёй супярэчлівасцю і неспасцігальнасцю. Пісаць – значыць устрымацца ад гаварэння. Заставацца маўклівымі. Крычаць без аніводнага гуку. З пісьменнікамі спакойна – яны многа слухаюць. Яны негаваркія, бо немагчыма гаварыць з кімсьці пра напісаную табой кнігу і тым болей – пра кнігу, якая пішацца. Немагчыма. Гэтым пісьменніцтва блізкае да фільма ці спектакля. І гэтым яно адрозніваецца ад усіх формаў чытання. Яно самае складанае з усіх. Самае вусцішнае. Бо кніга – гэта невядомае, ноч, канец – далей нічога няма. Кніга рухае наперад, а ты верыш, што сам даследуеш гэты накірунак. Кніга рухае наперад, ствараючы аўтара, – аўтара, які аўдавее, калі кніга будзе надрукаваная і аддзеліцца ад яго. Скончаная кніга адварочваецца ад цябе. У літаральным сэнсе. Свет, які ў вас з кнігай быў агульны, пакуль яна пісалася, цяпер замыкаецца, ён больш недаступны табе. Кніга жыве ўласным жыццём. Гэта кароткае жыццё ў сённяшніх варунках, але ты мусіш рабіць усё, што табе пад сілу. Патрэбна вытрымка. Патрэбна адлегласць. Кніга стваралася пэўны час, але што рабіць з тым часам, які палягае паміж дапісанай кнігай і новым літаратурным краявідам, пакуль ты яго не знойдзеш? А што, калі ў нас няма мовы, якой мы можам гаварыць? Калі мова заледзянела, а тое, што мы хочам сказаць, – там, пад ільдом. Што, калі мову прымусілі замаўчаць? А потым яна вяртаецца – і…? Яна прыгожая? Яна сапраўдная? У Людвіга Вітгенштай­на ёсць эсэ «Рухі думак», у якім ён піша: «Я часта адчуваю нешта ўнутры, нібыта камяк. Калі б ён расплавіўся, я б змог заплакаць ці знайшоў бы правільныя словы (напэўна, нават мелодыю). Але гэтае нешта (можа быць, сэрца?)– нібыта скураное, і таму не плавіцца. А можа, мне не стае смеласці, каб дазволіць тэмпературы падняцца настолькі высока?» Мне падаецца, што сэрца, якое апісваў Вітгенштайн, – гэта мова. Яна можа адчувацца як скураны камяк унутры, і калі мы пішам, то дазваляем тэмпературы падняцца, а тады зноў упасці, амаль незаўважна, ад канцавога пункту назад да адпраўнога пункту. Быць пісьменнікам – значыць працягваць вазіцца з гэтымі гарачымі гаршкамі, якія, калі гатаванне скончана, зноў стануць адпраўным пунктам. Нічога не атрымліваецца. Плыні няма. Камяк унутры не знікае. Не рассмоктваецца, не плавіцца, не раскрываецца. Пачынай спачатку. Іншым разам, аднак, усё атрымліваецца само – такі вось фокус-покус. Чароўная палачка для пісьменнікаў – чытаць, і чытаць шмат. З часам атрымаецца прачытаць і свой тэкст – такім, якім ён ёсць і як патрэбна яму. Таму што чытаць і пісаць – значыць забываць, страчваць сябе, а потым праз адлегласць, пасля таго, як час трансфармуе гэты стан, – знайсці сябе наноў. Пісаць – проста і складана адначасова. Пісаць – магчыма і абсалютна немагчыма. Пісаць – і балюча, і прыемна, і неабходна для жыцця. Для мяне пісьменніцтва далёкае ад махання чароўнай палачкай. Шэсць гадоў прайшло паміж публікацыяй майго дэбютнага рамана «Рот над заледзянелым фіёрдам» (2002) і наступнай, так званай складанай кнігай «Сіс і Ун» (2008). Яе няпроста было пісаць – па многіх прычынах, прыемных і не. Альбо ўсвядомленых і не, як я цяпер іх называю. «Сіс і Ун» – празаічная і адначасова паэтычная кніга. Гэты раман для мяне пачаўся з паэзіі – візуальнай і дакладнай. Каля фіёрда, аточанага гарамі. Фіёрд глыбокі, горы высокія, неба – расколіна, дробны фрагмент у вечна зменнай мазаіцы неба. Праз год пасля выхаду майго дэбютнага рамана памёр мой бацька. «Рот над заледзянелым фіёрдам» – кніга пра мяне. Яна – пра мой досвед бязмоўя: у дзяцінстве мяне пакідалі з бабуляй, у якой была дэменцыя; мне пра гэта не гаварылі, і для мяне яна была проста маёй бабуляй, але паміж намі раскрылася белая бездань узаемнай пяшчоты, якая пакінула на мне сваю адмеціну – асабліва на маіх стасунках з мовай. Як гэта, жыць у рэальнасці, для якой не існуе мовы альбо ніхто не ўзяў на сябе адказнасць знайсці гэтую мову, ніхто нават не гаворыць пра гэта? Што тады? Хто тады мы? І чым ёсць рэальнасць? Круча. Зямля была слізкай пасля дажджу. Я пераймалася, што бацька ўпадзе: «Я вырвала вілы з ягоных рук. Бацька падымаўся ўгару і спускаўся, зноў падымаўся, несучы сена, цяжкае ад дажджу, каб трактар яго забраў. Я больш не магла на гэта глядзець і вырвала вілы з ягоных рук так рэзка, што ён ледзь не паваліўся. Ён сінее, яму цяжка дыхаць. Мой бацька – настаўнік і фермер, і я ў яго некалі вучылася. «Я здаюся, што мне яшчэ застаецца?» – кажа ён, стоячы пасярод класа. У мяне нязграбны почырк, словы атрымліваюцца нязграбныя. Ён падняўся ранкам, гадзіну ванітаваў, тады выйшаў на двор і завёў газонакасілку. Мы трошкі скасілі, але трава зноў вырасла. Гэта другі заход». Аднойчы вечарам па тэлевізары паказвалі «Канец гульні» Самюэля Бэкета. Клоў зрабіў мяккую цацку сабачку для сляпога Хэма. Хэм пытае: «Ён жа белы?» Клоў адказвае: «Ён амаль белы». Калі хочаш казаць праўду, мусіш быць жорсткім. Калі вымушаны хлусіць, апускай тонкасці і дэталі. Хэм злосна пытае: «Дык ён белы ці не?!» «Не», – адказвае Клоў. Праўда непрыгожая? Калі супрацьлеглае праўдзе – хлусня, дык мусіць быць кропка, дзе гэтыя супрацьлегласці сустракаюцца. Не кампраміс, а перадышка падчас крызісу. Хлусіць – непрыемна, але гаварыць праўду таксама не заўжды прыемна. Я веру ў гэтую перадышку паміж праўдай і хлуснёй, мне неабходна верыць, што ёсць месца паміж, дзе я пачую: усё добра, ты не хлусіш, а нават калі так, то ў гэтым няма нічога дрэннага: ты маніпулюеш уласнымі ўспамінамі і адпачываеш паміж дазволеным і неўтаймаваным, рэальнасцю і фантазіяй, паміж немагчымым і фантастычным. Заставайся тут колькі захочаш, месца хопіць, бо мы ўсе ведаем, што застанецца і што знікне. Ці не, мы нічога не ведаем, але нас бязлітасна закідвае ў рэчаіснасць і быццё і нам неяк трэба тут выжываць. Гэтае месца называецца літаратура, і яна стварае новую праўду, больш праўдзівую за досвед. Ці, прынамсі, я спадзяюся, што літаратура будзе раўназначнай стварэнню такога месца. Месца, дзе магчыма на імгненне ўбачыць безсэнсоўнасць існавання і знайсці сілу, якая рушыць нас наперад, уверх, насуперак. Што нам хопіць смеласці адкрыцца, і мы не паставімся да гэтага месца падазрона і не дазволім сабе стрэсці гэта як нешта неістотнае, ілюзорнае. І тады, напэўна, мы зразумеем, значна пазней, калі жыццё ўжо пражыта, мы ўбачым сябе наноў і падумаем, стаўшы відушчымі: «Але, свет можа быць і такім».   