…Радзіма сталася таварам! Як на такой Радзіме жыць?..

— Уладзімір Някляеў
 
Сяргей Ваганаў (№89)
*  *  * Скрабе ад раніцы лапата у двары. Напэўна, снег. Святло ў маім акенцы. Які на сёння дзень ў календары Пад белай вокладкай, што ціха зранку тчэцца? Які, будзь ласкавы, Часоў няпэўны збег Ў жытло ўвайшоў стагоддзя нараджэннем? А снег ідзе. Ідзе вялікі снег – Святлом ў акенца, роўным абуджэнню. Бясконцы ж мой перадсвітальны сон, Не змучаны ні навіной, ні датай… Які ж ён лёгкі! Безжурботны ён… А дворнік ўсё скрабе сваёй лапатай. 2000 г.     *  *  * Над Рыгай подых снежнае зімы. Гудзе пажар сярэднявечнай сцюжы… Гараць саборы, ліхтары, дамы… А цемра у завулках вочы мружыць. Пажар! Пажар! Згараюць ліхтары На плошчы, дзе завея з гулам жахавым Чытае вершы ажно да зары Дый грае на аргане фугі Баха… Вось так ўсю ноч, Да раніцы, Датла Згараць І, нібы прысак, Узгараць нанова… Вядзерца… шуфлік… шэры снег… мятла… Заціхла Музыка. Замоўкла Слова. 2010 г.     *  *  * Галінка прарастае у Сусвет. Адкуль, скажыце, тут яна з’явілася? З якога зерня, што сярод планет Блукала, ды за нашу зачапілася?   Ёй цёпла тут – Між веснавых прыкмет. Пупышка… лісцік… Простая галінка… Галінка прарастае у Сусвет. Туды, дзе Вечнасць, што адна хвілінка… 2017 г.     *  *  * Пытаннем скончыцца жыццё, Ці ўрэшце рэшт паставіць клічнік? Адно застанецца лісцё… Акно. Чырвонае лісцё. І гэты сонечны кастрычнік… 2015 г.   Памяці Барыса Нямцова Чатыры кулі, Шэсць смярдзючых гільзаў... І цела, распасцёртае на фоне Крамля, Дзе утаропіў зрэнкі ўніз Забойца, стаўшы, як той цар на троне… Ні да чаго ўжо прыгажосць манер І цьмяныя выгібы лабірынта… Адліты кулі ў СССР. Расія тымі кулямі забіта. Ўсяго чатыры… Шэсць смярдзючых гільзаў… Зусім няшмат, каб вынішчальна-здзекліва Вар’яцтва страху вырвалася з Жарала, праз якое паліць пекла. Хаўруснікі, што вылеплены з бруду, Паўзуць да трону звыклай каляінай… Ім назаўжды пазаставацца Юдамі Ля цела распасцёртае краіны… 27 лютага 2015 г.   *  *  * Я веру ў цуд, але не веру ў Бога. З дзяцінства, ў маладосці і дасюль. Што, каб не Ён, дык не было б нічога? Што, каб не Ён, дык хто б цябе пачуў? Ад небыцця у небыццё дарога – І гэта ўсё, што створана Адтуль? Яго няма. Не веру я у Бога. Бо дзе Ён? Дзе? Нідзе. Бо Ён паўсюль... 7 студзеня 2017 г.   З “Прысвячэнняў” *  *  *                                                               Віктару Казько Каб ведаў я, што жыць мне засталося Яшчэ палову добрую жыцця, Паехаў бы у Вільчу я, І спаў бясконца, І еў клубніцы, Як дзіця. Лавіў бы рыбу, Плёскаўся б на плёсе, Пісаў бы вершы Віктару Казьку... Не вельмі клапаціўся б я аб лёсе На белым-белым на Случы пяску. У тых бы вершах біў бы я паклоны Старым, магутным вільчынскім дубам. І пасылаў шалёныя праклёны Усім “Знамёнкам”, “Нёманам”, “Трудам”... І, цяпнуўшы гарэлкі, сэрца зрушу, – Няхай язык што хоча, то пляце! – Я б цалаваў заветраную грушу, Што на Палессі кожны год цвіце. 15 жніўня 1977 г.   *  *  * Год Дзевяноста шосты, красавiк, Дзень Дваццать трэцi, сонечны аўторак… Яшчэ не ўбiты ў дах апошнi цвiк, Яшчэ не затупiўся твой аловак. I да нашчадкаў ласцiцца рака, Вышынь празрыстых непаўторна рэха. Чаромха, быццам струмень малака, Яшчэ надзеяй цешыць чалавека. I цеплынёй бруіць цяжар зямлі, I першай кропляй набрыняе неба, Чакаючы бясконцае раллі… Ну, што яшчэ табе, мой дружа, трэба? Як быў, так ёсць i будзе красавiк, Як быў, так ёсць i мусiць быць аўторак… Яшчэ не ўбiты ў дах апошнi цвiк. I зноў вастрыцца з ранку твой аловак… 23 красавіка1996 г.   *  *  * Яшчэ у лесе снег трывалым мурам Ляжыць, нібыта чый забыты верш. Пад вечар думаў пра “Ката…”, каторы з гумарам. Ад ранку думаў пра цябе найперш. І пра гадоў імклівых плынь адвечную, І пра калыску матчынай зямлі... Падвесіў Бог яе да шляху Млечнага, Каб зоркі калыхаць яе маглі... Ну, што яшчэ табе сказаць, мой дружа? Здаровы будзь! І, як заўсёды, дужы! 23 красавіка 2011 г.   *  *  *                                    Генадзю Бураўкіну з нагоды выдання кнігі “Лісты да запатрабавання” Я Вашыя лісты патроху Чытаў у позняе цішы. Нібыта нехта ў дарогу Паклікаў з таямніц душы – Праз цемру да святога рання, Праз лес, рачулку, сенажаць... “Лістам да запатрабавання” Ніколі ў скрынях не ляжаць... 2010 г.     *  *  *                               Уладзіміру Някляеву Пратаколы, позвы, суддзі... Ўсё гэта праміне калісьці. Паэт заўжды Паэтам будзе! Анёлам з Боскае калыскі.   28 сакавіка 2016 г.   Не сапсуе ніводзін прайдзісвет Наш свет прыветны, Нашы святы, Калі працягнем праз душы сусвет Святло сяброўства ў нашы хаты... 28 ліпеня 2016 г.   Хоць пачынаўся шлях праз менскі Брод, Ты броду не шукаў – ні малады, ні сівы... Твайму жыццю няма альтэрнатывы: Паэт жывы, пакуль жывы Народ. Народ жывы, пакуль Паэты жывы... 9 ліпеня 2017 г.     *  *  *                               Уладзіміру Сцяпану Хай будзе пэндзаль падуладным Мастаку! А вуда – падуладнай Рыбаку! Хай нараджаецца з вушацкіх рэчак Слова – Жыцця і Вашай творчасці аснова… 22 студзеня 2017 г.     *  *  *                                         Андрэю Хадановічу Зайздрошчу Вашай маладосці Ажно з часоў СССР! А мо яшчэ зайздросціць хтосьці? Вядома хто – Charles Pierre Baudelaire... 13 лютага 2017 г.     Карані                               Анатолю Рэпіну Якая восень! Чырванее лес. Прымоўк на варце вартаўнік ядловец. Такі неперакладны ціхі змест Ва ўсім. Такая, Толя, споведзь... Чаму ж, скажы, то стрыт, то авеню Так вабяць нас? Але ж на сэрцы горка. Мо быццам нейкі цвік у кораню, Якім спрадвеку ёсць твая Мар’іна Горка... Калі пачуцці прагнуць цішыні, Як той крынічны свет на небасхіле, Не авеню нас цягнуць – карані. Той родны кут, які табе так мілы. 1992 г.   Тэрор                                     Сяргею Жадану Навошта ім памежны той кантроль, Калі яны ва ўсялякім разе – Мо не заб’юць – Праб’юць па іхняй базе Паэта, што нясе у сэрцы боль... Нібы ваўка, загоняць у аблогу, Развесіўшы чырвоныя сцяжкі... Няхай галовамі заб’юцца аб падлогу, Не перакрыць паэтаву дарогу. Не дапамогуць ні сцяжкі, ані бажкі – Іх сталіны з іванамі жахлівымі. Іх пуціны... Астатніх чорт бяры. Гарэць у пекле ім з усімі ксівамі Не з сённяшняй, дык з будучай пары... Паэту ж вольнаму – заўжды Спакой і Воля. Сяброўства спеў і боскіх зорак хор... Што, напужаў паэтавы тэрор? Тэрор Любові ўперамежку з Болем... 11 лютага 2017 г.     “Ў”–званок                                    Генадзю Бураўкіну Вось гэты ходзіць ў Інтэрнэт, Той не вылазіць з Рацыі... Такі малы ста“Ў” белы свет Ад іх глабалізацыі! Адно праз мары, мроі, сны, Нябёс бусліны клёкат Плывуць Паэзіі званы Высока  і далёка. Між тым паблізу, ці здалёк, Ці то “Ў”нутры, ці звонку Пачуйце Вы і мой званок, Хоць і не вельмі звонкі. Ён не заве натоўп на веча, Ды мае голас чалавечы... Прыміце “Ў” дар, каб зно“Ў” і зно“Ў” Склікаць усіх сваіх сябро“Ў”... Галерэя “Ў”, 14 верасня 2011 г.   Тэст Не ведаю, якім ты кіраваўся рухам, Фэйсбук. Але – у кропку. Бо так яно і ёсць: Не па крыві, але адзіным духам Яднаюцца Народ, Айчына, Лёс...     *  *  * Чакаем у снежні снега мы, Без снега снежань – спрэс маркота... Мо не хапае толькі крока Ад беларускае зімы Да апельсінаў... Як з Марока.   *  *  * Хоць з шабляй ты якісь Чапай, Хоць з кулямётам Анка, А Беларусі не чапай, Бо спаліць ВЫШЫВАНКА!     *  *  * Як выглядае ён убога – Той звышзацягнуты працэс У гэтых “веруючых у Бога”, Як некалі ў КПСС...     Ёсць такія партыі У Амерыцы я быў бы дэмакрат, Калі б і там я жыў, як галадранец. Ў краіне ж роднай не цярплю дыктат. Таму я тут пакуль рэспубліканец.     *  *  * Столькі словаў аб свабодзе! А свабоды ўсё няма... Штось зламалася ў прыродзе – Затрымалася зіма...     *  *  * Сябры, не будзем заракацца І на хваробы наракаць. Яшчэ нам рана – “Так трымацца!” Яшчэ не позна – “Так трымаць!”  
 
Людміла Рублеўская (№89)
Раздзел другі. КУДЫ НЕ ДАЙШОЎ ФРАНЦЫСК АСІЗСКІ Сайт “Пад знакам Урабораса”. Назва фанфіка: Ордэн захавальнікаў. Фандом: арыджынал. Жанр: агнст. Памер: максі. Статус: у працэсе. Рэйтынг: NC-17. Катэгорыя: гет. Аўтар: Grjaznyj ubljudok. Бета: шукаю. Папярэджанні: асабліва жорсткія сцэны. Анатацыя: Ты думаў, што ты на дне, але нехта пастукаўся знізу.   Раздзел 1 Альберт Вялікі сцвярджаў у сваім трактаце, што калі хочаш вызваліцца з нейкіх путаў, трэба знайсці гняздо сарокі з птушанятамі. Залезь да таго гнязда і абвяжы яго спрэс вяроўкамі. Сарока прыляціць, пабачыць, што справы дрэнь, і прынясе чароўную траўку, якая разарве ўсе абвязкі. Не забудзься толькі пасцяліць пад дрэвам анучу, на якую павінна ўпасці выкарыстаная чароўная расліна, альбо жабер-трава, і з ёю ты заўжды вольны! Гэх, не пашкодзіла б цяпер тая траўка – на горшы выпадак. Сарокі вунь скачуць з елкі на елку, стракочуць у прыцемку ды золі, так і чуваць у іхнім пранізлівым голасе лаянку “Каб вам духі выперла, як вы праз наш лес прэце! Каб вас спруткавала, чалавекі, як вы адзін аднаго пруткуеце!” Рэм падпёр нагой у брудным боце галаву Люцыяна. Непрыемна гля­дзець, як ківаецца з боку ў бок на дошках кузава, калі грузавік падскоквае на выбоінах і карэннях. Каб была тут Малгося, прысела б з непрытомным чалавекам побач, паклала галаву яго сабе на калені, абцерла запечаную кроў... Але Рэм абедзвюма рукамі ўчапіўся ў борт кузава, каб не вылецець на дарогу – Малгося была ў кабіне і гнала машыну, як авадзень ашалелае жарабя. Нічога, не да сантыментаў. На фронце ды ў партызанцы звыклі да бруду і крыві. Урэшце, усё, што сёння можна было ўтварыць з абліччам спадара Люцыяна Корвуса, зроблена, страшней не стане. Пазнаць іхняга былога настаўніка біялогіі можна цяпер хіба па шнары на шчацэ, які нагадвае абрысам птушку ў палёце. Калісьці яны, дзевяцікласнікі Старавежскай сярэдняй школы, гадалі, адкуль у іх новага выкладчыка, маладога, але з пасівелымі скронямі, загадкава-змрочнага, гэткае ўпрыгожванне, тады яшчэ барвовага колеру. Жэнька Равіновіч, ужо тады закаханая ў старшыню школьнай камсамольскай ячэйкі Рыгора Самуся, высунула зусім дэкадэнцкую версію. Шнар – першая літара імя нешчаслівага кахання таварыша Люцыяна Станіслававіча. Той у адчаі сам выразаў на сабе літару “Л”, каб вечна помніць здрадлівую альбо памерлую Лену, Лілю, Лізавету. Ну яны і пасмяяліся з дурных фантазій дзеўкі. Начыталася буржуазных раманаў! Дзед Жэнькі быў калісьці выкладчыкам настаўніцкай семінарыі, і ад яго ў доме засталася дыхтоўная бібліятэка. Асабліва шмат кніг з серыі для юнацтва. Майн Рыд, Фенімор Купер, Жуль Верн, Вальтэр Скот, Аляксандр Дзюма... Усе з іхняй кампаніі час ад часу выпрошвалі ў аднакласніцы томікі ў скураных пацёртых вокладках, з яцямі і непралетарскай рамантыкай. Ясна, што Жэнька, сінявокая, таненькая, пышнавалосая, была самай начытанай, хаця яе версія пра выразаную на шчацэ літару не прыжылася. Але спытаць пра паходжанне прыкметы ў настаўніка не наважыліся. Так, з Люцыянам Корвусам было цікава. І на ўроках, дзе расказвалася пра незычайныя эксперыменты з прыроды і чалавека, кшталту як змусіць мозг працаваць на сто адсоткаў з дапамогай электрамагнітных імпульсаў. І па-за ўрокамі. Створаны Корвусам археалагічна-біялагічны гурток – самы яркі ўспамін даваеннага жыцця. Напачатку вывучалі ўсялякія там скамянелыя трылабіты. Нацягалі ў маленькі кабінет, прапахлы фармалінам, шэрых каменьчыкаў з паверхнямі рабрыстымі, хвалістымі, у маленькіх дзірках, як застылая пена. Потым з’явіліся іржавыя наканечнікі дзідаў, вышчарбленыя медныя манеты, аскепкі старажытнага посуду, знойдзеныя вучнямі на бацькоўскіх гародах. Настаўнік спісаўся са знаёмцам з Акадэміі навук, адтуль прыслалі інструктара, і школьны гурток атрымаў дазвол на раскопкі. Вучыліся размерваць участкі, прасейваць культурны слой, класіфікаваць экспанаты. Мінулае прыадчыняла браму, за якой біліся з панскімі войскамі адчайныя паўстанцы, скрыжоўвалі мячы з тэўтонцамі крывіцкія рыцары, свісталі татарскія стрэлы і грымелі французскія гарматы... Так, вакол маладога біёлага гуртаваліся, яго слухалі. Але было ў спадары Люцыяне штось адчуджанае. Рэму часам здавалася, што настаўнік увесь час трымае напагатове вострую зброю, кшталту таго кінжала мізэрыкордыя, што яны адкапалі на Татарскім гарадзішчы. Падыдзеш бліжэй – уколешся. Цяпер Рэму зразумела, адкуль настаўніцкая насцярога і адкуль шнар у форме птушкі. Прыклаўся, відаць, Корвус, трацячы прытомнасць у яшчэ адным кабінеце следчага, аб рог стала. А можа, спецыяльна, трымаючы за валасы, аб той рог прыклалі, каб гонар збіць. Бо цяпер побач, бліжэй да вуха, быў такі самы шнар, толькі свежы. Яны, дзеці, не задумваліся, чаму сталічны вучоны, супрацоўнік навуковага інстытута, аўтар дзвюх кніг пра нервовую сістэму апынуўся школьным настаўнікам у маленькім гарадку. Чаму трымаецца як дзяк на шабашы, дый іншыя выкладчыкі ад яго наводдаль, бы ад сухотнага, баяцца доўгую размову без сведкаў завесці. Неяк Рэм, калі крадма вярнуўся ў школу па сканфіскаваную рагатку, падслухаў размову Рыгорава бацькі, сакратара Старавежскага гаркама, з дырэктарам школы, адзіным, хто з Корвусам быў у сяброўстве. “...Асцярожней з кадрамі, вы надта паблажлівы. Начальнік інстытута, дзе працаваў Люцыян Корвус, асуджаны. Уяўляеце, спланаваў батанічны сад у Менску такім чынам, каб дарожкі падказвалі накірунак для варожых самалётаў, гад! У тым змяіным гняздзе шмат шпіёнаў вылавілі. Корвусу пашанцавала, выпусцілі. Але, цалкам магчыма, ненадоўга. Самі ведаеце, якая зараз абстаноўка – польскія шпіёны і нацдэмы распаўзаюцца, у давер уваходзяць. Пільней трэба быць, асабліва да гурткоў усялякіх”. Рэм Цвічок быў заняты вельмі важнымі хлапечымі справамі, дарослая размова праслізнула паўз яго халодным ветрыкам. Можа, і добра. Бо мог прызнаць настаўніка за ворага. І не было б у ягоным жыцці археалагічнага гуртка, кахання да дзёрзкай Малгосі, шчырых размоў з сябрамі каля вогнішча, на ўскрайку лесу, дзе раскопвалі гарадзішча чатырнаццатага стагоддзя. Тады ў іх і ўзнікла гэтая жартоўная ідэя – назвацца Ордэнам рыцараў-захавальнікаў, даследчыкаў слаўнага мінулага народа, якому яшчэ нядаўна адмаўлялі ў праве на існаванне. А Люцыян Станіслававіч у іх Магістр. Сказаліся чытанні з Жэньчынай бібліятэкі. Корвус слухаў пражэкты падлеткаў, утаропіўшыся ў вогнішча, у якім адбывалася свая Грунвальдская бойка паміж святлом і цемрай, і ўсё змрачнеў. Але шчаслівыя рыцары-захавальнікі, якія надоечы адкапалі сапраўдны каваны шлем, сталь якога нават за стагоддзі не ўзяла іржа, не звярнулі ўвагі на трывожнае: “Выкіньце з галавы ўсялякія таемныя таварыствы. Не варта нават гаварыць пра такое!” Колькі чароўнага адкрылася рыцарам наваспечанага ордэна! Іх малень­кі Старавежск збудаваны раней за Вільню! Людзі на берагах дробнай рачулкі Наўкі пасяліліся, мусіць, яшчэ калі па тутэйшых узгорках тупалі калматыя маманты. Высіўся на адным з тых узгоркаў сапраўдны замак, камяні з якога гаспадарлівыя старавежцы даўно прыстасавалі ў падмуркі сваіх хатаў ды адрынаў. Мелася войска, што сустракала ворагаў дажджом стрэлаў і лесам дзідаў. Адбівалі тут нашэсці татараў, шведаў, войскаў маскоўскага цара. Горад спальвалі дашчэнту дзевяць разоў – чорныя праслойкі ў глебе пра гэта сведчылі. Тры разы летапісы занатавалі страшную пошасць. Была ратуша – праўда, каржакаватае зернясховішча, у якое яна ператварылася, мала нагадвала рыцарскія часы. А Рэм і ўявіць тыя часы не ўмеў, у сям’і Цвічкоў спаконвеку размаўлялі адно пра надзённае. Дзе ўзяць грошай на боты Лёньку ці Міцьку, ды як расцягнуць тры кілі мукі на месяц. Суседзі жартавалі, што іх прозвішча з’явілася, бо дзяцей у родзе заўсёды было як цвікоў у плоце. Рэм восьмы, малодшы. З гордым імем, якое расшыфроўвалася Рэвалюцыя Міравая – матцы ды бацьку, пралетарыям з цагельні, так падказалі ў ЗАГСе. У мястэчку вельмі не любілі корпацца ў мінулым. Старавежцы лаяліся на маладзёнаў-гурткоўцаў і на прыхадня-настаўніка, маўляў, няма чаго чапаць старыя косткі, гай з іх не вырасце. Дырэктар школы, па прафесіі гісторык, па паходжанні – сын мясцовага шаўца, аднак, не здаваўся, падазронага біёлага з ягоным гуртком падтрымліваў і сам час ад часу далучаўся да таемных рыцараў у справах раскопных. Ён тлумачыў насцярогу местачкоўцаў водгуллем яшчэ дарэвалюцыйнай гісторыі. Калісь старавежскія падлеткі пасвілі свіней на гарадзішчы дый заўважылі, што дзёдзя дастала лычом срэбную манетку... Ну й пачалі глебу ледзь не зубамі грызці. Уладальнік зямлі, аматар старажытнасцяў, даведаўся, што нейкія хамы раскрадаюць гістарычныя каштоўнасці, раз’юшыўся... Жандары тады і малых скарбашукальнікаў адлупцавалі бязлітасна, і бацькам іх дасталося – штрафы, допыты, ці не ўтаілі каштоўныя экспанаты... Карацей, людзі заракліся праклятае месца чапаць. А Корвус пра кожную адкапаную рэч расказваў цэлую гісторыю... Ягоны твар маладзеў, хударлявая постаць выпроствалася, нібыта з плеч зваліўся жорнаў. Голас гучаў зусім не як у класе ці ў сухіх размовах. Нізкаваты, глыбокі. І вочы светлыя, аж празрыстыя глядзяць проста кудысь у цябе... Рэму заўсёды бабуля казала, што ў чараўнікоў вочы чорныя. Гэта яна вочы Люцыяна Станіслававіча ў пэўныя моманты не бачыла. Вось бярэ ў руку іржавую нейкую жалязяку, што Ромкава бабуля на дошку клала, каб сыр адціснуць, і давай казані казаць. Гэта, маўляў, сякера бронзавага веку, якая называецца кельт. Яе прывязвалі да дзяржальна накрыж рамень­чыкам. Валодалі такой толькі князі ды войты ўсялякія... Бо на Беларусі ў той час не ўмелі такой зброі рабіць, гэта ж тысячу гадоў да нашай эры... Таму прывозілі гэткія сякеры здалёк, на лёгкіх стругах, па рэках... Гэтую, мабыць, з Дунаю. І аддаў за яе наш далёкі продак дзесяць сабаліных скурак... І вось аднойчы напалі ворагі на паселішча, і паспеў стары вой адняць некалькі жыццяў чужынцаў – пакуль у сэрца яго не патрапіла страла з бронзавым наканечнікам. Праўда, рэдка прарывалася ў настаўніка такая ўзрушаная гаворка. Вось распавядае натхнёна пра лёс папа Лявонція Карповіча, як той у Вільні беларускія кнігі друкаваў у пачатку сямнаццатага стагоддзя ды як яго езуіты катавалі, раптам кране рукой шнар на шчаце і быццам абсячэ штось ягоны голас. Зробіцца гаворка зноў сухаватай, роўнай, як на ўроку. Дзіва што, з іх чацвярых – Рэм Цвічок, Жэнька Равіновіч, Малгажата Ракуцкая, Рыгор Самусь, рыцараў Ордэна захавальнікаў, – любы мог закласці Магістра. Са шчырай душой праявіць пільнасць, паведаміць хоць каму са школьнага камітэта, што настаўнік вядзе рэлігійную ды нацдэмаўскую прапаганду. Але ж не заклалі. У галаву не прыйшло. Ды аднойчы раскопкі давялося перапыніць самім... За рачулкай Наўкай, там, дзе раней шумеў пракаветны лес, з якога даўно выстругалі шафы альбо труны, Ордэнцы знайшлі сляды дзіўнага паселішча. Агароджы няма, па ўсім перыметры праз роўныя прамежкі каменныя крыжы. Уласна кажучы, дзякуючы гэтым крыжам, якіх яшчэ не паглынула зямля, і адбылася знаходка. Папрацавалі на пробу рыдлёўкамі, адкапалі некалькі дзіўных званочкаў, незразумелай формы жалязякі... Люцыян Станіслававіч доўга маўчаў, змрочна разглядаў знаходкі. – Параюся са знаўцамі, але думаецца мне, што мы, таварышы, дарэмна тут капаемся. З такімі бразготкамі і званочкамі перасоўваліся пракажоныя, каб людзі да іх не набліжаліся. Мне паказвалі рыхтык такія ў Менску, у музеі. Больш яны туды не хадзілі. Рэм нават рыдлёўку, апаганеную заразнай зямлёю, выкінуў. Корвус пасля распавёў вынікі сваіх роспытаў. Туды, у гіблае месца за рэчкай, сапраўды адсялялі са Старавежска і ваколіцаў смяротна хворых. І не толькі. Здаралася, падчас чумы захварэлы ацаляўся. Яго маглі палічыць вечным увасабленнем пошасці, і ацалеламу небараку даводзілася сыходзіць да такіх жа ізгояў. Вар’ятаў таксама адпраўлялі ў страшнае паселішча... Таму і агароджы няма: хто ж пойдзе да заразных і шаленцаў? Хіба якісь Францыск Асізскі. Італійскі святы адмыслова жыў у такіх вось суполках, каб сцвердзіць міласэрнасць Божую. Затое тут усе былі роўныя. І князь, і жабрак. Прыгонны больш не належаў пану. Жонка не належала мужу. Злачынца мог не баяцца пера­следу за былыя грахі. Ніхто, акрамя Смерці, не меў улады над жыхарамі праклятага паселішча. Грузавік тузануўся, кола ледзь не загразла