…мы ня толькі нацыя паэтаў, але й нацыя мянтоў…

— Сяргей Дубавец
 
Змітрок КУЗМЕНКА (№119)
МАЛІЦЕСЯ ЗА БЕЛАРУСЬ Лісты I Мой родны, лячу да цябе Я думкамі кожную хвілю. Праз наш незашклёны гаўбец І шторму няўтульныя мілі.   К твайму прытуліцца б плячу, На кухні па-хатняму сесці... Як шмат распытаць я хачу, Як многа хачу распавесці.   Ты знаеш, Антосік пайшоў! Стаяў ля канапы шырокай Ды раптам сам, без хадункоў Зрабіў да бабулі два крокі! Ты б бачыў, як песціла я Ад шчасця яго вачаняткі – Такія ж блакітныя, як У нашага любага таткі.   З гібіскусам нешта не так... Мо я даглядаю няўмела. Чамусьці цвісці перастаў, І лісце крыху пажаўцела.   Чытаў жа ты ўсенька пра іх, То што я раблю недарэчы?.. А ў Менску святлей ад тваіх Любімых каштанавых свечак.   Іду з перадачай штораз І мару адно, як увосень Мы пойдзем каштаны збіраць З табой і маленькім Антосем.   І сцішаным восеньскім днём У скверы на лавачцы новай З каштанаў сабраных складзём Два светлыя нашыя словы.   Мой родны, каханы... Як ты?.. Чакаю... Трывожуся вельмі... Твае не даходзяць лісты Ў наш шматпавярховік панэльны.   Сапраўдны мой... Мой залаты.. Як ты? Як ты?..   II Рвуць нябачныя кіпці душу. Пералічваюць пальцы каралі. Гэты ліст я табе не пішу І дакладна яго не адпраўлю.   За фіранкай куражыцца ноч. Спіць ціхутка сынок у калысцы. Давідна не заплюшчыць мне воч. Буду думаць пра нас. І маліцца.   Ты заўсёды любіць навучаў. У любові, казаў, перамога... Як любіць, калі чуць увесь час Енкі невінаватых з астрога?   Як любіць, калі ў нас за любоў Адабралі пачварныя цмокі Верасовую старасць бацькоў І дзяцей нашых першыя крокі?   Ты даруй мне... Я так не магу. Я, відаць, хрысціянка благая. Мне малітва не гоіць тугу І ад жудасці не захінае.   Гэта страшна, калі зуб за зуб. Гэта жах, калі вока за вока... Ды страшней для мяне скуралуп, Што катуе ў засценках прарока.   Хто нам верне кахання гады? Маладосць, пахаваную ў турмах? Не спатольвае шклянка вады Ліхаманку пякучую думак.   Твой партрэт, што вісеў ля стала, Патаптаў з насалодаю злыдзень. Родны мой... Я ўявіць не магла, Што так моцна магу ненавідзець.   Я гатовая іх праклінаць Да дзясятага часам калена, Каб ім нават у прывідных снах Так, як нам, невыносна балела.   Адчуваю твой ціхі давер. І каралі з рукі выпадаюць... Помніш Пімена Панчанкі верш? Не... Нікога я не праклінаю...   Бо... люблю сваю зямлю... і не магу.     *  *  * Як бывае гарачым снег, Як бывае блудніца – святая, Так бывае і сумным смех. Надта часта цяпер бывае.   Спадарожнік маёй зямлі. Непрыдуманы смех скрозь слёзы. Толькі ён і ратуе, калі Душы крояць тупыя лёзы.   І калі за нішто ў турму Каты цягнуць праз пляц паяца, Што яшчэ застаецца яму? Проста катам у твар смяяцца...     *  *  * Маліцеся за Беларусь. За нашых бацькоў пасівелых. За нашых дзяцей пасталелых. За раніцы нашай пару.   Маліцеся за Беларусь. Каб сонца яе прывітала. Каб пусткаю дзікай не стала, Адданай чужому цару.   Маліцеся за Беларусь. Хрысту. Саваофу. Алаху. Каб нашу смяротную плаху Ў глыбінях схаваў землятрус.   Маліцеся за Беларусь. На волі і ў змрочным палоне. Калі нат царква забароніць, Ды ўсё перамелецца ў друз.   Маліцеся за Беларусь...     *  *  * Зайздрошчу свабодзе нават той вароны, якую са свайго акна бачу на сьнезе... З цыдулкі, таемна перададзенай К. Каліноўскім на волю з турмы.   Варона цёмная На белым снезе, Жывая ты, а я Згубіўся недзе.   Ты вольная зусім Па той бок кратаў, Дык вестку занясі Да роднай хаты   Прашу, ляці хутчэй Над ціхім местам Туды, дзе ля дзвярэй Кусты агрэсту.   Агледзься там, і мо, Сівая птушка, Убачыш праз акно Маю дачушку.   Вітанне пракрычы Ты ёй ад таты Скажы, што я ні ў чым Не вінаваты.   Узняў я вольны спеў Да зор высока, Падужаць я хацеў Ліхога цмока...   Не. Птушка не ляціць З астрожнай плошчы, Ды ўпершыню ў жыцці Я ёй зайздрошчу.   Адзін крылом узмах, І з ветрам свежым Адкрыты ёй абсяг, Прастор без межаў.   Не спыніць іх замок, Пракляты жоран... Ні чорны варанок. Ні чорны воран.     Споведзь Алеся Дудара Божа моцны, за што?! Ты прабач злую дзёрзкасць маю. Тут я мушу вініцца, Але вось... цябе вінавачу. Воўкам хочацца выць. Сэрца чорныя птушкі цкуюць. Толькі мы, беларусы, Не маем сваёй сцяны плачу.   Я зусім не самотны, Нас многа сягоння прыйшло. Да жахлівага многа ўзляцела З падвалаў турэмных. Ці наважыцца хтосьці Прамовіць хоць некалькі слоў? Я – скажу. І даруй, Калі будзе табе непрыемна.     У краіне маёй Па-над храмам заўжды эшафот. Непазбыўнае рабства Адкрыта пад вокнамі ходзіць. Сорак год ты вадзіў па пустыні Свой любы народ. Дык чаму ж водзіш мой Па пякельных кругах праз стагоддзі?   Спакон веку над намі Сякера, пятля ці наган. Страх ліпучы жыве Часта нават у хлебнай скарынцы... Колькі часу яшчэ Будзе шчэрыцца гвалт і падман, Каб на ўласнай зямлі Без віны называцца злачынцам?   Калі ты міласэрны, Сваю мне задуму адкрый. Не хавайся, скажы, Што ты маеш наконт Беларусі. Патлумач чалавеку, Якая з пакутаў карысць. І тады, можа быць, Я ахвотна з табою згаджуся. Ты не мог не пачуць, Як зайшлося ў слязах немаўля. Ты не мог не заўважыць, Бо ўсё ж тваё сэрца не камень. Як дрыжэла ад гневу Пад ботамі катаў зямля. Як апошнімі лісцямі Плакалі дрэвы над намі.   То чаму ж ты маўчыш, Не ратуеш аглухлы прасцяг? Што ж забойцам і здзірцам злюцелым Не робіш нічога? Божа моцны, чаму?! На астатняй мяжы забыцця Я пытаю цябе, Недасяжна далёкага Бога.     *  *  * Поўня мацае хаты страху. Зазірае праз шыбіну ўпотай. І стаіць у яе на шляху Крыж аконнага пераплёту.   Сном трывожным забыўся пакой Пад аховай празрыстай фіранкі... Толькі ўпарта, адну за адной, Нехта лічыць хвіліны да ранку.   Не спыняе гадзіннік хады, Хоць спружына звялася дазвання. Сярод змрочнай містычнай жуды Хата мусіць дажыць да світання.     *  *  * Пакаянне не дадзена Каіну. І праз тысячы смутных гадоў Чырванее нязводнаю плямінай На дубінцы бязвінная кроў.   Не адмыць тую пляму жахлівую, Не саскрэбці ніколі нічым... Каін зброю і ў прорву вірлівую, І ў марскую кідаў далячынь.   Не аднойчы паліў яе ў вогнішчы, Пакрыёма хаваў пад гару. А дубінка ўсё роўна апоўначы Да ягоных вярталася рук.   І казаў сабе Каін: “Няправільна, Што імя маё кожны кляне: Калі б я не забіў тады Авеля, Авель конча забіў бы мяне.   А-ёй-ёй!.. Загубіў безбароннага!.. Вой-авохці!.. Яго крэўны брат!.. Што яму замінала, бяззбройнаму, Тую зброю ў мяне адабраць?!   Для чаго так нахабна і здзекліва, Па-блюзнерску араў ён зямлю?! Бы не ведаў, нягоднік усмешлівы, Як страшэнна яго не люблю”.   Крык ляціць: “Мяне подла зняславілі!” – І дранцвеюць нябёсы наўкол – Кроў падступна забітага Авеля Зноў сплывае з дубінкі на дол.     *  *  * Жыў паэт на зямлі. З тых, каго называюць прарокам. Словам сэрцы кранаў, Як кранаць можа толькі паэт. Апяваў хараство Незвычайнага свету навокал, Не хаваючы крыўды, Якой перапоўнены свет.   Ён пісаў пра людзей І свой край, у няволю забраны, Пра народ, забіваны Пад ценем імперскіх сцягоў. Больш за ўсё па жыцці Ненавідзеў рабоў і тыранаў. А тыран і рабы – Ненавідзелі люта яго.   Шальмавалі і бэсцілі, Кпілі з ягонае мовы. Пагражалі этапам Ды куляй у скронь навылёт. І аднойчы ўначы На тырана загад адмысловы Па-разбойніцку скінулі Ў лесвічны гулкі пралёт.   Цела грымнула ўніз, А душа перанеслася ўдалеч. Прэч ад марных надзей, Ад бяссонных сардэчных пакут. Паляцела туды, Дзе стаяць непадкупныя шалі, І трывае штодня Справядлівы і праведны суд.   На вачах у суддзі, Нетаропкія, без перапынку, Два анёлы на шалі кладуць Нешта з поўных мяхоў. Важыць белы анёл Парушынкі шляхетных учынкаў. Важыць чорны анёл Камяні патаемных грахоў.   І спыніўся паэт Перад шалямі тымі ў маўчанні: Да якіх берагоў Яму суджана будзе прыстаць? Схамянуўся пасля, Зразумеўшы зусім нечакана, Што абліччам падобны суддзя Да Ісуса Хрыста...   Час на роздум далі, Бо, закону адвечнаму згодна, Тут жаданне адно Неадменна здзяйсняецца ўсім: Можа кожны прасіць, Што душы яго толькі заўгодна Перад тым, як пачне Яму важыць грахі херувім.   Хтосьці рвецца назад, Каб не стала дзіця сірацінкай. Пра палёгку самому сабе Слёзна моліць эстэт. Каб цяжэйшай за камень На шалях была парушынка... А чаго хоча ён, Нежывы беларускі паэт?   І пачулі абодва анёлы Ля срэбраных шаляў, Як свой голас паэт Проста ў рукі суддзі аддае: – Божа мілы, зрабі, Каб надзённымі быць перасталі Напісаныя ў цемры Балючыя вершы мае.     *  *  * Стагналі мачты. Клекатала мель. Маяк ад небяспекі гнаў старанна. Вузлоў пад трыццаць нёсся карабель На скалы па загадзе капітана.   Ніхто не мовіў слова насупор. Каманда ў ладкі пляскала бяздумна. Усіх нязгодных скінулі за борт Ці наглуха замкнулі ў клеці трумнай.   І толькі ў даўкім дыме папярос Радыст, падпёршы нечым дзверы ў рубцы, Упарта выдаваў сігналы SOS З адчаем невымоўным самагубцы.   – Я “Альбатрос”... Каардынаты... Курс.. Усім, хто чуе ў моры і на сушы... Мы гінем каля скал пры маяку... Mayday! Mayday! Ратуйце нашы душы!   А з лайнера ў трох мілях у этэр Ляцела  скрозь статычныя разрады: – Мы вельмі заклапочаныя, сэр! Склікаем тэрміновую нараду!     *  *  * Жнівень натхнёна сеяў. Верасень – не збярог. Летась жыла надзея. Сёлета – хіжы змрок.   Ноччу кастрычніцкай светлы Болем зайшоўся рай. А ў лістападзе пекла Рынула цераз край.   Снежань сляды надзеі Выстудзіў, каб за ім Студзеньскія завеі Іх замялі зусім.   Люты шалеў бясконца. Сівер у спіну гнаў. І з сакавіцкім сонцам Не надышла вясна.   Зрушаны ўсе прыкметы. І не заўважыў крык, Як прамільгнула лета Ў нас на календары.   Зноўку вятрам скуголіць Як вешчунам завей... Сёлета мы да волі Роўна на год бліжэй.     За намі Ішло нас нямнога Забытай дарогай. Гарчэлі аблокі. Спазняліся крокі. Не ведалі змогі Разбітыя ногі, Ступалі паволі Да сонца, да волі. Мы рай не шукалі. За намі стаялі Адны толькі здані На ростанях цьмяных, Крыжы на пагосце Ды прашчураў косці. А больш за плячыма, Нібы пілігрымы, Не мелі нічога, Апроч пана Бога... Ляцелі з-за спіны Зласлівыя кпіны. Пагрозаў каменне Цаляла нязменна Ў адкрытыя скроні. Хіба абароніць Ледзь чутнае слова Ад злосці свінцовай? Мы крочылі ўпарта, Адчайна, зацята -- Нас мучылі, білі, Нам рэзалі крыллі, У турмы саджалі -- Мы ж крочылі далей Паўз вокны, дзе ў кратах Стамляліся  каты, І гурт памагатых Чакаў на заплату За подлую здраду, За злую параду. Праз вузкую кладку Ў дрыгве, дзе знянацку То злева, то справа Сычэла пачвара, Дзе гінулі ў твані Без роду іваны. Праз смерць і праз здзекі, Крывавыя рэкі... Як часта бывала, Што нам не хапала Ні веры, ні клёку: Бясконца далёка Цвіла адвячоркам Жаданая зорка Жывой Беларусі, Не стаўшыся, мусіць, Бліжэй ні на мілю. І ў гэтую хвілю Хацелася збіцца Спыніцца, скарыцца, Заснуць у бярлогу. Зусім анікога Не мелі за спінай Мы смутнай часінай. Падманная чутка... Самотная купка... Цяпер жа нас многа! Бо той жа дарогай Мы крочым за вамі Відзежамі-снамі З матуліным імем У вас за плячыма, Апроч пана Бога. Вам – блізка! Вас – многа!     *  *  * Не шчыруйце! Мы з попелу нават паўстанем, Прарасцем праз жалезабетон. З вострым болем у сэрцы парваным Да канца дабяжым марафон.   Толькі выдыхнем раз: “Перамога!” І апусцімся долу без сіл. Новай моцы на родным парозе Нам у жылы ўвалье дзівасіл.   І прайшоўшы па лісці апалым, Па збуялай асотам раллі, Мы нязгасныя знічкі запалім Тым, каго ўратаваць не змаглі.   У далонях праз лютасць завеі Данясём, не згубіўшы ў снягах... І тады ўжо ніхто не пасмее Іх разбіць, патаптаць, абылгаць.  