Олаў Х. Хёге Мы жывём з марай, што аднойчы здарыцца цуд, гэта мусіць адбыцца – час адкрыецца, і, можа, нашы сэрцы раскрыюцца, расчыняцца дзверы, а горы рассунуцца, крыніцы праб’юцца і адкрыецца наша мара, што аднойчы ранкам мы заплывём у невядомую нам бухту.   Самюэль Бэкет дзесьці пісаў пра тое, як ён баіцца, як прыслухоўваецца да ўласнага распаду, як чакае, што ягонае крывава-чырвонае сэрца ўрэшце канчаткова спыніцца. Ён піша, як гэтым вечарам ляжыць у сваім халодным ложку і адчувае, што стаў старэйшы за дзень, калі начное неба з усімі ягонымі зорамі абрынецца на яго. Ён ляжыць у ложку, глядзіць у неба і думае, што сёння мусіць паспрабаваць абдурыць сябе. Сёння яму ўжо зусім невыносна ляжаць і слухаць крокі ўласнае смерці, якая набліжаецца, і чуць яе кульмінацыю ў сваёй галаве. Ён мусіць нешта прыдумаць. У сваім эсэ «Пра бяздзейнасць» Мішэль дэ Мантэнь пісаў, што ў адзіноце ты пакінуты сам-насам з думкамі, а душа паводзіцца як дзікі конь; я лічу, што мова, якая прыходзіць ці прызямляецца ў гэтым дзікім стане адносін да людзей, якіх любіш, ці паміж людзьмі, якія так ці інакш маюць патрэбу адны ў адных, падобная да хлусні. Мы не заўжды ясна кажам «так» ці «не» самым блізкім у крытычных момантах. Тут і з’яўляюцца мудрагелістыя абходныя шляхі і нюансы. «Амаль белая…» Клоў ведае, што смерць блізка; таму, чакаючы смерць, ён хоча, каб жыццё было простым і лёгкім. Мантэнь кажа, што толькі слова робіць нас людзьмі і дае магчымасць стасавацца паміж сабой, але ў сваёй першай кнізе, у эсэ «Пра хлусаў», ён напісаў: «Калі б мы прызналі ўсю жахлівасць і важкасць хлусні, то каралі б за гэта спальваннем на вогнішчы больш, чым за любое іншае злачынства. Я лічу, што дзяцей часта караюць за нязначныя дробязі – за тое, што яны ўчынілі па няведанні, і гэтыя ўчынкі не цягнуць за сабой сур’ёзных наступстваў. Аднак хлусня і, у меншай ступені, упартасць, на мой погляд,– менавіта тыя заганы, з якімі трэба няўхільна змагацца». Вечарам я стаю пасярод класа. Усе на канікулах, альбо на сёння заняткі скончыліся. Я стаю за кафедрай, паварочваюся і белай крэйдай па чорнай дошцы, паверх усяго пішу: «НЕ ВЫЦІРАЦЬ!» Спрабую напісаць гэта роўненька, але сказы ламаюцца, звіваюцца, нахіляюцца ўбок і развальваюцца. Сказы куляюцца і сцякаюць з дошкі белымі пляўкамі. Я стаю за кафедрай, насупраць дошкі, і даю абяцанне трымацца за тое, што выслізвае ад мяне, запісаць штосьці, што пражыве даўжэй за мяне. Я абяцаю спрабаваць, памыляцца і спрабаваць зноў, але настаўнік стаіць у дзвярах і кажа мне: «Усё, што ты скажаш, будзе хлуснёй». Таму што мае словы непрыгожыя, почырк крывы, і настаўнік павольнымі крокамі набліжаецца да мяне. Цвёрдым голасам ён кажа: «Хлусня ніколі не заменіць праўду, пісьменніцтва пераймае намер. Намер нічым нельга замяніць, а напісанае атрымліваецца банальным». Што хацела зрабіць гэтая дзяўчынка, стоячы з крэйдай у руках пасярод класа? Цэлая дошка належала ёй, калі клас сышоў. Цяпер гэта падаецца такім далёкім, нібыта нічога не было. Рэшткі таго, што адбылося, замкнёныя на гарышчы, хоць ёсць дні, па якіх яго адчыняюць. Памяць гуляе дзесьці паміж хлуснёй, свядомым і тым, што аднойчы назіралі горы па той бок фіёрда. Але як надзейныя сведкі яны маўчаць. Часам мне падаецца, што горы майго дзяцінства з супрацьлеглага боку фіёрда схіляюцца нада мной, прыціскаючы мяне да пісьмовага стала, да падлогі і нязменна няскошаных палёў. Гара – цень нада мной, цень паўсядзённасці і драбніц, ад якіх я хачу вызваліцца... І калі гэта так, як сказаў мой бацька, – усё чалавечае можна замяніць – то людзі не каштоўныя самі па сабе. Я адмаўляюся верыць, што мой бацька гэта меў на ўвазе. Я лічу, што ён сказаў адваротнае таму, што меў на ўвазе, бо смуткаваў аб усім, што не змог бы забраць з сабой. Што б у будучым здарылася з фермай? Яна зачынілася б зараз ці перайшла б да новага пакалення? Я старэйшая з дзяцей у нашай сям’і, і праз дзевяць гадоў мне будзе столькі ж, колькі было майму бацьку тады. Не. Я не магу адкрыць тыя дзверы. Я мінаю ўсё, што было, бо так, як было, ужо не будзе. Герта Мюлер піша: «Не магу сказаць, што ўва мне ёсць нешта таямнічае. Сама ідэя падаецца дзіўнай. Да таго ж для мяне важна заставацца на зямлі. Столькі ўсяго адбылося са мной, і я маю намер знайсці спосаб апісаць гэта ў тэксце. Гэта як разбурыць усё, на чым ёсць сляды рэчаіснасці, і стварыць нешта абсалютна штучнае. Калі вам пашанцуе, то зможаце гэта зрабіць праз мову і апынецеся дзесьці паблізу рэчаіснасці. Магчыма, я і сябе хачу вызваліць, але ў іншым сэнсе. Падпарадкаваць тое, што адбылося. Сустрэцца з ім і зразумець. Я пішу таксама з любові да тых, каго больш няма з намі, напрыклад, Рольфа Боссерта. Гэта не навязанае звонку, а ўнутранае памкненне, і яно сыходзіць з досведу, які я нясу ў сабе». У маім выпадку, праца над раманам нагадвае плаванне ў незнаёмых водах, дзе пастаянна змяняецца накірунак плыні і тэмпература вады, дзе не можаш быць упэўненым, што суша існуе, пакуль не ўбачыш яе. Мова і форма, якія адкрыліся мне падчас працы над раманам «Гэта таксама вада», сталі для мяне вызваленнем, і я пачала пісаць па-новаму. Кожны раздзел мае свой узор, і такім чынам раман нагадвае тканы дыван. Нітак многа, і некаторыя з іх могуць чытацца як кампазіцыйная супярэчнасць, але для мяне напісанае настолькі ж рэальна, як і рэальнае жыццё, і наадварот, без іерархічнасці. Кампазіцыя рамана цячэ, як вада, вольна наперад, але і строга рэгулюецца мінулым і будучым часам, спрабуючы зразумець час, у які мы жывём, у які нас занесла. «Гэта таксама вада» – пытанне ў форме сцвярджэння, якое адсылае да поўнага цыклу вады. Працуючы над раманам, я часта азіралася, з удзячнасцю, у мінулае, дзе мы ўсе да нараджэння былі пагружаныя ў каляплодную вадкасць унутры маці. Гэтая вадкасць абараняла нас ад вонкавага свету, да таго як мы нарадзіліся ў гэты свет. Вада мае вялікі сімвалізм у рэлігіі, пачынаючы ад купелі для хрышчэння і заканчваючы спальваннем нябожчыкаў ля святых рэк. Цела чалавека на 50 ці нават 70 адсоткаў – вада, але гэтая