ў глыбокай калюжыне. Матор зарычэў, як звер, што рвецца з пасткі... Дзякуй лёсу, выехалі. Галава Корвуса зноў стукнулася аб дно кузава. Рэм, трымаючыся адной рукой за борт, падсунуў настаўніку пад патыліцу ўласную шапку і пастараўся галаву непрытомнага трохі павярнуць набок, як Малгося вучыла. А то столькі высілкаў, а яшчэ і жывым не давязем. У Люцыяна нос пераламаны, ён можа ў крыві захлынуцца. Н-да... Вочы запухлі. Ілбом як мур таўклі... Вусны разбітыя. Якія там яшчэ пашкоджанні, лепш не гадаць, Люцыян прыкрыты да падбароддзя выпэцканым у крыві шынялём. А ўсё ж так добра пачыналася... Не трэба было слухацца Малгосю. Трэба было паслаць упартага Корвуса на сухі лес з ягонай навуковай апантанасцю. Але Малгося ўпёрлася: мусім дапамагчы. Урэшце, жыццём Корвусу абавязаныя. А ён за праўду змагаецца, за развіццё савецкай навукі, супраць сабатажнікаў і фальсіфікатараў. Вось і арганізавалі Магістру сустрэчу з самім начальнікам аддзела па барацьбе з сабатажам, таварышам Рыгорам Піліпавічам Самусем. Былым рыцарам Ордэна захавальнікаў. Які здабыў у сістэме дзяржбяспекі мянушку Касталом і рэпутацыю чалавека непадкупнага, вернага сталінца і непераўзыдзенага дазнавальніка. Праўда, Малгося, якая працавала ўрачом у вайсковым шпіталі, сцвяр­джала, што Рыгору ні ў якім разе не варта было займаць пасаду, дзе ёсць нервовая напруга і дзе ён мае ўладу над людзьмі. Яму пралячыцца добра трэба. Атрыманыя на вайне пашкоджанні прагрэсуюць. Рэм і бачыў падчас усё радзейшых сустрэч, што сябрук раптам робіцца сам не свой, вочы пустыя, як гільзы, праз сціснутыя сківіцы толькі адно: “Сволачы. Ворагі. Недабіткі праклятыя”. А яшчэ чуў Рэм ад таго-сяго з саслужыўцаў, што гэткі стан – нічога, яшчэ нармальна для Касталома. Вось калі ў яго сапраўды штось перакліньвае ў галаве, асабліва падчас допытаў... Але Цвічок адмахваўся. У ягонай натуры, на шчасце ці няшчасце, такое было: прапускаць міма вушэй непрыемнае, тое, што разбурае звыклую карціну свету. Ну які Рыгор Касталом? Ён герой, які можа захінуць сабою сябра ад кулі, з адным пісталетам бяжыць на ўзвод фашыстаў... Добры, верны Рыгорка… Як шкадаваў, што ім не васямнаццаць, не бяруць на фронт! Калі сям’ю сакратара гаркама эвакуявалі сярод першых, збег, застаўся са сваім Ордэнам захавальнікаў, каб усім разам далучыцца да чырвонаармейцаў. Хто ж ведаў, што апынуцца ў акупацыі... І Корвуса выратаваў, пасля вайны ўжо, калі таго хацелі арыштаваць як фашыстоўскага паслугача. Усім сумнеўным даў перцу з імберцам, даказваючы, што Люцыян працаваў у немцаў перакладнікам па заданні партызан. Сведкаў прывёў, дабраўся ў маскоўскі шпіталь да камандзіра партызанскай брыгады, які з Магістрам справы вёў. Урэшце Корвуса нават узнагародзілі медалём “За адвагу” – але тут нічога не скажаш, заслужыў. Калі сышоў у атрад, колькі жыццяў выратаваў, як доктар, і колькі адняў, як жаўнер... Рэм таксама мае на сабе дзве латкі Корвуса – той зашываў яму раны на правым баку і на левай лытцы. Цяпер жыццё лёгка падзяліць на серыі, як кінастужку. Да вайны. Ад пачатку вайны да вызвалення Старавежска. Ад прыходу нашых – да Перамогі. Старавежск... Дымяцца руіны... Танкі з чырвонымі зоркамі... Корвуса ўзялі на працу ў палявы шпіталь. Малгося і Жэнька запісаліся на курсы санінструктараў. Рэм – на фронт. Рыгор – на камандзірскія курсы. Шляхі рыцараў Ордэна захавальнікаў нібыта разышліся назаўсёды. Але пасля Перамогі Рэма знайшла ў вайсковай частцы паштоўка: Рыгор і Жэнька запрашалі на вяселле ў Менск! Якой файнай яны былі парай, маладыя героі! Таненькая, яснавокая Жэнька з тоўстай касою, якую яна ўмудрылася захаваць праз усю вайну, прыгожая, як артыстка, і плячысты, упэўнены Рыгор з буйным цёмным чубам, з ордэнамі на афіцэрскім кіцелі... Маладая сям’я атрымала службовую кватэру ў сталіцы, у ацалелым ад бамбёжак доме ў Траецкім прадмесці. Рэм некалькі разоў у іх начаваў – нішто сабе харомы, нават з паркетам і ляпнінай на столі, у лазенцы – цэлы басейн, а не ванна. Праўда, пляткарылі, што недарэмна ў тым доме ўваход у падвал цэглай закла­дзены. На пачатку вайны тут жылі сем’і камандзіраў. Пачаліся бамбёжкі. Дзеці з маткамі, чалавек паўсотні, мусіць, пахаваліся ў бамбаховішчы ў падвале. Усчаўся пажар, а дзверы заваліла нейкай бэлькай... Так усе там і задыхнуліся, згарэлі, і засталіся да канца вайны... А пасля вызвалення вырашана было на страшную гісторыю забыцца... Тым больш, ніхто з баць­коў з фронту не вярнуўся. Усе дзверы ў сутарэнні заварылі, замуравалі... Вядома, забабонныя людцы, асабліва прыслуга, распавядалі пра прывідаў, плач ды крыкі, якія даносяцца часам з падвалаў... Цвічка ўзялі працаваць на вайсковы склад, не без дапамогі Самуся. Далі месца ў інтэрнаце... Рэм прыкідваў, што калі Малгося нарэшце згодзіцца стаць ягонай жонкай, то вылучаць ім асобны пакой. Але Малгажата аднеквалася: вось закончыць інстытут... Хаця Жэньцы той жа інстытут не перашкодзіў пабрацца з Рыгорам! Рэм лічыў кавалкі мыла, боты і гімнасцёркі. У Малгосі пачалася доктарская практыка. Раз на месяц хіба ўдавалася ў кіно сяброўку выцягнуць. А год таму Жэнька знікла. Кінула Рыгора і з’ехала. Самусь сціскаў зубы, сіпеў: “Так трэба”. Ці ў Казахстане працуе, ці на Алтаі. Прынамсі, са слоў Малгосі. Прызнацца, у Рэма мільгала думка, што нястрыманую на язык Жэньку, якая не зносіла найменшай несправядлівасці, маглі – вядома, па памылцы, – арыштаваць... Урэшце, зараз столькі ўрачоў-шкоднікаў выкрываюць, атручвальнікаў! Яшчэ з сорак восьмага году пачалі казаць пра страшную змову наймітаў сусветнага сіянізму, якія забілі таварыша Жданава. У Малгосі на працы двух загадчыкаў аддзяленняў забралі. Але Жэнька ну ніяк не магла аказацца ворагам! Яны ж разам былі ў партызанах, яе ж фашысты катавалі... Але нават Жэньчына маці, якая адна засталася з сям’і, сухенькая, рана пасівелая бібліятэкарка, пра лёс дачкі маўчала, як камень, а пры згадцы пра зяця бялела і адварочвалася. Корвуса Рэм за гэтыя гады хіба пару разоў бачыў. Гэта Малгося з былым настаўнікам па іхніх медыцынскіх справах сутыкалася, хваліла за кансультацыі па складаных выпадках з усялякімі неўротыкамі. А так ён быццам ад іхняй кампаніі хаваўся. Што зразумела. Як кажуць, срэбныя лыжкі знайшліся, а асадачак застаўся. Абараніўшы сваю доктарскую, Люцыян Станіслававіч узначаліў нейкую сумнеўную лабараторыю... Вось пра яе лёс і прыйшоў гаварыць. У іх там ажно трох шкоднікаў арыштавалі. А Магістр заступацца лезе! Пачатак размовы паміж Магістрам і маёрам быў цалкам добразычлівы. Паціснулі адзін аднаму рукі. Корвус усеўся, як на імянінах, у крэсла, у якім столькі ворагаў народу пераседзела, ператрэслася. Паперкі расклаў... І давай алей ліць. Пра тое, якімі важнымі справамі ў іхняй лабараторыі займаюцца. Пасля вайны надта шмат людзей з пашкоджанай псіхікай, з нервовымі захворваннямі. Таму даследванні нервовай сістэмы, эксперыменты з жывёламі і лекавымі раслінамі, аднаўленне старажытных забытых рэцэптаў такія важныя! Толькі невукі могуць назваць гэта шарлатанствам... Бяда ў мірную лабараторыю, дзе навукоўцы мучылі няшчасных пацукоў, прыйшла нечакана. Корвуса паслалі ў Маскву на якуюсь там канферэнцыю, і ён пазнаёміўся са знакамітай Вольгай Барысаўнай Лепяшынскай, паплечніцай самога Леніна і Крупскай, старой бальшавічкай і выбітной навукоўкай. Лепяшынская абвяргала клетачную тэорыю і лічыла, што жыццё спараджае нейкае “жывое рэчыва”. Узнікае яно само па сабе, а з яго ўзнікаюць клеткі. Што гэта было за рэчыва, удзельніца дзвюх рэвалюцый так і не рас­тлумачыла, але атрымала за свае даследванні Сталінскую прэмію. Дэлегацыю навукоўцаў з усіх рэспублік павялі ў лабараторыю васьмі­дзесяцігадовай рэвалюцыянеркі. Экскурсія нагадвала блёкат. Дзве маладыя лабаранткі таўклі ў парцалянавых ступках насенне буракоў. Для чаго? А каб атрыманы пыл пасеяць. А калі ён узыдзе, гэта будзе доказ, што прарастаць можа і найменшая часцінка семя, дзякуючы ўтрыманню “жывога рэчыва”. Дачка Лепяшынскай, Вольга Панцеляймонаўна, з захапленнем распавяла гасцям, як яны даследуюць чарназём, узяты з-пад пазногцяў яе маці. Там жа таксама цуд-рэчыва ёсць! А яшчэ яно можа праявіцца, калі расцерці перламутравыя гузікі і ўвесці іх у арганізм жывёл... Гэта быў нават не дылетантызм, а суворае сярэднявечча, калі трактат “Picatrix” раіў для выклікання сардэчнай схільнасці ўзяць дзве драхмы крыві белага сабакі і столькі ж яго мозгу, а таксама па чатыры драхмы мозгу аль-газелі і чалавечай крыві, а эпілептыка лячыць парашком з чалавечага чэрапа з сіропам марской цыбулі. Беларускі дэлегат Люцыян Корвус якраз пра такія асацыяцыі і распавёў. Сівенькая Вольга Барысаўна міла ўсміхнулася, ад чаго астатнія госці збялелі і пачалі азірацца ў пошуку дзвярэй. І запыталася, якой навуковай тэмай і дзе займаецца шаноўны крытык. Ён, дарэчы, упэўнены, што ў ягоных занятках нічога няма ад прафанацыі і сярэднявечча? А як у яго з партыйнай лініяй? Яна асабіста гэта ўдакладніць. Начальнік дэлегацыі, мажны дзядзька з Міністэрства аховы здароўя, выштурхнуў Корвуса за дзверы, як вадавоза з губернатарскага балю, і ў калідоры параіў шэптам сушыць сухары. А па вяртанні ў Мінск пачалося. Якія-такія нервы, таварышы? Якія псіхозы? Савецкі чалавек, загартаваны ў пераможных бойках, вам не істэрычная паненка! А ці не прытулак тут шкоднікаў-касмапалітаў? Ды вы дакладна “антыпаўлаўцы”! У выніку лепшых спецыялістаў арыштавалі ні за што. Лабараторыю расфармоўваюць. Корвуса адпраўляюць на Палессе, таксама ў лабараторыю, але ўжо не навуковую, а тую, куды савецкія грамадзяне па накіраванні ўрача свае “жывыя рэчывы” здаюць у бутэлечках ды карабках ад запалак. Нічога, што ён спецыялізуецца ў іншай галіне. Таварыш кандыдат медыцынскіх навук сам увесь час гаварыў пра сумежжа спецыяльнасцяў, шырокі профіль, сінтэз псіхіятрыі і неўралогіі, біялогіі ды медыцыны. Вось хай і папрацуе сярод народа са сваім шырокім профілем. Бачыць ганарысты нос Корвуса вечна схіленым над чужым г…ном – гэта хтось з выдумкай падышоў да помсты. Рэм не адмовіўся б паназіраць. Рыгор спачувальна ківаў... Пакуль Корвус, пільна ўгледзеўшыся сваімі светлымі, як лядзяш, вачыма ў ягоныя, пачырванелыя ад стомы, не прамовіў: – Вам таксама патрэбная дапамога спецыяліста, таварыш Самусь. Я якраз працую над метадам, як купіраваць наступствы кантузіі... Наткнуўся на адзін яшчэ сярэднявечны рэцэпт, удасканаліў. У вас праблемы з памяц­цю, ці не так? Галава баліць? Нематываваныя прыступы агрэсіі бываюць? Твар Самуся пачырванеў. Рыгор абедзвюма рукамі ўпёрся ў край стала, набычыўся. – З памяццю ў мяне ўсё добра. Вось ты стаіш і глядзіш, як мне па галаве далі. Жэньку вывалак на пакуты. Моцна трымаеш. Каб не ўцякла. Магістр уздрыгнуў і апусціў галаву з рана пасівелымі скронямі, яго плечы вінавата абсунуліся. Самусь перавёў позірк на Рэма: – Старшына Цвічок, выйсці з кабінета! Голас глухі, з нейкім змяіным прысвістам... Быццам і не Рыгорка гаворыць. Рэм паслухмяна ўзяў пад казырок. Камандзір з былога камсорга атрымаўся добры, не аслухаешся. Цвічок ведаў, што зараз успомнілася Рыгору. Такое не забудзеш. ...Іх трое, маладых падрыўнікоў, з лесу. Стаяць на каленях у снезе, абяззброеныя, са звязанымі рукамі. Нарваліся на засаду ў хаце на ўскрайку Старавежска, дзе мусіў быць надзейны прытулак і чакаў сувязны. Нямецкі афіцэр аддае загад, і здраднік у чорным паліто і фацэтным капелюшы прыво­дзіць танклявую дзяўчыну ў адной падранай, заляпанай сукенцы, з доўгай рудой касою... І таксама змушае стаць на калені! Проста ў брудны снег! Учэпістыя пальцы нягодніка моцна сціскаюць дзявочы плячук... Нянавісць падымаецца хваляй... А Рыгор побач рвецца, штось крычыць... Яго б’юць па галаве прыкладам вінтоўкі, цячэ кроў, але Самусь працягвае, лежачы, лаяцца... А здраднік, які прывёў дзяўчыну, пра нешта гергеча з афіцэрам і па-ранейшаму не адпускае плячо дзяўчыны – нібыта крумкач ухапіў кволае птушаня... Чамусь менавіта гэта запамінаецца – уладныя пальцы, як кіпцюры крумкача, пад імі змінаецца тканіна такой знаёмай сукенкі ў сінія кветачкі, у якой уладальніца кружылася ў вальсе на школьных танцах... Потым Жэнька – яна, сувязная, чакала іх у хаце – патлумачыць, афіцэр западозрыў у ёй габрэйку. Як толькі ўгледзеў, нелюдзь? Хадзілі чуткі, што бацька Жэнькі, якога ніхто ў Старавежску не бачыў – яны з Жэньчынай маці нібыта разам вучыліся на педфаку, і праўда меў габрэйскую кроў. Але дачка ў любым выпадку да яго зусім не падобная, бо ўся ў маці. Таму Корвусу ўдалося пераканаць пачварын, што дзеўка – беларуска, вучыў яе ў школе, можа пацвердзіць. На месцы палонніцу не прыстрэлілі, але афіцэр прыдумаў выдатны сродак разгаварыць савецкіх фанатычных недарасцяў. І Корвус атрымаў загад: распрануць партызанку да сподняга... І пакуль яе змоўшчыкі-партызаны не скажуць, якое мелі заданне, дзе іх атрад – фройлейн давядзецца памерзнуць. Корвус паспрачаўся, але потым загад выканаў. Абыякава, як аўтамат. Гэта было невыносна: бачыць, як яна, прыгожая, быццам фея, дрыжыць у адной белай сподняй кашульцы, абдымаючы сябе тонкімі рукамі, як пераступае скалелымі нагамі ў бруднай калатушы... Як ворагі юрліва аглядаюць яе постаць, захоплена прыцмокваюць, груба жартуюць... А Корвус стаіць спакойна і глядзіць. Толькі пра нешта гергеча з фашысцкай навалаччу... Гергеча незадаволена. Неахвотнае “яволь”... А потым ён, Магістр, прывязвае былую вучаніцу да слупа агароджы. Старанна, моцна... У адной кашульцы на марозе. Навалач. А насупраць сядзяць, навязаныя, як шчанюкі да плота, яны... Тады першы раз Рэм пабачыў, як Рыгор плача. Злымі, адчайнымі слязь­мі, што вымывалі няроўныя дарожкі на твары, спрэс залітым крывёй. Не, гэта была не слабасць. Яны ўсе гатовыя былі памерці, але не здрадзіць. Але памерці ім не далі. Той жа Корвус. Які напляваў на інструкцыі, што мусіць да апошняга, цаной любых ахвяраў падтрымліваць легенду, заставацца перакладнікам пры фашыстоўскім штабе. Прайсці любыя выпрабаванні – кшталту таго, што яму ўчынілі, узяўшы на карную аперацыю. Ноч... Здрадлівае святло поўні... Мёртвыя ахоўнікі на снезе... Магістр мые, мые, выцірае снегам акрываўленыя рукі, а рукі трасуцца – чыстаплюй... Вяроўкі перарэзаныя, у руках зброя... Жэньку Корвус амаль усю дарогу да лагера нёс на руках. На хаду расціраў, захутваў, нечым паіў з маленькіх бутэлечак... Цуд, але рукі-ногі не адмарозіла, толькі два пальцы на левай назе давялося потым адняць. Затое пнеўманія надарылася. Люцыян лячыў, стараўся, але поглядам сустракацца з вучаніцай пазбягаў. Яны ўсе, і Жэнька таксама, разумелі, ён не мог паводзіць сябе іначай. Каб выявіў спачуванне да палонных, не меў бы магчымасці ім пасля дапамагчы. Але зараз Рыгор успамінаў менавіта той момант, які засеў у галаве. Здраднік Корвус ставіць на калені ў снег іх сяброўку... Рэм дайшоў да канца калідора, калі пачуўся глухі ўскрык і грукат. Ці не ў кабінеце Самуся? Заазіраўся, мо вярнуцца, але службовец, які ішоў следам, строга кінуў: – Ідзіце, ідзіце, таварыш старшына. Тут нельга затрымлівацца. Чакаць можна толькі ўнізе. Спатрэбіцеся – выклічуць. І Рэм цярпліва чакаў на першым паверсе, ля бюро прапускоў. Пакуль не прыбегла Малгося. З такім тварам, быццам зноў пачалася вайна. – Рыгор мне ў шпіталь патэлефанаваў. Здаецца, бяда... Яны доўга стукаліся, пакуль Самусь не адчыніў дзверы. А Бож-жа... Увесь у крыві, каўнер гімнасцёркі расшпілены... Далоньмі выцірае твар, размазваючы чырвоныя пісягі... А Малгося кінулася на калені ля стала... Люцыян Станіслававіч Корвус, які гадзіну таму прыйшоў сюды ў дыяганалевым касцюмчыку пры гальштуку, у белай кашулі, з акуратным партфельчыкам, з засяроджана-важнай інтэлігенцкай фізіяноміяй, і чалавек, які ляжаў у лужыне крыві на падлозе кабінета начальніка аддзела барацьбы з сабатажам, былі падобныя, як кошык яблыкаў і звараны з іх кампот. – Я ж казала... Табе трэба пралячыцца... – у адчаі мармытала Малгося, аглядаючы непрытомнага Магістра, але звяртаючыся да гаспадара кабінета. Ды яшчэ страшней было глядзець на гэтага гаспадара. Той стаяў, шырока расставіўшы ногі, сціснуў кулакі, напружыўся, ажно жылы набухлі на шыі, нібыта ў смяротнай сутычцы з нябачным дужым супернікам. Прасіпеў: – Неадкладна забірайце Корвуса... А то зноў у мяне пачнецца. Не стрымаюся. Заб’ю... Аформяць арышт заднім чыслом, і ўсё... На яго ж справы заведзеныя – вагон можна паперамі загрузіць. Матлянуў галавою, зарычэў. Рэму здавалася, ён бачыць, як штосьці цёмнае, бязлітаснае б’ецца знутры ў грудную клетку маёра. Яны дзецьмі назіралі, як з яшчэ жывога вусеня вылупляюцца маленькія лічынкі асы-наезніка, прагрызаюць знутры млявую зялёную плоць... Ненатуральнае, агіднае да ванітаў відовішча – як цяпер... – Забірайце Магістра! – зноў рыкнуў Рыгор. – Вось прапускі... Паперка з паўнамоцтвамі... Можаце машыну ўзяць... Галоўнае, не гаварыце мне, дзе яго схаваеце! Бо пасля... – голас Самуся знізіўся да шэпту. – Пасля я буду яго шукаць, каб арыштаваць і дабіць. Гада... Падлюку... Апошнія словы гаварыў ужо не Рыгор, а той звер, які ў ім узгадаваўся. І Рэм, ужо не саромеючыся свайго страху перад найлепшым сябрам, схапіў Магістра пад пахі... Вось так яны і апынуліся ў гэтым грузавіку. Які відавочна зведаў франтавыя дарогі, вунь на дошках сляды асколкаў. Цямнее. Туман згушчаецца, дробныя кроплі вісяць у паветры, ліпнуць на твар вільготным павуціннем. Сосны змяніліся чорнымі ў прыцемку елкамі. Быццам сцяна крэпасці, з-за якой паказваюцца шаломы, дзіды, мячы абаронцаў. Куды яны едуць? Малгося не сказала. Святло фар яшчэ больш насыціла чарнатой цені. Здавалася, дрэвы з абодвух бакоў дарогі прысоўваюцца бліжэй, каб раздушыць іншародную металічную істоту, якая парушае цішу і раніць цемру. Ды лес Рэма даўно не палохаў – некалькі год знаходзілі ў ім ратунак. І нярэдка малілі ўсёй душой, чуючы далёкі брэх сабак, стрэлы, чужыя галасы, каб сталася яшчэ цямней, яшчэ гусцей было кустоўе ды вецце, яшчэ далей апынуцца ў нетрах... Між тым грузавік збочыў, марудна, перавальваючыся ў калюжынах, на вузкую дарогу. Цяпер голле ледзь не біла па твары, Малгося перастала гнаць машыну. Падалося ці не – наперадзе засвяціўся слабы агеньчык. Цвічок прыўзняўся, угледзеўся: сапраўды, набліжаюцца да нейкага будынка. Дрэвы расступіліся. Забраны ў жалезныя краты ліхтар – паўжывая зняволеная жарынка – паказваў жалезныя вароты, высокі пабелены плот, паўзверх – некалькі радоў калючага дроту. І шыльда: “Інфекцыйная спецбальніца. Уваход строга забаронены”. Малгося выскачыла з кабіны, загрукала кулаком у жалезныя дзверы... Яе каротка стрыжаныя русявыя валасы зліпліся ў неахайныя пасмы. У жалезным палотнішчы ўтварыўся чорны прагал – з агідным рыпам адчынілася акенца. Малгося ціха перамовілася з нябачным ахоўнікам, падала дакументы... Вароты раз’ехаліся па сталёвых пазах. Іх ахоўвалі двое ўзброеных салдат, але, што палохала больш за зброю – у белых марлевых павязках на тварах. Што за праклятае месца? Наколькі можна было разгледзець у святле рэдкіх ліхтароў, за варотамі цэлае паселішча. Аднапавярховыя будынкі. Некаторыя – са светлай сучаснай цэглы, а былі цёмныя, з вялікімі аркамі-ўваходамі, магчыма, былыя панскія стайні. Малгося спыніла машыну перад адзіным двухпавярховым будынкам – нецікавы светлы простакутнік з закратаванымі вокнамі, два вакны на першым паверсе свяціліся мёртвым цьмяным святлом. У тым доме яна прабыла хвілін пяць. Вярнулася не адна. Двое ў белых халатах, з насілкамі, прычым адзін кульгавы, другі гарбаты – як у нейкай прыпеўцы. І жанчына, танклявая, з укладзенай на галаве цяжкой касой, з ганарыстай паставай і ўладнымі рухамі: – Бярыце хворага і ў аперацыйную. Рэм саскочыў з грузавіка на вільготную зямлю, якая незадаволена чмякнула пад ягонымі ботамі. – Жэнька! Ты? Жанчына ў белым халаце азірнулася, вусны трошкі-трошкі кранула былая шчырая ўсмешка: – Прывітанне, Рэм! Давай усе пытанні пасля, а? Калі Корвуса занеслі ў дом, Рэм агледзеўся вакол і, як ні дзіўна, нават памятаючы пра бетонную агароджу і калючы дрот, марлевыя павязкі і невядомыя страшныя хваробы, адчуў сябе незвычайна свабодным.   Цалкам раман Людмілы Рублеўскай "Пантофля Мнемазіны" чытайце ў папяровым "Дзеяслове". Пачатак у №89.    