 
Уладзімір Сцяпан (№119)
Гузікі Сентыментальная гісторыя   Ехаў у Гомель. Глядзеў у вакно. Белае поле пад шэрым небам, а за полем вёска – белыя дахі, а з комінаў дым… Дзіўна, але і праз шкло імклівага цягніка адчуў казытлівы водар таго дыму. Усміхнуўся, але ніхто маёй усмешкі не заўважыў – маска.   ** Я з мамай. Мне шэсцьдзесят трэці, а ёй дзевяноста другі. Яна два гады не ходзіць. Ляжыць у сваім пакоі, дзверы адчыненыя. Збіраюся выносіць смецце, абуваюся, апранаюся. – Смецце вынесу! – Добра, толькі шапку надзень – зімна! Мне шэсцьдзесят трэці... Шапку надзеў.   ** Павячэралі. Мама яшчэ пасядзела трохі на ложку, склала сурвэтку, а потым сказала, што стамілася, і папрасіла, каб дапамог легчы. Дапамог, накрыў цёплай коўдрай і пайшоў на кухню. Мыю посуд. Чую, што мама мяне кліча. Выціраю рукі, іду да яе ў пакой. Яна моўчкі глядзіць на мяне, быццам даўно-даўно не бачыла. – Што, мама, піць, у прыбіральню? – Не… Памаліся за мяне, сынок…   ** Вечар. Мама слухае радыё – маленькі чорны прыёмнік, які купіў ёй мой малодшы брат. Гучыць музычная кампазіцыя. Зазіраю да яе ў пакой. – Нічога не разумею, пра што ён такое спявае? Праз хвіліну. – Хоць і не па-нашаму, а добра пяе мужчына. Для маёй дзевяностагадовай мамы спяваў па рыдыё Sting.   ** Кармлю з лыжачкі. – Не зачэрпвай з сярэдзіны, ад беражку кашу бяры, а то язык мне апячэш... – кажа мама. – Добра... Аказваецца – “бераг” ёсць у ракі, возера, леса і ў талеркі… Паэзія матчынай мовы.   ** Ёсць дзіцячая задачка на кемлівасць. Што важыць больш – кілаграм пуху ці кілаграм жалеза?.. Пераносіў маму с ложка на крэсла. Перанёс. Потым згадаў, як у жніўні, на лецішчы, цягаў бетонныя слупы. Цяпер ведаю – бетонны слуп вагой пяцьдзясят кілаграмаў важыць нашмат менш, чым чалавек.   ** Мама доўга моліцца, а потым некаторы час маўчыць і ціха кажа: “Божачка, дзякуй за пражыты дзень і дапамажы ноч пераначаваць... Яна ж такая доўгая!”   ** Палуднуем. Я насмажыў марской рыбы. Мама раптам перастае жаваць і глядзіць на мяне. – Мне сон быў. Прынёс нехта два карпы і паклаў на стол... – Хто? – Не ведаю – гэта ж сон... – Ты іх засмажыла, з’ела? – Не... Праз дзень вы з Колем прыехалі (Коля – мой малодшы брат). – І што, мы тую рыбу з’елі? – Я сон расказваю, а ты абы-што... Калі рыба сніцца, то гэта да прыбытку. Хіба не ведаеш? – Мне часта сніцца рыба, а вось прыбыткаў пакуль няма. – Яшчэ будуць, не спяшайся.   ** Каб маме было цікавей жыць, то я прыдумаў наступнае – гатуем разам. Сёння мы варым суп. Яна ляжыць у сваім пакоі, а я бегаю да яе з пытаннямі. – У якой каструлі варыць? – паказваю большую і трохі меншую. – А колькі вады ліць? – У круглай… Пад самы верх, бо выкіпіць. – А мяса мыць? – Мыць! Іду на кухню. Бразгае посуд. Ліецца вада. – А саліць мяса, ма? – Пену зняў?.. Добра. Пасалі, але трохі. Здымаю пену. Трохі салю. Памешваю мяса. Праз гадзіну я зноў з пытаннем. – Палавіны цыбуліны хопіць? – паказваю вялікую цыбуліну. – А бульбіны тры ці дзве? А морквы колькі? А яе парэзаць ці пацерці? А гарошак цяпер сыпаць ці трохі пазней? – Толькі я задрамала, а ты зноў… Ну хіба ты сам не ведаеш?.. Бульбу хоць пакрышыў? А цыбулю з морквай?.. Тады сып… Чуеш, не закрывай шчыльна, няхай пакіпіць з паўгадзінкі. Праходзіць адмераны час. Каштую сам і набіраю лыжку для мамы. Дзьмухаю, каб суп не быў варам. Прапаную пакаштаваць. Яна з’ядае лыжку, думае, маўчыць. – Ну што, харошы? – Харошы, ды каб меліся грошы… Налі ў маю місачку, няхай ачахне трохі, а сабе ў вялікую.   ** І сапраўды, той снежаньскі дзень быў светлы. Такі яркі, што глядзіш на вакно, вочы мружыш і ўсміхацца спрабуеш… А яшчэ я зняў на балконе прасціны і пялюшкі, якія нязвыкла пахлі марозным паветрам, – у маміным пакоі яшчэ больш пасвятлела. Настрой трохі палепшыўся, мама павесялела, папрасіла знайсці старыя акуляры, тыя, што глядзяць блізка… Потым папрасіла дапамагчы сесці. Потым доўга глядзела на сонечныя паскі на сцяне, на старой шафе, нават дакранулася да халоднага люстэрка. Там сядзела яна – цёмным абрысам. Там стаяў і я, таксама цёмны… А вакол было шмат залатога зімовага святла. – Пасядзі тут, – паляпала далонню па краі ложка. – Дай, пакуль светла, пагляджу на цябе. Яна сказала гэта так, што я не мог не паслухацца, не мог пажартаваць. Сеў. – Павярніся, каб сонца на цябе свяціла. Каб хоць трохі разгледзець магла. Павярнуўся і далонню прыкрыў вочы ад зыркага святла. Мама прыбрала маю руку. Дакранулася да шчакі, да пляча, да лба… Правяла далонню па кароткіх валасах, потым па падбароддзі… Я ўздыхнуў, бо некалькі дзён не галіўся. Лічыў, што на вуліцу хаджу ў масцы, а дома мяне ніхто не бачыць… – Я думала, ты не такі. – А які, мама? – Думала, ты маладзейшы… – Ты ж ведаеш, колькі мне. – Ведаю… Як жа ўсё хутка… Зусім дарослы… Стары…   ** Павячэралі. Памыў маме рукі. Надзеў памперс. Падбіў падушку. Паправіў коўдру. Трохі пагаварылі пра заўтрашняе надвор’е, пра сняданак. – Не стой, ідзі, сынок… Сама патушу святло. Памалюся і патушу. Пажадаў ёй “дабраначы”. Мыю на кухні посуд. Выціраю талеркі. Радуюся, што ўсё адбываецца ціхамірна. Чую, як яна ў сваім пакоі моліцца. Раптам змаўкае, а потым пытае: – А як цябе завуць, забылася? – Вова! – Воўка? І майго сына так завуць… – кажа мама і моліцца далей.   ** Калі даглядаеш старую і зусім слабую маці, то больш даведваешся не пра яе, а пра сябе “любімага”. І пачынаеш разумець усю сваю недасканаласць. Вылазяць: лянота, крывадушнасць, непачцівасць, злосць, хітрасць, баязлівасць, жорсткасць і шмат чаго яшчэ – цёмнага і цяжкага, што старанна хавалася ў глыбіні ўласнай істоты. Спрабуеш выправіць, а не заўсёды і атрымліваецца. Хто даглядаў блізкага чалавека хаця б дзень і ноч, месяц, то, можа, са мной і пагодзіцца…   ** Ранішні цягнік ляціць на поўдзень. Узыходзіць сонца. Насупраць мяне сядзіць праваслаўны святар у блакітнай масцы, глядзіць у вакно і мружыцца ад яркага сонца. Ад самага Мінска маўчым. На перагоне паміж Жлобінам і Буда-Кашалёвам святар хутка дакранаецца да маёй рукі і паказвае ў неба. Ён убачыў першым. – Гусі! – радасна ўскрыкваю я і гляджу на тры чарады вялікіх шэрых птахаў, якія ляцяць у бясхмарным небе, па-над асветленымі зыркім святлом красавіцкімі ўзлескамі. – Дзікія, – кажа святар і праводзіць позіркам чароды гусей. З-пад маскі вытыркаецца сівая барада. Святар мружыцца, уздыхае, і вочы яго блішчаць сінечай, як красавіцкія лужыны. – Я да мамы еду. – А я па трэбах, – адказвае святар і чорным рукавом выцірае мокрыя вочы. Маўчым, думаем пра сваё, глядзім у вакно: на палі, лясы, неба…   ** Калі прыязджаю да маці, у бацькоўскую кватэру, то пераапранаюся. Так, відаць, усе робяць. Мне падабаюцца бацькавы кашулі, кофты, джэмперы. Бацькі няма на свеце амаль дваццаць гадоў, а яго рэчы працягваюць служыць… Прыемна іх апранаць, зашпільваць гузікі, падцягваць ці заварочваць рукавы… Гузік сёння адарваўся. Закаціўся пад шафу. Раней бы маці сказаў – яна б і прышыла… А цяпер сам. Прышыў і прыйшоў пахваліцца. – Добра прышыў? – спытала і праверыла. Хацела зашпіліць, а не змагла – пальцы не слухаюцца. – Не адарвецца, яшчэ панашу… – Не ведаю… Можа і паносіш трохі. Зашпіліся, не хадзі расхрыстаны.   ** Пакарміў яе. Мыю на кухні посуд. Чую, мама нешта гаворыць ласкава і манатонна. – Мама, што ты там гаворыш? – пытаю здалёк, а потым падыходжу да яе пакоя. – Я не с табой, сынок, я з Богам гавару... Мыю посуд, прыбіраю, а яна расказвае Богу, што сын прыехаў...   ** Бярозы за вакном нерухомыя. І крумкач на вершаліне нерухомы, як нежывы. Неба нізкае, дождж усё збіраецца-збіраецца, ды не насмельваецца пайсці. Вусцішна. З кухні ціха падыходжу да мамінага пакоя, спыняюся ў дзвярах і гляжу на яе твар, потым на сурвэткі на крэсле, на грабеньчык, акуляры, стары тэлефон, на шклянку з вадой, потым зноў на твар і ад яго, слізгануўшы позіркам па гадзінніку, на вялікае вакно – светлае, ранішняе… Сённяшняя ноч прайшла спакойна. Мама расплюшчвае вочы, здзіўляецца і палохаецца, калі бачыць мяне ў дзвярах. Я разгублена ўсміхаюся і не ведаю, што сказаць. – Гэта дзень, сынок? – Дзень… – адказваю ўпэўнена. Яна паказвае рукой на сцяну супраць ложка. Там гадзіннік. – Без чвэрці восем, – кажу, бо думаю, што яе, як заўсёды, цікавіць час. – Яны прыходзілі, ты не бойся, прысядзь, не стой… – Хто мог прыходзіць, мы адны, дзверы на замку, нікога тут не было і быць не магло. – Яны адтуль выйшлі, са сцяны… Цёмныя, высокія такія. Адзін трохі меншы. Я спужалася. Сціснулася ўся ў камяк, а коўдру не магу насунуць… Яны маўчаць і бліжэй падыходзяць. Да самага ложка… Глядзяць і кажуць, каб я збіралася і не баялася. А я сабе думаю, як я з імі пайду, я ж у памперсе, не апранутая… Сорамна… – Мужчыны, мама? – Я і не зразумела, хто яны такія. Цёмныя, і смяюцца ціхенька… Падсоўваю да ложка крэсла, сядаю і спрабую ўсміхацца. Хачу ўзяць яе за руку, а яна яе выторгвае, хавае пад коўдру. – Прыснілася табе абы-што… Не думай… Дзень на двары. Снедаць будзем, таблеткі піць… Што прыгатаваць? – Я, сынок, так даўно жыву, што ўсе свае сны ведаю, не па адным разе сніла… А ты кажаш – сон! Падымаюся з ложка, падыходжу да сцяны і раздражнёна ляпаю па ёй далонню. – Не можна з гэтай сцяны выйсці, мама! Бетон! – Я падумала ноччу, што калі пайду з імі, то ты раніцай глянеш, а мяне няма… Ложак ёсць, а мяне няма… Спужацца можаш. – Аўсянку ці амлет? – Што хочаш… Калі рабіў амлет, за вакном пайшоў снег. Яйка выслізнула з пальцаў. Упала і не пабілася. Гэта было 8 красавіка 2021 года.   ** Пасадзіў маму ў ложку, падушкамі абклаў. Пакарміў сняданкам. Прапаную яркую мандарынку. – Дай, я сама. – Зараз аблуплю. – Не, дай, я сама. Яе слабыя пальцы спрабуюць справіцца з бліскучай і слізкай скуркай, а мандарынка не слухаецца... Забіраю, пачынаю лупіць. – Дай, сама буду. Я не хачу яе есці – кіслая... Лягу і буду пальцы нюхаць... Яны так смачна пахнуць, як тады. – Калі? – У маладосці, калі вы з Колькам яшчэ малымі былі.   ** Сонечна… У кухні ўсё блішчыць, і старыя рэчы выглядаюць як новыя. А посуд: талеркі, белыя каструлі, кубкі, лыжкі, відэльцы, шкло – зіхцяць так, што даводзіцца мружыцца. За вакном, з пятага паверха, відаць далёка – прыватныя дамы і гароды, шаша, чыгунка, высокае неба з белымі аблокамі. На некаторых агародах – блакітна-белы дым. Гаспадары парадкуюць свае соткі, паляць мінулагодняе смецце, абрэзанае галлё. Думаю пра апавяданне, якое не магу дапісаць, але не злуюся сам на сябе, бо занадта добрае надвор’е, а бярозы, асветленыя красавіцкім сонцам, выглядаюць святочна. Хутка, яшчэ колькі дзён, і рудое галлё зробіцца купаросна-зялёным. Пераношу маму на кухню. Уладкоўваю на цяжкае крэсла побач з жоўтым сервантам. Хачу, каб і яна парадавалася яркаму сонцу, ціўканню птушак, смачным пахам ежы, якая гатуецца на вымытай пліце… А яшчэ думаю пра апавяданне і пра тое, што буду за мамай падглядваць, сачыць за кожным яе рухам, поглядам, лавіць словы і развагі пра жыццё. Але яна глядзіць у вакно без цікаўнасці. – Бачыш, дзеці са школы ідуць па дарозе, – кажу ёй. – Няхай сабе ідуць. Паварочваю крэсла, і яна не бачыць сонечнага краявіду. Пстрыкаю кнопкамі, паварочваю тумблер, і пральная машына пачынае гудзець, шумець, і за круглым вакенцам радасна круцяцца ў белай пене рознакаляровыя апранахі. Гляджу на радасны рух і шум. – Доўга яна яшчэ будзе шумець? – Мама паказвае пальцам на белую машыну. – Паўгадзіны. – А што так доўга? – Пакуль намочыцць, пакруціць, зноў намочыць, а потым адцісне і спыніцца… Дастану і на балконе павешу – там будзе сонца, і да вечара ўсё пасохне. – Суп пасаліў? Пасалі… Салю суп і пачынаю шкадаваць, што прынёс яе на кухню, што выцягнуў са звыклага стану. Думаў убачыць яе радасць ад усяго гэтага сонечнага, вясёлага, смачнага, шумнага… Спадзяваўся, што ўсё гэта палепшыць яе настрой. – А які сёння дзень? – Аўторак. – Паска скора? – Трохі меней, чым праз тры тыдні, а што? – Трэба будзе яйкі пафарбаваць, каб па адным на кожную магілку. Купі, і няхай ляжаць у лядоўні, а то потым… А суп накрый, няхай пастаіць, а то бульба будзе цвёрдая… Занясі мяне туды, – сказала неяк абыякава і паглядзела на дзверы свайго пакоя. Перанёс, пасадзіў на ложак і ўздыхнуў. – Адпачні, – паляпала па ложку. Сеў. Маўчым. Думаю, што праз гадзіну трэба палуднаваць, а я пакуль не ўсё прыгатаваў, што кампот забыўся пасаладзіць. – Ма, што-небудзь хочаш? – Хачу… – адказвае хутка, як чакала майго пытання. – Ну? – Давай разам памром, чуеш? – … – Мы з табой добра пажылі… Чуеш? – Што ты прыдумала… Што ты гаворыш? Я ж твой сын. – Сын, я ведаю... – У мяне ж дачка яшчэ маладая, жонка… Мама, што ўсё гэта? Пра што ты? – Дачка вялікая, не прападуць яны без цябе… – Ой… Давай пакладу, паляжы, а то гаворыш абы што… Доўга стаю перад акном, пазіраю на красавіцкія аблокі, на белы надпіс упоперак дарогі, добра бачныя тры апошнія літары “ОЛА”, а дзве першыя “ШК”, амаль сцерліся коламі машын. Пахне кампотам, але яго салодкі водар мяне раздражняе.   ** На клавіятуру ашчадна свеціць маленькая лямпачка. У кватэры цёмна і ціха, нават вусцішна. Спяшаюся, падбіраю словы, быццам выкалупваю, злуюся… У вячэрняй сутонлівай цішыні чуваць кожны гук. Мама ўздыхае, неразборліва мармыча нешта, а потым ясна і насцярожана, амаль спалохана: – Сынок, Вова, ты дома?! – Тут, а дзе мне быць, – адказваю, запальваю святло, іду да яе ў пакой. – Што ты там робіш? – Працую. Пішу… – Чытаеш… А што ты пішаш ноччу, колькі часу, дзе мае акуляры, не бачу. – Палова на дванаццатую… Спі! – прашу, ці амаль загадваю, і не­задаволена ўздыхаю. – Сядзь тут, раскажы што ты пішаш, пра што? – Ой… Пра цябе пішу, – сказаў і тут жа пашкадаваў, падумаў, што трэба было схлусіць, пра работу што-небудзь расказаць. Мама насцярожылася, вусны падціснула, рука пачала намацваць акуляры, потым уздзяваць. Павялічаныя шклом вочы злосна, мне так падалося, бліснулі. – Пра мяне… А што ты пра мяне ведаеш? – Пішу пра тое, як мы тут з табой гаруем, як я цябе кармлю, мыю… Пра рознае пішу, а што, нельга? – Ты толькі не пішы, што бацька твой піў дужа і павесіцца хацеў, а я не дала яму і вяроўку забрала, так раззлавалася, што забіць яго хацела… А ён плакаў-плакаў, як дзіцё… Не будзеш гэта пісаць? Напішы, што я ўсё жыццё работала, аж семдзесят восем гадоў работала… – А чаго ён плакаў? – Спужаўся… Трохі памаўчала, акуляры зняла, папрасіла пакласці да месца і пачала расказваць як памерла яе матка. Памерла ад тыфу, на печы. І дзеці: Вольга, Шура, Надзя і яна, усе на той печы спалі, убачылі, што маці не дыхае, пабеглі на стайню, каб сказаць бацьку і спытаць, што цяпер рабіць і што ім есці… Бо матка не паспела нічога згатаваць… Напішы, што мой партрэт на прахадной завода вісеў і мне прэміі давалі, а калі ногі пачалі балець, то адпраўлялі ў санаторый – у Сочы, у Сакі, у, забылася, як той горад завецца – у Анапу… – Напішу і пра Анапу. – Што ты тут сядзіш… Ідзі! – Пісаць? – Спаць ідзі… А я таблеткі піла? Ідзі… Святло патушы. Вяртаюся ў свой пакой. Сядаю да стала. Рукі на клавіятуры, але я цяпер не ведаю, пра што пісаць. Цалкам сентыментальную гісторыю Уладзімір Сцяпана "Гузікі" чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова.
 
Сяргей Законнікаў (№119)
ЭСЭМЭСКІ НЯБЁСАЎ Я пакуль што жывы Я пакуль што жывы… Не складаючы крылы, Зноў накладваю швы На свой будзень пахілы.   Я пакуль што жывы, Бачу дзятлінку ў росах, Сонца шар агнявы, Зорак велічны россып.   Я пакуль што жывы, Каб любіць з новай сілай Пах прывялай травы І гарачага пылу…   Я пакуль што жывы…     Асэнсаванне Нішто не даследуе роздум да кроплі… Вось мой чарнавік, не канчаецца след… Ты ставіш нарэшце апошнюю кропку, А ў ёй і за ёю  –  зноў новы сусвет.     Паветраная нацыя Нічога няма… Толькі енк, стогны, слёзы Пад небам растурзаным, злосным і шэрым. Ці можна істотам, бядой нецвярозым, Знайсці ратавальную кропельку веры?   Яе зачакаліся рабскія душы, Якія не дыхалі воляй ніколі. Але хто зняверцаў усіх разварушыць, Што лічаць сваё вызваленне прыколам?   Да праўды вяртаецца люд без падману, Калі голас роду на подзвіг пакліча… З паветра сляпога, з глухога туману На свет выплываюць жывыя абліччы.     Змарнаваны час Прывыкнуць да рознага можна, Ды толькі які ў страху толк, Калі гвалт народ асцярожны Дубінкамі ў мэтлухі стоўк?   Хрумсціць новы дзень пад абцасам, Бязмэтна цячэ ў забыццё… Шкада змарнаванага часу, Бо гэта не пыл, а жыццё.     Існасць Зноў віна вагомая, Згас чарговы дзень. Хто мы?  –  Невядомыя… Дзе мы?  –  А нідзе…     Нямая Айчына Радзіма без мовы  –  істота нямая, Душа папярхаецца гукам чужым. Насуперак гвалту пакуль што трымае Нас даўні запас на апошняй мяжы.   Матуліна слова замены не мае, З яго б’е народнага духу бруя, Яно суцяшае, вядзе і ўзнімае… Нямая Айчына! Яна  –  не мая…     Паплач Хоць новае світанне пад пытаннем, Хоць зло штурхае ў цемру белы свет, Паплач, слабей ад гэтага не станеш… Яснее позірк за слязой услед.   Паплач, адпрэч чужынскія грымоты Ракет, снарадаў і тупой хлусні… Адмыецца Зямля крывёй і потам Або загіне ў атамным агні?   Мы звыклі плакаць, ды было навошта Пакутаваць з-за нейкай драбязы?.. Звёў чалавек свой розум да шызы, Таму відаць цяпер рубеж апошні Праз шкло павелічальнае слязы.     Пахі агрэсіі А кола вайны грузна коціць… І ў сценах расійскай дзярждумы Смурод абгарэлае плоці Сцёр пахі французскай парфумы.     Чарнігаўшчына. Моцныя духам На вуліцы ў вёсцы  –  танкі, А людзі сядзяць на прызбе, Маўчком ігнаруюць пытанні, З пагардай глядзяць на прышлых.   Дзядуля з узнятым кіем Для іх прамаўляе свядома: “Мясціны ў нас тут глухія… Вяртайцеся лепш дадому!”     Сірата Выбухнуў мозг, рвуцца нервы… Як жа мне жыць, Божа мілы?.. Хлопчык маленькі кансерву Маме прынёс на магілу…     Эсэмэскі нябёсаў Не можа галодны і босы Ні гвалт, ні забойствы спыніць… Ды ёсць эсэмэскі нябёсаў У сполахах грозных зарніц.   Хто ў высях цярпліва ўладарыць? Хто, змораны тупасцю, злом, Прысунуў чарніліцу-хмару І піша маланкі пяром?     Думаць магу Стаю на трывожным схіле жыцця, Нібы на самым краёчку Зямлі, А нада мною аблокі ляцяць  – Вандроўныя, вечныя жураўлі.   Спяшыць свет на ўсе галасы спяваць, Свавольнік-вецер валтузіць траву... Пакуль не выбухнула галава, Я думаць магу, а таму  –  жыву.     Быць! Быць ці не быць?  –  пытанне рубам Паўстала над жывой планетай… Вайна вядзе гаворку груба, Яна плявала на паэтаў.   Яна красу жыцця дратуе… А я сцвярджаю ў новым слове Зноў ісціну адну і тую: “Нянавісць не мацней любові…”   Але, пакуль бліжэй не сталі Да праўды мы ў святой патрэбе, Пульсуе вогненны пытальнік Над кожнай галавой у небе.     Смелы чмель Ад трагедый ёсць адна замова  – Кіравацца праўдаю ў жыцці. Трэба ўсё рабіць своечасова… Але як да гэтага прыйсці?   Мы не разгадаем рэбус самі, Вырастае смеласць як, адкуль?.. Мужна чмель ваюе з вераб’ямі, Хоць надзей на перамогу  –  нуль…     Успамінаю Хоць жыццё, як жар-птушку, за хвост не ўхопіш, Ды са мной застаецца радасць зямная. Вецер здзьмуў з цяпельца астылы попел, А я нешта згадваю, успамінаю…     Адыходзячая натура На тварах грозны век відзён, Набок стаптаныя абцасы… Палоніць вояў вечны сон, Мы адыходзім з родным часам.   Хтось дзень свабоды набліжаў, А хтось свой лёс адбыў прыдворным, Але для ўсіх ляжыць мяжа У свеце ўсё-ткі бела-чорным.   Прыйшлі, прыдатныя якраз Без пераліку і без нормы… Мы пералітыя ў наш час, Нібы круты метал у форму. Чака Сцюдзёнага снежня шурпаты сувой Лёг лёгка на дол абяздолены. Плыве лёс, як зорачка, над галавой, А згледзець і мне не дазволена.   Адгуў і прапаў гвалтам сціснуты год, Чарговы, з праклятымі стрэсамі. Што вынес з яго раз’яднаны народ, Што вараць галовы пад стрэхамі?   З гранаты чакання сарвана чака, Не вернецца тое, што страчана… Сцюдзёнага снежня льняная шчака Халодзіць мой лоб разгарачаны.     І ты… Нам шмат чаго яшчэ незразумела, Жывем, нібыта некуды спяшаць. Але зліваецца з нязнаным смела Адкрытая, збалелая душа.   Нічога тут бясследна не знікае  – У царстве сонцаў, зор і цемнаты. Ідэя неўміручасці такая: І ты  –  часцінка Космасу… І ты…     Быць сабою Звычайна быць сабою  –  гэта значыць Сваёй натуры дагаджаць ва ўсім… Але жыццё крутнулася іначай, Набыткі і гулянкі  –  проста дым.   Ты молішся, пытаешся: што будзе? Напнута нітка глузду і звініць… Ды ёсць адказ, які не любяць людзі: Каб быць сабою, трэба свет любіць.     Ратаванне Чалавека ратуе ад страху прырода… Проста трэба спакойна адно зразумець, Людзі  –  тая ж часцінка касмічнага роду, Дзе ў адно паяднаныя  –  існасць і смерць.   Чалавека ратуе ад смутку прырода… Колькі цудаў на доле і волі ўгары! Паглядзі на аблокі ў падсветцы заходу І ў нямым утрапенні навечна замры.    