крыніца жыцця таксама можа быць атручанай і атрутнай, бо не можа абараніць сябе ад кліматычных змен, а доступ да яе запасаў размеркаваны несправядліва. Малекуле вады, каб прайсці ад адной стадыі цыкла да другой, можа спатрэбіцца ад некалькіх секунд да тысяч гадоў. Вада цячэ на зямной паверхні і праз зямлю – як падпаверхневыя цячэнні праз водныя аб’екты, ад рэк да акіянаў, ад вадкай пары да туману, ад ледзякоў да леднікоў і снегападу. Менавіта вада падказала мне структуру рамана. Я ўявіла, што ўсё вакол – вада, і калі доўга глядзець, то можна гэта ўбачыць. Так я знайшла сувязі і форму, вада ў розных станах павінна была звязаць розныя літаратурныя жанры. Тэмы мусілі стаць матывамі. «Гэта таксама вада» – раман, у якім паэтычная і празаічная мовы ўзаемадзейнічаюць і ствараюць цэлае, змяшчаючы (аўта)біяграфію, дакументалістыку і вымысел. «Гэта таксама вада» – гібрыдны раман, альбо, карыстаючыся тэрміналогіяй уласна рамана,– тэкст, які даследуе жыццё і свет так, нібыта ўсё ў ім, у кожнае кароткае імгненне,– пытанне жыцця і смерці. Тады цяперашні момант можа быць рэтраспектыўным і адсылаць да падзеяў, якія адбыліся ў мінулым, але, тым не менш, разгортваюцца ўнутры галоўнага героя ці гераіні, а ўсё, што адбываецца, – і ёсць фабулай. Хіба не так для большасці з нас – успамін, пах, сказ, песня вяртаюць нас у момант мінулага, нібыта гэта было вось толькі, нібыта час не можа раз’яднаць нас з тым момантам? На маім творчым працэсе гэта адбіваецца так: успамін чапляе другі, а той – трэці, і так ствараецца мазаіка сцэн і кадраў, якія супольна ствараюць вялікую карціну і аповед. Цяпер я трымаю ў руках мноства нітак, якія магу пераплятаць, ствараючы ўзор. У рамане «Гэта таксама вада» я паспрабавала сказаць: «Шчыра вітаю, уладкоўвайцеся, калі ласка», – і пачаць размову пра тое, як заставацца жывымі і працягваць пісаць, зачапіўшыся за пытанне, чым ёсць праўда і хлусня, даследуючы, як яны функцыянуюць у розных умовах. Пісьменніцтва само па сабе мусіла раскрыцца, стварыць вобразы і прастору для ўласных ідэй чытача, так, каб чытач мог абсталяваць прастору ўласнымі ўспамінамі і ўласным перажытым. Можа, мой раман – не мазаіка. Можа, ён – пабудова, будынак, а можа, проста картачны дамок? Я хацела, каб само пісьменніцтва сказала праз гэты раман: «ЛІТАРАТУРА – ВЯЛІКАЯ, ЯК САМО ЖЫЦЦЁ». Часам я думала: «ЛІТАРАТУРА І ЁСЦЬ ЖЫЦЦЁМ», – але як мне гэта паказаць, як дапамагчы ўбачыць? І пісьменніку, і чытачу патрэбныя вера і ўяўленне. Я лічу, што гэта галоўнае – цені вызваляюцца з цемры і атрымліваюць жыццё. Менавіта такі погляд на пісьменніцтва дадае мне шчасця, але ў ім я пачуваюся страшэнна няўпэўнена. Пісьменніцтва патрабуе часу, бо пісьменніцкая праца ўяўляе сабой не толькі яркае святло, але і сляпую цемру, і, дзякуючы пробліскам і мігценню праўды, пераходзіць на яшчэ больш падманлівы і цьмяны памост, дзе розныя стылі перакрыжоўваюцца ў дзіўнай і незнаёмай гульні ценяў, дзе таксама мусяць знайсціся пустыя белыя пакоі сэнсу. Вяртайся ў адпраўны пункт, касі траву ў палях, скрабі дно і асфальт, знайдзі мужнасць страціць глебу пад нагамі і аддацца вольнаму падзенню, вер, што хтосьці, хто абодвума нагамі стаіць на зямлі, аднойчы, магчыма, калі ні мяне, ні цябе тут ужо не будзе, зловіць гэта. Таму што самае важнае, напэўна, і калі пішаш, і калі чытаеш, ведаць: час адкрыецца, і нашы сэрцы раскрыюцца, расчыняцца дзверы, а горы рассунуцца, крыніцы праб’юцца і адкрыецца наша мара, і аднойчы ранкам мы заплывём у невядомую нам бухту… …Але, напэўна, нам падасца, ці мы пазнаем, што ўжо былі там? Я мяркую, што так і будзе, таму на гэтым спынюся, з верай, што літаратура пачынаецца ў той самы момант, калі становіцца пытаннем паміж тым, што мы называем рэчаіснасцю і сном. Пераклад з ангельскай Ганны КОМАР.  
 
Караткевіч (№108)
Дарагі Валодзя, Уладзімір, Ладысь, Ладымер… Невядомыя лісты Уладзіміра Караткевіча да Уладзіміра Лучука №1   16 красавіка 64 г.,                                        Чалябінск Дарагі Валодзя, Уладзімір, Ладысь, Ладымер – выбірай сам сабе імя па густу і менавіта так буду звяртацца! Божа мой, як недарэчна і як непрыгожа ўсё так атрымалася, браце. Ты (давай перайдзем ужо, сапраўды, на ты, не ведаю, ці зручна гэта будзе Вам, таму, зрабіўшы прапанову, пераходжу на Вы зноў і чакаю адказу са згодай ці зберажэннем старога звароту) [1]. Вы напісалі мне ліст на Мінск 45. Павіншавалі з новым годам. А я атрымаў яго толькі нядаўна і ўвесь час здзіўляўся, чаму гэта Вы змоўклі. Справа ў тым, што я там не жыву больш. Пасварыўся з сябрам, з якім даўно жылі ў адным доме (праўдзівей, з ягонай жонкай), і так яно ўсё і пайшло макам. Разбурыліся старыя адносіны, і я ад яго з’ехаў [2]. Мой новы адрас: Мінск 12, вул. Чарнышэўскага 7, кв. 57, Караткеевічу У. С. [3] Яшчэ большая злосць апанавала мною, калі даведаўся, што ў сябра некалькі месяцаў ляжала пяць лістоў да мяне і, у тым ліку, Ваш ліст. Я разумею, яму сорамна было мне вочы паказаць. То мог бы кінуць лісты ў паштовую скрынку ў маім пад’ездзе. Аднак ён гэтага не зрабіў. І толькі нядаўна, відаць, не вытрымаў, прыйшоў, прынёс лісты. Селі мы з ім, узялі па чарцы, высветлілі адносіны. Ён шкадуе, асабліва яшчэ таму, што, як кажа, зрабілі яму з дома турму. Здаецца, усё і добра, але былога не склеіш. Па-мойму, друг ёсць друг. І чалавек не павінен верыць ні плёткам, ні намаўленням. Не павінен паддавацца нічыім падбухторванням. Тое не здарылася. Шкада старога сяброўства. Ну, гэта, урэшце, Вам не цікава. Проста гэта маленькая гісторыя павінна растлумачыць маё маўчанне. Атрымаў нарэшце Ваш ліст і ўсё не ведаў, як мне сесці за адказ, як апраўдацца. Вельмі мне сорамна было, ды яшчэ асабліва таму, што не выканаў тэрміновых Вашых заказаў і не адказаў на цудоўную кнігу [4]. Не ведаю цяпер, што і рабіць. Праўда, папрасіў перад ад’ездам Рыгора Барадуліна, каб даслаў сваю апошнюю кніжку. Але гэта і ўсё. Ці патрэбен Вам яшчэ Таўлай, ці трэба рэкамендаваць яшчэ 3–4 аўтараў і іх вершы? Мінула столькі часу. Калі яшчэ трэба, я, па вяртанні адсюль у Мінск, згараючы ад сораму, усё ж выканаю Вашу просьбу. Не злуйцеся на мяне, Уладзімірэ, дальбог, усё было так, як я Вам пішу, а там судзіце мяне самі. Я