 
Ірына Дубянецкая (№86)
Кніга Роду Новая беларуская Біблія У 2017 годзе адбываецца небывалы збег юбілеяў, звязаных і з беларускімі культурнымі героямі розных часоў, і з падзеямі, якія змянілі хаду нашай гісторыі і нават нашай цывілізацыі. Для нас гэта можа стаць штуршком для цэласнага агляду таго шляху, які мы прайшлі, і асэнсавання сябе як нацыянальнай супольнасці. Найвялікшы з усіх юбілеяў, які здольны змяніць фокус нашага самаразумення, надаць нам сілы і веры, з’яднаць і акрыліць – гэта 500-годдзе Скарынавага прарыву. 6 жніўня 1517 году – у дзень Перамянення Гасподняга – Францішак Скарына абвясціў Перамяненне для свайго народу: ён даў сваёй краіне друкаваную кнігу і тым самым улучыў яе ў еўрапейскія цывілізацыйныя зрухі, і больш за тое, ён даў сваім людзям Біблію – асноўны аб’яднаўчы тэкст Заходняга свету – на мове, набліжанай да народнай, і тым самым паставіў сваю культуру на самы перад тых цывілізацыйных зрухаў. Грандыёзныя рэфармацыйныя працэсы, якім было суджана мадэрнізаваць Еўропу і назаўсёды змяніць яе, а за ёю і шырэйшы свет, яшчэ толькі пачыналіся. Станаўленне нацыянальных культур, з якіх потым паўстануць нацыянальныя дзяржавы, было ў самым зародку. Біблія, якая была цывілізацыйным пунктам зборкі, апынулася ў цэнтры гэтых працэсаў. У 1516 годзе Эразмус ажыццявіў першае выданне Новага Запавету на мове арыгінала, па-грэцку. Вывучэнне Бібліі на арыгінальных мовах і неабходныя для гэтага параўнанні многіх манускрыптаў скаланулі інтэлектуальны свет, бо сама наяўнасць шматлікіх розначытанняў і неадпаведнасцяў у старажытных пісьмовых сведках дэманстравала, што адзіны і непарушны, Богам пасланы тэкст Бібліі, на якой трымаецца нашая карціна свету, мае сваю гісторыю, і гісторыю складаную, шматмерную, далёка не відавочную. Гэтая новая праўда многае мяняла. Яна палохала і натхняла. Яна вымагала даследаванняў, перакульваючы ўстаялыя веды і погляды. І паралельна ў свеце пачынаўся вір новых адкрыццяў. Свет уступаў у Новы час, і адным з рухавікаў было новае асэнсаванне Бібліі. У сярэдзіне 1450-х гадоў Ёганэс Гутэнберг распачаў першую інфармацыйную рэвалюцыю, выдрукаваўшы ў Майнцы гэтак званую “саракадвухрадковую Біблію”. Гэта быў звыклы лацінскі тэкст. Але неўзабаве час надышоў і для мясцовых моў. Пераклады Бібліі на нацыянальныя мовы сталіся магутнымі каталізатарамі для станаўлення і развіцця гэтых самых моў. Калі Скарына ў Празе пачынаў сваю дзейнасць па друкаванні біблійных перакладаў, гэта была яшчэ абсалютная навінка. Піянерамі ў друкаванні біблійных перакладаў былі немцы. У 1466 годзе Ёганэс Ментэлін у Страсбургу надрукаваў пераклад Бібліі на верхне-нямецкую мову. У 1471 годзе Ніколё Малермі надрукаваў італьянскі пераклад у Венецыі – адным з найбуйнешых цэнтраў тагачасных еўрапейскіх культурных і сацыяльных змен. А потым выбухнулі чэхі, у якіх, дзякуючы руху Яна Гуса, Рэфармацыя пачалася на стагоддзе раней, чым у іншых. Першая Біблія ў чэшскім перакладзе выйшла ў свет у Празе ў 1488 годзе, праз год было новае выданне ў Кутнай Горы, а ў 1506 годзе ў Венецыі было здзейсненае яшчэ адно выданне – і менавіта яно, відаць, зрабіла максімальны ўплыў на працу Скарыны. Скарына быў наступным. Асноўны працэс перакладаў Бібліі на мясцовыя мовы народаў Еўропы, як і фармаванне нацыянальных культурных ды інтэлектуальных традыцый, адбываўся пазней, цягам 16-га і 17-га стагоддзяў. Так склалася, што беларуская культура, уступіўшы ў гэты цывілізацыйны вір на самым пачатку, была ў пэўны момант выштурхнутая з яго і на доўгі час – час, калі ў свеце адбываліся лёсавызначальныя падзеі, – страціла сваю моц. І тое, што Біблія, якая праз усе гэтыя часы заставалася самым запатрабаваным тэкстам Заходняй культуры, так і не была цалкам і якасна перакладзеная на беларускую мову з арыгінальных моў, было сумным вынікам таго заняпаду. Культура, якая не засвоіла асноўны тэкст цывілізацыі, не можа інтэгравацца ў гэтую цывілізацыю і змушаная заставацца на перыферыі, пакутуючы, апроч іншага, ад нізкага сацыяльнага статусу сваёй мовы. Ці не запозна беларусам штосьці мяняць? У цяперашнім свеце (у надыходзе якога актыўна ўдзельнічала мысленне і дзеянне, звязанае з Бібліяй) Біблія адыгрывае цалкам іншую ролю і займае цалкам іншае месца ў прыватным і агульным жыцці, чым ва ўсе папярэднія стагоддзі. Дык ці зменіцца што-небудзь у беларускім самаўспрыняцці і вонкавым прыняцці, калі нарэшце з’явіцца “добрая беларуская Біблія”? І ці здолее яна кансалідаваць мову, культуру і ідэнтычнасць? Я не ведаю. Але я ведаю, што, калі мы не зробім гэтую працу, мы застанемся там, дзе і цяпер. З розных прычын раней мы не маглі ўзбіцца на сучасны пераклад з добрых, вывераных сусветнай навуковай біблістычнай супольнасцю біблійных крыніц. Аднак парадку паўсотні паасобных спробаў паасобных аўтараў перакладу цэлай Бібліі або яе некаторых частак і кніг, якія рабіліся праз усё 20-е і пачатак 21-га стагоддзяў, заклалі добры падмурак для новага этапу гэтага працэсу. А самае галоўнае – цяпер мы можам. У Беларусі ўжо дастаткова кваліфікаваных біблістаў, гебраістаў, эліністаў, філолагаў і літаратараў, здольных – і ахвочых – рабіць гэтую працу. І праца пачалася. Перакладчыцкая група самаарганізавалася, прадумала і склала канцэпцыю перакладу і паціху працуе над некаторымі кнігамі Старога і Новага Запаветаў. Ёсць надзея ў 2017 годзе ўшанаваць 500-годдзе Скарынавага подзвігу выданнем першага плёну гэтай супольнай працы. Плануецца выдаць чатыры першыя раздзелы Кнігі Роду – не толькі найпрыгажэйшыя і найскладанейшыя для перакладчыка ўзоры старазапаветнай прозы, але й самыя вядомыя і пазнавальныя біблійныя сюжэты пра стварэнне свету, пра чалавека і жанчыну ў садзе і іх выгнанне з саду, і пра Каіна, які забіў свайго брата, – а таксама Песню Песняў, якая ёсць выдатным узорам гебрайскай паэзіі і ўлюбёным тэкстам многіх, і Евангелле паводле Яна. Тут чытачу прапаноўваецца самы першы варыянт перакладу самага першага раздзела з невялікімі каментарамі. Вялікае спадзяванне палягае ў тым, што ў друкаваным перакладзе не толькі акрэсляцца праблемныя месцы (якія нам і так вядомыя), але і намеціцца шлях да развязання праблем. Найлепшае, што можа адбыцца, – гэта шырэйшае абмеркаванне. Такім чынам, спачатку вельмі сціслыя ўводзіны ў тэкст, потым сам тэкст, а потым некаторыя каментары да перакладу. На паўнейшыя каментары пакуль не час і не месца.   Стварэнне свету Кніга Роду 1:1–2:4а Папярэднія заўвагі Назва Кнігі Назваць першую кнігу Пяцікніжжа Кнігаю Роду першым у беларускай традыцыі прапанаваў а. Уладыслаў Чарняўскі. Гэтую назву захоўвае выданне Беларускага біблійнага таварыства 2012 года, якое абапіраецца на пераклад Чарняўскага. Іншыя беларускія перакладчыкі ішлі за царкоўнаславянскай і рускай традыцыямі, адаптоўваючы на беларускую мову слова Бытие як Быццё. У гебрайскай традыцыі кнігі Бібліі не маюць ніякіх сімвалічных ці абагульняючых назваў, а завуцца паводле першага значнага слова тэксту кнігі. Такім чынам, першая кніга Пяцікніжжа завецца Berešit (berešīt, берэшыт), што значыць “напачатку”. Першы пераклад Пяцікніжжа быў зроблены ў трэцім стагоддзі да н.э. у Александрыі, у часы егіпецкага караля Пталемея ІІ Філадэльфа, які камплектаваў Александрыйскую бібліятэку найважнейшымі тэкстамі чалавецтва. У гэтым раннім грэцкім перакладзе, званым Сэптуагінтай, кнігам Бібліі давалі нейкія пазнавальныя назвы. Першую кнігу назвалі Génesis (генэсіс) – “радавод”, паводле ключавога слова, якое па-гебрайску гучыць toledot (толедот), і якое нібыта прашывае ўсю кнігу. У кнізе дзесяць радаводаў, якія пачынаюцца формулай: “Вось радавод таго і таго”, пяць у пракаветнай гісторыі (Рд 2:4; 5:1; 6:9; 10:1; 11:10) і пяць у гісторыі патрыярхаў (Рд11:27; 25:12; 25:19; 36:1, 9; 37:2), дзе радавод Эсава абвяшчаецца двойчы (Рд 36:1, 9). Гэтымі генеалогіямі, устаўленымі ў старажытны наратыў, Святарны аўтар з уласцівай яму прагай да сіметрыі “адбівае” найважнейшыя моманты збаўленчай гісторыі. Варта адзначыць, што пад радаводам разумеецца не “ўзыходзячы” рух да пачатку роду, а “зыходзячы” ад пачынальніка да ўсё маладзейшых пакаленняў. Цікава, што два радаводы ў Новым Запавеце добра паказваюць паходжанне ці выхаванне і адукацыю сваіх складальнікаў. Аўтар Евангелля паводле Мацвея, які належыць да юдэйскай традыцыі, вядзе генеалогію Ісуса паводле гебрайскага прынцыпу ад бацькі да сына (“той нарадзіў таго”, гл. Мц 1:1–16), а Лука, знаёмы з грэцкай культурай лепш, чым з юдэйскай, пачынае генеалогію ад самога Ісуса і вядзе яе ад бліжэйшых да яго пакаленняў да ўсё больш аддаленых (“сын таго, таго, таго…”, гл.: Лк 3:23–38). У пазнейшых грэцкіх хрысціянскіх тэкстах кніга часам звалася Ktisis (ктысіс)– “стварэнне”, хаця назва Genesis заставалася ў шырэйшым ужытку. Назву Genesis за Сэптуагінтай паўтарыла і лацінская Вульгата. Многія еўрапейскія пераклады ішлі за грэцкай і лацінскай традыцыямі, называючы кнігу Genesis (ангельскі, нідэрландскі, гішпанскі, французскі (La Genèse), італьянскі (Genesi), чэшскі ды іншыя). Некаторыя пратэстанцкія традыцыі адкінулі назвы і адрозніваюць кнігі Пяцікніжжа па нумарах: “Першая Кніга Майсеева, Другая Кніга Майсеева” і г.д. Першы поўны пераклад Бібліі на беларускую мову, выкананы Янкам Станкевічам і выдадзены ў Нью-Ёрку ў 1973 годзе, ідзе за пратэстанцкай традыцыяй не толькі ў кароткім, 39-кніжным каноне Старога Запавету, але і ва ўжыванні парадкавых назваў кніг Пяцікніжжа, побач з іменнымі. У некаторых сучасных славянскіх перакладах назіраецца тэндэнцыя адаптаваць па-свойму ідэю пачатку або пакаленняў (сербская Књига Постања, харвацкая Knjiga Postanka, польская Księga Rodzaju). Назва Кніга Роду не ідэальная, хаця б з практычнай прычыны немагчымасці ўжываць яе ў назоўным склоне, па аналогіі з іншымі кнігамі: Сыход, Лявіт, Лікі, Другазаконне. Аднак пакуль што лепшай назвы ў беларускім культурным і рэлігійным ужытку няма, і мы спыніліся на ёй, застаючыся адкрытымі да прапаноў.   Кароткія ўводзіны ў тэкст Кнігі Роду 1:1-2:4а Першыя адзінаццаць раздзелаў Кнігі Роду прысвечаныя падзеям Першапачатку – пракаветнай гісторыі свету і чалавечай цывілізацыі. Паасобныя аповеды, з якіх складаецца Кніга Роду, належаць да розных пластоў гебрайскай рэлігійнай і тэкстуальнай традыцыі. Большасць тэкстаў – пісьмовыя сведкі старажытнай карціны свету, якая праз пакаленні перадавалася ў вусных гісторыях, поўных не толькі яркімі вобразамі і сюжэтамі, што вярэдзяць свядомасць, але і таемнымі глыбінямі, схаванымі сэнсамі, якія адкрываюць дапытліваму розуму ўсё новыя ўнутраныя сувязі, усё большыя цэльныя карціны, заўсёды застаючыся нібыта на крок паперадзе цябе: вось яшчэ крыху, і ўловіш… пакуль не сцяміш, што яны ўсе твае і табе, але навырост, і ты расцеш з імі, і яны растуць з табой… На гэтыя старажытныя апавяданні накладаюцца ўстаўкі нашмат пазнейшага складальніка, які ашчадна захоўвае гісторыі, створаныя стагоддзі таму, але дадае ім новы ракурс, удакладняе нешта для свайго сучасніка і звязвае ўсе адрозныя сюжэты ў адну вялікую гісторыю, нанізваючы іх на стужку радаводаў галоўных герояў. Гэты маладзейшы аўтар мае іншую канцэпцыю свету і іншае бачанне Бога. Ён называе Бога іншымі імёнамі, спачатку Элогім, потым Эль Шаддай, паступова падводзячы чалавека да сустрэчы з галоўным Іменем, святым і таемным, магутным і ўсятворным – Ягвэ. А ў тых старых тэкстах гэтае Імя – звыклае, яно паўтараецца свабодна, і гэтак жа свабодна Бог Ягвэ камунікуе з чалавекам, а чалавек камунікуе з Богам, гутарыць, просіць, спрачаецца… Пра першага, старэйшага, аўтара, ці аўтараў, мы нічога не ведаем. Другога, маладзейшага, уяўляем сабе нашмат лепш. Ён належыць да багаслоўскай школы, якую мы завем Святарнаю, якая склалася ў часе Бабілонскага выгнання і сталася асноваю для новага асэнсавання веры і разумення адносінаў паміж Богам і чалавекам, Богам і народам, а таксама сувязяў унутры чалавечае супольнасці. Найпрыгажэйшы тэкст Святарнага аўтара – гісторыя стварэння, якую ён змяшчае на самы пачатак, перад касмаганічнымі сюжэтамі старажытнасці. Такім чынам, аповед у Кнізе Роду 1:1–2:4а займае ўнікальнае месца ў Пяцікніжжы – гэта Пачатак перад Пачаткам. Ён задае рытм і ракурс астатнім тэкстам, ён – пражэктар, у святле якога набываюць касмічнае значэнне ўсе падзеі не толькі наступных дзесяці раздзелаў, але і ўсяе Кнігі Роду, і ўсяго Пяцікніжжа, а потым і ўсяе Гебрайскае Бібліі. У тэкстах Старажытнага Блізкага Усходу значнасць стварэння – Першападзеі, якая няспынна адбываецца ў вечным Цяпер, – непераацэнная. Касмаганічныя пралогі маглі распачынаць сабою тэксты любога зместу: сакральныя гімны ці міфы, навуковыя трактаты і дынастычныя хронікі, мудрыя павучанні або магічныя лекарскія заклёны. У самых падвалінах светамыслення ляжала думка, што ўсё, што існуе, мае свае вытокі й свой перадвызначаны сэнс у першай дзеі, першым руху стваральнае Сілы, з якою ўсё было і ёсць непарыўна знітаваным. Пачатак дэтэрмінуе і хаду працэсу развою сусвету, і яго структуры – ад асноўных (“хрыбетных”) да найбольш дробных (“капілярных”) элементаў. Пачатак задае і ўсе шматмерныя ўзаемасувязі ў сусвеце – ад самых базавых да самых вытанчана-складаных, амаль няўлоўных. Карціна свету старажытнага Егіпту трансфармуецца і ўскладняецца цягам тысячагоддзяў, і ў яго глыбінях мяняецца, але ніколі не заціраецца ясны вобраз zep tepi – нулёвага часу на мяжы пачатку адліку, першападзеі, якая запусціла сакральныя механізмы сусвету – боскага ладу быцця. Месапатамія выснавала канцэпт šurratu – пачатку, які ёсць матрыцаю сусвету. Сумерскія тэксты ўяўляюць яго як раздзяленне an-ki – неба-зямлі, першаснай бінарнай тоеснасці з абсалютнай шчыльнасцю й прыцягненнем, на першыя касмічныя адзінкі – неба і зямлю. Бабілонскі касмаганічны эпас Enuma Elish стварае вобраз зараджэння бостваў на сутоку двух блізнечых акіянаў, дзвюх безданяў – Апсу і Тыямат. Гэбрайская Біблія пачынаецца дзвюма касмаганічнымі гісторыямі – адна пасля другой – і ўся наскрозь працятая светастваральнай ідэяю, вобразнасцю й метафорыкай. Пачатак неадменны. Пачатак мае ў зародку ўсё, што будзе. Ён сам утварае абсалютную сістэму каардынат для таго, што ўзнікне, таго, што можа ўзнікнуць і таго, што не ўзнікне ніколі. Нават малыя змены на пачатку змусяць працэс развівацца па-іншаму і прывядуць да цалкам іншых структур, адносінаў і сітуацый. Як задалося, так і праявіцца. Стагоддзямі пазней два геніі Новага Запавету, аўтары евангелляў паводле Марка і паводле Яна, працягваюць снаваць гэтую ніту пачатку. Марк адкрывае свой тэкст словам arche (“пачатак”) – алюзіяй на гэбрайскае berešit (“на пачатку”) – слова, з якога пачынаецца першая кніга Пяцікніжжа. Ян наогул пачынае сваё Евангелле выразам en arche (“на пачатку”), як бы перапісваючы наноў старажытную таямніцу быцця, якая выбліснула ягоным сучаснікам. А сэнс застаецца той самы: вызначыць пачатак, каб вызначыць і акрэсліць рэчаіснасць.   Роду 1:1–2:4а распавядае пра Боства, якое ў велічнай самоце стварае рэчаіснасць, прыводзіць з нябыту да быцця сусвет, яго структуры і яго насельнікаў ды бласлаўляе іх на жыццё. Ягоныя дзеі ўпарадкаваныя й мэтанакіраваныя, іх паслядоўнасць дасканала вывераная, іх ўзаемасувязі непарыўныя і лагічныя. Усё на сваім месцы, усё ў сваім часе. Увесь тэкст падпарадкаваны гэтаму вобразу дасканаласці, ён пульсуе рытмічна, ён гучыць узнёслым літургічным рэчытатывам. Мелодыка вызначаецца паўторамі, якія адбіваюць такт і адначасова выступаюць выверанымі формуламі стварэння. Так, новы творчы акт абвяшчаецца прамаўленнем Боскае задумы: “І сказаў Бог” (1:3, 6, 9, 11, 14, 20, 24, 26, 29); складаецца з загаду “Хай будзе…” (1:3, 6, 9, 11, 14, 20, 24, 25) і выканання, у тэксце якога нават шматлікія элементы загаду акуратна паўтараюцца, часта з мінімальнымі тэкстуальнымі зменамі; падсумоўваецца справаздачаю “І было так” (1:7, 9, 11, 15, 24, 30) і ацэньваецца: “І ўбачыў Бог, што гэта добра” (1:4, 10, 12, 18, 21, 25, 31 (фінальная формула мяняецца на: “І вось, гэта вельмі добра”)). І ўвесь працэс размераны на дні, першы з якіх пазначы формулай “І быў вечар, і была раніца, дзень адзін” (1:5), у наступных формула паўтараецца, толькі колькасны лічэбнік мяняецца на парадкавы (“дзень другі, дзень трэці” і г.д., 1:8, 13, 19, 23, 31), а апошні, сёмы дзень вылучаецца з усіх адсутнасцю формулы, але патройным прамаўленнем (2:2 двойчы, 3). КНІГА РОДУ 1:1–2:4а. Тэкст у перакладзе на беларускую мову Заўвага: Курсівам вылучаныя словы, якіх няма ў арыгінале і якія ўстаўляюцца дзеля лёгкасці ўспрыняцця тэксту паводле беларускага сінтаксісу.   