 
Акутагава Руноскэ (№119)
У гаі Расповед дрывасека на допыце ў судовага прыстава Вось як усё было. Гэта я знайшоў цела, так. Сёння раніцай, як звычайна, я пайшоў секчы крыптамерыі на дальнім схіле гары. У гаі пад гарой і ляжала тое самае цела. Дзе дакладна, кажаце? Бадай што за чатыры альбо пяць цё1 ад паштовай дарогі да станцыі Ямасіна. Бамбук там расце, яшчэ маладзенькія крыптамерыі, а людзі зусім не ходзяць. На нябожчыку была светла-сіняя дарожная вопратка, а на галаве – старая чорная шапка, высокая, як у гарадскога пана, і ляжаў ён тварам дагары. Забілі яго, напэўна, адным ударам мяча, але трапілі ў сонечнае спляценне, вось таму ўсё лісце бамбука навокал афарбавалася чырванню. Не, кроў з цела больш не лілася. Краі раны, і тыя, здаецца, падсохлі. Што праўда, на ёй сядзеў авадзень і смактаў кроў, быццам і не чуў маіх крокаў. Ці не знаходзіў я там мяча альбо іншай зброі? Не, нічога такога. Толькі пад адной крыптамерыяй ляжала вяроўка, абкручаная вакол камля. А яшчэ... Так-так, паблізу валяўся грабеньчык. Толькі гэта і было каля трупа. Траву і лісце бамбука ў гаі добра так патапталі – мусіць, перад тым, як яго забілі, мужчына адчайна супраціўляўся. Кажаце, ці не заўважыў я каня? Дык там такое месца, што ні конь, ні іншая жывёла не зойдзе. Гай той надта далёка ад усіх праезных шляхоў.   Расповед будыйскага манаха на допыце ў судовага прыстава Так, учора я сустрэўся з забітым. Учора... Ну, прыкладна апоўдні. Я ішоў з паштовай станцыі Сэкіяма да Ямасіны і пабачыў яго ўжо бліжэй да апошняй. Ён быў з жанчынай, што ехала на кані, а накіроўваліся яны ў бок Сэкіямы. На жанчыне быў вялікі капялюш і вэлюм, таму я не разгледзеў ейнага твару. Заўважыў толькі, што сукня на ёй была фіялетавая, здаецца, з ліловай падкладкай. Конь быў светла-руды... Дакладна, і кароткагрывы. Ці высокі, пытаеце? Мо на чатыры суны2 вышэйшы за іншых. Самі бачыце, я вандроўны манах, зусім у гэтым не знаўца. А мужчына... Не, ён меў пры сабе і меч, і калчан са стрэламі. Вось цяпер я добра ўзгадаў той чорны лакіраваны калчан – стрэл дваццаць з яго тырчала, не менш, ён мне асабліва запомніўся. Я і ў сне б не прысніў, што той мужчына так скончыць, але праўду кажуць, жыццё чалавека згасае хутка, як пробліск маланкі... Вох, што ж яшчэ тут дадаць, сумная гэта справа.   Расповед каравульнага на допыце ў судовага прыстава Мужчына, якога я арыштаваў? Так, гэта той самы Тадзёмару, знакаміты бандыт. Я знайшоў яго, калі ён зваліўся з каня на каменным мосце ля брамы Аватагуці3, ляжаў там і жаласна стагнаў. Калі дакладна гэта здарылася? Увечары, у першую варту4. Мінулым разам, калі я не здолеў яго схапіць, ён таксама быў апрануты ў цёмна-сіняе і меў меч на поясе. А цяпер, як бачыце, у яго і лук са стрэламі пры сабе. Разумееце, пра што я? Гэта рэчы, знятыя з трупа, дык выходзіць, што забойца – менавіта Тадзёмару. Лук, абцягнуты скурай, чорны лакіраваны калчан, сямнаццаць стрэл з пер’ямі сокала... Усе яны належалі забітаму. Так. І конь, як вы кажаце, руды і кароткагрывы. Мабыць, гэта лёс, што бандыт уласна з яго зваліўся. Сам конь скубаў свежы міскант каля моста, а доўгая аброць яшчэ вісела на ягонай шыі. Тадзёмару, трэба сказаць, слыве распуснікам нават сярод падонкаў, што швэндаюцца па нашай сталіцы. Мінулай восенню на гары за храмам Торыбэ, дзе пакланяюцца Піндоле Бгарадваджы5, забілі дзвюх паломніц – пры­дворную даму з маленькай дачкой, і я ўпэўнены, што гэта віна Тадзёмару. Невядома, што ён зрабіў з жанчынай, якая ехала на рудым кані, калі ўжо прыкончыў мужчыну. Выбачаюся, што сую нос не ў сваю справу, але неабходна далей гэта расследаваць.   Расповед старой на допыце ў судовага прыстава Так, забіты – муж маёй дачкі. Толькі ён сам не сталічны. Ён служыў самураем у губернатара правінцыі Вакаса. Звалі яго Канэдзава-но Такэхіра, і яму было дваццаць шэсць гадоў. Не, чалавек ён быў лагодны, нікога не мог раззлаваць. Мая дачка? Яе завуць Масаго, і ёй дзевятнаццаць. Характар яна мае цвёрды, не раўнуючы як мужчынскі, але да Такэхіра яна ніколі ні з кім не бачылася. Твар у яе смуглявы і маленькі, авальны, як дыннае семя, а ў куточку левага вока – радзімая плямка6. Такэхіра з дачкой учора выправіліся ў Вакасу, і хто б мог падумаць, што лёс так складзецца, няўжо гэта карма? Я нават змірылася са смерцю зяця, але моцна хвалююся за Масаго. Аб адным вас прашу, я, старая жанчына: перашукайце ўсё навокал, толькі знайдзіце маё дзіця. Гэты Тадзёмару ці як там яго – ён жа бандыт, ён... Не толькі зяця майго, але і дачку... (Плача, больш не можа гаварыць.)   Прызнанне Тадзёмару Я забіў мужчыну. Але жанчыну не забіваў. Куды яна падзелася? Ведаць не ведаю. Гэй, не спяшайцеся. Колькі мяне ні катуйце, а чаго я не ведаю, таго не скажу. Да таго ж, калі ўсё так выйшла, я і сам не хачу хаваць ад вас праўду, як нейкі баязлівец. Тых мужа з жонкай я сустрэў учора, адразу пасля поўдня. Вецер падзьмуў, узняў вэлюм з твару жанчыны, і я на момант пабачыў яе. Усяго на момант... Вось я бачу яе, вось ужо не бачу, але мне хапіла імгнення – я заўважыў на ейным твары спагаду, вартую бадгісатвы7. Тады я і вырашыў: гэтая жанчына будзе маёй, нават калі давядзецца забіць ейнага мужа. Ды не, мужчын забіваць не так складана, як вам здаецца. Каб прыўлашчыць жанчын, без гэтага не абысціся. Вось толькі я ўжываю меч, што вісіць у мяне на поясе, а вам і зброя не патрэбная: вы забіваеце сваёй уладай, сваімі грашыма, а часам і проста сваімі хлуслівымі словамі. Чалавек можа жыць цудоўна, не праліўшы ні кроплі крыві... І ўсё роўна забіваць пры гэтым іншых. Калі так падумаць, цяжка зразумець, чые грахі страшнейшыя – вашы ці мае. (Цынічна ўсміхаецца.) Зрэшты, я мог авалодаць жанчынай і абысціся без забойства. Не, у той момант я вырашыў, што так і зраблю. Але на станцыі Ямасіна я дакладна б не здзейсніў свой намер. Таму і прыдумаў, як завабіць мужа з жонкай у горы. І гэта было няцяжка. Я расказаў ім, быццам знайшоў на бліжэйшай гары стары курган, дзе было шмат мячоў і люстэрак, выцягнуў усё адтуль і схаваў у дальнім горным гаі; калі яны толькі хочуць, я гатовы танна прадаць ім гэты скарб. Мужчына слухаў і паволі пачынаў мне верыць. Вось так... Бачыце? Хіба жаданне – не страшная рэч? Прайшло зусім мала часу, а гэтыя двое ўжо скіравалі каня на горную сцежку следам за мной. Калі мы наблізіліся да гаю, я сказаў: скарб закапаны ўласна тут, хадзем, я пакажу, дзе ён. Мужчыну асляпіла сквапнасць – канечне, ён не запярэчыў мне. А вось жанчына сказала, што не злезе з каня і застанецца чакаць нас. Разумнае рашэнне, бо гай зарос бамбукам, і ясна было, што конь там не ўшчэміцца. Па шчырасці, гэта якраз адпавядала маім намерам, таму мы пакінулі жанчыну адну і заглыбіліся ў гай. Спярша мы прабіраліся толькі праз густы бамбук. Аднак недзе праз паўцё дайшлі да невялікай прагаліны, дзе пабачылі крыптамерыі... Найлепшае месца, каб завяршыць задуманае. Я развёў рукамі ствалы бамбука і сказаў, быццам скарб закапаны пад вунь той крыптамерыяй – праўдападобная хлусня. Як толькі мужчына пачуў мяне, адразу кінуўся з усіх ног да мала­дзенькіх дрэў. На паляне, дзе рос рэдкі бамбук і ў радок стаялі крыптамерыі... У той момант, як мы апынуліся там, я выцяў мужчыну, зваліўшы яго на зямлю. У мужчыны быў меч і, відаць, хапала сіл, каб ім скарыстацца, але супраць раптоўнага нападу ён нічога не змог зрабіць. Я адразу ж прывязаў яго да ствала адной з крыптамерый. Адкуль вяроўка? Вяроўка – найлепшы сябар рабаўніка: ніколі не ведаеш, ці давядзецца пералазіць праз сцяну, таму я заўсёды трымаю яе на поясе. Канечне, мне не трэба было, каб мужчына пачаў крычаць, таму я напхаў яму ў рот бамбукавага лісця. Калі я разабраўся з мужчынам, то вярнуўся да ягонай жонкі і сказаў, нібыта яму раптоўна зрабілася блага, дык няхай яна паглядзіць, што з ім. Тут я ўгадаў, няма чаго гаварыць. Жанчына зняла свой вялікі саламяны капялюш, і я за руку павёў яе ўглыб гаю. Але калі мы дайшлі да паляны, дзе мужчына стаяў, прывязаны да дрэва... Калі жанчына гэта пабачыла... Я амаль не заўважыў, як яна выцягнула з запазухі бліскучы кінжал. Далібог, я ўпершыню сустрэў жанчыну з такім ваяўнічым норавам. Калі б я зазяваўся, яна б немінуча пырнула мяне ў бок. Вось толькі я паспеў адхіснуцца, а потым ніводзін з удараў, што яна наносіла з упартай зацятасцю, не трапіў у мяне. І не быў бы я Тадзёмару, калі б не выбіў кінжал з яе рук, нават не падняўшы мяча. Жанчына, хай моцная духам, не абароніць сябе без зброі. У рэшце рэшт яна стала маёй – я зрабіў з ёй усё, што хацеў, і абышоўся без забойства. Без забойства... Менавіта. Нават тады я не збіраўся забіваць мужчыну. Аднак калі я пакінуў жанчыну ляжаць у слязах на зямлі і думаў ужо ўцякаць адтуль, яна раптам схапіла мяне за руку, моцна, нібы вар’ятка. І стала бязладна крычаць: маўляў, альбо я, альбо ейны муж павінен загінуць, бо знесці такую ганьбу на вачах двух мужчын горш за смерць. Не, хай застанецца жыць толькі адзін з нас, а яна будзе ягонай жонкай... Яна амаль задыхалася, калі казала гэта. Вось у той момант мне адчайна захацелася прыкончыць ейнага мужа. (Змрочнае ўзбуджэнне.) Мабыць, калі я так кажу, то здаюся вам жорсткім чалавекам. Але вы проста не бачылі твар гэтай жанчыны. Асабліва... Яе позірк, які ў той момант нібыта палаў. Я зазірнуў ёй у вочы і зразумеў, што хачу зрабіць яе сваёй жонкай, і хай мяне за гэта заб’е пярун. Сваёй жонкай... Ні пра што іншае я думаць не мог. Гэта не была звычайная брыдкая пажадлівасць, як вам, напэўна, здаецца. Калі б тады я адчуваў адну толькі пажадлівасць, то адпіхнуў бы жанчыну і ўцёк. І мне б не прыйшлося запэцкаць свой меч крывёю мужчыны. Аднак у тым змрочным гаі, у тое імгненне, калі я пільна ўглядзеўся ў жаночы твар, я вырашыў, што не сыду адсюль, пакуль не заб’ю яе мужа. Тым не менш, я не хацеў забіваць яго вось так адразу, як баязлівец. Я разблытаў вяроўку і загадаў яму брацца за зброю. (Гэта, мусібыць, тая вяроўка, якую знайшлі ля крыптамерыі.) Твар мужчыны перакрывіўся, ён агаліў свой вялікі меч. Умомант ён моўчкі, ярасна кінуўся на мяне... Не трэба вам доўга тлумачыць, чым скончыўся наш двубой. Дваццаць тры ўдары – і я ўсадзіў меч яму ў грудзі. Дваццаць тры ўдары... Не забывайцеся на гэта, калі ласка. Я дагэтуль у захапленні. Ва ўсім свеце толькі гэты мужчына біўся са мной так доўга, каб нанесці больш за дваццаць удараў. (Радасная ўсмешка.) Калі мужчына рухнуў на зямлю, я апусціў свой акрываўлены меч і адразу ж павярнуўся да жанчыны. І што б вы думалі? Яе нідзе не было. Я паблукаў трохі сярод крыптамерый, стараючыся вызначыць, куды яна збегла. Але не знайшоў нават ейных слядоў на апалым лісці бамбука. Напружыўшы слых, я пачуў толькі хрыпы агоніі, што даносіліся з горла мужчыны. Магчыма, у той самы момант, як мы пачалі біцца, жанчына проста ўцякла, каб паклікаць людзей на дапамогу... Калі я гэта зразумеў, то вырашыў ратавацца: зняў з мужчыны меч і калчан і вярнуўся да горнай сцежкі. Конь жанчыны спакойна скубаў там траву. Няма сэнсу распавядаць, што было далей, усё гэта будзе адно пустой балбатнёй. Скажу толькі, што пазбыўся мяча перад тым, як дабраўся да сталіцы. Вось вам маё прызнанне. Я заўжды ведаў, што маю галаву насадзяць на высокі кол, дык давайце ўжо, пакарайце мяне смерцю. (Ганарлівы выгляд.)   