ўцёк у Чалябінск да сястры, каб тут пісаць новы раман (не ведаю, ці пісаў я Вам аб ім) [5]. У Мінску не даюць. Цягнуць са студыі мастацкай і дакументальнай, ганяюць на розныя справы, клічуць на паседжанні. А ну іх. І вось я месяц ужо амаль сяджу тут і працую па дзесяць гадзін у дзень. А канца не відаць. А здаць рукапіс трэба ў канцы красавіка. І я, відаць, зраблю так: адшліфаваную першую кнігу аддрукую і пакладу для іх. Няхай нешта маюць. Усё адно гэта фармальнасць і да канца года ніхто ў яе не загляне. А я прыеду чысла 21–23 дадому, зраблю ўсе справы, у тым ліку і Вашы, ды месяцы на два зноў уцяку, некуды на мой Дняпро (магчыма, у Рагачоў да дзядзькі), дый буду пісаць. Аб змене адраса паведамлю, а то, магчыма, надумаеце прыехаць на Беларусь, то буду сустракаць [6]. Віншую з Першамаем, бо, відаць, другога ліста да таго часу атрымаць не паспееце. Зараз сяджу тут, назіраю за беднай уральскай вясною, дый думаю, што каля Тарашчы, дзе я настаўнічаў, пэўна і пралескі ўжо цвітуць, і ряст лілавее [7]. А на Беларусі смаршкоў у лясных котлішчах поўна, як груш з узвару [8]. Вось ад якой прыгажосці даводзіцца ўцякаць, каб мець спакой. Раман мой стары, як кажуць, пэнкнуў. Так яго, раба божага, і прыкрылі. Ну і д’ябал з ім. Адзіным я задаволены: на кампрамісы не пайшоў. Жыць, што праўда, цяжкавата матэрыяльна, але вылезем. Не першы раз [9]. У Рагачове вазьмуся за пераклады. З усіх, каго Вы назвалі, няма ў мяне збірак Ліны і Василя Симаненкі [10]. Але нічога, дастану. Васіля шкада ад усяго сэрца. І не дапамагае чорная прыказка старажытных, што “той, каго любяць багі, памірае маладым”, асабліва калі ён паэт. Дурная прыказка, дурны свет! Як горкі нейкі лёс над зямлёю. Як расцвітае нешта рана, молада, гожа, як захопляцца ім людзі – так, нібы злосная насмешка нейкая, возьмуць і адбяруць ад людзей і зямлі. Якая хаця таму прычына была, га? Збірку ягоную новую – дашліце. Такія вось незваротныя страты бываюць у жыцці. Магчыма і пагаварылі б з ім ды з Вамі калісьці. А тут – як бездань. Думкі мае, наогул, невясёлыя. Ратуе праца. Асабліва думаць не на яе тэму не даводзіцца. Сёння вось толькі вырашыў з раніцы напісаць Вам вялікі ліст, бо сорамна мне ўжо, а там і зноў за працу (сёння павінен загінуць на мядзведжым паляванні бацька майго героя). Вечарамі толькі чытаю перад сном хвілін па трыццаць, па сорак. Ведаю, што лепей бы адпачыць мазгам, але гэта ўжо такі ўедлівы звычай, што не заснеш без слова (не прыміце ў дрэнным сэнсе), і дзень нібыта страчаны, калі хаця трохі не пачытаў. Чытанне, пры такім тэмпе, ідзе, вядома, павольна. Другі тыдзень мучаю адну кнігу. Чамусьці атрымліваецца так, што ўвесь час тут чытаю ўкраінскія кнігі. Чытаю “Уладзімір” нябожчыка Сямёна Склярэнкі [11]. У пазнавальным сэнсе цікава, а ўвогуле трохі незадаволены. Ніяк не можам мы адмовіцца ад звычак апраўдваць дзяржаўнага дзеяча ва ўсіх яго ўчынках. Адрыжка тых яшчэ часоў. Забіў бацьку і братоў будучай жонкі, яе – “поя”, потым разбіў пад Любечам брата, прагнаў яго ў Родню, прапанаваў мір, завабіў у Кіеў, дзе брат загінуў пры таямнічых абставінах. На трызне быў, пасля трызны “поя” ўдаву брата, так што невядома, чыё дзіця… ну і гэтак далей. І на ўсё апраўданні: Рагвалод полацкі грамату яго падзёр і “збіраўся выступіць” супраць яго (як быццам і дагэтуль гэта не ёсць першае апраўданне для агрэсіі: “збіраліся напасці”. Гэх, нічому не вучацца людзі ад гісторыі), брата забілі баяры, з жонкай ягонай не вытрымаў і г.д. Меў рацыю бацька Тарас [12], калі не верыў ніякай такой лухце і ўсё выпрабоўваў ядучым квасам скепсісу. Таму і памылак пазбегнуў, таму і кампрамісаў не ведаў, таму і дагэтуль у шмат якіх пытаннях мы да ягонага звышчалавечага і звышгуманнага разумення не дараслі. Памятаеце, аб чым “по біблії чытає” святы чарнец? Склярэнку б часцей у яго заглядаць. І дарэчы, ніякага такога апраўдання не трэба было. Ну, зрабіў, ну, узяў, ну, не вытрымаў. Людзі ёсць людзі. А тыя, продкі, былі яшчэ неўтаймавана страсныя, гарачыя, з нераскіданымі пачуццямі. Паганцы, ледзь не варвары. Ну і малюй жа ты іх так, чорт! Як пілі, ды як ваявалі. Як утаймоўвалі коней і жанчын, вераломствавалі, хлусілі, трымаліся рыцарства. Памятаеце, як аднаму такому феадалу сказалі, што заб’юць ягоных дзяцей, калі не здасць фартэцы. То ён, сукін сын, сказаў: “Вазьміце, у мяне заўсёды пры сабе зброя, каб нарабіць новых”. Падлюга, свіння, а жывы. Або, памятаеце, як два паплечнікі Качубея пасля катавання кнутом ляжалі ў цямніцы, пад крывавымі дзяругамі, чакалі смерці. Нейкі там палкоўнік і, здаецца, казацкі паэт. Памятаеце, што адзін другому сказаў? – От би позичить в москаля того кропила. Як би для нащих з тобою жінок здалося! І вось такія яны й былі. І ў нас, і ў вас. Героі, распуснікі, святыя, свінні, багі, здраднікі, гумарысты не там, дзе трэба. Але для сябе не манюкі. І, ва ўсякім разе, не поснікі. І вось такіх, жывых, іх і можна нават любіць. А калі не любіць, то верыць. Дарэчы, Вам не перашкаджае, што пішу па-беларуску? Пэўна, зразумееце. А мне лягчэй. Дагэтуль па-руску пісаў, бо па-ўкраінску мне ўсё ж не так лёгка. Мінула ўсё ж восем год, магу сям-там зрабіць памылку або ўжыць беларусізм [13]. Глядзіце, як Вам зручней. Ну вось. А цяпер некалькі слоў пра Вашу кнігу. Учора вечарам яе перачытаў (кажу, шанцы на Украіну) [14]. Па-мойму, яна шмат выйграе ў параўнанні з папярэднімі [15]. Збераглася ранейшая чысціня, простасць і тое, у вышэйшай ступені ўкраінскае, што ўласціва вашай цяперашняй моладзі. І, адначасова, з’явілася простая складанасць і глыбокадумнасць. Ёсць, вядома, часам і рыторыка (як у “Вогнищах на шляху” – “З морозу ми й Арктику вирвемо…”), але хто богу не вінаваты. Тым больш, што ў гэтым вершы ёсць добрыя вобразы – гэтыя “свічки в льоху” ды “життя, наче сіто з висівок”. І роздум расце. Сведчанне таму “Прометеї і пігмеї”, хаця ў некаторых такіх вершах і ёсць яшчэ часам тое, што аўтар “Слова” назваў “мыслію па дрэву”. Дзеля пана бога нашага не думайце толькі, што ва ўсіх гэтых маіх словах ёсць тон нейкага ментара, на які я не маю права. Гэта мая асабістая думка, з якой Вы можаце і не згаджацца, але якая не можа не быць Вам цікавай, як думка кожнага добразычлівага чалавека. Сто