1:1. Напачатку стварыў Бог неба і зямлю. І зямля была голая і кволая, і цемра над абліччам бездані, і вецер Божы веяў над абліччам вады. Бог сказаў: “Хай будзе сьвятло!” І было сьвятло. Бог убачыў, што сьвятло добрае. І аддзяліў Бог сьвятло ад цемры. І назваў Бог сьвятло днём, а цемру назваў ноччу. І быў вечар, і была раніца, дзень адзін. Бог сказаў: “Хай будзе прасьцяг пасярод вады, і хай аддзеліць ваду ад вады”. І зрабіў Бог прасьцяг і аддзяліў ваду, якая з-пад прасьцягу, ад вады, якая з-па-над прасьцягу. І было так. І назваў Бог прасьцяг небам. І быў вечар, і была раніца, дзень другі. Бог сказаў: “Хай зьбярэцца вада з-пад неба ў адно месца, і хай зьявіцца суша”. І было так. І назваў Бог сушу зямлёю, а збор вады назваў морамі. І ўбачыў Бог, што гэта добра. Бог сказаў: “Хай праросьціць зямля расьліны: траву, што сее насеньне, пладовыя дрэвы, што даюць плады паводле свайго роду, у якіх іх насеньне на зямлі”. І было так. І зямля вывела расьліны: траву, што сее насеньне паводле свайго роду, і дрэвы, што даюць плады, у якіх насеньне паводле іх роду. І ўбачыў Бог, што гэта добра. І быў вечар, і была раніца, дзень трэці. Бог сказаў: “Хай будуць сьвяцілы на прасьцягу неба, каб аддзяляць дзень ад ночы, і хай будуць знакамі і для пораў году, і для дзён і гадоў, і хай будуць сьвяціламі на прасьцягу неба, каб сьвяціць на зямлю”. І было так. Бог зрабіў два сьвяцілы вялікія: сьвяціла большае кіраваць днём, і сьвяціла меншае кіраваць ноччу, і зоркі. І зьмясьціў іх Бог іх на прасьцягу неба сьвяціць на зямлю, і кіраваць днём і ноччу, і аддзяляць сьвятло ад цемры. І ўбачыў Бог, што гэта добра. І быў вечар, і была раніца, дзень чацьверты. Бог сказаў: “Хай узварушыцца вада рухам душы жывой, і хай птушкі палятуць над зямлёю, над абліччам нябёснага прасьцягу”. І стварыў Бог цмокаў вялікіх і ўсякую душу жывую, паўзуноў, якімі варушыцца вада, паводле іх роду, і ўсякую птушку крылатую паводле яе роду. І ўбачыў Бог, што гэта добра. І блаславіў іх Бог, сказаўшы: “Пладзецеся і множцеся, і напаўняйце ваду ў морах, і птушкі хай множацца на зямлі”. І быў вечар, і была раніца, дзень пяты. Бог сказаў: “Хай выведзе зямля душу жывую паводле яе роду: зьвяроў, паўзуноў і зямных жывёл паводле іх роду”. І было так. І зрабіў Бог зямных жывёл паводле іх роду і зьвяроў паводле іх роду, і ўсіх паўзуноў земляных паводле іх роду. І ўбачыў Бог, што гэта добра. Бог сказаў: “Зробіма чалавека паводле нашага вобразу, як нашае падабенства; і хай пануюць над рыбамі марскімі, і над птушкамі нябёснымі, і над зьвярамі, і над усёй зямлёю, і над кожным паўзуном, што поўзае па зямлі”. Бог стварыў чалавека паводле свайго вобразу, паводле вобразу Божага стварыў яго; мужчынскім і жаночым стварыў іх. І блаславіў іх Бог, і сказаў ім Бог: “Пладзецеся і множцеся, напаўняйце зямлю і авалодвайце ёю, і пануйце над рыбамі марскімі, і над птушкамі нябёснымі, і над усімі жывёламі, што поўзаюць па зямлі”. Бог сказаў: “Вось, Я даю вам усялякую траву, што сее насеньне на абліччы ўсяе зямлі, і ўсялякае дрэва, якое дае плод, дрэва, што сее насеньне; гэта будзе ежаю вам, і ўсім зямным жывёлам, і ўсім нябёсным птушкам, і ўсім, што поўзаюць па зямлі, у кім жывая душа, усю зеляніну і траву на ежу”. І было так. І ўбачыў Бог усё, што зрабіў; і вось, гэта вельмі добра. І быў вечар, і была раніца, дзень шосты. 2:1. І былі завершаныя неба і зямля і ўсе іх сілы. І завершыў Бог на сёмы дзень працу сваю, якую зрабіў, і спачыў на сёмы дзень ад усяе працы свае, якую зрабіў. І блаславіў Бог сёмы дзень, і асьвяціў яго; бо ў ім спачыў ад усяе працы свае, усяго таго, што стварыў Бог, зрабіўшы. Вось радавод неба і зямлі па стварэньні іх.   Выбраныя каментары Верш 1:1 стварыў. Гебрайскі дзеяслоў bara (бара) традыцыйна перакладаецца як “стварыў”. Ён ужываецца ў гэтым тэксце сем разоў і ёсць адным з структураўтвараль­ных слоў. Суб’ектам гэтага дзеяслова нязменна выступае Бог. Некаторыя сучасныя біблістычныя даследаванні пераканаўча паказваюць, што bara ва ўсіх сямі ўжытках значыць не “стварыў”, а “раздзяліў” – у сэнсе стварэння адрозных касмічных адзінак на месцы аднае гамагеннае праявы. Такое прачытанне шмат у чым мяняе касмаганічную карціну. У гэтым перакладзе мы засталіся з традыцыяй, але спадзяемся да далейшыя даследаванні і новыя аргументы.   Бог. “Бог” – гэта традыцыйны пераклад слова elohim (элогім), што літаральна значыць “багі”. Назоўнік стаіць у множным ліку, але ўжываецца з дзеясловамі адзіночнага ліку. Слова “Бог” у перакладах не адпавядае сутнасці арыгінала, але адэкватнай замены яму папросту няма. У Гебрайскай Бібліі ёсць дзве магчымасці сказаць “Бог”: паралельна ўжываюцца слова el (эль) – гебрайскі варыянт паўночна-заходнесеміцкага il (іль), і ўласна гебрайская адаптацыя гэтага слова, eloah (элоаг). Абодва словы ўжываюцца шырока, як у адзіночным, гэтак і ў множным ліку. “Элогім” – гэта множны лік ад “элоаг”. “Элогім” можа значыць родавую назву, г.зн. “Бог”, асабовае імя або фармальны тытул боства. Магчыма, граматычны “адзіночны абсалютны” ў множным ліку слова “Элогім” пакліканы пазначыць боскасць Элогіма, якая выключае любыя іншыя боскасці, або наадварот, улучае ў сябе ўсіх магчымых іншых багоў з іх поўным распусканнем у асобе Элогіма – новае боскае адзінкі, поўні боства.   неба і зямлю. Найменне Элогіма выражае ўнікальнасць ягонай пазіцыі ў сусвеце – і ў абсалютным сэнсе, і ў дачыненні да ўсяго, што існуе. Гэтыя дачыненні і сфармуляваныя ў першым вершы:   Напачатку стварыў Элогім неба і зямлю.   Словы “неба і зямлю” (et-hašammajim we-et-haareṣ) найлепш разумець у святле старажытнага, але добра вядомага біблійным аўтарам сумерскага тэрміну an-ki (“неба-зямля”), якое пазначае сусвет як цэлае, усё, што існуе. Пара “неба і зямля” ўтвараюць мерызм, г.зн. бінарную апазіцыю, якая ахоплівае цэлае. Тое, што створана Элогімам “напачатку”, – гэта сусвет, прычым сусвет, патэнцыйна падзяляльны на дзве часткі – šammajim (шаммайім) і ereṣ (эрэц), неба і зямлю. Сэнс уступнага сказа датычна Элогіма ў тым, што ён – творца ўсяго і, адпаведна, ёсць па-над і па-за ўсім; ён не залежны ні ад чога, тады як усё залежыць ад яго, бо ўсё прыйшло да быцця ад Элогіма, праз Элогіма і воляю Элогіма, абсалютнага Бога. Элогім адзіны дзейнік усяе гісторыі, адзіны касмаганічны герой. Тым не менш, тэкст анічога не гаворыць пра самога Элогіма. Ягоная індывідуальнасць, асабовыя характарыстыкі ці нават касмічныя функцыі застаюцца па-за межамі аповеду. Асноўным – і адзіным – вызначэннем Элогіма ёсць тое, што ён – творца свету. І, што не менш важна, ён ёсць адзіным творцам усяго, дызайнерам і выканаўцам, дойлідам і будаўніком у адной асобе. Ён ёсць адзіным Богам.   Верш 1:2 Гэта адзін з самых складаных для перакладчыка вершаў ва ўсёй Гебрайскай Бібліі. Апроч таго, што тут ужываюцца словы, значэння якіх біблісты добра не разумеюць з прычыны іх слабой атэставанасці ў гебрайскіх тэкстах, тут яшчэ і сэнсы або адценні сэнсаў ствараюцца гукапісам, алітэрацыямі, якія ў Бібліі часта ўжываюцца на месцы этымалогій. У пошуку семантычных адпаведнікаў перакладчык траціць сам вобраз, дзеля стварэння якога і выбіраліся моўныя сродкі.   І зямля была голая і кволая. Па-гебрайску стан навастворанай, але яшчэ бязладнай зямлі сфармуляваны двума кароткімі рыфмаванымі словамі: tohu wa-bohu (wa – гэта злучнік “і”). І калі tohu (тогу) сустракаецца ў Бібліі, апроч гэтага верша, 19 разоў са значэннем пустаты, закінутасці, спусташэння і марнасці (словаў ці аргументаў), то bohu (богу) сустракаецца толькі двойчы, у Ярэмы 4:23, дзе ўжываецца гэты самы выраз tohu wa-bohu, і яшчэ ў Ісаі 34:11, дзе кантэксту не дастаткова, каб зразумець яго дакладнае значэнне, хаця карціна ўсяго верша – спустошанасць. Сэнс пары тогу-богу перш-наперш у тым, што кожнае слова дублюе і ўзмацняе другое, гэта нейкі ўстойлівы выраз, якім характарызуюць непрыглядны стан рэчаў. Тут ён ужыты дзеля стварэння яркага эмацыйнага вобраза хаосу, якім была зямля. Ідэальна было б перакласці гэты дуплет аналагічным дуплетам з кароткіх рыфмаваных слоў, і мы пакуль спыніліся на варыянце “І зямля была голая і кволая”. Гэтую пару прапанаваў светлай памяці Зміцер Саўка. Таксама разглядаліся варыянты пары да “пустая”: глухая / нямая / сляпая / сухая / худая / нежывая / ніякая / парожняя. Дарэчы, апошні варыянт, “пустая і парожняя” выбралі ўкраінскія перакладчыкі. Магчыма, аднак, што лепей будзе ўзяць менш яркую, але больш семантычна адпаведную тогу-богу пару “пустая і голая”.   і вецер Божы веяў. У гэтай касмаганічнай карціне свету высвечваюцца чатыры статычныя элементы першаснага хаосу, якія Элогім будзе ўжываць і трансфармаваць у алхімічным працэсе стварэння космасу: зямля, цемра, бездань і вада. Апроч іх тут знаходзіцца боская энергія – ruach elohim, “вецер Элогіма”. Слова жаночага роду ruach (руах) найчасцей перакладаюць як “дух”, але гэта справядліва настолькі, наколькі дух разумеецца як турбулентая сіла, і не як метафізічная катэгорыя. Руах найперш значыць “вецер”, і ў іншых тэкстах Бібліі, якія паклікаюцца рыхтык на гэтую гісторыю стварэння, слова руах немагчыма перакласці іначай чым “вецер”: у гісторыі Паводкі, дзе адбываецца касмічны працэс ад-стварэння, г.зн., знішчэння ўсяго створанага, вельмі многа простых адсылак і алюзій на гэтую гісторыю стварэння, усе элементы, згаданыя ў гэтым вершы і трансфармаваныя ў наступных, “адрабляюцца” там падчас сусветнага катаклізму, а спыняе Паводку вецер (руах), насланы Богам, адзіны застаючыся стваральнай, а не разбуральнай сілаю. Таксама ў Псальме 104 (па Сэптуагінцкім падзеле 103), гаворка ідзе пра Бога – тварца свету, які “ходзіць на крылах ветру (руах)”. Прыкладаў многа, але не ў гэтым галоўная складанасць. Вецер-руах – адзіны нейкім чынам дзейсны суб’ект у гэтым вершы, дзе зусім няма дзеясловаў. Элементы хаосу велічна статычныя, і толькі ветру Элогіма ўласцівая пэўная актыўнасць. Тое, што ён робіць, акрэсліваецца ў вышэйшай ступені нестандартным дзеепрыметнікам merachephet (мерахэфет, нешта накшталт “варушыўшыся”). Ён атэставаны ў Бібліі яшчэ горш за bohu. У Ярэмы 23:9 дзеяслоў rachaph (рахаф) стаіць у іншым залогу і мае значэнне накшталт трымцення. У Другазаконні 32:11 ён апісвае дзеянне арла, які завісае над гняздом, распасцершы крылы над арлянятамі. Рух, які дазваляе арлу заставацца нерухомым. “Птушыная” сувязь тут невыпадковая. Кагнітыўнае руах арабскае слова рух азначае касмічную птушку, з яйка якое нараджаецца свет. Уся карціна стварэння першых вершаў Кнігі Роду 1 перагукваецца з егіпецкай гісторыяй стварэння, тонка дыспутуючы з ёю, але прымаючы яе асноўныя вобразы. У гэтай карціне вялікая касмічная птушка крычыць над нерухомай паверхняю спрадвечнага хаосу, і яе крык спараджае рабізну, зрушэнне на абліччы хаосу, і ў выніку чатыры пары хаосавых персаніфікацый – вада, цемра, бясконцасць і нябачнасць – прыходзяць ва ўзаемадзеянне, і ўспыхвае Полымя, даючы пачатак космасу. І ў нашай біблейскай касмагоніі вецер варушыцца і парушае (як птушка крыламі) нерухомасць чатырох першаэлементаў – энергія, якая ажыўляе матэрыю. Аднак найважнейшай акалічнасцю ў падборы слова, якое пазначае сутнасць акрыўрасці руах, была сугучнасць паміж абодвума словамі. Рахаф алітэрацыйны з руах, і ў спалучэнні слоў руах мэрахэфэт гучыць упершыню адна з найважнейшых ідэяў гэтага тэксту, якая выражаецца лінгвістычнымі сродкамі: у працэсе стварэння задаюцца асноўныя функцыі ўсіх з’яў і суб’ектаў свету, іх самыя базавыя здольнасці. Дзеля дасягнення эфекту базавасці дзеяння, у тэксце паслядоўна ўжываецца той самы стылёвы прыём: словы, якія падбіраюцца для дзейніка і выказніка, аднакарэнныя або, пры немагчымасці аднакарэннасці, алітэрацыйныя (як тут). Гл. каментар на верш 1:20. Такім чынам, у перакладзе слова для мэрахэфэт мусіць быць сугучным слову для руах. Мы прынялі пару “вецер веяў”. Варыянтам магло б быць “вецер віўся”. над абліччам безданінад абліччам вады. Многія пераклады прапускаюць адно ці абое “абліччы”. Па-гебрайску выраз cal penē (аль пенэ) літаральна значыць “над абліччам”, “над тварам”, але можа значыць і “над паверхняю”. У гэтай касмаганічнай карціне двойчы ўжытае “аблічча” стварае ўнутраную сувязь паміж безданню і вадой, і ў выніку паўстае дадатковы вобраз дзвюх спрадвечных існасцяў, дзвюх безданяў – верхняй і ніжняй, – якія глядзяцца адна ў адну.   Верш 1:20 Хай узварушыцца вада рухам душы жывой. Слова šaraṣ (шарац) значыць “варушыцца”, “зьвівацца”, а таксама “кішэць” у сэнсе незлічонай множнасці. Субстантыў šеrеṣ (шэрэц) узмацняе гэты вобраз. Рэч ідзе пра “экалагічны вялікі выбух”: вада раптам робіцца поўнаю жыцця, і вось – дзе паўставалі дасканалыя касмічныя структуры і адбываліся ўрачыстыя трансфармацыйныя дзеі, там раптам у адначассе забруілася, завіравала, заварушылася разнастайнае жыццё, і ўсё існае набыло цалкам іншыя сэнсы. Словы шарац і шэрэц аднакарэнныя і выражаюць тую самую ідэю. Гэта стылёвы прыём, пачаты параю (тут алітэрацыйнаю, а не аднакарэннаю) ruah-merahephet (руах мэрахэфэт ,“вецер вее”, в. 2), працягнуты парамі jiqqawu-miqweh (йіккаву-міквэ, “збярэцца ў збор”, в. 9 і 10), tadšе’-dešе’ (тадшэ-дэшэ, “праросціць расліну”, в. 11) і mazrijac-zerac (мазрыя-зэра, “сеяць насенне”, в. 11 і 12, і потым яшчэ двойчы тое самае ў іншай граматычнай форме, zoreac-zerac (зорэа-зэра) у в. 29), потым вось гэтай параю šaraṣ-šеrеṣ і ў гэтым самым 20-м вершы – coph-jecopheph (оф-йеофэф, “лятун паляціць”), і завершыцца ў в. 26 параю haremеś-haromeś (гарэмес-гаромес, “паўзун поўзаючы”).   Верш 1:27 мужчынскім і жаночым. Словы zakar u-neqebah (захар у-нэкева, у – гэта злучнік “і”) аніяк не значыць “мужчыну й жанчыну”, якіх мы знаходзім у іншых перакладах. Тут гэта хутчэй універсальныя родавыя (полавыя) пазнакі жывых істот, як, напрыклад, ангельскія male and female. Па-беларуску няма слоў, якія б падыходзілі і чалавеку, і жывёле. Аднак для разумення тэкста важна захаваць універсальную родавую бінарнасць, якая ёсць кульмінацыяй шматузроўневай унутранай напругі ў вершах 26 і 27, дзе асноўны фокус утрымліваецца на “вобразе Элогіма”, паводле якога ён стварае чалавека. Захар у-нэкева ёсць пэўнай развязкаю інтрыгі, якая трымае чытача ў напружанні, датычнай таго, хто такі Элогім. З аднаго боку, як ужо было адзначана, ён – адзіны дзейнік на касмаганічнай сцэне. З другога боку, калі ён адзіны раз гаворыць пра сябе, то ўжывае множны лік, “Зробіма чалавека паводле нашага вобразу, як нашае падабенства” (в. 26). У вершы 27 слова “вобраз” паўтараецца двойчы без перапынку, што стварае напругу чакання, што ж гэта за вобраз. Апошняя фраза верша рытмізаваная і ўтварае паралелізм, тыповы для семіцкай паэзіі, дзе ў двувершы другі радок паўтарае першы, змяняючы ці ўдакладняючы дэталі:   beṣelem elohim                                 baraʼ oto zakar u-neqebah                        baraʼ otam   бэцэлем элогім                         бара ото захар у-нэкева                          бара отам   На вобраз Элогіма                   стварыў яго, Мужчынскім і жаночым         стварыў іх.   Такім чынам, вобразам Элогіма выступае, апроч іншага, бінарнасць як асноўны канстытуцыйны прынцып тварца – гэта значыць, унутраная здольнасць мець, спалучаць, раздзяляць два бакі, два полюсы, толькі ў напрузе паміж якімі можа зараджацца жыццё. Стваральнік выступае прататыпам свайго стварэння. Гісторыя, якая нічога не гаворыць пра самога Элогіма, раскрывае ягоны характар праз адбітак – ягоны вобраз і падабенства, удрукаваны ў прыродзе створанага ім чалавека. Свабодная, узнёслая і абсалютна аўтаномная натура Бога праяўляецца ў самой мэце стварэння людзей, ім самым сфармуляванай у вершы 26 і паўторанай у блаславенні ў вершы 28: кіраваць створаным светам і ўсім, што ў ім ёсць. Той, хто стварыў свет і прызначыў для яго кіраўніка, мусіць сам быць суверэнным касмічным уладаром. З іншага боку, ён нічога не патрабуе ад людзей. Людзі не мусяць ніякім чынам, ніякім служэннем плаціць яму за сваё права валодаць дадзеным ім светам. Яму нічога ад іх не трэба. Незалежны, аўтаномны, самадастатковы Бог стварае незалежных, аўтаномных, самадастатковых людзей, вольна аддае ўсіх астатніх істот пад іх нагляд і нічога не патрабуе ўзамен. (Працяг будзе)  
 
Таццяна Дзмітрыева (№86)
АДНОСНА ЭВАЛЮЦЫЙНАЙ ТЭОРЫІ І ПАХОДЖАННЯ ЧАЛАВЕКА             Пад уплывам Огдана Нэша дурны мужык як варона а я не мужык я – баба ягоная і як прадстаўнік законны паловы маёй дурной гаротнай не ўважаючы твары й іконы заяўляць мушу безапеляцыйна й грунтоўна: колькі б часу ні мінула з гадзіны чорнай калі з адамава цела зрабілі іншую персону эксперты сцвярджаюць што з таго часу арганізм ягоны больш за ўсё адчувае дэфіцыт у сантыметрах у раёне полавай зоны з чаго вынікае што ў выніку трансплантацыі паловы оргОна адам набыў сабе ўласнага клона і з таго часу жылі яны доўга й шчасліва аж да ўласнага скону нашчадкаў праўда не пакінулі што цалкам законна хаця намаганні прыкладалі мяркуючы па архівах Бабілона і вось пасля гэтага пачынаецца гісторыя з мадоннай праматкай прапрапрапрабабкай з першай ікс-храмасомай з пупкамі рэцэсіўнымі генамі і цмочкамі на цыцках яе і ягоных карацей шэршэ ля фам як казалі некалі франкафоны жылі дзяліліся адпачкоўваліся год так прыкладна пару мільёнаў а потым ля фам шэршэ спосаб не вельмі стомны пладзіцца і размножвацца калі засвярбіць а не раз у сезон і заадно прыдбаць сабе для лепшага мацыёну адвечнае дзіця ўжо з цацкай якраз нараджонае і калі хто калі памкнецца кідаць закідоны пра першынства галаву і шыю ды пра прыроды законы хапайце за цыцку таго цягніце да хірургаў у салоны бо гэта памылка відаць прыроды – пачварнасць і жах гвалтоўны а мужык калі і дурны як варона то гэта мая варона мая вельмі вялікая варона   *  *  * Бог разглядае нас на прасвет а мы ляжым абсыпаныя яблыневымі пялёсткамі на прадметным шкельцы двухспальнага ложку Бог разглядае нас пры вечаровым святле па колькасці рэбраў вызначае лёс Бог – малое дзіця – пальцам адкопвае сакрэцікі ім жа схаваныя ў садзе пад яблыняй скрозь бутэлечныя каляровыя шкельцы у прыцемках ён бачыць нештачка іншае чым абгорткі цукерак мятных і са слівавым смакам а мы ляжым абсыпаныя яблыневымі прасцінкамі і Бог разглялае нас на досвітку сілы няма нават накрыцца і крыху няёмка – мы ж дарослыя а ён – ужо падлетак   *  *  * на ўсе гузікі майго цела націскаеш у пошуку прарэшка дрыготкімі пальцамі ўсе гузікі майго цела расшпільваеш аж да душы і тады расшпіленыя і кінутыя на падлогу нашы целы адно на адным скамечаныя ляжаць пакуль нашы голыя душы – сіямскія блізняты – хукаюць адна на адну і робяць адкрыты масаж на анямелым месцы зросту   КНІЖКА З РАДЗІМКАЙ старонка першая – як родная: прадмова – у калысцы немаўляці на стале – Скарынка з датай выпечкі «15 ст.» выцертыя карэньчыкі ад сурокаў пад столлю і на сцяне Радзімка надрукаваная на паперы белага свету   *  *  * я прачытаю цябе нагбом наслімачаным пальцам буду песціць твае старонкі адну за адной пакуль на апошняй не даведаюся твой штрых-код я вывучу цябе на памяць і толькі на апошнім радку дзе месцы для пацалункаў буду заўсёды збівацца   ZUG. ACCELERANDO Ларга вуліца ад манастыра спускаецца да возера і далей ідзе ўглыб Адажыа крокі па камянях брукаванкі знарок не супадаюць са званамі Святога Освальда Андантэ струмяні горнай рэчкі на хвіліну трапляюць за краты гарадской каналізацыі Мадэрата у пустым купэ я уяўляю як ты не скарыстаешся ўсімі прывілеямі адзіноты Алегрэта апладысменты супрацоўнікаў супермаркета самім сабе пад канец змены Алегра аўтобус нахіляецца да мяне – на прыпынку больш нікога Прэста вокны цягніка SBB – карціны размаляваныя з абодвух бакоў
 