Споведзь жанчыны, якая прыйшла ў храм Кіёмідзу8 ...калі той мужчына ў цёмна-сінім адзенні скончыў гвалтаваць мяне, то зірнуў на майго звязанага мужа і здзекліва пасміхнуўся. Як мусіў пакутаваць муж! Але колькі б ён ні круціўся ў спробах вызваліцца, вяроўка, што звязвала яго па руках і нагах, толькі мацней уядалася ў цела. Я паднялася, кульгаючы, без адзінай думкі ў галаве, і кінулася да яго. Не – хацела кінуцца. Аднак мужчына ў сінім зараз жа паваліў мяне на зямлю ўдарам нагі. Гэта быў той самы момант. Вось тады я пабачыла ў вачах майго мужа бляск, якога словамі не апісаць. Словамі не апісаць... Я дагэтуль дрыжу, калі ўзгадваю той позірк. Муж не сказаў ані слова, але ў ягоных вачах адлюстравалася ўсё, што жыло ў душы. Але гэта быў не гнеў і не смутак... Толькі халодны бляск пагарды да мяне, хіба не так? Ад яго забалела мацней, чым тады, калі мяне выцяў мужчына ў сінім, і я з нейкім няўцямным крыкам урэшце страціла прытомнасць. Калі я прыйшла ў сябе, мужчына ў сінім ужо кудысьці знік. На прагаліне застаўся толькі мой муж, прывязаны да дрэва. Я нарэшце прыўзнялася з апалага бамбукавага лісця і пільна зазірнула ў твар мужу. Яго позірк зусім не змяніўся. Ён глядзеў на мяне з пагардай, нават з нянавісцю. Сорам, жальба, гнеў... Не ведаю, як патлумачыць, што рабілася тады ў маёй душы. Ледзь-ледзь падняўшыся, я падышла да мужа. «Любы... Пасля таго, што здарылася, мы не можам быць разам. Я цвёрда вырашыла памерці. Але... Але я хачу, каб і ты таксама загінуў. Ты бачыў, як мяне зганьбілі. Я не магу пакінуць цябе аднаго з такім сорамам». Усю сваю моц я ўклала ў гэтыя словы. А муж толькі пагардліва глядзеў на мяне. Сэрца маё разрывалася, пакуль я шукала меч. Аднак той бандыт, відаць, скраў у нас усё: ані мяча, ані калчана не было. На шчасце, пад нагамі яшчэ ляжаў кінжал. Я занесла яго над галавой і ў апошні раз звярнулася да мужа. «Цяпер аддай мне сваё жыццё! А я адразу пайду за табой...» Калі муж пачуў гэта, то нарэшце паспрабаваў адказаць мне. З рота ў яго тырчэла лісце бамбука, таму голасу, канечне, было не чутно. Але, заўважыўшы, як рухаюцца ягоныя вусны, я зразумела, што ён хацеў вымавіць. Ён грэбаваў мною, ён мог сказаць адно: «Забівай». Нібыта ў паўсне, я пацэліла кінжалам у грудзі мужу і прабіла іх наскрозь. Відаць, пасля я зноў страціла прытомнасць. Калі я ўрэшце расплюшчыла вочы, то ўбачыла, што муж, па-ранейшаму звязаны, ужо сканаў. На яго бледны твар, на прагаліну з крыптамерыямі, якія раслі пасярод бамбука, падаў самотны прамень вячэрняга сонца. Я залілася слязьмі і пачала разблытваць вяроўку. Вось тады... Што здарылася са мной тады? Мне не стае сілаў, каб пра гэта расказваць. Чамусьці я не змагла развітацца з жыццём. Я думала пранізаць сабе горла кінжалам ці кінуцца ў возера ля падножжа гары, але не змагла, і ганарыцца тут няма чым. (Сумная ўсмешка.) Ад такой нікчэмнай баязлівіцы, як я, адвярнулася б нават бадгісатва Канон9, вядомая сваёй нязмернай міласэрнасцю і спагадай. Я забіла ўласнага мужа, мяне згвалціў бандыт, дык што мне цяпер рабіць? Што мне цяпер... Што мне... (Раптоўныя, адчайныя рыданні.)   Расповед памерлага з вуснаў сінтаісцкай10 жрыцы ...калі бандыт скончыў гвалтаваць маю жонку, то сеў побач з ёй на зямлю і пачаў суцяшаць яе. Канечне, я не мог нічога сказаць. Да таго ж я быў прывязаны да крыптамерыі. Але раз за разам спрабаваў зазірнуць жонцы ў вочы. «Не вер гэтаму мужчыну, усе ягоныя словы ілжывыя...» Вось што я хацеў перадаць ёй. Аднак жонка з няшчасным выглядам сядзела на апалым лісці бамбука, утаропіўшыся на ўласныя калені. Хіба я мог не падумаць, што яе спакушаюць абяцанкі таго бандыта? Мяне трэсла ад рэўнасці. А хітры бандыт усё дурыў ёй галаву. «Калі цябе ўжо раз сапсавалі, ты ніколі зноў не памірышся з мужам. Дык навошта табе быць ягонай жонкай, мо станеш лепей маёй, га? Я моцна цябе пакрыўдзіў, але толькі таму, што ты вельмі мне падабаешся...» Вось так гучала яго нахабная балбатня. Бандыт гаварыў, і жонка, быццам зачараваная, падняла твар. Я ніколі не бачыў яе такой прыгожай, як у той момант. Але што адказала гэтая прыгожая жанчына бандыту, пакуль я, звязаны, стаяў перад імі? Нават цяпер, калі я блукаю па тагасвеце ў чаканні перараджэння, успаміны пра ейны адказ запальваюць ува мне небывалы гнеў. Яна сказала, і гэта дакладна: «Тады забяры мяне з сабой куды заўгодна». (Доўгае маўчанне.) І гэта быў не адзіны ейны грэх. Інакш я б не пакутаваў так сярод гэтай цемрадзі. Нібы ў сне, яна ўзяла бандыта за руку, і яны ўжо накіраваліся былі прэч, як раптам яна пабялела і паказала на мяне, прывязанага да дрэва. «Забі яго! Пакуль ён жыве, я не магу быць з табой...» Яна выкрыквала гэта зноў і зноў, быццам вар’ятка. «Забі яго!» Гэтыя словы нават цяпер здаюцца мне парывам буры, што валіць з ног і кідае на самае дно цемры. Ці чалавек наогул казаў штосьці настолькі ненавіснае, як яна тады? Ці чалавек наогул чуў штосьці настолькі варожае, як я тады? Ці чалавек наогул... (Рэзкі, нядобры смяшок.) Нават бандыт пабялеў, пачуўшы ейны лямант. «Забі яго!» Яна вісела на руцэ бандыта і ўсё крычала. Ён пільна ўгледзеўся ў яе і не сказаў нічога: не абяцаў забіць, не абяцаў не забіваць... Я нават не заўважыў, як ён адным ударам нагі паваліў яе на апалае бамбукавае лісце. (Ізноў нядобры смяшок.) Бандыт моўчкі склаў рукі на грудзях і зірнуў у мой бок. «Што мне рабіць з гэтай бабай? Забіць яе ці злітавацца? Можаш проста прамычаць у адказ. Забіваць?» За адное гэтае пытанне я гатовы ўсё яму прабачыць. (Ізноў доўгае маўчанне.) Пакуль я вагаўся, жонка ўскрыкнула і стрымгалоў кінулася прэч у гушчар. Бандыт імгненна скочыў услед, але не паспеў нават схапіць яе за рукаў. Я проста глядзеў на ўсё гэта, быццам на нейкі морак. Жонка ўцякла, бандыт жа забраў меч і калчан, а пасля надрэзаў вяроўку, што звязвала мяне. «Ну, я пайшоў сваёй дарогай». Я памятаў, як ён прамармытаў гэта, ужо амаль схаваны ў гушчары. Навокал было ціха. Не, усё ж такі мне пачуўся чыйсьці плач. Я ўважліва прыслухоўваўся да гэтых гукаў, пакуль разблытваў вяроўку. Але калі засяродзіўся, то зразумеў: хіба не я сам плакаў? (Доўгае маўчанне ў трэці раз.) Стомлены, я ўрэшце сеў на зямлю між каранёў крыптамерыі. Перад маімі вачыма ляжаў бліскучы кінжал, які кінула жонка. Я ўзяў яго і адным махам усадзіў сабе ў грудзі. Нейкі смярдзючы камяк крыві выплюхнуўся з маіх вуснаў. Аднак я зусім не адчуў болю. Толькі пахаладзелі грудзі, а навокал запанавала поўнае безгалоссе. Ах, якая гэта была цішыня... У небе над гаем, схаваным у ценю гары, не пралятала ніводная птушка. Толькі галіны бамбука і крыптамерый кідалі на зямлю самотныя цені. Цені... Нават яны паволі зніклі... Я не бачыў ужо ані бамбука, ані крыптамерый. Я ляжаў як упаў, ахутаны глыбокай цішынёй. У той час хтосьці падышоў да мяне мяккімі крокамі. Я паспрабаваў зірнуць на гэтага чалавека. Але ўсё навокал ужо ахінуў змрок. Хтосьці... Гэты хтосьці нябачнай рукой асцярожна выцягнуяў кінжал з майго цела. Вось тады мой рот ізноў набрыняў крывёю. І так я занурыўся ў бясконцую цемру замагільнага свету... Снежань 1921 г.   1 Цё – традыцыйная мера даўжыні, прыкладна 110 м. 2 Сун – традыцыйная мера даўжыні, прыкладна 3 см. 3 Адна з брам Кіёта, які ў апісаны гістарычны перыяд (эпоха Хэйан, 794-1185 гг.) быў сталіцай Японіі. 4 Прыкладна з 19:00 да 21:00. 5 Піндола Бгараваджа – адзін з легендарных вучняў Буды Гаўтамы. Будыйскі святы, які быў надзелены дарам лячэння і, згодна з японскімі вераваннямі, асабліва апякуецца здароўем немаўлят і маленькіх дзяцей. 6 Паводле ўсходнеазіяцкіх павер’яў радзімка каля вока прарочыць яе носьбіту цяжкае жыццё, бо асацыюецца са слязьмі. 7 Бадгісатва – прасветлены чалавек, буда, які адмаўляецца сысці ў нірвану да таго, як усе іншыя жывыя істоты перастануць пакутаваць і таксама дасягнуць духоўнага прасвятлення. 8 Кіёмідзу-дэра (Храм Чыстай Вады) – будыйская святыня ў Кіёта, заснаваная ў 778 г. Назва паходзіць ад вадаспада на тэрыторыі храмавага комплексу. 9 Бадгісатва Канон – японскае ўвасабленне бадгісатвы Авалакітэшвары, надзвычай папулярнай фігуры будыйскага пантэона, сімвала спачування і дабрыні. 10 Сінта (сінтаізм) – нацыяльная рэлігія Японіі. Форма політэізму, заснаваная на веры ў мірыяды духаў і багоў, якія засяляюць розныя прыродныя аб’екты. Будызм і сінта традыцыйна суіснуюць у рэлігійнай свядомасці японцаў: так, шматлікія народныя богі лічацца ўвасаб­леннямі заморскіх будаў.   Пераклад з японскай Аляксандры Пятровіч. Цалкам публікацыю чытайце ў папяровай версіі часопіса.    