думак розных людзей – глядзіш, нешта карыснае ў іх і знайшлося. Толькі так і прашу глядзець на гэта. “Мыслію па дрэву” – я заўважаю, напрыклад, у “Я живу на долоні сторіч”, хаця і тут асноўная думка цікавая і патрэбная: “Мы не серафімы, і няма чаго нас маляваць такімі”… Вельмі неблагі верш “Відозва до лікарів”, але канец зніжае яго. Нібы замахнуўся, каб забіць, а потым толькі канстатаваў факт існавання ганебнай з’явы. Няма канчатковасці. Якой? Я хачу расказаць Вам аб адным выпадку, пра які я хацеў бы напісаць верш, але пакуль што не ведаю, як [16]. Я тады быў на чацвёртым курсе, а астатнія хлопцы з пакоя – першакурснікі. Калі памёр Сталін – я іх падбіў на тое, каб з Кіева ехаць на Маскву, глядзець. Чалавеку, каб зразумець, вельмі трэба ў такія хвіліны быць там, дзе зварушанні вялікай людской масы. Тады перад ім паўстаюць заканамернасці. І вось вялікі горад, транспарт не ходзіць, чарга да Дома саюзаў – ад Курскага вакзалу. Тугі ў людзях няма – хутчэй цікаўнасць. І яшчэ, страшная цісканіна на вуліцах. Гінуць людзі. І вось, ля высотнага будынка, недзе ля павароту на Камсамольскую плошчу, насустрач гэтаму патоку людзей дзед і бабуля, сівыя, вельмі старыя, на саначках вязуць дзіцячую, на немаўлятка, труну. Транспарту няма. Насустрач – натоўпы з дзясяткаў тысяч людзей. І ўсе гэтыя людзі нават не глядзяць на старых. Жыццё склалася так, што я гэтага чалавека не любіў з сямігадовага ўзросту [17]. І, вядома, і тут я нічога хлопцам не сказаў. Але гэта так засела, што і дагэтуль не магу забыць. А для старых, пэўна, галоўным была малая труна. Вось чагосьці такога Вы тут не знайшлі. Канчаткова – заканамернага, страшнага, як пячаць, і, адначасова, гордага, бо раз людзі заўважылі такое – значыць, яны яшчэ не зусім прапашчыя, а проста “устають понад всі протиріччя”. А потым у Вас пайшло! “Сніжички” – дзівосна. І, урэшце, верш, які мне спадабаўся ледзь не больш за ўсе, відаць, таму, што ў паэта на першым месцы павінен быць боль, а радасць – справа другая, таму што паэт – гэта, перш за ўсё, павітуха, што дапамагае нараджацца ісціне, а ісціна, на жаль, пакуль што нараджаецца ў крыві. Верш гэты – “Роси”. Чорт вас, хахлоў, ведае, як жа вы выраслі з таго часу, калі я чытаў ва ўніверсітэце зборнікі тагачасных маладых?! Тады гэта былі такія “ясночолі юнаки”, такія, проша паньства, дупы, што павесіцца можна было: “Не був я повік на корейській землі, тепер густо зрошеній кров’ю, але, якби міг, я б за неї поліг: до неї полаю любов’ю”. Аўтара не кажу, ён жыве і друкуецца. І няхай жыве. Урэшце, усе тады былі такія. І ўсё ж сорамна было. Чуеш, размер які? Пра кроў, а нібы танцуе: Але, якби міг, Я б за неї поліг.   Зусім, як у вядомай дрындушцы:   Рассерженный Бишоп сердито Сказал мне: вы будете биты. Как две капли жена, И притом обнажена, Мистер Грин, постыдились бы вы то.   А цяпер вы мудрэеце проста на вачах. І правільна, бо шчасце не ў тым, каб быць старшыном-звыштэрміновым, а ў пазнанні праўды і, відаць, у доблесці і ведах. Ах, верш які! Вы жылі ў Польшчы і, вядома, польскую мову ведаеце. І паэзію [18]. Памятаеце ў Цыпрыяна Норвіда “Жалобную рапсодыю на смерць Бема” [19]? Тут ёсць у некаторых радках нешта, што нагадвае яе. Не складам, вядома, не памерам, не думкай – нічым. Але нагадвае: трагічна-светлым успрыманнем свету. Ёсць радкі выключныя:   …Орали снаряди землю, косили жита автомати. Снопами бійці лягали… Спіткнувся. Ніч.   Чорт, лаканізм які! Або:   – Де він? – у трави питаю. Питаю: – Де він? – у жита. – Де? – у пташок питаю. Питаю про це у людей. …А сонце, умите, чисте, червоно встає над світом… День.   Мне страшэнна хочацца, каб гэта стала маналітам. З часам, праз гады, калі вернецеся, паспрабуйце пазбавіцца ад адцення некаторага сантыменту літаральна ў двух-трох словах. Можа, я не маю рацыі, але пакаштуйце на слых: “Як то очам не ридати?”, “В зажурі діток втішала”, “Невинні сирітські сльози…”. Трошкі б суровей, нават грубей, як сякераю, трэба. Але каб адчувалася, што боль сэрца рве. Не ведаю як. У другім месцы нешта адно пакінуць. Магчыма, замест “втішала” – “казала”, або неяк іначай. Ну, не ведаю ж я. Вы ж паэт! А верш проста, не баюся сказаць, выключны. І другая частка “Спогадів”, “…Сиві коси” – адзін з лепшых вершаў кнігі. Дарэчы, у ім ёсць тое, што яднае з самымі рознымі, але самымі лепшымі паэтамі з маладых – Оярам Вацыецісам, з некаторымі нашымі і вашымі, з Шота Нішніанідзе і іншымі. Тое, што сведчыць аб тым, што мы людзі аднаго пакалення і гэтага з нас не выб’еш. Між іншым, і наіў, за якім – няпростасць:   У клітці стояв «фашист» (підроблений Гітлер), Хто хтів, той плювався на нього…   Ходзіць, здаецца, такі зявака, спадчыннік “ясночолих”, а, на справе, і смешна, і жах, і ўсе вы, побач з зявакамі, – боўдуры. Уражае і разнастайнасць кнігі: прызнак добрага паэта. Не сумна чытаць, бо ўсё і ўсякае ёсць. Раней гэтага было менш. Пасля “косаў” і “Воду в долоні черпаю”. Як песня паганца (не злуйцеся, не памятаю, як па-ўкраінску, а па-беларуску гэта – “язычнік”). Я ведаю, Вы з Польшчы. А якая мясціна продкаў? Валынь? Галічына? Дзівосныя ў вас людзі, і такія разнастайныя. У харошым вершы “Ні, той таки не бачив неба” апошнія два радкі нешта не так. Але, урэшце, бог з імі, калі існуе “небоплес”. Самі выдумалі ці ёсць такое народнае слова? Але зноў горш. “Поле” трохі стандарт, і “Журавлі”. А потым зноў узлёт – “Сповідь Маркіяна Шашкевича”. Апошнія чатыры радкі – той высокі лаканізм, якога заўсёды так не хапала мне. Дый хіба толькі мне? Франко [20] ў Вас, пакуль што, горшы за Шаўчэнку [21] і Шашкевіча [22]. І “На вулиці” і ў “Валеті”. Не знайдзены неяк, хаця, агаворваюся, як заўсёды, што гэта я толькі так лічу і гэта ні для каго не азначае нічога. Колькі вачэй, столькі і светаў. І дзіва:   І, зсунувши могучою рукою з-над себе віко гробове, встає Бетховен, б’е в долоні, аж глухнуть вуха у дерев!   Няпроста і добра. Узор мислення паэта. Эпітафія Канапніцкай [23] таксама добрая. Памятаеце “Роту”? Люблю яе. Далей раз-пораз наштурхнешся на лепшае і лепшае. І мініятуры, накшталт “Краплини”, і горб, што ад працы нарос на Зямлі, і канец “Ех, який я ненаситний”. Часта ж так здзіўляюцца паэты, як гэта свет патрэбен ім, а жыць можна і без іх. Ёсць недрукаваны верш Навелы Матвеевай [24], дзівоснай паэтэсы і майго добрага друга, “Страна Дельфиния”. Хвалі, існує недзе краіна. Калі туды не паехаць – усё знікне: пасохнуць пальмы і заглохнуць кветкі. І раптам прыходзіць адтуль ліст, а ў ім такое, што дзіву даешся.   