Анатоль Івашчанка (№86)
Сінявокая   ЦЫ ад сябе далёка не ўцячы сонца танчыць зайчыкам на плячы нос казыча ранішняе капучы на павестцы дня задача перамагчы   не забыцца набыць панівіль дачцэ (сонца скача зайчыкам на шчацэ) кава распускаецца ў малацэ за вакном сплываюць трупы ворагаў па рацэ   ад сябе далёка не ўцячэш покуль цы па целе крыху цячэ не прыспела пара вяртацца дамоў на шчыце пачакаем, братка, яшчэ                                                  Вільня, 2015     ЦЕЛА ВОСЕНІ вочы слязяцца вусны крывавяць ногі брыдуць па шашы жабкамі лісце пера- бягае дарогу гіне пад коламі неба расколата- е больш не вабіць не кліча   ў горадзе восень ў чорных пакетах бы расчлянёнку ўздоўж тратуараў павыстаўлялі каб чумавозы цела яе звезлі на сметнік хопіць істэрык хопіць цытатаў вечнае смагі новых сусветаў досыць пісаць і чытаць і закошваць пад знаўцу... дужа... херова але не з прычыны нейкай канкрэтнай пэўнай ды поўнай проста даўно не было снегападу     НЕ ТОЙ ПАЭТА Не той паэта, хто вершыкі піша, не той празаік, хто піша пра заек. Цяперашнім часам пісьменнік іншы найболей збярэ падабаек.   Той, хто напіша чоткі пражэкт, той, хто засвоіць найбольшы бюджэт, хто ўсё разруліць, выдаіць грант… Вось хто цяперака думкі гігант!   Ён здольны звышхутка усё разумець. Ён можа на раз махануць рэзюмэ, ў якім наспявае харэем ці ямбам заслугам сваім стопяцьсот дыфірамбаў.   Усмешка на твары, змяя у грудзёх. Затроліць усіх. Засцябае усё.   Вы скажаце, гэтак заўсёды было: кидали понты, пілавалі бабло. Магчыма, і гэтак, магчыма, і не… Думаю, вы зразумелі мяне.     СІНЯВОКАЯ Мая сінявокая смерць, ці можаш пакуль не глядзець ў люстэрка задняга віду? Без крыўдаў.   Мая басаногая смерць, ці выйдзеш мяне сустрэць, калі я вярнуся дахаты а пятай?   Мая нешматслоўная смерць, ці будзеш мяне разумець, як здраджу я мове адзінай з лацінай?   Мая адзінокая смерць, ці зможаш мяне сагрэць, палячы ў цемры двароў, без слоў?   Мая сінявокая смерць чарговую свечку задзьме на торце святочным маім. Дзьмі, любая, дзьмі...     *  *  * шпіталь ветэранаў вав вяртушка на выхадзе вертухайкі ў калідорах маладзенькія (нават сэксі – па кантрасце) абслугоўваюць ветэранаў вайны і працы як дайсці да буфета дзе прыёмны пакой дзе знаходзіцца бібліятэка грэбліва-ветліва адказваюць мухам-назолам ад якіх патыхае мылам але па ўсім не высакароднай заслужанай старасцю     www колькі ўва мне мяне колькі ў табе цябе колькі ў нас нас   хто зможа даць адказ wer? wo? was?     РАСКОЛІНА у гэтай прасторы ты кожнаму нешта павінны тут не разважаючы кідаюць кпіны у спіны у цеснай задушлівай рубцы падводнае лодкі бы пранцы, пладзяцца бясконцыя цёркі ды плёткі   тут б’юць па сваіх (ды чужыя баяцца не надта) тут кожны кіруе уласным нябачным парадам тут ганіць святое здаўна ёсць прыкметай эстэта калі вы эстэт – bardzo prosimy ў нашае гета   тут прынцып спрадвечны: не дзякуючы а насуперак тут лялька гумовая лічыцца першай красуняю   тут слухаюць дупай, тут лесу з-за дрэваў не бачаць панылае чмо тут пачуецца казачным мача   бязрукія пляскаюць ў ладкі, руіны страляюць бязрукавы спраўна паўнюткія залы збіраюць   тут радыё рокс вызнае крымінальны шансон а радыё стыль корміць people расейскай папсой   пасля палітэха тут пішуць някепскую прозу а хлопцы з філфака адточваюць форму даносу   тут вучаць у педах майстэрству мастацкага свісту на мове гамэра тут допыт вядуць кадэбісты   тут хаза з баландай нярэдка мянуецца “дом” тут перадаецца праз гены стакгольмскі сіндром...   пасля эпікрызу звычайна ідзе эпілог ды скончым шматкроп’ем зацягнуты наш маналог     GUNS N’ ROSES (РУЖЖЫ ДЫ РУЖЫ) Падарожжа асабліва на свежыя дрожджы ды пад ранішні жнівеньскі дожджык – хіба штосьці шчэ можа быць лепш?   Чым далейшым чым далейшым стаецца замежжа, то ўсё меней вид тебе залежыць ды праўдзівейшым робіцца верш.   Кіламетры усё бліжай і бліжай да мэты з кожным словам далей ад мяне ты, хоць насамрэч, насамрэч – бліжэй.   Ў падарожжы ператворацца ружжы ў ружы, непітушчы нат стане відушчым, каб пасля не заплюшчыць вачэй.     Аблокі                                               Алесю Юркойцю А недзе наверсе лятуць аблокі, а дзесьці над шэрасцю – ясны блакіт. І цяжка паверыць, што з гэтай аблогі ёсць вызваленне, што сыдуць снягі, што новае неба па-над смугою заззяе бурштынам сакавіка...   І усміхнецца ранак герою. І ён усміхнецца ў адказ.  
 
Крысціна Бандурына (№83)
Гарадскія ланцужкі Апавяданне Мне падабалася адкрываць шафы, даставаць і мераць адзенне, якое маці схавала мне навырост. У камодах, што стаялі ў бацькоўскім пакоі, заўсёды ляжала шмат цікавых рэчаў, хоць і шмат разоў мной перагледжаных, але па-ранейшаму прывабных. Больш за ўсё мне падабаліся маміны цені, цэлы набор з трох маленькіх паверхаў рознакаляровых квадрацікаў. Яны былі яркія, і я любіў імі маляваць. А яшчэ я мог бясконца перабіраць татавы запальнічкі. На іх былі розныя крутыя рэчы кшталту скарпіёна або арла. Памятаю нават запальнічку ў выглядзе пісталета. Але самай класнай з іх быў карычневы сабака з высалапленым языком. Націскаеш яму на хвост – і з рота вылятае струмень блакітнага агню. Мяне заўжды цікавіла, што там унутры яго. Таксама цікава было гуляцца з бацькоўскімі залатымі ланцужкамі і пярсцёнкамі, яны без патрэбы валяліся ў скрыні на самай верхняй паліцы камоды. Калі бярэш іх у рукі, то чуеш ціхі перазвон, быццам яны размаўляюць паміж сабой, а калі на пярсцёнак трапляе сонечны прамень, у яго з’яўляюцца смешныя вочкі, якія ўвесь час бегаюць па коле, пакуль круціш яго на пальцы. Ланцужкі доўгія, важкія, яны заўсёды імкнуцца збегчы з рук, калі трымаеш іх на поўны рост: хвосцік так і цягне ўніз, ірвецца на волю. …Нехта пазваніў у дзверы. Напэўна, то Алінка прыйшла. Яна павінна была зайсці за мною пасля абеду, але я не думаў, што яна так хутка ўправіцца. Эх, шкада закідваць усё назад, у цёмныя шуфляды. Вазьму з сабою адзін ланцужок, пакажу Аліне, няхай пазайздросціць. – Здароў! Што ты так хутка? Я думаў, ты пазней прыйдзеш. Яна зняла шапку і пачухала за вухам. Маці зноў запляла ёй гэты недарэчны хвосцік на патыліцы. Такое ўражанне, што на яе галаве вырасла пальма. – Здароў. Ой, слухай, я папрасілася раней пайсці гуляць, бо заўтра мяне адпраўляюць на тыдзень да Раства ў вёску да бабулі, – адказала Аліна, адначасова праводзячы рукою па пабелцы на сцяне і малюючы каля маіх дзвярэй чалавечкаў. Такіх, ведаеце, як на прыбіральнях вешаюць, хлопчыка і дзяўчынку. – Пайшлі ўжо, а то так увесь дзень тут і пратырчым. У нас яшчэ санкі не чышчаныя! Гэта была нашая любімая гульня: з’язджаць з гары, стоячы на санках. Наш дом месціўся на ўзгорку, на яго вяршыне расла вялізная вярба (летам на ёй было вельмі добра гойдацца, пакуль бабкі з першага паверху не бачаць), а ўнізе звычайна людзі паркавалі свае машыны. Нашая траса праходзіла акурат ад вярбы да машын, прычым фінішная прамая была самым складаным яе ўчасткам: трэба было ўмудрыцца не зачапіць ніводнай машыны і пры гэтым не ўпасці з санак. Падзенне магло скончыцца трагічна, бо для лепшага кіравання санкамі стаяць трэба было не на ся­дзенні, а на жалезных “лыжах”, дзякуючы якім санкі і каціліся па снезе. Ногі выварочвала толькі так. Часта наш сусед з сёмай кватэры, які працаваў кіроўцам аўтобуса ў футбольным клубе, прыязджаў на абед на гэтым аўтобусе, бялюткім, бліскучым, ярчэй за снег, размаляваным у футбольныя мячы, і ставіў яго на стаянку ля падножжа нашага ўзгорка. Вышэйшым пілатажам сярод удзельнікаў “гонак на санках” лічылася з’ехаць стоячы з гары, на хаду паспець легчы і праехаць пад аўтобусам, не зачапіўшы колаў. Футбольны аўтобус стаяў на сваім звычайным месцы, а вось гара чамусь­ці пуставала: катацца выйшлі толькі мы. Пакуль Аліна начышчала снегам свае санкі, я адышоў убок, зрабіўшы выгляд, быццам таксама збіраюся чысціць свае, нахіліўся і кінуў ланцужок у снежную гурбу. – Гэй, хадзі сюды хутчэй! Глядзі, што я знайшоў, – мне падалося, што ў мяне выдатна атрымалася зрабіць выгляд, быццам я здзіўлены сваёй знаходкай. Я глядзеў, як вочы маёй сяброўкі разгараліся зайздрасцю і жаданнем патрымаць гэтую цацку ў руках, і не мог стрымаць сваёй радасці. – Ух ты… – толькі і змагла вымавіць яна. – Хочаш патрымаць? – я вырашыў злітавацца з яе і ганарліва паднёс бліскучы ланцужок да яе рук. Цяжка ўздыхнуўшы, яна раскрыла далоні. Аліна моўчкі глядзела на ланцужок, яе шчокі пачырванелі яшчэ больш, а я стаяў задаволены і выціраў рукавіцай замерзлыя соплі пад носам. Майму шчасцю не было межаў. – Твае бацькі дома? – раптам спытала яна, і я адразу спужаўся, што ёй усё вядома. – Не. Не, нікога няма, а што? – напэўна, у той момант маю радасць з твару як карова языком злізала. – А давай тады аднясем пакажам маім бацькам? Гэта такая крутая знаходка… Я не ўмеў адмаўляць. Санкі ўжо былі непатрэбныя, гонкі не хвалявалі, я ішоў услед за ёю, шчаслівы тым, што выглядаю ў яе вачах героем: такую штуку знайшоў! Аліна моцна трымала ланцужок у сваіх руках, мы хутка дайшлі да яе кватэры, і з таго часу я яго больш не бачыў. Вечарам прыйшлі з працы мае бацькі і выявілі прапажу. Бацька быў раз’юшаны маім учынкам, бо ў дадатак да таго, што было зроблена, я не мог выразна растлумачыць, навошта я знёс ланцужок з хаты, даў у рукі Аліне і дазволіў аднесці яе бацькам. Я чакаў пакарання, якое звычайна праходзіла па аднолькавай схеме: бацька зневажальна “крыў” мяне матам, па меры ўзмацнення злосці яго сарказм пераходзіў у суцэльную брудную лаянку, у якой слова “тварына” можна было лічыць кампліментам. Калі прыходзіў момант першай аплявухі, я ведаў, што далей у ход пойдзе дзяга. Цяжкая бацькава рука ўжо навісла над маёй галавою, калі ў пакой вярнулася маці, якая кожны раз сыходзіла, калі бацька займаўся маім “выхаваннем” – не вытрымлівала. Яна адцягнула яго ад мяне і сказала, што трэба схадзіць да Алініных бацькоў забраць ланцужок – так бы мовіць, па гарачых слядах. – Няхай во гэты шчанюк сам збіраецца і ідзе! Мазгоў хапіла скрасці, хай здолее і вярнуць, – кінуў у мой бок бацька, павярнуўся да маці спінаю і пайшоў апранацца. І мы ўтрох пацягнуліся ў суседні пад’езд, павольна і моўчкі падняліся на трэці паверх. Дзверы нам адчыніла цётка Люда, маці маёй сяброўкі. Яна пусціла нас на парог, але далей запрашаць не стала, і пакуль мае бацькі тлумачылі мэту нашага візіту, яна разглядала нас з анёльскім выразам на твары, а пасля паклікала мужа: – Сяргей, выйдзі сюды, тут пагаварыць трэба. Яго ўсё не было, зацягвалася вельмі няёмкая паўза, і таму цётка Люда сама пайшла да яго на кухню. У поўнай цішыні мы стаялі і чакалі, пакуль яны там нашушукаюцца. Я разглядаў знаёмую двухпакаёўку, у якой не­аднаразова бываў. Яна здавалася мне чужой, быццам я бачыў яе ўпершыню. Мізэрныя пакойчыкі былі спрэс застаўленыя мэбляй, якой пры іншых умовах было б не шмат, але адсутнасць нармальнай прасторы стварала ўражанне, быццам там жыла сям’я “плюшкіных” – так мая маці заўсёды называла бабулю, якая з працы цягнула ў дом розныя слоікі, скрыначкі, пакеты і іншае смецце. Цётка Люда працавала медсястрой у туберкулёзным дыспансеры, а дзядзька Сяргей быў кіроўцам у ЖКГ, ездзіў на сінім “ЗІЛе” і перавозіў са сметніц старую мэблю, дошкі, ссохлае галлё дрэў. Гэта была ўзорная савецкая сям’я, у якой, акрамя Аліны, быў яшчэ старэйшы сын Анатоль. У лепшых традыцыях жанру выхаваннем сына займаўся бацька: вучыў яго кіраваць машынай, і разьбой па дрэве яны займаліся, і на каратэ хадзілі разам (бацька адводзіў і забіраў яго). Ну а Алінай, адпаведна, займалася маці: купляла ёй розныя часопісы кшталту “Вучымся гатаваць смачна” ці “Наша кухня”, вадзіла яе ў школу на брэйн-рынгі, у лялечны тэатр школь­най бібліятэкі, куды прымалі толькі выдатнікаў. Цётка Люда і дзядзька Сяргей не прапускалі ніводнага бацькоўскага сходу, актыўна падтрымлівалі суботнікі, прыходзілі на ўсе лінейкі абавязкова з кветкамі. Аліну і Толіка першымі з нашага двара прынялі ў піянеры. Алініны бацькі раіліся нядоўга. Яны выйшлі з кухні разам, дзядзька Сяргей працягнуў майму бацьку ланцужок і лагодна спытаў: – Вы пра гэты кажаце? У яго руках пабліскваў слабенькім праменьчыкам святла ад лямпы зусім іншы ланцужок, больш тонкі і кароткі. Паддаўшыся першаму парыву, чэсны “на сто адсоткаў”, бацька адмовіўся ад таго, што яму было прапанавана. Быццам бедныя родзічы, маці з бацькам ледзь не кланяліся ім і некалькі разоў папрасілі прабачэння за наш візіт. Калі дзверы за нашымі спінамі зачыніліся, пачаўся другі акт п’есы пад назвай “Пакаранне”, нашмат болей страшны за тое, што было дома. Не стрымаўшыся на нагах пасля чарговай аплявухі, я ўпаў на калені, і тады, аб’яднаныя агульнай прагай помсты, бацька з маці сталі нагамі спіхваць мяне са сходаў. Я ўпіраўся, вісеў на іх нагах, плакаў і енчыў, прасіў спыніцца, але дарэмна, гэта яшчэ больш раздражняла бацьку, услед за якім злавалася і маці. Яны казалі, што я ім не патрэбны, што сына ў іх больш няма, і кожнае слова біла мяне мацней за ўдары іх ног. Я не хаваў слёз, і калі бацькі выпхнулі нарэшце мяне на вуліцу, кінуўся прэч ад іх. На вуліцы было цёмна і ціха, ляжаў хрусткі бліскучы снег, з ліхтароў над маўклівымі пад’ездамі падала марознае святло. Я бег і бег, не спыняючыся, пакуль нагам не стала холадна: я нават не заўважыў, што згубіў свой абутак у Алініным пад’ездзе. Мне не было куды ісці, працяжна скуголіў пусты страўнік, праз шкарпэткі ўсё мацней адчуваўся холад снегу, але больш за ўсё мяне душыла крыўда на бацькоў: я не разумеў, як яны маглі адмовіцца ад мяне, няўжо я зрабіў нешта настолькі кепскае, што заслужыў такія іх словы? Я цвёрда вырашыў, што дадому не вярнуся, саманадзейна спадзяваўся, што вытрымаю холад, а ноч думаў правесці ў якім-небудзь пад’ездзе, дзе няма кодавага замка. Ногі неслі мяне невядома куды, я зайшоў у незнаёмы раён, і спачатку мяне напалохала маўклівая варожасць дамоў, але потым стала абыякава: мне было ўсё адно, куды ісці. Цёмнымі завулкамі я выйшаў на шырокі праспект, які разразаў упоперак доўгі ланцуг ліхтароў. За кропкай гарызонту, там, дзе цемра праглынала ўсе магчымыя абрысы будынкаў, ліхтаровае святло злівалася ў вялізныя навагоднія шары, якія танчылі перада мною кожны раз, калі я лыпаў цяжкімі ад наліплых сняжынак вейкамі. Паабапал дарогі міргалі рознакаляровым неонам шматлікія бігборды. Я застыў на імгненне ад нечаканасці: да таго гэта было прыгожа, але мароз тут жа сагнаў мяне з месца – да болю калола ў нагах. Людзі праходзілі міма, паглядалі на мяне з вышыні свайго росту, і ў вачах некаторых з іх было здзіўленне ад выгляду маіх шкарпэтак, хтосьці пазіраў з асуджэннем, але ніхто не спыняўся. Мне прыйшло ў галаву, што знаходзіцца сярод іх небяспечна, і я пайшоў назад, у двары. Вакол была цемра, неба яшчэ з раніцы зацягнула хмарамі, якія да вечара так і не прайшлі і віселі над маёй галавою, закрываючы ад мяне зоркі. Ісці па заледзянелым асфальце было балюча, і я ўвесь час выбіраў месцы, дзе было болей натаптанага снегу, які б не лез пад калашыны і не ўгрызаўся ў ступні. Слёзы даўно высахлі, і я на некаторы час нават забыў увесь мінулы дзень, быццам яго выразалі з маёй памяці. Я ішоў незнаёмымі вуліцамі і заглядаў у вокны, у якіх гарэла святло і было бачна, што робяць людзі ў сваіх кватэрах. Шмат дзе фіялетавае святло змянялася сінім, белым і іншымі колерамі: большасць людзей бавіла час перад тэлевізарамі. У паўзмроку пакоя на першым паверсе аднаго з дзевяціпавярховікаў мерна рухаўся туды-сюды чалавечы цень на сцяне. Самога ўладара ценю бачна не было, але перыядычна ён спыняўся, з цемры вылятала яго рука, якая, мабыць, пераносіла тэлефон да другога вуха, і тады рух узнаўляўся. У вокнах вышэйшых паверхаў былі бачныя толькі столі ды свяцільні, але з некаторых вокнаў лілося такое цёплае святло, што мне на імгненне ўяўлялася, быццам гэта і ёсць мой дом, дзе мяне сапраўды чакаюць. Я блукаў па пустых вуліцах разам з мільёнамі сняжынак, і мне