 
Леанід Галубовіч (№118)
ЧУЖЫЯ ВЕРШЫ   *  *  * Жыццё, апроч жыцця, не мае сэнсу. Пачаткам сэнсу быў зачын жыцця…     *  *  * Калі б не літасцівейшы Гасподзь, я быў бы абсалютна адзінокі… Аднак жа, зазіраючы ў аблокі, свайго жыцця разварушыўшы спод,   я ўспомню зноў, як пуставаў не раз абраз на покуце ў бацькоўскай хаце, і як адтуль, сышоўшы да дзіцяці, Гасподзь са мной трывожны бавіў час. Я быў пры Ім, як моль на рукаве, падточваць намагаючыся ніты, што ў вечны скрут былі адзіна звіты, як тое ўсё, што толькі з Ім жыве. 19 траўня 2021     ЗІМА АЙЧЫНЫ Снег, сонца, і мароз, і пространь чыстай белі – айчынны далягляд…   Кроў, боль і бруд схаваны ад вачэй… Чакаем часу мы, каб паквітацца?   О, не! Чакаем квету мы пунсовых астр і руж… 16 лютага 2021     ДЗЬМУХАВЕЦ На зямлі пад небам, дзе Тварэц сее жыватворнае насенне, сонцатвары спее дзьмухавец, незадоўга да свайго ўзнясення…   Як вятры высока б ні ўзнялі дух яго пушыны ў свет вялікі, прыпадзе ён зноў да той зямлі, дзе свяціўся тварам сонцалікім. 12 траўня 2021     РОСПАЧ ГРЭШНІКА Сяджу на гаўбцы, як голуб нахохлены, ссушаным ротам задуху ўдыхаю… Рай нябесны святымі захоплены, таму я ў пекле зямным здыхаю…   Нічога ў Бога прасіць не думаю. Няхай у грэшнікаў Сам папросіць пражыць іх долю пакутна-сумную паўсюль, дзе Дух Яго Божы носіць.   Няхай спазнае Ён кару ўласную, якая стуліць аблок павекі, каб грэх, бы сутнасць жыцця прыўкрасную, Ён зведаў гэтак, як чалавекі. 12 ліпеня 2021     *  *  * Век паэтаў з класічных з параметраў падаўжэў да Гамера гекзаметраў…   Аджылі сваё дактылі, ямбы, харэі. Ні пістоляў, ні шворак, ні ганарэі.   Зажыліся паэты сучасныя… Бог адпрэчыў іх смерці заўчасныя, як, дарэчы, і творы іх новыя – геніяльныя, але – часовыя. 27 жніўня 2021     *  *  *              памяці R A Хмурным днём цябе адпявалі, ды магілу табе не капалі, пахавалі цябе на вяршыні вечнай скрухі нашай Айчыны…   Сутву ў гліне, камні, жалезе ты шукаў, жывучы ў аскезе, і ў тварэнні згарэў датла, вызваляючы дух з нутра… 30 жніўня 2021     *  *  *              памяці Юры Станкевіча Ты ўпаў ад кавіду на бязлюддзі, нязломны духам святла лавец… І ўсе, хто поруч жылі ў аблудзе, зноў будуць ладзіць табе Чысцец.   Душа з трубы крэматорскай вымкне, крылом махнуўшы нам напаслед… Мы блізкім колам, канечне, вып’ем за гэты наш і за лепшы свет,   дзе ўжо ні чорных няма, ні белых, бо дух няўвідны, і – хоч –не хоч – душа, што тут так святла хацела, цяпер у вечнасці любіць ноч… 3 кастрычніка 2021     *  *  * Зямное жыццё рэжысуе Гасподзь, але Сатана цэнзуруе светлыя сцэны, зводзячы ўсё да цёмнай заслоны… 12 студзеня 2022  
 
Мар'яна Саўка (№118)
Оптыка Бога *  *  * аднойчы вершы ўвойдуць у хату па вымытай зранку падлозе пакідаючы сляды дзіцячых пятак пяску і вішнёвых пялёсткаў са столі пасыплецца золата пыл засвеціцца у промнях анёлы пераглянуцца   аднойчы увойдуць у хату вершы як сваты з ручнікамі і мама з татам маладыя і бабуля ставіць півоні на падваконне і дзядуля працінае позіркам не з фатаграфіі і здаецца што свет толькі што нарадзіўся і нікога не забілі не пакаралі смерцю і кожная залатая парушынка танчыць як душа ўзвяселеная     *  *  * тут нібы на ўскрайку жыцця нібы цябе не відаць нібы оптыка Бога не цэліць наўпрост у сэрца дай сабе волю слязам і хвалям акіяну кружэлкам у галаве што парушаюць усе сінхроны хтосьці там няўмела дыджэіць мікшуючы твой боль і святло хтосьці пускае табе ў жылы папяровыя чоўнікі родам з дзяцінства спярэшчаныя тваім почыркам ты нясеш у сабе цэлую флатылію згадак часам яна захрасае у нейкім з клапанаў сэрца і ты адчуваеш як яно тонка баліць гэтым папяровым фантомным болем мінулага ведаеш я так мала чаму навучылася але ў мяне цёплыя далоні магу іх проста прытуліць табе да грудзей     *  *  * ніколі не была ні ягонай ні тваёю ні каго-небудзь іншага была адно імем кожная літара якога сведчыць пра блізкасць мора памятаю як мы з табой сядзелі ўдваіх на пясчаным пляжы ўначы толькі мора і неба і да нас падышоў сабака стары і кудлаты без павадка непрыкаяны лізаў нам рукі урэшце пацёгся далей а мора засталося я думаю мора б таксама хацела кудысьці пайсці а Бог хацеў бы некаму паспавядацца але ж не ўва ўсіх такія прывілеі быць вольнымі і нічыімі быць непрыкаянымі Божымі псамі     *  *  * ты пытаешся што такое вершы і я табе кажу: гэта тое што не мае гаспадара не мае дома заўсёды ў вандроўцы тое што разрывае і здраджвае тое што цісне ў горле тое што крычыць як птушка як парадзіха тое што памірае і ўваскрасае тое што не дае памерці тое што кружляе ў табе як пчала-смяротніца з джалам ахвярным вершы – так, гэта трымценні сумненні суквецці сузор’і яны падаюць на далоні і прапякаюць месцы для цвікоў яны асядаюць на вейках дажджамі і пацалункамі яны шэпчуць дрыжаць шыпяць ненавідзяць цябе сплываюць пяшчотаю зрываюцца на хрып або проста ідуць зачыняючы свет як дамавіну     *  *  * Пісалі з табой вершы пра каханне і вайну, так даўно, нібы тройчы пасівелі, калі не было ў нас вайны і каханне здавалася неўміручым, а боль – хіба што перыферыйным. Не, раны былі не толькі ў шакаладавым сэрцы, але такія, што іх удавалася загаіць і жыць далей. Гэта ж не была імітацыя ці нейкая там знарочыстая гульня. На палімпсестах старых афішаў, на сценах счарнелых будынкаў, на дне філіжанкі кавы мы яе расчытвалі. Што змянілася, сястра? Куля паветраная налілася волавам. Метафара – смерцю.     *  *  * Госпадзе, я падаю. Ты казаў, што будзеш трымаць. Ты казаў, што будзеш поруч у астатнюю хвілю. Але мы адышлі. І туманы такія, што не відаць нават кулі ва ўласным сэрцы. Бачыў я ноч і агонь. Неверагодна прыгожа. Макі расцвітаюць у небе. Але ў мяне скончыліся набоі, а да тваёй далоні яшчэ цэлае поле, якое не пераляцець, як птушцы Дняпра, не перапаўзці, не перажыць. Забяры мяне адсюль нарэшце. Налі мне малака, у той кубак, сіні, у гарошак. Гэта мама мне купіла.     *  *  * каханая, даруй, я не ваяр кожнага разу калі  ты зазіраеш мне ў вочы я кажу табе я маю нож каб сцінаць лазу я спляту табе кошык а хочаш спляту табе птаха пасею ў ягоных вачах фіялкі я не ваяр, каханая я маю нож падразаць маладыя дрэўцы ты так даўно не выходзіла ў сад падрастаюць марэлі каханая, чаму ты сівая?     *  *  * простая арыфметыка любові дадаеш усмешкі і пацалункі памнажаеш пяшчоту на шаленства дзеліш дом на прысутнасць дадаеш сумневаў адымаеш разуменне дадаеш слёз і маўкліні дадаеш ценяў і адымаеш дотыкі дадаеш трывогі памнажаеш бяссонныя ночы адымаеш і дадаеш непатрэбныя пытанні дзеліш сэрца як памаранчык на долькі і долі памнажаеш павуцінкі вакол вуснаў адымаеш чужыя пагляды жорстка дзеліш свой час на турботы і страты і зноў памнажаеш пяшчоту на спакой срэбра ў косах на святло ў вачах бласлаўляючы плюс бясконцасць     *  *  * мае жанчыны нанізаныя на мяне як пярсцёнкі на пальцы як кольцы на дрэва аніводнай не магу зняважыць аніводнай не магу забыць адна нараджала другая калыхала трэцяя спасцерагала з нябёсаў ці хопіць мне малака так і ўраслі ў мяне карэннем галінкамі выслалі кубельца для майго птушаняці і я стаю абдымаю сваіх жанчын расту з імі угору і ўніз нанізваючы сябе на пальцы маіх будучых     *  *  *              А.М. Дзеванька вырасла. Божа, як дзеванька вырасла. Сталі круглявымі плечы і жорсткімі – выразы. Сталі глыбокімі прыцемкі й зімнымі досвіткі. Вусны – пяшчотнымі і траўматычнымі – досведы.   Дзеванька вырасла. За той драўлянаю партаю Вомірг юнацтва прайшло, што і ўвагі нявартае. Мроі ўсе здраджаныя. Не пераздала іспытаў. Свет яе ловіць і ловіць, а час – наўскапыта.   Ўсё давядзецца самой, без ніякай падмогі. Дзеці, каханы, каханкі і праца да змогі. Тыя сябры, што – у невараць, тыя любові, што паляць, Звыклая жытка. І цела, працятае палямі.   Неба ўгары. І анёлы ў паветраных ямах. Дзеванька вырасла. Вершы прыходзяць у ямбах Проста у скроні. У скроні. У скроні. Дзеванька курыць і попел страсае ў далоні.     *  *  * у кожнай жанчыны мусіць быць свой мужчына які робіць ёй балюча засечкі на сэрцы парэзы на прыцэўках дзіркі ў звілінах мозга кожны дослед цікавы кожны досвед бясцэнны мужчыны яны ж калі не патолагаанатамы то інтэрны-хірургі ты думаеш некалі ён навучыцца і будзе табе добры мужчына гора што яны любяць вучыцца болей чым жыць а навуку болей за жанчыну     *  *  * Вячэрня мая, ты хвалюеш, як з неба раса. Хоць спалены Рым, але жыцьме давеку краса. Вершы ўжо складзены ў вежу. Чужы Вавілон, Як вулей гудзе і зацягвае нас у палон.   Я ведаю: ты мне прамовіш заўсёды не так, Як рэшта астатніх. Ты мой абярэг, задыяк. Ты перапрашыта ўва мне залацістым шытвом. І кожны твой рух застаецца нязгоеным швом. Так, я адчуваю, жыццё жываточыць, цячэ. Вячэрня мая, не заплюшчвай, малю я, вачэй. Я падаю ў іх. Я лячу. Я растану. А ты ж Пусці мае рукі. Ты ўгору цяпер паляціш.     *  *  * Бог у табе, Бог ува мне, І таму ён плача, калі мы на дне І таму злуецца, калі мы ў пастцы І кажа: не ўздумай, як хочацца ўпасці. А я яму – Божа, трымай, не ўпусці. Стамляюся бегчы, Спрабую ісці, А сілы не хопіць – то буду паўзці. І што, папаўзеш мо за мною і ты? Бог анічога не кажа, нібыта заснуў. Можа, трымае нястомна якуюсь сцяну Там, у глыбінях маіх, дзень пры дні. І мы спаткаемся з ім на Вялікадні.   Пераклад з украінскай Уладзімер Арлова.  