Пальмы без меня – не сохнут, Розы без меня – не глохнут, Птицы без меня не молкнут. Как же это, без меня?   Так вось і жывем. І пішам пра Прут, што “послизнувся з обрива” (дый загрымеў, пэўна, бедалага!), ды пра абыякавую, як жанчына, кручу. І лічым, што нічога не змянілася. Ды яшчэ ў “якби” дасягаем такой музычнасці. У гэтых паўторах, такіх, што ў чалавека нібы задыхаецца ад хвалявання сэрца. Лухта гэта, што ў наш век ды з нашымі шматлікімі каханнямі нельга быць чыстым. Вось хаця ў “Скрыпцы”. Няхай сто баб было, а цнота чалавечая ёсць, жыве! І сум у “повернусь на село” (!!!). Словам, што ж сказаць, браце. Усё ўмеем. І жанчын па-чалавечы кахаць, аж неба мружыцца, і, пры выпадку, навалачы рознай даць так, каб аж нагамі накрылася. Моцны пад’ём. Вельмі моцны. То што, будзем жыць? Будзем жыць, і няхай яны, ворагі добрага, а, значыць, і нашы, – паздыхаюць. Ну, вось. Аж абрыднуў, відаць, такі доўгі ліст напісаў. Нічога. Вы не крыўдуйце. Я сказаў тое, што думаў: што стандарт – тое стандарт, а што добра – тое добра. Спадзяюся, калі праз пару год і я дашлю Вам свой зборнік – Вы адкажаце мне таксама вельмі падрабязна, і таксама шчыра і неліцамерна аб усім, што думаенце. Ну, бывайце. Моцна цісну руку. Жадаю поспехаў. Уладзімір Караткевіч P.S. Не забывайце новы адрас.   1. З Уладзімірам Лучуком Караткевіч пазнаёміўся, верагодна, у Доме творчасці СП СССР у Кактэбелі ў кастрычніку 1962 г. Тады ж, хутчэй за ўсё, ён атрымаў ад аўтара кніжку “Уставати треба рано” (1962), у якой знайшоў і пераклад на ўкраінскую мову свайго верша “Заяц варыць піва”. Верагодна, у Кактэбелі ў адказ ён падарыў Лучуку свой зборнік “Вячэрнія ветразі” (1960), у якім той упадабаў і пераклаў для “Жовтня” (1962, №12) верш “Трызненне мужыцкага Брэйгеля”. Аднак гэтыя кантакты яшчэ не перарараслі ў больш блізкія адносіны. Адсюль – зварот адзін да аднаго “на Вы”. 2. Уладзімір Караткевіч па вяртанні летам 1962 г. з Масквы, дзе ён вучыўся спачатку на Вышэйшых літаратурных курсах (1958–1960), затым на Вышэйшых сцэнарных курсах (1960–1962), пэўны час жыў у хаце свайго аршанскеага сябра В. Краўца. Таму такі нумар ранейшага паштовага аддзялення – “Мінск 15” – на адрасаваным яму канверце. 3. У студзені 1963 г. СП БССР выдзеліў Караткевічу ў Мінску па вул. Чарнышэўскага, д, 7, аднапакаёвую кватэру (кв. 57). Сюды пісьменнік перавёз з Оршы сваю пажылую маці Надзею Васільеўну (бацька Сямён Цімафеевіч памёр яшчэ ў верасні 1959 г.), якая ў далейшым увесь час жыла разам з ім. 4. У. Лучук пасля заканчэння славянскага аддзялення Львоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта (ЛДУ) імя І. Франко (1958) некалькі гадоў працаваў старшым рэдактарам аддзела паэзіі львоўскага часопіса “Жовтень” (цяпер – “Дзвін”), актыўна займаўся перакладам, у тым ліку беларускай паэзіі. У. Караткевіч абяцаў яму дасылаць для перакладу некаторыя зборнікі беларускіх паэтаў. У сваю чаргу, Лучук падарыў сваю кнігу “Полум’я мене овіює” (Кіеў, 1963) Караткевічу, пра якую ён пазней і выказаўся падрабязна ў гэтым лісце. 5. Раман, які Караткевіч пісаў у Чалябінску ў сакавіку–красавіку 1964 г. у кватэры сваёй сястры Наталлі Сямёнаўны Кучкоўскай, – “Каласы пад сярпом тваім”. 6. У. Караткевіч неаднаразова запрашаў сваіх украінскіх сяброў і знаёмых (У. Лучука, Р. Іванычука, Р. Лубкіўскага і інш.) наведаць Беларусь, прыехаць да яго ў госці. 7. У. Караткевіч прыгадвае тут мясціну ва Украіне, у прыватнасці сяло Лесавічы ў Тарашчанскім раёне на Кіеўшчыне, дзе ён настаўнічаў два гады пасля заканчэння Кіеўскага дзяржаўнага ўніверсітэта (КДУ) імя Т. Шаўчэнкі (1954–1956). 8. Як заядлы грыбнік Караткевіч асабліва любіў і ўмеў шукаць, а таксама смачна гатаваць самыя раннія, вясеннія грыбы – страчкі і смарчкі, якіх многія грыбазбіры ўвогуле не бяруць, баючыся атруціцца. 9. “Стары раман”, пра які гаворыць Караткевіч, – “Нельга забыць” (“Леаніды не вернуцца да Зямлі”). Надрукаваны ён быў у часопісе “Полымя” (1961, №5–6). Але пасля некаторых адмоўных рэцэнзій і абмеркавання яго на секцыі прозы СП БССР (8 ліпеня 1963 г.), дзе пісьменніка абвінавацілі ў абстрактным гуманізме і іншых “грахах”, яго не стала выдавецтва друкаваць, і ў лістападзе 1963 г. ужо гатовы набор кнігі рассыпалі. Раман гэты выйшаў у свет толькі праз амаль 20 год, у 1982 г. 10. “Ліна” – Кастэнка Ліна Васільеўна (н. 1930), выдатная ўкраінская паэтэса, грамадскі дзеяч, лаўрэат Нацыянальнай прэміі Украіны імя Т. Шаўчэнкі (1987), аўтар шматлікіх зборнікаў вершаў, знакамітых вершаваных раманаў “Маруся Чурай” (1979), “Берастэчка” (1999) і інш. Вучылася ў Кіеўскім педагагічным інстытуце, скончыла Маскоўскі літаратурны інстытут імя А.М. Горкага (1956). З кагорты шасцідзясятнікаў. З 1963 г. за “апалітычнасць”, “зацямненне ідэйна-палітычнага зместу твораў”, падтрымку асуджаных львоўскіх пісьменнікаў яе перасталі друкаваць (у тым годзе нават набраную яе кнігу вершаў “Зорны інтэграл” рассыпалі ў друкарні), а пазней забаранілі ўпамінаць у друку і імя паэтэсы. Так працягвалася да другой паловы 1970-х гг. У. Караткевіч, несумненна, быў знаёмы з яе творчасцю. Сярод зборнікаў вершаў, якія ён спадзяваўся “дастаць” праз сваіх украінскіх знаёмых (у т. л. праз Лучука), маглі быць у той час кнігі Л. Кастэнка “Проміння землі” (1957), “Вітрила” (1958) і “Мандрівки серця” (1961). Сіманенка Васіль Андрэевіч (1935–1963) – вядомы ўкраінскі паэт-шасцідзесятнік. Скончыў факультэт журналістыкі КДУ імя Т. Шаўчэнкі (1957), пасля чаго працаваў у розных перыядычных выданнях роднай Чаркашчыны. Праўда, папрацаваць змог адносна нядоўга. Пасля апрылюднення (разам з Л Танюком і А. Гурскай) звестак пра ўкраінскія “Курапаты” – Быкоўню, Лук’янаўскі і Васількоўскі цвінтары (там цяпер створаны памятныя мемарыялы), яго жорстка збілі невядомыя асобы, што прывяло да цяжкіх хвароб, доўгага лячэння, а ўрэшце і да смерці на шпітальным ложку ў няпоўных 29 год. Пры жыцці ў В. Сіманенкі выйшлі толькі два асобныя выданні – зборнік вершаў “Тиша і грім” (1962) і вершаваная дзіцячая казка “Цар Пласкосій та Лоскотонь” (1963). З творамі, змешчанымі ў іх, і мог пазнаёміцца У. Караткевіч. А таксама з некаторымі самвыдатаўскімі публікацыямі, якія былі распаўсюджаны ў тагачаснай Украіне. 