хацелася, каб у канцы майго шляху мяне з усмешкай сустрэла мама, узяла за руку і адвяла дадому. Потым я стаў думаць пра тое, што хутка Новы год, а я яшчэ не напісаў пісьмо Дзеду Марозу. Праўда, у мінулым годзе, па парадзе Лёшкі з суседняга дома, я кінуў яго ў снег: Лёшка сказаў, так Дзед Мароз яго хутчэй падбярэ, але на той Новы год да мяне ніхто не прыходзіў, і свайго падарунка я так і не атрымаў. У гэтым годзе я збіраўся папрасіць маму адправіць маё пісьмо. Святло ліхтароў і святлафораў злівалася ў рознакаляровыя ланцужкі, якія нагадвалі мне навагоднія гірлянды на елцы. Бацька звычайна прыносіў з лесу маленькую елку, якую мы ставілі ў вядро з пяском на зэдліку ў куце, каб яна была высокай, я вешаў цацкі на яе, а маці – гірлянды і каляровыя стужачкі. А потым мы даставалі нашага лялечнага Дзеда Мароза, ляпілі яму з ваты новую бараду і боцікі і ставілі пад елку. Нарэшце я ўбачыў адчыненыя дзверы аднаго з пад’ездаў і адразу зразумеў, што даўно не адчуваю ног. Я нават не ўяўляў сабе, як збіраюся класціся спаць на бетоннай падлозе лесвічнай пляцоўкі, але ў той момант гэты пад’езд падаваўся мне самым утульным і цёплым месцам на зямлі. Хутка пачало калоць у нагах, потым я адчуў страшэнны боль і ледзь трымаўся, каб не заплакаць. Я падумаў пра тое, што мама зараз абавязкова б што-небудзь зрабіла, каб мне было лягчэй. Захацелася дадому. Я падняўся і, ледзь трымаючыся на нагах, пастукаў у дзверы бліжэйшай кватэры. Мне адчыніла высокая жанчына з сівымі валасамі, якая крыху здзіўлена і ўсхвалявана паглядзела на мяне. Я стаяў, падціснуўшы пальцы, каб не так было холадна і балюча нагам, і не ведаў, як выказаць ёй сваю просьбу. Я хацеў патэлефанаваць дадому. – Прабачце… Вы можаце пазваніць маёй маці? Я заблукаў і не ведаю, куды ісці. Памятаю толькі нумар тэлефона. Жанчына ўстрапянулася, рыўком расчыніла дзверы шырэй, каб я мог прайсці, і сказала: – Так-так, канечне, праходзь хутчэй. Ты, пэўна, змёрз? Сядай сюды, – яна паказала рукой на фатэль у бліжнім куце пакоя. – Я зараз прынясу табе гарачай гарбаты. Я прысеў на край фатэля і, пакуль жанчына на кухні грымела посудам, пачаў разглядаць пакой. Палову яго займала старая вялізная сценка, уся занятая кнігамі. Лак на ёй месцамі злез, пад адной з ножак ляжаў скла­дзены ў некалькі разоў аркуш зжаўцелай паперы. На іншай сцяне, за маёй спінаю, вісеў бардовы дыван з рознымі ўзорамі, пасярэдзіне якога ў самым версе быў гадзіннік, падобны да тых залатых гадзіннікаў, якія дарослыя чапляюць на рукі. Побач з фатэлем стаяў маленькі столік, на якім ляжала шмат газет, пульт ад тэлевізара і квадратныя тоўстыя акуляры. Кавалак газеты праз іх выглядаў незвычайна вялікім. Я не мог нарадавацца таму, што пад маімі нагамі была цёплая падлога з мяккім дываном, а не халодны калючы снег. Было цяжка адагрэцца, і мяне крыху калаціла, гарэлі шчокі, а вушы, здавалася, увесь вечар нехта круціў. Вельмі хацелася спаць. Калі жанчына вярнулася з кухні, я ўжо задрамаў. Яна паставіла на столік каля мяне кубак з гарбатай і напалову пусты слоік мёду. – Ты сказаў, што памятаеш нумар тэлефона. Давай я патэлефаную тваёй маці, скажу, што з табой усё добра. Яна напэўна хвалюецца. А ты пі гарбату з мёдам, пакуль гарачая. Мяне так размарыла, што цяжка было нават вочы расплюшчыць. – Мы з мамай вучылі адрас і нумар тэлефона, калі я пайшоў у першы клас. Адрас я так і не запомніў, а вось нумар памятаю: 3-27-11, – прамармытаў я і праваліўся ў сон. Гарбата засталася стыць на стале. Я не чуў, як жанчына тэлефанавала мне дадому, не чуў, як прыйшла маці, як яны размаўлялі з гэтай жанчынай. Прачнуўся ад дотыку рукі да майго ілба і пачуў матчын голас: – Божа, ды ён увесь гарыць! Мне дапамаглі падняцца. Было душна, і я хацеў спаць. Маці апранала мне на ногі боты, якія яна падняла на сходах Алінінага пад’езда. Зрэдзьчасу я расплюшчваў вочы і глядзеў, як яна засяроджана завязвае шнуркі на маіх ботах, апранае шапку, выціраючы мне далонню пот з ілба, і заклапочана глядзіць на мяне. Мне было спакойна ад таго, што яна прыйшла па мяне, што яна побач і я ёй патрэбны. – Мам, а ты адашлеш маё пісьмо Дзеду Марозу? На імгненне ў яе вачах бліснула ўсмешка. – Адашлю, куды я дзенуся. Ты спачатку напішы. Лістапад, 2015
 
Вера Лойка №85
Шведскія канікулы Калі тэатр пачынаецца з вешалкі, то Швецыя безумоўна – з аэрапорта Арланда. І пачатак гэты можа мець розны настрой, мяне, да прыкладу, у першую гадзіну знаходжання на шведскай зямлі наведвала думка – і чаго гэта мне не сядзелася дома, што я тут згубіла? Нічога не згубіла, гэта чыстая праўда, а вось калі б пабаялася такой цудоўнай прыгоды – паехаць на тры тыдні ў краіну, мовы якой не ведаю, ды мала за тое, яшчэ і ўсюдыіснай ангельскай таксама, ды з перасадкай у адным з найбуйнейшых аэрапортаў свету – то пэўна шмат бы чаго не знайшла. Але пра знаходкі пазней. Пакуль што я прыляцела ў стакгольмскі аэрапорт Арланда самалётам “Белавія”, дзе бортправадніцы размаўляюць па-беларуску і па-ангельску і ўсё цудоўна. Вось толькі ёсць нейкае прадчуванне, што далей праблемы будуць. І чакаць яны не прымушаюць. Аэрапорт Арланда – вялізны лабірынт, запоўнены людзьмі розных рас і нацыянальнасцяў, якія ўсе як адзін – так мне падалося – акрамя роднай ведаюць ангельскую мову. Да іх паслуг усё – аб’явы, табло, указальнікі, служба даведкі (я яе не бачыла, але ведаю, што ёсць такая), шматлікія супрацоўнікі. Рускай мовы тут не разумее ніхто, апроч эмігрантаў з постсавецкіх рэспублік, што працуюць у службах аэрапорта, але як ты іх знойдзеш? Некаторыя службоўцы хоць на мігах спрабуюць разабрацца, што мне трэба і чым яны могуць дапамагчы, і дапамагаюць, дзякуй ім. Але ж пакуль я дабяруся з пашпартнага кантролю ў тэрмінале №5, куды я прыляцела, у тэрмінал № 4, адкуль адпраўляецца самалёт авіякампаніі SAS у Вісбю, мне трэба прайсці мо з кіламетр. На гэтым шляху прыйдзецца атрымаць багаж, памяняць грошы, аўтаматычна (!) зарэгістраваць свой электронны білет, ізноў здаць багаж, прайсці асабісты кантроль і нарэшце знайсці выхад на пасадку… І вось тут ёсць адзін момант, пра які, нягледзячы на яго казытлівасць, я ўсё ж хачу сказаць. Без высноваў. За стойкамі сядзяць і стаяць служачыя аэрапорта розных нацыянальнасцяў. Шведы і… не шведы, і нават не еўрапейцы, а так званыя мігранты з краінаў трэцяга свету. Іх тут шмат. Здаецца, людзі прайшлі цяжкі шлях са сваіх часам небяспечных для жыцця краінаў да гэтай вось багатай, добраўпарадкаванай, рэспектабельнай Швецыі, што з’яўляецца марай мільёнаў абяздоленых у свеце. І ў іх усё атрымалася, яны маюць добрую працу і напэўна шмат яшчэ што. Ну хто ж як не яны прасякнуцца спачуваннем да разгубленага падарожніка, прычым жанчыны, у якой ужо слёзы на вачах паказаліся? Дык вось жа не. Яны нават не спрабуюць зразумець, проста адмахваюцца – не ведаю, маўляў. Адна мулатка, праўда, паглядзела на мой білет і паказала напрамак. У выніку я праменька прытопала ў тэрмінал № 3, які да майго падарожжа ніякага дачынення не меў, а з паўкіламетра шляху дадаў. І добра яшчэ, што часу да рэйса ў мяне было дастаткова, а то ў выніку гэтай “прагулкі” магла б і на самалёт спазніцца. Ды і асабісты дагляд прыйшлося праходзіць паўторна, бо вярнулася я якраз туды, адкуль зайшла. Па коле. Адзін службовец грэбліва скрывіўся, пачуўшы рускую мову. Жэст яго дакладна паказваў, што дапамогі чакаць дарма. І як яму патлумачыць, што я ўвогуле з Беларусі, якая не захоплівала Крым, не збівала малайзійскі Боінг, не ваюе ў Сірыі і нават у Палтаўскай бітве не ўдзельнічала? Праўда, пасля гэтага я памяняла парадак заціснутых у руках дакументаў – пашпарт паклала вокладкай уверх, каб відаць быў надпіс “Republic of Belarus” і наогул тое, што пашпарціна ў мяне не “краснокожая”. Было страшна, сорамна і… хацелася дадому. І вось калі я, ужо амаль у слязах, апусцілася ў пластыкавае крэсла побач з немаладой шведскай сужэнскай парай, усё цудоўным чынам перамянілася. Не, мая суседка не ведала рускай мовы, але яна таксама ляцела ў Вісбю. І за яе спінай быў досвед не змагання за від на жыхарства ў багатай краіне, не – за яе спінай быў досвед жыцця на сваёй зямлі, у сваёй краіне, побач са сваімі суседзямі, адпаведна сваёй культуры… А гэтая культура прадугледжвае гонар за Швецыю і павагу да іншых краінаў. Паглядзеўшы на вокладку майго пашпарта, жанчына плаўна правяла ў паветры рукой, нібы хвалю намалявала і радасна сказала: “О, Беларусь! Лён, лён, лён…” Я потым паглядзела ў слоўніку – па-шведску лён – lin. Можна сказаць, што ў самалёт яна мяне прывяла за руку. А ў аэрапорце Вісбю мы абняліся на развітанне і гэту сустрэчу я буду памятаць усё жыццё. Выснова з маіх аэрапортаўскіх прыгод можа быць толькі адна – англійскую мову трэба вучыць. Апроч таго, што яе няведанне стварае шмат праблем, яшчэ і сорамна. І не толькі за сябе – за краіну. Але вось я ўжо ў самалёце і ён ляціць над морам. Я не разумею мовы бортправадніц, ды і не замарочваюся гэтым – інструкцыі па бяспецы я сёння ўжо выслухала па-беларуску, а выбраць з двух прапанаваных напояў – чай ці кава – нескладана. Ды і лёту да вострава Готланд 45 хвілінаў і мы ўжо прызямляемся. Пасля Арланда мне ўжо нічога не страшна. У мяне ёсць напісаны на паперы адрас Балтыйскага дома, а таксісты – яны і ў Швецыі таксісты. На рабочым стале ноўтбука намаляваны падрабязны план – пад якім гаршком з кветкамі мяне чакае ключ ад пакоя. Ды план не спатрэбіўся, мяне сустрэла Лена – гаспадыня Балтыйскага дома і ўсе трывогі засталіся ззаду, бо я ўжо была не адна. У горад мы паехалі не кароткім шляхам, а па беразе мора. Апошні раз я бачыла мора на пачатку васьмідзясятых. Цэлае жыццё прайшло. Я іншая, свет іншы, а мора… хіба можна яго ідэнтыфікаваць. Яно вечнае і пераменлівае. І зачароўвае з першай хвіліны. Калі Лена спыніла машыну на беразе – сонца садзілася за далягляд і ад яго наўпрост да нас бегла вогненная сцежка. Чамусьці менавіта “за мора” сонца хаваецца імкліва, так што не паспяваеш знайсці ў сумцы фотаапарат. О невылечная нашая прага ўсё задакументаваць! Я то паспела, але ж ніякі здымак не можа перадаць чароўнасці гэтага моманту. Яго не захаваеш ні ў фотаальбоме, ні ў кампутары. Толькі ў сэрцы. А потым мы праехалі вароты ў крэпасной сцяне, што атачае стары горад. Сцяна мае працягласць усяго 3,5 кіламетры, таму тут усё побач. Заблукаць немагчыма. З любой кропкі ўбачыш лютэранскую царкву, якая аказваецца проста перад маім акном. А за вежамі царквы відаць мора, таму што дом стаіць на скале і позірк дасягае той рысы, што падзяляе неба і мора. Або злучае. З горадам я буду знаёміцца заўтра, сёння – з домам. Уласна кажучы, іх два. У адным жылыя пакоі, у другім – бібліятэка, кіназала, кухня, пральня, саўна – усё, што трэба і нават больш. У самым маленькім пакоі працуюць Лена і Патрык – нашыя гаспадары. Ключ ад майго пакоя адчыняе ўсе дзверы – і ў абодва домікі і нават у смеццевыя скрынкі побач з уваходам. Тут раздзельны збор смецця – у адну скрыню скідваецца так званы кампост – адкіды ежы ў адмысловых пакетах, у другую астатняе. Ні паху, ні бруду, ды і самога смецця не відаць, яно падае ўніз па схіле, а дзе прызямляецца – не відно. На кухні ўсё, што можа спатрэбіцца самай спрактыкаванай і патрабавальнай гаспадыні ў колькасці, якая нашмат пераўзыходзіць патрэбу. Нарэшце навучуся карыстацца пасудамыйкай. Дагэтуль у мяне з ёй кантакту не было. Добра, што не прыхапіла з дому тэрмас – іх тут каля дзясятка, на ўсіх хопіць. У кожнага свая паліца ў халадзільніку, свой кантэйнер для прадуктаў. У мяне ў чамадане ёсць патрончык з ніткамі і голкамі, як напэўна ў кожнай жанчыны, але на століку тых нітак вялікая каробка – усіх магчымым колераў. Ну нічога, патрончык мой багаж не абцяжарыў, ён маленькі, а вось рэчаў можна было б напакаваць і меней, бо ёсць пральныя машыны і машына-сушылка. Тут прадугледжана практычна ўсё. Граеш на гітары? Ёсць гітара. На фартэпіяна? Таксама ёсць. Падабаецца снедаць, піць чай-каву на свежым паветры? З кухні можна выйсці да абсаджанага кветкамі белага століка і такіх жа крэслаў. Там жа стаяць некалькі веласіпедаў – самы папулярны транспарт у Вісбю. Пакуль вы госць у гэтым доме, у ваш пакой ніхто не заходзіць. Калі трэба прыбраць – пыласос недалёка. Памяняць пасцельную бялізну таксама можна самому, калі вы палічыце гэта патрэбным. У жылым доміку ёсць яшчэ адна маленькая кухня з халадзільнікам, посудам і электрачайнікам. Чаго яшчэ чалавеку жадаць – я не ведаю. Адпачывай, працуй і ні аб чым не клапаціся – усё прадумана. Але ж у жыцці так не бывае. Аказваецца – бывае. Спала я моцна, нягледзячы на тое, што гадзіннік на царкоўнай вежы біў кожныя трыццаць хвілін. Калі не даймае бяссонне – ноч праходзіць хутка-хутка. І вось наступіла мая першая шведская раніца. Здавалася б – у першую чаргу варта ісці да мора, але першая мая прагулка была нерамантычнай – я пайшла шукаць прадуктовую краму. На мора ў мяне наперадзе часу хапала, але ж сняданкі-абеды-вячэры павінны быць і ў Швецыі. У Балтыйскім доме кожны займаецца сваім правіянтам сам. І гэта цудоўна, бо ты не звязаны ніякім раскладам і можаш паесці ў любы час дня і ночы. Патрэбная крама знайшлася хутка, праз якіх пяць хвілінаў і знаходзілася яна на галоўнай плошчы старога горада. Убачыўшы мяне на парозе, касірка здалёк выгукнула “хэй!” і памахала рукой. “Хэй” па шведску значыць “прывітанне”. Вітаюцца тут паўсюль, куды б ты ні зайшоў. Можна проста выпадкова сустрэцца з чалавекам позіркам на вуліцы і гэтага дастаткова для прывітання. Павага да асобы ў шведаў нешта накшталт нацыянальнай ідэі. Калі ў касу збіраецца невялікая чарга, то стаяць у ёй пакупнікі будуць на адлегласці не менш як метр адно ад другога, каб крый Божа, не парушыць нічыёй асабістай прасторы і не закрануць сваім кошыкам. Камер захоўвання ў крамах няма, у гандлёвую залу заходзіш з усімі сваімі валізамі і ніхто ў іх не заглядвае ні на ўваходзе, ні на выхадзе. Не трэба і казаць, што няма ніякіх спрэчак, ніхто не спрабуе пралезці без чаргі. Ды хіба гэта чэргі? Касіры абслугоўваюць хутка, бо з дробяззю валэндацца не трэба – самая дробная манета гэта крона. Манеты апускаюцца ў шчыліну касавага апарата, адтуль жа ў латок выпадае рэшта. Касір прымае-выдае толькі купюры. Існуюць і касы самаабслугоўвання, дзе аплата адбываецца картачкай, і карыстаюцца імі нават школьнікі. Прадукты, якія заўтра ўжо будуць не зусім свежымі, асабліва хлеб і разнастайныя булачкі, бліжэй да вечара ўцаняюцца ў два-тры разы. Гэтак жа за бясцэнак можна купіць фрукты, якія пакуль што маюць абсалютна таварны выгляд, але могуць страціць яго заўтра. Рабіць пакупкі ў шведскай краме лёгка і прыемна. І няведанне мовы тут не перашкаджае – ёсць малюнкі, ёсць празрыстая ўпакоўка, ды ў рэшце рэшт жаночай інтуіцыі таксама ніхто не адмяняў. Дапазна ў Вісбю працуюць толькі прадуктовыя крамы, усе астатнія – такія як сувеніры, адзенне-абутак, кнігі – зачыняюцца ў 16 гадзін і іх супрацоўнікі прысвячаюць вольны час сабе і сям’і – ну ў каго што ёсць. Некаторыя шведскія кампаніі ўвялі ў сябе 6-гадзінны рабочы дзень. Матыў такі: захаваць канцэнтрацыю і працаздольнасць на працягу 8 гадзін – амаль немагчыма для большасці людзей. Таму работнікі змушаны рабіць паузы, іх час выкарыстоўваецца неэфектыўна. Аказалася, што за 6 гадзін супрацоўнікі паспяваюць зрабіць не менш, чым зрабілі б за 8. У іх застаецца больш энергіі і часу для асабістага жыцця, яны адчуваюць сябе больш паспяховымі і шчаслівымі. Для шведскіх працадаўцаў гэта аказваецца важна. “Дзяржава для народа”, – добры слоган, хто спрачаецца. У шведаў гэта і на справе рэалізоўваецца. Вуліцы Вісбю – гэта тэма асобная. Па іх можна хадзіць бясконца. Ну, па-першае, нават у мокрае надвор’е ногі не замочыш, бо вуліцы брукаваныя і сцёкі добрыя. На маіх вачах брыгада літоўскіх хлопцаў пракладала на суседніх Балтыйскаму дому вуліцах кабельны інтэрнет. Яны акуратна падымалі камяні брукаванкі, капалі траншэю, клалі кабель і да вечара “рабілі як было”. Брук ляжаў на месцы, чыста падмецены і ніякіх нязручнасцяў ад іх працы ніхто не адчуваў. Турыстычны сезон ужо мінуў, але ў пятніцу-суботу некалькі груп з гідам абавязкова сустрэнеш у цэнтры. Белы карабель з надпісам “Готланд”, што павольна праплывае некалькі разоў на дзень паўз маё акно, злучае востраў са Стакгольмам, ён і прывозіць турыстаў. Іх у асноўным можна сустрэць у цэнтры, каля царквы, на “сувенірных” вулічках. Калі ж гуляць “куды ногі прывядуць”, а дакладней – вочы, можна зайсці ў такія бязлюдныя завулачкі, дзе і чалавека не сустрэнеш. Але пачуцця страху не ўзнікае, бо Вісбю вельмі пазітыўны горад. За ўвесь час, што я знаходзілася там, ні разу не чула крыку, сваркі, спрэчкі, не бачыла злых, незадаволеных твараў. Напэўна, не апошнюю ролю адыгрывае тое, што там не гучыць расейскі мат, які ў нас не чуецца хіба што з дзіцячых калясак. У Вісбю даўней было некалькі вялікіх цэркваў. Востраў быў багаты, тут жыло шмат купцоў, стаяла некалькі кляштараў. Але крызісы былі заўсёды і горад збяднеў, яго сталі пакідаць купцы і манахі. Утрымліваць усе цэрквы было дорага, яны паступова разбураліся з-за недахопу якаснага догляду і гараджане прынялі рашэнне сканцэнтравацца вакол адной царквы, якая лепей захавалася, а астатнія пакінуць на волю лёсу. Лёс пазбавіў іх у асноўным дахаў, а моцныя каменныя сцены вытрымалі. Вось і на галоўнай плошчы стаіць былая царква святой Кацярыны. Хоць даху і вокнаў у яе