 
Адам Глобус. Анкета (№118)
Чым бачыцца Вам літаратурная творчасць: нябесным прызваннем, грамадзянскім абавязкам, прафесіяй, хобі, звычкаю? Што падштурхнула Вас да пісьменніцкай дзейнасці. Ці памятаеце свой творчы дэбют? Каго Вы лічыце сваім літаратурным “хросным бацькам”?  Літаратура для мяне – працяг бацькавай справы. Ён прыйшоў да літаратурнай працы з сялянскага жыцця, прыйшоў з маленечкай вёскі, прыйшоў пасля цяжкай работы грузчыкам на чыгуначнай станцыі. Мне было прасцей, чым яму, стаць літаратарам, бо я ішоў туды ўслед за бацькам-пісьменнікам і не з чыгуначнай станцыі Наваельня, а з тэатральна-мастацкага інстытута, дзе вучыўся пісаць фрэскі, маляваць партрэты і рабіць вітражы. За мной у літаратуру прыйшоў мой брат Міраслаў, а за ім – мая дачка Ядвіга. Так што літаратура – справа маёй сям’і. Малюнак не можа перадаць водару сада ў квецені, не можа перадаць пошуму ветру, не перадае ён і смаку свежага агурка з мёдам… Таму я пачаў рабіць запісы на сваіх малюнках. Пісаў пра водары, гукі, смакі… З гэтых запісаў на малюнках і вырасла мая літаратура. Свае першыя запісы я перадрукаваў на бацькавай машынцы і занёс у часопіс «Маладосць» і тыднёвік «ЛіМ». Паэты пачыталі і сказалі, што мастак мае права і на такую паэзію. Маім першым публікацыям паспрыялі Алесь Жук і Пятрусь Макаль. Звычайна ў літаратара адзін «хросны бацька», але мне так пашанцавала, што ў мяне іх два. Абодва пісалі прадмову да маёй дэбютнай паэтычнай кнігі. Першую прадмову напісаў Уладзімір Караткевіч, але яе згубілі, а маю кнігу забараніла савецкая цэнзура. Наклад кнігі «Груд» быў знішчаны ў 1985 годзе. Прадмову да кнігі «Парк» напісаў Міхась Стральцоў, і яна выйшла ў 1988 годзе.   У чым адметнасць Вашай творчай працы? Які час сутак найбольш плённы? Да якіх “тэхнічных прыладаў” Вы найбольш звыклі: аловак, пяро, шарыкавая ручка, кампутар, дыктафон, інш.? Ці выкарыстоўваеце Вы “творчыя стымулятары”: кава, цыгарэты, віно, музыка, інш.? Што для Вас натхненне і ці чакаеце Вы яго, каб пачаць пісаць? Пішу я штодня. Пішу кароткія апавяданні, казкі і вершы. Пішу тое, што пішацца само. Пазней збіраю панапісанае ў розныя кампазіцыі: у аповесці, у літаратурныя партрэты, у зборнікі лірыкі. Раней я старанна пісаў і перапісваў тэксты чарнільнымі ды гелевымі ручкамі на добрай белай паперы. Можна нават сказаць, што я вымалёўваў свае вершы і апавяданні. Перадрукоўвалі іх машыністкі. Друкаркі – друкарскія машынкі – мне зусім не падабаліся, а вось клавы – клавіятуры кампутараў – я палюбіў з першага погляду і хутка навучыўся пісаць і правіць тэксты на экране. Пераход з паперы на экран супаў з тым момантам, калі я кінуў піць, у мяне вызвалілася процьма часу і ўзнікла жаданне зра­біццца абноўленым звышсучасным літаратарам, які вы­карыстоўвае най­ноўшыя магчымасці тэхналогіі ў жыц­ці літаратуры. Раней я крыху падбадзёрваў сябе кубачкам моцнай чорнай кавы, калі перапісваў апавяданне на чыставік, але і гэткае падбадзёрванне засталося ў далёкім мінулым. Я адмаўляюся ад усяго, што замінае мне цвяроза і ясна мысліць у час працы. Напхнення-натхнення для мяне не існуе. Іншы кшталт – здзіўленне і азарэнне. На іх я абапіраюся ў сваёй літаратурнай і мастакоўскай творчасці. Каб пра нешта напісаць, мне трэба здзівіцца, трэба атрымаць кавалак жыццёвага святла, які ўразіць мяне і запомніцца. Калі ён узрушыць мяне, ёсць верагоднасць, што і чытача не пакіне раўнадушным.   Якія цяжкасці паўстаюць перад Вамі падчас напісання твора? Якое значэнне Вы надаеце слову, фразе, рытму твора? Ці звяртаецеся падчас пісання да даведачнай літаратуры, слоўнікаў, энцыклапедыяў?  Пішу я невялікімі фрагментамі. Потым раблю перапынак, пасля якога вяртаюся да напісанага, перачытваю, рэдагую, удакладняю дэталі па энцы­клапедыях, правяраю словы па слоўні­ках і атрымліваю чарнавік, які можна змясціць у сацсетках. Калі набіраецца пэўная колькасць фрагментаў, звязаных адной тэмай ці адным персанажам, я раблю з іх кампазіцыю: гэта можа быць апавяданне ці эсэ, нарыс ці падборка казак. Зробленую кампазіцыю я дасылаю карэктару, пасля карэктуры высылаю твор у адно з блізкіх мне выданняў. Толькі пасля публікацыі я лічу свой твор завершаным. Цяжкасці я пераадольваю на ўсіх этапах сваёй працы, і кожны раз яны розныя.   Што/хто найбольш спрыяе ў рэалізацыі Вашых літаратурных задумаў? Што/хто найбольш перашкаджае Вам у гэтым? Ці ўплывае на Вашую творчасць ацэнка сяброў, рэдактараў, чытачоў? Ці вяртаецеся Вы да напісаных твораў, каб перапісаць іх, перарабіць, удасканаліць? На маіх вачах былыя сталіністы выкрадалі з бібліятэкі старыя часопісы са сваімі крытычнымі артыкуламі і разгромнымі рэцэнзіямі, на падставе якіх многія паэты і празаікі атрымалі прысуды на доўгае зняволенне, а некаторыя і найвышэйшую меру пака­рання. Таму я стараюся пісаць так, каб потым не выкрадаць і не нішчыць напісанае, каб мне не трэба было ў перавыданнях выкрэсліваць некаторыя імёны і прозвішчы.   Ці задаволеныя Вы сваімі творамі? Што ў Вас не атрымалася ў творчасці? Чым Вы найбольш задаволены? Якія эпізоды сваёй біяграфіі Вы хацелі б перажыць наноў? Наколькі Вашая біяграфія паўплывала на творчасць і адбітая ў творчасці? А. Сваімі творамі я незадаволены, бо яны не адлюстроўваюць і паловы маіх задум і не адпавядаюць майму ўяўленню пра дасканаласць і ўзорнасць, універсальнасць і эталоннасць. Б. Я не змог напісаць трагедыю «Краты» пра Фелікса Эдмундавіча Дзяржынскага. А яшчэ я засмучоны, што рэжысёр Валерый Рыбараў заваліў здымкі фільма «Калабарант», для якога мы разам з братам Міраславам і сябрам Максімам Клімковічам напісалі сцэнарый па матывах рамана майго бацькі «Голас крыві брата твайго».   Ці вядзеце Вы дзённікі? Як ставіцеся да правіла: “Ні дня без радка”? Ці знаёмае Вам пачуццё ляноты, ці змагаецеся Вы з ім (і як)? Калі “не пі­шацца”, што вы робіце, дзе/у чым шукаеце натхненне? Усё, што я пішу і пісаў, можна лічыць лірычным дзённікам. Калі я не пішу, то малюю. Калі я не малюю, то пішу. Дзень без малявання і пісання – для мяне пражыты марна, таму такіх змарнаваных дзён у мяне амаль і няма. Што такое дэпрэсія, хандра і лянота, я не ведаю, бо ў мяне няма на ўсё гэта часу. Паныласць і лянота не мае смяротныя грахі.   Ці чытаеце Вы творы сваіх маладзейшых і старэйшых калегаў? Хто з творцаў Вам найбольш блізкі – з беларускіх і сусветных аўтараў? Назавіце творы, якія Вы любіце чытаць і перачытваць? Ці ёсць такія ў сучаснай беларускай літаратуры? Чытаю шмат, чытаю ўдумліва, чытаю павольна. Штогод даю прэмію за новую кнігу на беларускай мове. Меркаванні экспертаў пры гэтым я не ўлічваю, абапіраюся выключна на свае ўражанні ад прачытанага, таму магу двойчы прысудзіць сваю прэмію аднаму і таму ж аўтару, як прысуджаў яе Харэўскаму і Хадановічу. Магу пашкадаваць пра сваю памылку з прэміяй… Магу даць яе аўтару, якога няма сярод жывых. Так было з кнігамі Стральцова і Анемпадыстава. З беларусаў я чытаю і перачытваю Купалу, Брыля, Разанава і бацьку – Вячаслава Адамчыка… З рускіх: Розанава, Прышвіна, Хармса, Гогаля… У перакладах я чытаю Сэй Сёнагон, Басё, Шэкспіра, Гомеса дэ ля Серну, Чарана… Усіх, каго я тут назваў, я буду яшчэ перачытваць разам са сваімі вучнямі.   Чаго, на Вашую думку, не хапае сучаснай беларускай літаратуры і што чакае яе ў будучыні? Што пажадалі б Вы тым, хто робіць першыя крокі ў літаратуры?   Калі я бачу, што ў нашай літаратуры нечага не хапае, тады я саджуся і пішу… Так у беларускай літаратуры з’явіліся трылеры, выразна эратычныя апавяданні, хайку, грэгерыі, казкі-жахалкі, фацэцыі, літаратурны партрэт вялікай сям’і з пяці пакаленняў… Пачаткоўцам я пажадаю знайсці сабе настаўнікаў, каб сувязь паміж літаратурнымі пакаленнямі не пера­рвалася і была надзейнай.  