11. Склярэнка Сямён Дзмітрыевіч (1901–1962), украінскі савецкі пісьменнік, празаік. Удзельнік грамадзянскай і Вялікай Айчыннай войнаў. Пісаў з 1918 г. Аўтар трылогіі пра грамадзянскую вайну ва Украіне – “Шлях на Кіеў” (1937), “Мікалай Шчорс” (1939) і “Польскі фронт” (1940), рамана “Карпаты” (1954) і інш. Меў намер стварыць яшчэ адну трылогію – пра “станаўленне старажытнарускай Кіеўскай лзяржавы Х–ХІ стст.” Напісаў і выдаў дзве першыя кнігі гэтай трылогіі – “Святаслаў” (1959) і “Уладзімір” (1962). Трэцюю, пра Яраслава Мудрага, не паспеў напісаць. 12. “Бацька Тарас” – Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка (1814–1861), вялікі ўкраінскі паэт, грамадскі дзеяч, адзін з заснавальнікаў і класік новай украінскай літаратуры. Стогадовы юбілей яго адзначаўся ва ўсім свеце ў сакавіку 1964 года. У. Караткевіч тады яшчэ раз звярнуўся да асобы і творчасці Кабзара, надрукаваў пра яго арыгінальнае эсэ “І будуць людзі на зямлі” (“Маладосць”, 1964, №3). 13. У. Караткевіч мае на ўвазе час, калі ён назаўжды пакінуў Украіну, правучыўшыся пяць год у КДУ імя Т. Шаўчэнкі (1949–1954) і папрацаваўшы два гады ў Лесавічанскай СШ на Кіеўшчыне (1954–1956). 14. Гаворка ідзе пра дасланы новы зборнік вершаў Лучука “Полум’я мене овіює” (1963), які Караткевіч і аналізує падрабязна ў сваім лісце. Гэтай кнізе ён прысвяціў і арыгінальную эсэ-рэцэнзію “Бетховен б’е ў далоні…” (“Полымя”, 1964, №9). 15. Маюцца на ўвазе дзве папярэднія кнігі паэзіі Лучука: “Довір’я” (Львоў, 1959) і “Осоння” (Кіеў, 1962), з якімі Караткевіч, мяркуючы па ўсім, быў знаёмы. 16. Верш на тэму смерці і пахавання Сталіна Караткевіч не напісаў. Але выразным антысталінскім пафасам прасякнута яго аповесць “У снягах драмае вясна” (1957, апублікавана ў 1988), асноўныя падзеі якой адбываюцца напярэдадні смерці Сталіна, у 1952 г. 17. Тое, што Караткевіч, як і многія тысячы савецкіх людзей, не любілі Сталіна за яго жорсткасць, неабгрунтаваныя рэпрэсіі і інш., пісьменнік выказаўся ў напісанай на рускай мове 17 верасня 1964 г. аўтабіяграфіі “Дорога, которую прошел”, варыянт якой (ужо на беларускай мове) быў надрукаваны ў кнізе аўтабіяграфій беларускіх пісьменнікаў “Пра час і пра сябе” (1966). Вось гэты першапачатковы рускі тэкст: “В 39-м вернулся из тюрьмы один из моих дядек, старый коммунист, перед арестом – заведующий камчатским облоно… Несмотря на мой возраст, он ничего от меня не скрывал… Потому и на похороны Сталина поехал и подбил на поездку ребят из комнаты, не из-за скорби, а чтобы видеть собственными глазами. И увидел. И, вместе с хлопцами, помогал санитарам вытаскивать из давки людей. И попал в переделку в Ветошном переулке в день похорон. А это уже не оставляло никаких сомнений и вызывало одно желание: «Скорей бы покончили со всем этим»… Никаких сомнений о его «зрячестве», к счастью, уже на втором курсе у меня не было”. 18. У. Лучук нарадзіўся ў 1934 г. у Грубашоўскім раёне на Холмшчыне, на землях, якія пасля вайны адышлі да Польшчы, і толькі ў 1945 г. разам з бацькамі пераехаў ва Украіну, на Валынь. Таму, безумоўна, польскую размоўную мову ведаў з дзяцінства. Дасканаламу авалоданню і яе літаратурнай нормай, і гісторыяй польскай літаратуры пасадзейнічала навучанне на славянскім аддзяленні ЛДУ імя І. Франко (1953–1958). 19. Норвід Цыпрыян Каміль (1821–1883), польскі паэт, празаік, драматург, жывапісец. Класік польскай літаратуры. Усё творчае жыццё пражыў за межамі Польшчы. У апошнія гады жыў у польскім дабрачынным прытулку каля Парыжа, дзе і памёр. 20. Франко Іван Якаўлевіч (1856–1916), украінскі пісьменнік, вучоны, грамадскі дзеяч. Скончыў Чарнавіцкі ўніверсітэт (1891). Доктар філасофіі (1893), ганаровы доктар рускай славеснасці (1906). Быў яскравым публіцыстам, супрацоўнікам, арганізатарам і рэдактарам шэрагу перыядычных выданняў. Неаднойчы арыштоўваўся ўладамі Аўстра-Венгрыі. Яго геніяльнасць выявілася, бадай, ва ўсх жанрах літаратуры, у многіх галінах гуманітарнай навукі (гісторыя, паліталогія, фалькларыстыка, культуралогія, мовазнаўства, мастацтвазнаўства і інш.). Шырынёй, разнастайнасцю прыроджанага таленту Караткевіч тыпалагічна набліжаецца да І. Франко. 21. Шаўчэнка Тарас Рыгоравіч, гл. пра яго заўвагу 12. 22. Шашкевіч Маркіян Сямёнавіч (1811–1843), украінскі паэт, грамадскі дзеяч. Служыў святаром на Галіччыне, якая тады ўваходзіла ў склад Аўстра-Венгрыі. Заснавальнік (ра­зам з Я. Галаацкім і І. Вагілевічам) “Руської трійці” – славянафільскай дэмакратычнай арганізацыі, якая з канца 1820-х гг. распачала на заходнеўкраінскіх землях нацыянальна-культурнае адраджэнне, змагалася за ўвядзенне ўкраінскай мовы ў школьнае навучанне і царкоўную службу. 23. Канапніцкая Марыя (1842–1910), польская пісьменніца, перакладчыца. Аўтар многіх вершаў і паэм патрыятычнай і гуманістычнай скіраванасці. Сябравала з Э. Ажэшка, наведвала Беларусь. Зрабіла значны ўплыў на тэматыку і праблематыку творчасці маладога Янкі Купалы, які пераклаў на беларускую мову шэраг яе вершаў (“Варажбітка”, “Тры дарогі”, “Родны дом” і інш.), адгукнуўся на яе смерць вершам “Памяці Мар’і Канапніцкай”. 24. Матвеева Навела Мікалаеўна (1934–2016), вядомая руская паэтэса, перакладчыца, літаратуразнавец, бард. Блізкая знаёмая У. Караткевіча перыяду яго навучання ў Маскве на Вышэйшых літаратурных і Вышэйшых сцэнарных курсах. Скончыла Вышэйшыя літаратурныя курсы пры Літаратурным інстытуце імя А.М. Горкага (1962). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі РФ у галіне літаратуры (2002). Аўтар многіх зборнікаў вершаў (“Лірыка”, 1961; “Душа рэчаў”, 1966; “Рака”, 1978 і інш.), музычнага альбома з 14 песень ва ўласным выкананні (2009).   Цалкам публікацыю невядомых лістоў Караткевіча да Лучука – з прадмовай, падрыхтоўкай да друку і каментарамі Вячаслава Рагойшы – чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова" №108.
 
Артур Камароўскі (№108)