няма, язык не паварочваецца назваць гэта збудаванне руінамі. Будынак закансерваваны (як і ўсе астатнія), падтрымліваецца ў добрым стане і працэс разбурэння даўно і надзейна спынены. На дзень адчыняецца ўваход, турысты могуць заходзіць унутр, аглядаць, рабіць фотаздымкі. Гэтыя цэрквы ніколі не будуць адноўлены, але і ніколі не будуць знесены. Шведы наогул нічога не разбураюць і не зносяць. Прынамсі на Готландзе. На высокай скале з выдатным відам на мора за гарадской сцяной захавалася са старых часоў нават шыбеніца. Я недарма адзначыла выдатны від, бо наведаўшы гэты помнік даўніны проста фізічна адчула жах і роспач тых, каго прыводзілі сюды для выканання прысуду – аура ў гэтага “помніка” яшчэ тая. А краявід бязлітасна падкрэсліваў прыгажосць свету, які няшчасныя павінны былі праз якія хвіліны пакінуць. А пэўна ж былі сярод іх і невінаватыя, несправядліва асуджаныя. Яны былі ва ўсе часы, як ёсць і цяпер. І вось дзіва, разбуральна папрацаваўшы над цудоўнымі цэрквамі, час злітаваўся з гэтых трох каменных слупоў, абнесеных нізенькай мураванай агароджай, прыбраўшы толькі драўляныя перакладзіны. Напэўна, яны павінны служыць напамінам і перасцеражэннем наступным пакаленням. І добра служаць, бо смяротнае пакаранне ў Швецыі заканадаўча не існуе з 1921 года. А апошні швед пакараны смерцю яшчэ ў 1910 годзе. У 1920-м памёр дзяржаўны кат і лічыцца, што паколькі не знайшлося ахвотных заняць гэтую пасаду, праз год Швецыя адмяніла смяротнае пакаранне. Тут ёсць над чым задумацца – у краіне не знайшлося чалавека, які б пагадзіўся выконваць абавязкі ката! І напэўна ж аплата была не самай нізкай. Але нізкай была справа і таму шведы не спакусіліся. А ўлады пайшлі насустрач гэтым настроям і адмянілі само пакаранне. І напэўна, ніякіх рэферэндумаў не праводзілася і подпісы не збіраліся. Не ведаю, як гэта адмена паўплывала на стан злачыннасці ў краіне, але ведаю, што ў Вісбю адчуваеш сябе бяспечна ў любы час і ў любым месцы. Нават уявіць цяжка, што там можа быць нейкая злачыннасць. Звычка шведаў ні ўдзень ні ўначы не занавешваць сваіх вокнаў, сведчыць аб тым жа. А вось “слуп ганьбы” на маленькай плошчы каля старой пажарнай каманды захаваўся, нягледзячы на сваю драўлянасць. Праўда, цяпер яго маскіруюць пасаджаныя навокал дрэвы, але інфармацыйная таблічка тлумачыць прызначэнне і гісторыю слупа. Дарэчы, каля шыбеніцы я такой таблічкі не бачыла. Там і так усё ясна. Гуляць бязмэтна па вулічках Вісбю – цудоўны занятак. Ты нікуды не спяшаешся, цябе ніхто не чакае, ты нічога не павінен рабіць, апроч таго, што самому хочацца. Ці будзе яшчэ ў жыцці такі цудоўны вольны час? Хочацца неяк захаваць і забраць з сабой дадому гэтыя казачныя сярэднявечныя домікі, гэтыя ружы, што абляпілі сцены, вырасшы з вузкай палоскі зямлі паміж домам і брукаванкай, і куст спелых малінаў над нізенькай агароджай, і шыпшыну каля царквы, абсыпаную спелымі ягадамі і яркімі кветкамі… Канец верасня, а тут усё квітнее. Праляцеўшы амаль тысячу кіламетраў на поўнач, я нібыта зноў трапіла ў лета. Готланд недарма лічыцца самым цёплым месцам у Швецыі – недзе паблізу цячэ Гальфстрым. Але цеплыня тут не толькі прыродная – найперш яна пульсуе ў чалавечых стасунках. Тут могуць прывітацца з незнаёмцам проста выпадкова сустрэўшыся позіркам. Спачатку мяне гэта бянтэжыла, потым я прывыкла, а цяпер мне гэтага вельмі не хапае. Няведанне моваў – сур’ёзны бар’ер для зносінаў паміж людзьмі. Але нельга сказаць, што ён непераадольны. Мае суседкі – тры фінкі і тры немкі – паміж сабой размаўляюць па-ангельску. Немка Саскія ведае польскую мову, якую я разумею, а яна ў сваю чаргу збольшага разумее маю беларускую. Немка Юдзіт мае невялікі слоўны запас рускай мовы, прыкладна такі ж, як я нямецкай. А яшчэ ж ёсць перакладчык ГУГЛа, а на кніжных паліцах разнастайныя слоўнікі. Такім чынам мы ўсё ж знаходзім паразуменне. І вось аднойчы ў аб’яве, прыціснутай магнітам да дзвярэй халадзільніка, сярод незразумелага англійскага тэксту я сустракаю назву вострава Фаро. Лічбы – аднолькавыя ва ўсіх мовах – падказваюць мне, што 20 верасня а дзясятай гадзіне раніцы туды мае адбыцца паездка. Пазней пры дапамозе ўсіх вышэйпералічаных сродкаў я высвятляю, што фінка Енні бярэ напракат машыну, бо іншым чынам на Фаро аніяк не дабярэшся, і ёсць яшчэ два вольныя месцы, якія з задавальненем “браніруем” мы з Юдзіт. Востраў Фаро – блакітная мара маёй дачкі, бо тут жыў, памёр і пахаваны яе любімы рэжысёр Інгмар Бергман. Праводзячы мяне на самалёт, яна строга наказвала абавязкова пабываць на востраве і прывезці ёй адтуль каменьчык. Да парома едзем кіламетраў 50 на поўнач Готланда. Паром бясплатны як для аўто, так і для пешаходаў і плыве ўсяго 10 хвілінаў. Іншага шляху на Фаро няма. У перакладзе са шведскай мовы Фаро азначае “авечы востраў”. Ён куды меншы за Готланд і жыве там усяго з паўтысячы чалавек. Там няма пошты, бальніцы, банка, крамаў, апроч адзінай прадуктовай. Ёсць нейкія кавярні, але адчыненай аказваецца толькі адна пад назвай “Альбатрос”. Назва абяцае нешта адмыслова шведскае, з рыбы, але ў меню толькі бліны з грэчневай мукі пад назвай “Элвіс Прэслі” ды “Ліз Тэйлар”, да таго ж яшчэ і падгарэлыя. Нясмачна, няўтульна – і гэта першае і, дзякуй Богу, адзінае расчараванне ад наведвання вострава. Няўтульна там, што кавярня ўся звонку задэкаравана металаломам. Стары іржавы аўтамабіль, кшталту таго, на якім ездзіў Элвіс, мноства іржавых халадзільнікаў, швейных машын і розных іншых металічных агрэгатаў гадоў 50-х мінулага стагоддзя. Неяк не стасуецца авечы востраў, “Альбатрос”, грэчневыя бліны і Элвіс Прэслі. Чакалі мы іншага. А востраў зачароўвае з першых хвілінаў. Усяго 50 кіламетраў на поўнач ад Вісбю, а ўжо адчуваецца суровая прырода, стрыманая флора, малаабжытасць. Відаць, гэты востраў Гальфстрым не абагравае. Хаця ў невялікім пасёлку ўтульна і прыгожа. Маляўнічыя домікі, кветкі, вялізныя аранжавыя гарбузы – нібы прывітанне з радзімы. Каля дарогі драўляныя столікі з лаўкамі – калі ласка, можна ладзіць пікнік. На кожным століку гаршчок з кактусамі. Бездакорная чысціня. Насупраць – могілкі, царква. На гэтых могілках пахаваны Інгмар Бергман. Яго магіла зусім сціплая. Замест помніка неапрацаваны камень, на якім выбіты імёны Бергмана і яго жонкі і даты іх нараджэння і смерці. Пару кусцікаў жывых кветак – і гэта ўсё. Тут не прынята класці на магілы вянкі і букеты. Няма і такіх папулярных у нас штучных кветак. Шведы, як мне падаецца, нават не ведаюць, што гэта такое. Калі ж хто хоча адзначыць сваё наведванне – калі ласка, у царкве ляжыць кніга, дзе можна запісаць свае думкі і ўражанні. Усе іншыя магілы такія ж сціплыя. Няма ніякіх насыпаў – роўны дзірван, невысокая пліта, кусцік жывых кветак каля яе. Што тычыцца агароджаў, столікаў, лавак, скульптураў, фотаздымкаў – нічога гэтага няма. Сціпла выглядае і сядзіба Бергмана на беразе мора. Уласна, з-за агароджы ды сасновых галінаў яна ледзьве відаць, але тое, што бачна, не ўражвае раскошай. Тут Інгмар Бергман правёў апошнія 12 гадоў жыцця, пасля смерці жонкі. Яна памерла і была пахавана ў Стакгольме і толькі пасля смерці знакамітага мужа яе прах быў перавезены на Фаро, і цяпер яны назаўжды разам. Больш спакойнага месца ўявіць немагчыма і дзіву даешся, чаму ў нас так любяць прэстыжныя могілкі ды велічныя помнікі. Пасмяротны лёс чалавека ад гэтага ніяк не залежыць. Востраў Фаро цудоўны не таму, што на ім жыў Інгмар Бергман. Я думаю, што наадварот – Бергман жыў на Фаро, таму што гэта цудоўны востраў. Яго краявіды можна ўбачыць у фільмах рэжысёра, знятых задоўга да таго, як ён там пасяліўся. Вярнуўшыся з падарожжа, мы ўключылі дыск з фільмам Бергмана “Жарсць” 1969 г. і пазнавалі ў ім тыя месцы, дзе нядаўна былі. Фаро недарма называецца авечым востравам. Авечкі там паўсюль, а вось людзей мы за цэлы дзень убачылі не больш як пяць чалавек. Мала што са старых часоў змянілася ў вонкавым выглядзе вострава, за выключэннем чалавечага жытла. Агароджы складзеныя з плоскіх камянёў – без кроплі раствору. Такім жа чынам складзены сцены хлевушкоў пад стрэхамі з сухой травы – аналагамі нашых саламяных. Драўляныя агароджы таксама зроблены незвычайна – без цвікоў, дошкі і жэрдкі адмысловым спосабам звязаны паміж сабой. Старыя ветракі, якіх шмат на востраве, ды рыбацкія хаціны на беразе мора дапаўняюць карціну падарожжа ў часе. Але ёсць на Фаро такія мясціны, дзе з’яўляецца адчуванне, што ты нейкім дзіўным чынам перамясціўся не ў мінулыя часы, але на іншую планету. І прычына таму – раукары. Да паездкі я нават слова такога не ведала. І нічога дзіўнага, бо раукары ёсць толькі на Фаро, Готландзе і яшчэ некалькіх астравах Балтыйскага мора. Раукары – гэта вапнавыя ўтварэнні ў выглядзе калонаў, што з’явіліся ў выніку эрозіі падчас ледніковага перыяду каля 400 мільёнаў гадоў таму. Яны ўражваюць сваёй велічынёй, веліччу і формамі, якія часам нагадваюць нейкіх фантастычных жывёлаў, або казачных волатаў. Азірнуўшыся вакол разумееш, што за гэтыя часы чалавек ніяк не ўмешваўся ў існаванне раукараў. Сёння яны выглядаюць так жа, як і мільёны гадоў таму. Нават аўтары неўміручага твора “Тут быў Вася” сюды не дабраліся. Раукарам, трэба сказаць, пашанцавала з месцам з’яўлення. Здарся калісьці тая эрозія на нашых землях, маглі б і не дастаяць некранутымі да XXI стагоддзя. Сумны лёс аўтавакзала “Маскоўскі” і першай мінскай электрастанцыі падказваюць менавіта такі варыянт. Шведы ж шануюць і зберагаюць усё, ну і маюць адпаведна гэтаму. Паездка на Фаро натхніла нас на далейшае падарожжа, якое мы ўчынілі праз тыдзень. Цяпер ужо немка Анна ўзяла ў пракаце машыну і мы адправіліся знаёміцца з востравам Готланд, бо Вісбю – гэта толькі маленечкая яго частка. Канчатковай нашай мэтай было месца, дзе Андрэй Таркоўскі здымаў свой апошні фільм “Ахвярапрынашэнне”. Мабыць, на гэтых ціхіх і спакойных астравах з традыцыйным ладам жыцця здымкі фільмаў былі самымі цікавымі падзеямі цягам апошняй сотні гадоў, таму гэтыя месцы нават пазначаны на турыстычнай карце. Але спачатку мы паехалі ў шведскі лес. Не, не так – спачатку мы паехалі ў готландскі лес. Я не была ў мацерыковай Швецыі, але чамусьці мне здаецца, што Готланд ад яе неяк павінен адрознівацца. Геаграфічная адасобленасць, гістарычныя ўмовы не могуць не паўплываць на лад жыцця, звычкі, архітэктуру, ды нават мову. Размаўляюць жа ў нас на Палессі на сваім адмысловым дыялекце, а гэты рэгіён зусім не на востраве знаходзіцца. Але разважаць пра мову не ў маёй кампетэнцыі, я вярнуся да лесу. Не скажу, што ён дагледжаны і прыбраны, о не, ён натуральны на 100 адсоткаў. Мноства паваленых і проста сухіх дрэваў утвараюць карціну такой запаведнай глушэчы, што нават трывожна робіцца – а ці выберамся мы адсюль? Але ж у гэтай натуральнай глушэчы відаць плён чалавечых рук. Нехта пастараўся зрабіць так, каб госці гэтага куточка вострава маглі лёгка ўзабрацца на скалу па зручнай металічнай лесвіцы з парэнчамі, каб яны агледзелі наваколле з высачэннай – метраў на 50 – вышкі, гэта ў каго хопіць духу туды ўскараскацца. У мяне не хапіла. У рэшце рэшт, каля маленькай стаянкі для аўтамабіляў ёсць не толькі столік і лаўкі для пікніка, але і прыбіральня з асобнай кабінай для калясачнікаў, з туалетнай паперай і – раз у лесе няма вадаправоду – з антыбактэрыяль­най вадкасцю для рук. Прабачце за такія падрабязнасці, але я думаю, што чым менш мы будзем сарамліва маўчаць пра гэтыя бытавыя выгоды і рабіць выгляд, нібыта нам гэта не патрэбна, тым хутчэй яны стануць звыклымі і абавязковымі і ў нашай    краіне. А то цяпер тое, што маюць шведы ў глухім лесе, нам у цэнтры сталіцы днём з агнём шукаць трэба. Калі раздумацца, увага да чалавечых патрэбаў, гэта павага да чалавека. І каб зразумець гэта, не абавязкова ехаць у шведскі лес. Дарэчы, амаль на кожным рагу вуліц у Вісбю стаіць указальнік – у якім баку бліжэйшы туалет і на гэтым указальніку абавязкова намалявана інвалідная каляска. Усе яны, дарэчы, бясплатныя. Калі б мы ў гэты дзень пабывалі толькі ў лесе, паглядзелі на востраў са скалы, з вышкі, палазілі па пячорах, паспрабавалі безвынікова прачытаць нейкі надпіс на вялікім камяні, датаваны 1927 годам, ды проста – надыхаліся найсвяжэйшым паветрам – сасновы лес на востраве сярод Балтыйскага мора без прамысловых прадпрыемстваў, дзень можна было б лічыць удалым. Але ён толькі пачынаўся і на Готландзе яшчэ заставалася шмат куточкаў, не ахопленых нашай увагай. І мы выправіліся на бераг мора. З гэтага берага было ўжо блізка і да дому. Пра тое, што за морам радзіма, нагадваў стары дот, вузкая шчыліна-байніца якога глядзела ў бок былога СССР. Калісьці, у часы халоднай вайны, такія доты аблямоўвалі ўвесь усходні бераг. Шведы рыхтаваліся абараняцца. Увогуле Швецыя нейтральная краіна, якая прынцыпова не далучаецца ні да якіх ваенных блокаў і альянсаў ужо гадоў 200. Апошні раз шведы прымалі ўдзел у антынапалеонаўскай кааліцыі. З тых часоў – ні-ні. Нікому не пагражаюць, не дэманструюць сілу, ніхто іх не баіцца – і цудоўна сябе адчуваюць. Нешта мне падказвае, што такой рэчы як ваенныя парады, шведы таксама не паважаюць. Ну не могуць яны так марнаваць грошы, бо адкуль бы тады ўзяўся ў Швецыі самы высокі ў Еўропе і адзін з самых высокіх у свеце ўзровень жыцця. Дзяржава накіроўвае вялікія сумы на сацыяльную падтрымку сваіх грамадзян: на дапамогу па беспрацоўю, дапамогу на дзяцей, на ахову здароўя і адукацыю. Нам пра гэта застаецца толькі марыць, ды вось бяда – беларусы і марыць пра такое жыццё не жадаюць. “Нам і гэтак добра”, – як кажуць старэйшыя вяскоўцы, і гэта, на жаль, стала ўжо амаль нацыянальнай ідэяй. Вось толькі тое “гэтак” выглядае ўсё бядней і бядней. Увогуле мы надзіва нецікаўная і недаверлівая нацыя. Такія высновы я раблю назіраючы за добра знаёмымі мне людзьмі, што ні ў якую не жадаюць хаця б адным вокам паглядзець на іншае жыццё. А яно сапраўды іншае, варта ад’ехаць некалькі соцен кіламетраў ад роднай сталіцы. “Ды што я там новага ўбачу”, “А мне нецікава”, “Усюды аднолькава”… Калі хто і выбіраецца ў замежжа, дык абавязкова на марскія пляжы, што таксама ёсць праява нашай нацыянальнай ляноты – перамясціцца са зручнай канапы на такі ж зручны шэзлонг. З усіх іншых формаў бытаўладкавання нам мілей за ўсё адна – “усё ўключана”. Гаспадары рыбнага рэстарана, дзе мы вырашылі паабедаць, Элвісам Прэслі не захапляліся і абед быў па-сапраўднаму шведскі і па-сапраўднаму смачны. За шырокімі вокнамі пляскалася мора, у якім яшчэ ўчора, а можа і сёння раніцай наш абед плаваў. Было так добра і ўтульна, што мы налілі сабе яшчэ кавы і пасядзелі даўжэй. У шведскіх рэстаранах можна пасля абеду піць каву або гарбату колькі хочаш, нічога не даплачваючы. А да старога маяка, каля якога Андрэй Таркоўскі здымаў “Ахвярапрынашэнне”, мы дабраліся, калі ўжо шарэла і нібыта адразу пагрузіліся ў атмасферу фільма. Хто яго ведае, прыедзь мы туды сонечным ліпеньскім ранкам, можа нічога такога не адчулі б, проста палюбаваліся яшчэ адным прыгожым краявідам. Але быў асенні вечар, з мора дзьмуў пранізлівы штармавы вецер, а на дарозе, па якой мы ішлі ад стаянкі да маяка, расселіся вялікія чорныя птушкі. Яны нібыта не хацелі прапускаць нас туды, дзе дагэтуль прабывае дух майстра, што здымаў тут свой апошні фільм і ведаў пра сваю смяротную хваробу. Гэта адчувалася амаль на фізічным узроўні. Цямнела і мы спяшаліся вярнуцца да машыны. На паўдарозе шлях нам зноў засланілі тыя ж чорныя птушкі. Цяпер яны ўжо не хацелі адпускаць нас. І ў гэты момант уключыўся маяк. Ён міргаў у імкліва цямнеючай прасторы, нібыта адмысловымі знакамі трансліраваў у свет пасланне – ад каго, каму – невядома. Але нейкім містычным чынам, нібы верш на музыку, клалася на гэтыя сігналы малітва галоўнага героя “Ахвярапрынашэння”, якой фільм заканчваецца: «Усім, хто ў гэтае імгненне страчвае надзею на будучыню, на жыццё, на магчымасць трымацца Тваіх запаветаў, тым, хто ў роспачы і адчувае блізкі канец, баіцца не за сябе, але за блізкіх сваіх, тым, каго ніхто апроч Цябе не зможа абараніць, бо вайна апошняя, жахлівая, пасля яе не будзе ні пераможцаў, ні пераможаных, ні гарадоў, ні вёсак, ні травы, ні дрэваў, ні вады ў калодзежах, ні птушак у небе, Божа, дапамажы нам..» Напэўна кожная па-свойму, але нешта такое адчувалі і мае спадарожніцы, бо ўсе прыціхлі і задумаліся. А можа, проста стаміліся. Потым мы выехалі за межы гэтай містычнай зоны, і ў святле фар вакол машыны заскакалі зайцы. Яны перабягалі шашу, кідаючыся пад самыя колы, так што прыходзілася рэзка тармазіць, беглі ўздоўж дарогі, амаль абганяючы машыну… Я ніколі не бачыла адразу столькі зайцаў. І ўсё было так падобна на сон. А можа, гэта і быў сон? Усё, што мае пачатак, мае і свой канец. Нават жыццё. Што ўжо казаць пра адпачынак, ён пралятае імгненна, і вось ужо трэба развітвацца з горадам, які за гэты час стаў нібыта і не чужым. Напярэдадні ад’езду я вырашыла абысці тыя месцы, што асабліва ўпадабала – без аніякага плану, куды ногі прывядуць. Ногі правялі мяне па ўсім старым горадзе. І я згадзілася са сваімі нагамі – выбраць сапраўды немагчыма, усе куточкі і вулічкі ў Вісбю цудоўныя і непаўторныя. Надвор’е было хмурае, з неба дзьмуў штармавы вецер. Ну што ж, – падумала я, – такое надвор’е робіць лягчэйшым развітанне. А потым успомніла, што надвор’е хутка выправіцца, а мяне тут ужо не будзе. І гэта было сапраўды сумна. Як і павінна быць пры развітанні.  
 
Леанід Філатаў (№85)
Пра Хвядоса-стралка, здатнага дзецюка Казка для тэатра на матывы расейскага фальклору (Фрагмент) Пераклад з расейскай мовы Макса ШЧУРА.   Скамарох-весялун Верце ці не верце, а жыў на белым свеце стралок Хвядос – сама хвацкасць ды маладосць. Выглядаў Хвядоска не брыдка й не боска: ні румяны, ні бледны, ні багаты, ні бедны, ні ў псоце, ні ў злоце – звычайны, дый годзе. Абавязкі стралковы – рыбалка ды ловы. Цару дзічына, Хвядос – малайчына. У цара гасцей – што ў рыбе касцей. Адзін з Швецыі, другі з Грэцыі, трэці з Гавай – і ўсім есці давай! Таму амараў, сяму кальмараў, каму сардзін – а здабытчык адзін! Ледзь на дзень узялося, гукаюць Хвядоса: кліча прыганяты ў царскія палаты! Цар – сам апенька, мазгоў жменька, але злосці ў цара аднекуль – гара. Глядзіць на Хведара, як пятніца на сераду. Ад страху ў Хведара пот з-пад швэдара, грукат у чэрапе, буркат у чэраве – тут, што называецца, казка й пачынаецца…   Цар Тут пасол ад англічан На расол да нас прымчаў, А карміць яго няма чым, Хлеба й костак апрача.   Выпраўляйся, братка, ў гай, Ды яства нам нацягай – Хоць глушца, хоць курапатку – Нам без розніцы, бадай.   А як не – не вінаваць: Я цябе павінен сцяць. Тут дзяржаўнае пытанне – Цяміш, што хачу сказаць?   Хвядос Я ж яшчэ не страціў клёк, Каб такога не прасёк! Не абораю хлеб крою, Разумею твой намёк.   Быць або не быць... вайне – Вызначаць выключна мне: Не здабуду курапаткі – Край навала паглыне!   Каб ангельскага пасла Лютасць нашча не ўзяла, Галавы не пашкадую: Будуць стравы да стала!   Скамарох-весялун Загад цароў – цвярдзейшы ад сухароў. Пашле па мядзведзіцу – пойдзеш па мядзведзіцу, бо трэба, куды ж Хвядоска падзенецца! Або ўпалюй звера – або паля ці сякера. Абышоў ён абшар у сто лясоў, сто імшар, а ўсё дарма – здабычы няма! Стома бярэ, ноч на дварэ. Знайшоў, не знайшоў – а трэба дамоў. Раптам бачыць – птушка, галубка-вуркатушка, сядзіць, не хаваецца, ружжа не лякаецца...   Хвядос Што за кляты дзень такі – Звер джгануў на ўсе бакі... Дык падстрэлю вунь галубку: Пачастунак хоць які!   Дый, агулам беручы, Ад глушца яе, лічы, На талерцы не адрозніш, Як з падліўкай запячы!   Галубка Не чапай мяне, стралок, Бо не велькі будзе толк – Мной падушкі не напхаеш, Не напоўніш казанок.   Для заморскіх для дваран Лепш цялушка ці баран, А ўва мне – якое мяса? Так, не мяса – смех курам!   Хвядос Ці то пах падзьмуў п’янкі, Ці юраць лесавікі, Ці ўвушшу ў мяне, крый божа, Вывіх здарыўся які?   Ці то сёння заранёў Цар парадак новы ўвёў: Гаварыць па-людску птушкам, Не ўжываць птушыных моў?   Галубка Не рабі бяды, Хвядос – Лепш дамоў мяне б занёс. Як парог мы пераступім – Свой спаткаеш шчасны лёс.   Буду праць і цыраваць, Крыўды буду дараваць, Гатаваць, блашчыц выводзіць І на скрыпцы шчыраваць!..   Хвядос Дзіўна – што за нелады?.. Ат, жыві – такой бяды!.. Гайда ў торбу: дома скемім, Хто, навошта і куды!   Скамарох-весялун Прынёс Хвядос пярнатку ў сваю, значыць, хатку. Сядзіць скрушны, галаву ўгнуўшы. Падставай маркоты – сур’ёзныя турботы. Не выйшлі ловы – Хвядоса ў ковы, цар не жартуе, насмерць закатуе. Сядзіць Хвядос панылы, рыхтуецца да магілы. Згадаў пра птушку, лясную вуркатушку. Глядзіць – а каля грубкі замест галубкі стаіць гожая дзяўчына, гонкая, бы асіна!..   Марыся Хвесь, вітаю!.. Ты ды я – Мы цяпер адна сям’я. Не журыся! Я – Марыся, Жонка верная твая.   Што ж ты, дружа, – анямеў? Скамянеў – ні бе, ні ме... Ці ж каптур або сукенка Непрыгожыя на мне?   Хвядос На цябе, мой галубок, Я б глядзець бясконца мог, Толькі не наканавана Нам пабрацца, трасца ў бок!..   Быў я сёння на зары Пры царовым пры двары, І задаў мне цар заданне: Так і так, глушца прыпры!   Хай дзічыне й не пара – Не вярэдзіць лепш цара. Згода, думаю, здабуду, Дзякуй хоць, што не зубра. Прабадзяўся я ўвесь дзень, А здабычы – хоць бы цень: Аніводнай людскай птушкі, Дробязь нейкая і дрэнь!..   Так што зараз жанішку Не да скокаў на лужку. Цар сказаў: “Глушца не знойдзеш – Заўтра голаў адсяку!”   А ці ж буду я такім Запатрабаваны кім? Палягае ўвесь мой цымус Толькі ў розуме маім!..   Марыся Ат, да сэрца не бяры – Будзе ежа пры двары! Ціт Кузьміцкі й Хрол Фаміцкі – Мне на вочы, раз-два-тры! (Марыся пляскае ў ладкі – з’яўляюцца два дужыя малойцы.) Як уцямілі ў чым брак – То парупцеся, раз так!   Малойцы Не турбуйся, гаспадыня, Досвед маем, як-ніяк!..   Скамарох-весялун А цар ды дыпламат за стол селі акурат. Цароўна з нянькай – тут жа, па сняданку тужаць. Усе чакаюць ад Хведара пачастунку наеднага. Патрэбны для гавэнды добры стол бяседны! А на стале пуста: морква ды капуста, пятрушка ды кмін – не пір, смех адзін. Госць пазяхае, батфортам віхае, у абрусе дзюрачкі прапіхае. Цар сам не заўважае, як Хвесю пагражае й матку ягоную зневажае. Тут, бы з неба – каравай хлеба, ікра, балык, тушаны індык, сцярляджая юшка, флякі з цялушкі, і такой во смачнішчы – найменняў да тышчы! Пры гэткай бяседзе – як не быць гавэндзе!   Цар Нас цікавіць пазарэз Навуковы ваш прагрэс: Як у вас там бручку сеюць – Са шкарлупінай ці без?..   Пасол Ес!   Цар Нас цікавіць пазарэз Стрававальны ваш працэс: Як у вас там п’юць какаву – З сухарынаю ці без?..   Пасол Ес!   Цар Нас цікавіць пазарэз І такі яшчэ замес: Як у вас там ходзяць бабы – Ці то ў майтках, ці то без?   Пасол Ес!   Нянька Памаўчаў бы пры гасцях, Ці ўжо розумам зачах? У цябе ж пра баб выключна Кожнай гутаркі працяг!   Цар Зноў ты ў тую ж дзьмеш сурму? Змоўч, ці пойдзеш у турму! Я ж у палітычных мэтах Галаву дуру яму!   Дзеўцы год пайшоў які, А лядачая, як кій! Вось і мкнуся я завабіць Амбасадара ў зяцькі!   Каб уцяміў ён намёк, Не пакрыўдзіўся й не ўцёк, Трэба тонка падыходзіць – Несур’ёзна і здалёк.   Нянька Ды за гэткага пасла Я б і тое не пайшла! Так і зіркае, падлюка, Дзе б што стырыць са стала!   Ён табе ўсё “ес” ды “ес”, А тым часам есць ды есць. Адвярніся – скарб дзяржаўны Праглыне імгненна ўвесь!   Цар Рот зашый і не брашы, Ці з палацу прэч чашы! Праз цябе ўжо паўцякалі Ад мяне ўсе аташы!   Кагадзе быў шпанскі гранд – Гэткі моднік, гэткі хрант, Па брыльянце ў кожным вуху – Чым табе не варыянт?   Ты ж прыклала сілы ўсе, Каб на цвік гішпанец сеў – Ён ад злосці палітычнай Ледзь тады не акасеў!..   Нянька Помню, дзе ж там!.. Гэты гранд Жор усё, што акупант: З галавою ўлез у місу, Аж заляскаў тлушчам бант!   З’есць усё, што не дасі, А спытаеш – “сі” ды “сі” Паўтарае, як той попка, І ўмінае івасі!   Цар Я за гэткі падыход Твой згнаю паганы род! Я з табою не жартую, А зусім наадварот! Вунь, нямецкі феадал Сотні іншых фору б даў, Дык табе ж яго карцела Падбухторыць на скандал.   Як, скажы, яму ў карэц Дохлы трапіўся тхарэц? Ты ж сапраўдная злачынка, Гэта ж можна адурэць!..   Нянька Твой нямецкі феадал Ежу трушчыў, што вандал! Ён і ў зграі крумкачынай Спёр бы, а не галадаў.   Фанабэра – “я-а” ды “я-а”, Сам жа горшы ад звяр’я! Дай салому – з’есць салому, Бо чужая, не свая!..   Цар Ну, шпіёнка, вось вазьму Й запратору – у турму! Наагул, я дзядзька добры, Ды мяжа ёсць усяму.   Вось скажы мне ў пары слоў, Дзе б я мужа ёй знайшоў? Ты ж сама, дурніца, бачыш – Кот наплакаў жаніхоў!   Каб іх тут стаяла раць, Льга было б перабіраць. А як не – хапай любога: Воўку ў зубы не глядзяць!..   Цароўна Калі ты расейскі цар, То ў Расеі і ўладар, А ў мой лёс не сунь ты носа І пра шлюб мазгоў не пар!   Поўны дом тых аташоў – Пад крысом і то б знайшоў. У мяне ад іх парфумы Прыступ ледзь не надышоў!..   Цар Горка рэдзька, ды ядуць, Кепска замуж – ды ідуць. Ды яшчэ ў пытаннях гандлю Трэба татку падмагнуць.   Я пад гэты гаманок Лес ім сплаўлю ды пянёк. Ухваляе ўся грамадскасць – Толькі ты мне папярок!..   Цароўна Колькі б ты сабе ні роў, Я кажу табе ізноў: Самастойная асоба Мае права на любоў!   У замужнія жанкі, Можа, я пайшла б такі, – Калі б твой стралок Хвядоска Папрасіў маёй рукі!..   Цар Цыц, дурніца, не пярэч! Цесту месца там, дзе печ! Ты сальфэджу давучыла? Ну й пайшла ў святліцу прэч!   А нахабніка стралка Я аднаджу, шэльмака: Бізуноў яму прапішуць – Дасць з палацу драпака!..   Скамарох-весялун Збіраць для цара навіны быў ге­нерал павінны. Барадою замаскіруец­ца – і ў горад кіруецца. Вынюхвае, дзе вядуцца ўсякія іншадумцы. Падслухвае, што чуваць дзе – мо, гавораць аб здрадзе? Дзе што пачуе – у нататнічак занатуе. А роўна а сёмай – у царовай прыёмнай.   Цар Што сумуеш, камандзёр? Вушы ў карты хтось надзёр, Ці мо бражкай абапіўся, Ці дапёк цябе адзёр?   Ці ўжо служба дастае, Ці салдатаў не стае, Ці ў тваёй гармаце руля Працаваць перастае?   Дакладай усё, як ё, Пра няшчасцейка сваё – Мушу ведаць падрабязна: Хто, чаму, нашто й чыё!..   Генерал Быў я ў Хвеські паглядзець Кагадзе, як ён жывець, Ды стральчыху як пабачыў – З ганку ўпаў і ўзняўся ледзь.   Тры дні запар – не брашу! – Шаблі нават не нашу. Гэтак мройнасць разабрала, Што вось-вось аддам душу!   Нават грэшны меў парыў – Ледзьве вершык не стварыў! Лекар кажа, ад кахання У мяне душэўны зрыў!..   Цар Я ўдавец, а гэты цмок Першым жонку прывалок?! Мне ў палац прывезці кралю Без усякіх адвалок!   А стралка на раз-два-тры Змесці прэч з зямной кары, Каб ён болей не надумаў Ацірацца пры двары!   Генерал Кралю мог бы я ўмыкнуць, Ды народ знахабнеў – жудзь! Ім скажы, чыя ідэя, – У труху цябе сцяруць!   Дзёрзкі стаў цяпер народ, Не кладзі ім пальца ў рот, – Мы Хвядоса не шануем, А народ – наадварот!   Цар Ты ў нас гэткі грамацей Штосуботу ці часцей? Ці табе ўсё, як міністру, Патлумачыць папрасцей?   Каб прэтэнзій у людзей Не было да нашых дзей, Дзей выключна па закону, Гэта значыць – тайна дзей!   Ну а я, чаго ўжо там, Не пакрыўджу – ордэн дам! Тут жа выкаваць да заўтра Загадаю кавалям!..   Скамарох-весялун Цэлы дзень ваяр моршчыў потны твар. Вынаходзіў спосаб – як так пазбыцца Хвядоса б? Хацеў думкай бліснуць – ды ўсе думкі кіснуць. Тут пашчасціла яму згадаць пра куму – Бабу Югу, касцяную нагу. Схаджу да яе, хай рады дае!.. А тая сярод дубровы збірае зёлкі, не дровы, атрутны напой прыдумляе новы. Як убачыла генерала – усе гербарыі пагубляла. Так тужыла ў глушы па сваяцкай душы!..   Баба Юга Ты чаго як нежывы? Што не лезе з галавы? Ці то швед ля Пецярбургу, Ці то турак ля Масквы?   Вунь, кары з асіны з’еж – І да часу аджывеш: Я прыроду прапаную, А не хімію табе ж!   Ведай, што ў кары асін Ёсць карысны вітамін, – Ад яго шчэ з генералаў Не загнуўся ні адзін!   Генерал Ды не хворы я, Юга!.. Лепш вавёрак расшугай – Ёсць сур’ёзная размова, То хадзем глыбей у гай.   У стралках адзін хлапец Зух такі, што апупець!.. Я павінен так залатвіць, Каб настаў яму капец!   Калі голаў кат ссячэ – Пагалоска дапячэ… Будзь ласкавая, парай мне, Знішчыць як яго яшчэ?   Баба Юга Баба дзеду варажы: Кляты ў пяты, тры крыжы, Карта віна, дамавіна – Пра стралка мне адкажы!   Раз хапае спрыту ў ім Ваяваць з царом самім, Хай да заўтра вам здабудзе Шыты золатам кілім.   А на ім Расеі каб Быў відаць буйны маштаб. Як кіліму ён не знойдзе – Дык на ім віна была б.   Генерал Во дык бабка! Во дзе ас! Мне б мазгоў тваіх заквас! Хоць вымай цябе са ступы – І міністаркай да нас!   На цара крыўдуе фрыц, Можа кашу заварыць – Дык табе і ў партызанах Я б даверыў спіну крыць!   За дабро плачу дабром: Хоч – куніцай, хоч – бабром, А як не – магу манетай, Золатам ці серабром!..   Баба Юга Годзе, крыўды не чыні – Грошай не вымай ані! Я ж табе не дзеля грошай, Я ж ад чыстай дабрыні.   Ты, як што – адразу ў гай Па падмогу прыбягай. Не звяры ж мы тут, у лесе, Нам прыдацца – толькі дай!..   Скамарох-весялун Кліча цар стралка, здатнага дзе­цюка. Яшчэ задання не дадзена, а ўжо злуе, як гадзіна. Рукамі сукае, нагамі брыкае, выкаціў бельмы – маўляў, страшны ён вельмі! Такі ўжо порсткі, каб пазбыцца Хвядоскі – ажно ў целе яму ломіць косткі!..   Цар Да відна здабудзь кілім З вышываннем залатым!.. Дзеля гонару дзяржавы Ахвяруй сабой усім!   І каб быў відаць на ім, Як на мапе, Трэці Рым – Ні халеры я не бачу На балькончыку сваім!   А не знойдзеш – дык наўпрост Шлю да ката на памост: Ён на золку на галоўку Твой падправіць лішні рост.   Цалкам твор можна прачытаць у папяровай версіі часопіса "Дзеяслоў" №85.  
 
Вольга Чайкоўская (№85)
* * * я хацела б пераўтварыцца ў журавіну або у кроплю вады зліцца з ландшафтам згубіцца ў лесе застацца тут назаўжды   я хацела б зрабіцца разгубленай і бездапаможнай згубіць квіток пашпарт забыцца на асцярожнасць   я хацела б развучыцца плакаць наогул забыць што такое слёзы зразумець як правільна і не балюча але не заўжды выходзіць бо проста інакш не можна я хацела б зрабіцца ружовай або фіялетавай кветкай такой якія растуць каля твайго дома слухаць дзіцячы смех вымяраць глыбіню дзён будаўнічай рулеткай   я хацела б сыходзіць але заўжды да цябе вяртацца   размаўляць бачыць дакранацца   * * * пахнуць валасы тваім домам гэта як пропуск pass афіцыйны дазвол застацца мы жывем вось так паміж маiм i тваім айфонамі і кожны раз як у апошні раз   часам здаецца што так і лепей больш вастрыні ў пачуццях больш змагання з сабой ніхто з нас з табой для другога не лекар ніхто не хоча як у Карнэліу Парумбою   колькі яшчэ засталося такой свабоды дзе яе межы і што там пасля яе я не магу змагацца супраць сваёй прыроды я не магу больш глядзець у вочы твае   * * * я не буду нічога аспрэчваць вы зялёнае тонкае шкло вы зялёная тонкая вечнасць у нас з вамі ўсё прайшло   ўсё мінула, сышлі нават згадкі бездакорныя, як караблі у стракатых няўмелых латках яны ціха так праплылі   пазнікалі за небасхілам і не ўзышлі над зямлёй мой харошы, мой слабы, мой мілы не сыходзь і не будзь са мной     * * * Бываюць такія дні ачышчальныя, Калі ўсё становіцца крыху больш зразумелым. Але не надоўга. Галоўныя прыкметы такога стану: Уседараванне, Слёзы, Любоў. Часта яму папярэднічае катарсіс, Развязка, Кульмінацыя, Зачын.   Я хачу ведаць прычыну. Я хачу ведаць прычыну. Яны хочуць быць ні пры чым.     * * * Толькі што сонца ў прорву нябёсаў садзілася. Я садзілася табе на калені. Сонца ўбачыла, Пазайздросіла. і таксама да цябе папрасілася.     * * *                                                В. Кроплі вады падаюць з крана Ў салатніцу з тоўстага чорнага шкла. На кухні расце напруга паміж Мной і маімі адзінотамі. Я сёння зноў дахаты позна прыйшла Адкладаць усё што можна й льга На потым, На потым.   Графік мой нявызначаны, Расхрыстаны, раскіданы па кватэры Без парадку, Як вопратка ў халасцяка. Ганюся за тэмпарытмам, Паспяваю больш чым патрэбна. І ўсё роўна Вяртаюся да сябе, Да свайго пачуцця Сораму І віна. Белага сухога. Колькі можна гэтага самападману? Гэтая глухая мана Не дае засынаць без турботаў.   Наш сусвет абмежаваны тваёй дадзенасцю. Гэта як дыстанцыйнае навучанне плаванню, Але спрацоўвае. Я плыву да цябе, Прытанцоўваючы. Я вучуся трымацца нязмушана На безыменнай глыбіні Нашаакіянскай упадзіны.     * * *                                                В. Крыкма крычу тваё імя, кароль мой. Птушкай з’яўляюся ў тваіх відзежах. Рукі трымаю напагатове, каб Перад табой зняць усю адзежу.   Прывід, фантом, ураган надзеі, Радасць мая і загадка стагоддзя. Як апісаць – хто ты ёсць, дзе ты, Феномен, якога няма ў прыродзе.   Грукаю ў шыбы, прыкусваю вусны, Ведаю – з гэтага нешта будзе. Шэптам раскажаш мне ўсё сакрэты, Схіліш свой голаў мне ціха на грудзі.     * * *                                                В. Я кахаю пакуль толькі тых, Хто аддае мне ўсё, Але ніколі не знаходзіцца побач. Хто памятае мой кожны дотык, мой кожны ўздых. І пакідае пасля сябе радасць і горыч. У гэтых драўляных сказах – Уся сутнасць усіх маіх Былых Дасягненняў, Позіркаў, Вершаў, Аргазмаў.   Гэта не дні, гэта арыгамі, Макет, Схема прыблізнай вайны Паміж мной І фантомамі З гэтай гіпертрафіраванай чайханы У абстаноўцы Інтэрактыўных стразаў.   Гэта не я, Не я. Я – ляжу на беразе мора І дачытваю Джойса Нарэшце З дваццатай спробы. Промні сонца лашчаць Выгін маёй мускулістай спіны, І юрлівы позірк мужчыны, Не дазваляе маны, І прабірае мяне да нутробаў.
 
Усевалад Сцебурака (№84)
БЛІЖЭЙ ДА ЗЯМЛІ * * * У апошняй зямной сваёй хаце жыць на высокім паверсе? – Ды ну! Памрэш вось, і жонка скажа суседу: – Вова, памажы ты знесці труну. Ён скасавурыцца кісла, плячыма пацяпне – Я-та – сусед, гуманіст, вядома, ды толькі – не! Я за сваё жыццё нацягаўся раяляў ды газавых пліт а зараз ў мяне кіла, падагра і радыкуліт. Раней усе хаты нармальна рабілі (зірніце ў даўнейшым кіно) лёгка праз дзверы што трэба насілі ці ў скрайнім ужо – праз акно… А сёння ў гару кожны хоча залезці, як горны баран памрэ там, і каб яго стылага знесці, цяпер патрабуецца кран!.. А ты паглядзіш на іх, ссунуўшы вечка – – Ну вас! Дапяклі! І пойдзеш памалу, падзьмуўшы на свечку, бліжэй да зямлі…     * * * Лясныя людзі набіраюць ветру ў грудзі. Лясныя людзі абдымаюць цішыню і слухаюць – ці далей нешта будзе – і моўчкі прысядаюць ля агню… Лясным людзям апошняй пушчы ў свеце ніяк няўцям, што тут яны адны. На абязлюдзелай пустой планеце ёсць толькі пушча, ціша й туманы… Лясныя людзі не былі на страшным судзе, на іх забыўся арханёл з трубой. Яны і не настойваюць на цудзе, яны тут застануцца колькі будзе адвечны лес абрыдлы лёс ды свой…     Лікбез Ёсць навукаў у свеце нямала, ведам іх і канца не відно! Куды б жытка цябе не загнала, цвёрда памятай, браце, адно – варта ў назвах іх не памыліцца і паўсюль сыдзеш ты за свайго: акуліст – вывучае акулаў, а кінолаг, лагічна, – кіно!     Рэха 1863-га Калі па нас заплачуць ліпы у прысадах і доўгі цень на наш ўкладзецца шлях, тут хутка расплануюць плац-парады на нашых неўпакоеных касцях. Нас не пакрыюць нашымі сцягамі, нас адпяюць не нашы святары. І толькі ветах узыдзе над намі з-за вежы, што на замкавай гары. І хай цяпер не наша перамога, ды нельга укладацца на спачын – мы да суда адпросімся ў Бога давесці да канца змагарны чын. Дарэмна Пётр стаіць ля брамкі ў Раі, ніхто з нас не паверне й галавы. Мы застаемся прывідамі ў краі, ў добраахвотных вечных вартавых. І калі зноў падымуцца шыхтамі паны, мяшчане, шляхта, мужыкі – апошні застанецца бой за намі, як воля у Айчыны на вякі!     * * * Сказаў ганчар: мы зробленыя з гліны! Каваль упэўнена абараняў чыгун, за хлебны мякіш быў сівы араты, на мясе з косткамі настойваў хірург… І толькі паджылы асенізатар у спрэчках не ўдзельнічаў зусім ды адстаронена глядзеў сабе на неба… І невядома, ці напраўду быў адэптам ён тэорыі стварэння, ці верыў у візіты марсіян, ці нешта іншае трымаў на думцы, ды толькі ўсё маўчаў і ціха пасміхаўся…     * * * Калі мы спім на сваіх падушках, чаму нам сняцца чужыя сны? Дачок гадуем мы папялушкамі – навокал курвы. Дык скуль яны? Мы пакідаем дзверы замкнёнымі – адкуль ва ўсіх суседзяў ключы? Кленчым ля склепаў з чужымі імёнамі і па кудзелі, і па мячы. Самазабойствы ад самакапанняў, ад самакаханняў ізноў яны. Прызнацца ў гэтым ў цвярозым стане мы – не ў стане, а на стакане… Ізноў маўчым. “Нешта не так” – гэта код ідэнтычнасці. “Хто там ідзе?” – наш нязменны пароль. Ўрэшце – нязначныя акалічнасці ды невымоўны фантомны боль.     Снежнае Так засыпае гарады гады ў рады, гады ў рады... У белай нерушы тады ані язды, ані хады... Спяць і дарогі, і парты, і міліцэйскія пасты. У свеце – снег, у снезе – ты. Бывае так гады ў рады... Снег літасці і мілаты нас захінае ад бяды і зацярушвае сляды з старога года у малады... Каб не нагналі па слядах ні боль, ні страх. Каб меў надзею чалавек як сыдзе снег.     * * * У хлопчыка Толіка дзед быў таксістам. у Геніка – простым савецкім чэкістам. у Толіка ў хаце машынкаў без меры, У Гены – фуражка і герб СэСэСэРу. Толева мара – Passat B4. Генава – фота ў парадным мундыры... Вырас Талян – стаў таксістам-бамбілам. Гена ўзяў... і зрабіўся мудзілам! Ды і не тое, каб ён не стараўся! У школе вучыўся, спортам займаўся. Быў нейкі час у гуртку Мельпамены, але палезлі Генавы гены! Геніка вабяць не дупы і цыцкі – сняцца яму Мяснікоў і Прытыцкі. Фелікс – ў адным скураным паліто, Троцкі ў трыко і чорт ведае хто! Тут бы яму да дакторскіх парад – ён на парад і нясе транспарант. Тут бы яму на прыём да ўрача – ён за букецік – і да Ілліча!... Толя за ім назірае ў вакно. Толя – кіроўца. А Гена – г...но...     * * * Вазьму і памру! А ў наступным жыцці, (калі такое надарыцца) нябесныя сілы я папрашу са мною не дужа парыцца – я згодны займець сякі-такі хвост! – каб ім па настроі рухаць. А да хваста поўны лапаў набор – каб зручна за вухам чухаць. Таксама хацелася б пысу і нос – каб ведаць, што дзеіцца ў свеце. У дадатак, канешне, кудлатую поўсць каб блошак было куды дзеці. Чым стацца веганам, ці хіпсцерам, ці крый Божа, якім камунякам, то лепей пабегаць па жытцы зямной звычаным адчайным сабакам!     * * * У сабачым брэху – бег і гурбы снегу! І лясная неруш, і прастор палёў! І ўсяго ў ім столькі – ты і не паверыш, што ў простым “гаве” – сотня нашых слоў.   У сабачым брэху вулкай воз праехаў, вецер бег аселіцай і замёў сляды. У ікластым рыканні і ў шчанячым енку спяць і прачынаюцца вёскі й гарады.   У сабачым брэху трошкі ёсць ад смеху, трошкі ад самоты, трошкі ад нуды. Непадробна шчырае прывітанне рэху і адбітку месяца ў місачцы вады.     * * *                                                               Тату Не прасіце, хлопцы, вершаў у паэта, хай не напісанае застаецца з ім. Вы ж жылі без вершаў столькі зімаў-летаў мо і не патрэбны вам гэты верш зусім?   Ну, а мо не верша папрасіць хацелі? Мо хацелі проста разам памаўчаць? Можа б, чарку ўзялі, ціха пасядзелі і пра верш пытанне давялося б зняць?   Бо усё, чым сэрца і душа трымцелі, ёсць ў нябесных зорках, ў полымі агню, у смачное ежы, ў мяккае пасцелі, ды у асалодзе – слухаць цішыню.   А калі ўсё ж твору – лёс на свет з’явіцца (музы час той ведаюць – іншым не відно), тут у слухачы ўжо можна й не прасіцца – сам паэт заявіцца з вершам заадно!