Называй маё цела   *  *  * даставаць гэтую крохкасць класці побач з бразільскім імем на шалі хто пераважыць – няхай цела маё суцяшае няхай дорыць яму коды і ўзоры далёкіх галактык дзе ні крохкасці, ні найменняў толькі зорнага дыхання дотык няхай лепіць яму сутнасць аблічча й абрысы адной неадрыўнай міжгалактычнай рыскай пазбавіць выразных мужчынскіх жаночых адзінак каб вылепіць самасць такую вялікую й дзіўную як нешта па-за геаграфіяй часам і скуры маёй манускрыпты як вечнасць і ты.     *  *  * Васілісе Палянінай няўрымслівае жоўтае цельца гарэза-каза там дзе лес прыхарошвае твар і гудзе драбяза скрыжаванае вецце расчэсвае нам валасы і выходзяць чужыя звяры называй дары. варажы на атожылках нашых цел каб рубін вераб’ём на руку ўзляцеў каб пад скураю скура была бірузой каб гулялі з казой.     *  *  * называй маё цела, перабірай слізкія літары ў роце. самыя горкія – выбірай ратуй. безназоўнае – пакідай на самоце. яно ўзыдзе аднойчы гаваркою ракою зялёных туй. называй маё цела – яно будзе выходзіць з ценю вечназялёных дрэваў усіх гарадоў каб радзімкі свае й рабацінне аддаць сляпому зіхценню, невымоўнаму – кроў. называй маё цела самым белым і верным словам, самай крохкай і вечнай з усіх скульптур. яно будзе чакаць на твой голас пад аховай алькова мой нур     *  *  * мова майго языка – неспазнаная рэч у сабе невядомая плынь (плысці ёй да вытоку глытаць даўкія гукі й літары) збіраць пад падушку палын ад запазычанняў запальваць і-маякі апострафы-ліхтары гаварыць значыць быць па-за мовай навідавоку аддаць яе пад ахову самой сабе ці жывой зямлі што навокал бывае яна брыняе вадою а тая цурчыць праз сляпыя адтуліны і нараджае словы такія што мне ніколі не прыручыць     *  *  * малое і лёгкае нібы рассыпаць соль прарастае ўва мне растком і даверлівым стукам паміж сэрцам і лёгкімі вось вашая столь канапа і ручнікі і раўчукі маіх рук брыняюць вадой і гукам раплываюцца хто куды выпускаюць свае целаходы і тыя вязуць гаваркіх пасажыраў на выспы і астравы яны выбіраюць наўмысна хады й пераходы брасам ці бродам ад вады да бяссоннай травы каб пасля падглядаць за святлом у нябачную шчыліну неба запамінаць яго зрухі і крокі ад вытокаў і пылу да крохкага паднябення і ўрадлівая глеба майго языка адчыніць ім дзверы і дасць збавенне.     анігіляцыя * дзяцел чысціць бліскучыя пёркі цэліцца дзюбай у цела цела спіць галавою ў напрамку Нью-Ёрка цела мкнецца застацца цэлым пад прыцэлам зямлі і джала цела песціць штосьці ўнутры жывое цела – джа лабірынт непралазных венаў і цяпла сувой дзяцел цвеліць цнатлівае цела часам адзінотаю цэнтрал-парка цела спіць пакуль дзяцел у кіпцюрах трымае спадкаемцу mersa і sarsa.   ** прачынаешся, намацваеш цела. на прасціне, нібы на вайне, усё проста. працягваюць вецце праз вокны дрэвы, пераскокваюць міны ўзросту. прасцяг сцерагуць невядомыя птушкі, прасейваюць сонца спевам. цела балела, пакуль свядома не выйшла за дзверы залевай. гарачыя кроплі цалуюць сцёгны, выводзяць на скуры знакі. спявай жа, цела, пакуль насенне не ператворыцца ў макі. пасееш семя, што цягам часу засцеле поле абрусам. і дзяцел сцішыцца ў вецці дрэваў, і жук паківае вусам.     *  *  * хтосьці кемлівы звыклы да фільмаў з субтытрамі расчытае фірмовыя знакі скуры цела што хавае сябе за фільтрамі спецэфектамі і тэкстурамі прачынаешся падымаеш дзень-ноч фіранкі запіваеш кефірам сненні фонам – Колтрэйн і Фіцджэральд. тыя ж ранкі той жа скуры фасон і адзення. за вакном вецер дзьме ў раты фарынгіт падае форт мой пад воплескі зрыфмуеш з нотаю фа вечны біт фортэ і сонца водбліскі.     *  *  * узысці над сабой, як горы ўзыходзяць над морам. вымераць цела мераю вышыні. вылетаць вечнасць паветраных калідораў, вымавіць ціш. ні рукі мае, ні словы не знаюць, як абняць сябе, зрыфмаваць. дзесьці глыбока пад скураю – сховы, ды што з іх узяць. выйсці з сябе нябачнай эдэмскай ракою. толькі такою, каб рыбы маглі гаварыць. “бачыш – Эдэм”, – кажу свайму целу, каб супакоіць. нічога, нічога. удыхаю ў поры святло, злізваю соль. апранайся, хадзем.     *  *  * твая самая чаканая цяжарнасць напрыканцы лета пасярод Еўропы мы чакалі калі адыдуць воды гладзілі твой вялікі жывот сваімі маленькімі рукамі захіналі ў вялікія сцягі слухалі як унутры варушыцца будучыня і мкнецца ў цяпер мы баяліся што яна будзе кволай што будзе нягеглай і яе не возьмуць у садок яна не пойдзе ў школу як іншыя дзеці Еўропы што чакае яе замужжа і нялюбы муж такі як наш бацька што яна самая малодшая ў нашай сям’і ніколі не зведае шчасця й любові тым вечарам неба – наша бабка-павітуха – надзела чырвонае з белым каб узяць твой боль самыя цяжкія твае роды ты плакала губляла прытомнасць ачуньвала але нараджала будучыню мы стаялі вакол усе твае дзеці а бацька ў шаленстве хапаў нас збіваў і кідаў у турмы ён хацеў і далей валодаць табой мы трымаліся трымалі твае вялікія рукі чакалі і жнівеньскім вечарам будучыня нарадзілася жывой і закрычыла     *  *  * бровы маміны лоб дзедаў – казалі знаёмыя і незнаёмыя я глядзеў на сябе ў люстэрка часу з расколінай пасярэдзіне чужымі вачыма – чыімі – пакуль не ведаў – і бачыў як дрэва ўва мне жывіцца сокам любові сталее кранае галінкамі столь я хацеў каб яно было толькі маім. нос дзедаў вушы бабуліны – казалі ў крамах бабе Марыі людзі што прадавалі чужое быццам мяне таксама прадалі разам з вялікай краінай або аддалі ў нагрузку і калі цішыня адмервала кроплямі спорных дажджоў маё падарожжа – я чуў праз смаўжыны рот рэха біцця незнаёмага сэрца я хацеў каб яно было толькі маім. вусны прабабуліны шчокі маміны казалі людзі і цягалі мяне за шчокі быццам хацелі праверыць і правяралі – напраўду: вялікія і не мае а дрэва ўва мне расло і квітнела і гладзіла чырванню мой пухлы твар я хацеў каб ён быў толькі маім. радзімкі бабуліны рукі дзедавы казалі сваякі і сваячніцы беручы мае рукі ў свае дзівіліся мяккасці цалавалі далоні дзеда любілі за сілу прабабка казала – сваімі рукамі ён перацягваў дрэвы а мне было страшна што дойдзе чарга да майго я хацеў каб яно было толькі маім. зараз гляджу ў люстэрка і бачу вялікае дрэва ўва мне што гайдаецца веццем родных і стаіць на маёй зямлі і ніхто апрача радзімы нічога не кажа я гладжу яго і ведаю: пакуль будзе лісце – я нічога табе не аддам, радзіма.