 
Наталля Русецкая (№117)
Людзі не птушкі – ім патрэбная свая зямля... З малых гадоў мяне захаплялі беларускія мястэчкі. Найперш сваёй зусім іншай прасторай, адрознай ад той, больш прывычнай, дзе даводзілася мне жыць. У дзяцінстве я ўспрымала Мінск (і гэтае адчуванне мала змянілася) як лабірынт заблытаных вуліц з нагрувашчанымі будынкамі жылых дамоў, крамаў, садочкаў і мамінай працай дзесьці за вялікім паркам. Вёска, у якой жылі бацькі маёй маці і куды мы рэгулярна наведваліся, складалася з дзвюх вуліц. На галоўнай была нашая хата, школа, крама, клуб з бібліятэкай і сельсавет. Ад скрыжавання адзін канец адыходзіў «на бор», другі – у бок суседняй вёскі. А ў мястэчках, асабліва на захад і паўночны захад ад Мінска, заўсёды быў невялікі пляц, на ім стаялі касцёл і царква, ад цэнтра ў розныя бакі разыходзіліся вуліцы з жылымі дамамі. Будынкі царквы і касцёла нібыта трымалі над мястэчкам незвычайна высокае неба, якое ў Мінску засланялі дамы, а ў вёсцы яно апускалася ніжэй і, здавалася, ляжала на дрэвах і хатах. На ўсходзе ад Мінска ў мястэчках часта не было гэтых чароўных будынін, што трымалі высокае неба, але заставаўся пляц з паркам, па перыметры – крамы, школы, а часам і карчомкі, хоць называліся яны ў савецкія часы крыху інакш. Яшчэ ў мястэчках надараліся палацы і замкі (ці хаця б іх руіны), і гэта рабіла прастору цалкам казачнай: уяўляліся рыцары, князі, князёўны ў доўгіх сукенках... Дарогі маіх ранніх вандровак па Беларусі пралягалі праз Заслаўе, Ракаў, Валожын, Шчучын, Ліду, Наваградак, Мядзел, Клічаў, Бярэзань, Чэрвень. Запісалася на мапе майго дзяцінства і мястэчка Смілавічы. Праз яго мы праязджалі кожны раз, калі ехалі на выходныя ў вёску. Назва мястэчка ўваходзіла ў сістэму самых блізкіх і добра вядомых каардынатаў: Мінск, Смілавічы, Чэрвень (даўнейшая назва – Ігумен) і вёска Вайнілава. У Смілавічы дзед з бацькам вазілі гарбарам скуры, адтуль прывозілі новыя валёнкі. Створаная сто гадоў таму лямцавая арцель з часам ператварылася ў фабрыку, якая працуе па сённяшні дзень. Але мае першыя валёначкі былі самаробныя, не фабрычныя, я і цяпер іх добра помню. Лёгкія, цёплыя і неверагодна мяккія, яны былі да ўсяго яшчэ і незвычайнага шэра-карычневага колеру, з падшытымі пяткамі. Мне здавалася, што такі абутак мусіў зрабіць нейкі добры чараўнік, бо ўсе іншыя валёнкі былі чорныя і дужа каляныя. Аднойчы мы ехалі з мамай у перапоўненым мінскім аўтобусе, з якога яна выносіла мяне, малую, на руках. Калі мы прасоўваліся да дзвярэй, адзін валёначак саслізнуў у мяне з нагі, заціснуты ў шчыльным натоўпе. Пакуль я спрабавала патлумачыць гэта маме, мы выйшлі на прыпынак, я пачала плакаць. Але нехта з пасажыраў паспеў заўважыць маю страту і выкінуць яе з аўтобуса. Якое гэта было шчасце!.. Перад самымі Смілавічамі мы пераязджалі рэчку Волму. Толькі ў школе я, напэўна, зразумела, што гэта не тая самая рэчка, што Волга. І ў песні, якую чула ў маленстве, для мяне адназначна гучала: «течет река-Волма...» У старэйшых класах для мяне пачала адкрывацца іншая гісторыя мястэчка: тут, аказваецца, жылі ў сваіх палацах Агінскія, Манюшкі, Ваньковічы. Амаль казачныя персанажы князёў, намаляваныя дзіцячай фантазіяй, ператвараліся ў рэальных людзей, якія жылі тут, на маёй зямлі, і не толькі жылі, але і стваралі – музыку, жывапіс, архітэктуру. Я пачынала бачыць родныя ваколіцы ў новым святле, іхняя гісторыя паступова злучаліся ў маёй свядомасці з агульна-еўрапейскай. Любоў да мястэчак засталася ўва мне, здаецца, назаўсёды. І калі мае шляхі пабеглі далей на захад, я заўсёды з вялікім задавальненнем знаёмілася з невялікімі мясцовасцямі ў Польшчы, Славаччыне, іншых краінах.   * * * У кастрычніку 2019 г. мне па­шчасціла ўзяць удзел у Міжнародным кангрэсе перакладчыкаў Гамбровіча, які часткова праходзіў у французскім мястэчку Ванс (Vence) непадалёк ад Ніццы. Выпадковы эмігрант, Вітальд Гамбровіч выплыў у ліпені 1939 г. з Польшчы ў якасці журналіста на першым рэйсе міжатлантычнага пасажырскага лайнера Chrobry. Неўзабаве пачалася ІІ сусветная вайна, якую ён цалкам слушна вырашыў перачакаць у Аргенціне. Але пасляваенная рэальнасць, тыя навіны, якія даходзілі з радзімы, не выклікалі жадання вярнуцца. Толькі ў 1963 г. пісьменнік перабраўся з Паўднёвай Амерыкі ў Еўропу, спачатку ў Нямеччыну, потым у Францыю, але так і не вярнуўся ў Польшчу. Пры гэтым усё жыццё Гамбровіч пісаў свае літаратурныя творы выключна па-польску, у эміграцыі супрацоўнічаў з Ежы Гедройцем, друкаваўся ў парыжскай «Культуры». Апошнія гады свайго жыцця правёў у Вансе, тут ён і пахаваны на гарадскіх могілках. З 2017 г. ў віле «Александрын», дзе нейкі час жыў польскі пісьменнік, знаходзіцца музей. [caption id="attachment_3260" align="alignright" width="419"] Смілавічы. Палацава-паркавы ансамбль Манюшкаў.
Фота К. Шастоўскага.[/caption] Маляўнічае мястэчка прытулілася паміж Міжземным морам і Альпамі. Уласна мора мне давялося пабачыць толькі здалёк: калі самалёт заходзіў на пасадку і калі мы паехалі ў горы, на тое месца, дзе любіў пікнікаваць Гамбровіч. Адсюль адкрываліся ва ўсе бакі жывапісныя горныя краявіды, а на даляглядзе ў паўднёвым кірунку сінела мора. Ваколіцы Ніцы з канца ХІХ ст. сталі папулярнымі курортнымі мясцінамі, сюды пачалі часта наведвацца пісьменнікі і мастакі: хтосьці прыязджаў на кароткі адпачынак, іншыя заставаліся даўжэй. Тут жылі і працавалі такія славутасці, як Анры Маціс, Пабла Пікасо, Антон Чэхаў, Іван Бунін, Марк Шагал, Уладзімір Набокаў. Нядзіўна, што і папулярная назва рэгіёну – «Лазурковы бераг» (Côte d’Аzur) – мае літаратурныя карані. У 1887 г. народжаны ў Ніцы пісьменнік Стэфан Льежар выдаў у Парыжы кнігу падарожных нататак пра свае родныя ваколіцы «La côte d’azur», і хоць кніга асаблівай папулярнасці не мела, то назва прыжылася і пашырылася ў перакладах на іншыя мовы. Ванс прывітаў нас зусім летняй залевай, за сцяной дажджу ледзь угадваліся абрысы дамкоў і пальмаў, але ўжо на другі дзень было сонечна і даволі цёпла. Стары горад, з брукаванымі вулачкамі, будынкамі са светлага каменю, вымытымі і свежымі пасля дажджу, быў такі чысты, што хацелася ісці басанож. Жаданне ўзмацняла непрывычная для мяне цеплыня паветра і насычаныя колеры экзатычнай паўднёвай расліннасці, пышная і жывая зеляніна – не вельмі пасавала ўсё гэта да сярэдзіны кастрычніка. Асобныя вулкі сярэднявечнага горада, па якіх даводзілася ісці, былі настолькі вузкія, што аўтамабілі там не маглі праехаць. Дрэвы на іх таксама не раслі, хіба што ў адмысловых бочках і цэбрах. Стваралася ўражанне, што ты блукаеш не па вуліцах, а па калідорах каменнага замка, назіраеш за прыватным жыццём ягоных жыхароў зблізку, нібыта завітаў у госці. То тут, то там сцены калідораў расступаюцца, і ты апынаешся ва ўтульных залах – на маленечкіх пляцах: з фантанам, касцёлам ці вежай. Такія невялікія мясцовасці, абнесеныя магутнымі абарончымі мурамі, невыпадкова называлі «арлінымі гнёздамі». Утульнае, схаванае ад вятроў і непрыяцеляў мястэчка ў гарах зачароўвае сваёй мініяцюрнасцю. У «гняздзечку» Ванс нават катэдра Нараджэння Божай Маці мініяцюрная. Яна хоць і знаходзіцца на цэнтральным пляцы Клемансо (Place Clemenceau), але, каб не яскрава-жоўты колер і пазалочаная фігурка Божай Маці на фронце, якая свяцілася ў прамянях нізкага асенняга сонца, то я і зусім бы яе не заўважыла. А было б вельмі шкада не наведаць адзін з самых старых касцёлаў, пабудаваны на месцы былога храма Марса ў IV стагоддзі. Пра часы Рымскай імперыі нагадваюць лацінскія надпісы, што захаваліся на камянях у аснове пілястраў паабапал увахода. Вонкавы выгляд святыні не змяняўся з ХІІ ст., а вось усярэдзіне дэкарацыі час ад часу абнаўляліся. Нечаканай была для мяне сустрэча з працай нашага земляка: у баптыстэрыі катэдры знаходзіцца мазаіка Марка Шагала 1979 г., якая адлюстроўвае біблейскі сюжэт пра тое, як у трыснягу на беразе Ніла дачка фараона знайшла кошык з маленькім Маісеем, будучым прарокам. [caption id="attachment_3263" align="alignright" width="300"] Пляц Фрэн.
Фота Наталлі Русецкай.[/caption] Матывы вандровак, заблытаных сцежак мігрантаў, якія праляглі з сучасных беларускіх земляў на поўдзень Францыі, спадарожнічаў мне ўвесь час. Наша група ішла за гідам па вузкіх вулках Ванса, з пляца Клемансо мы трапілі на пляц Пэйра з фантанам (Place du Peyra), паглядзелі выставу, пры­свечаную Гамбровічу, а потым праз браму выйшлі за гарадскія сцены на пляц Фрэн (Place du Frêne). Пляц Ясеня сваю назву атрымаў ад дрэва, якое паводле легенды пасадзіў тут французскі кароль Францыск І у 1538 г. Ці той самы гэта ясень расце сёння пасярод плошчы? На жаль, ён нам не раскажа. Яшчэ здалёк я заўважыла пад дрэвам нейкі плакат, падышла бліжэй, разгледзела. Гэта быў здымак карціны ўласна таго дрэва, пад якім ён і стаяў. Успомнілася, як бачыла на Кракаўскім прадмесці ў Варшаве карціну з панарамай у бок калоны Жыгімонта. Прыдворны мастак караля Станіслава Аўгуста, італьянец Бернарда Белота, захаваў на сваіх палотнах дакладны выгляд польскай сталіцы XVIII ст., і пасля ІІ сусветнай вайны яны выкарыстоўваліся пры адбудове горада. Сёння можна параўнаць панараму таго часу з сучасным выглядам Варшавы. А ў Вансе можна паглядзець на ясень, перанесены рукой геніяльнага мастака на палатно амаль сто гадоў таму. Уважліва чытаю метрыку: Хаім Суцін, «Дрэва ў Вансе», 1929. Нічога сабе!   * * * Хаім Суцін нарадзіўся ў Смілавічах Ігуменскага павета Мінскай губерні ў 1893 г. Упершыню Смілавічы згадваюцца ў пісьмовых крыніцах у 1582 г., калі каралеўскаму ясеню ў Вансе было ўжо крыху болей за сорак гадоў. Натуральна, што паселішча ўзнікла раней, бо згадваецца ўжо як сяло, а значыць, даволі буйное пасяленне з царквой альбо касцёлам, а, магчыма, і мячэццю, бо з канца XVI ст. тут пачалі абжывацца татары. Пазней у мястэчку з’явіцца і сінагога, бо ў 1736 г. Крыштаф Завіша падпіша прывілей, які дазволіць сяліцца туды габрэям. На мяжы ХІХ і ХХ ст. большую частку насельнікаў Смілавіч складалі менавіта габрэі: больш за дзве тысячы з амаль трох з паловай тысяч чалавек. На той час у мястэчку дзейнічалі народныя вучылішчы, прыходскія школы, паштовая станцыя, суконная фабрыка, некалькі гарбарняў, дзевяць корчмаў, каля шасцідзесяці дробных лавак, была свая пажарная каманда, вінакурня, два заезныя дамы, два вадзяныя млыны, кузня. Актыўна развіваліся рамёствы: ганчарнае, лямцавае, бандарнае, шавецкае, кравецкае. У сям’і смілавіцкага краўца і гадаваўся будучы славуты мастак, якога добра ведаюць за мяжой, а нядаўна пачалі ўспамінаць і ў Беларусі. Хаім Суцін выехаў з роднага мястэчка спачатку ў Менск, дзе першыя ўрокі малюнка атрымаў у Янкеля Кругера, потым перабраўся ў Вільню, дзе вучыўся ў мастацкай школе Івана Трутнева, і нарэшце разам Міхаілам Кікоіным, таксама будучым жывапісцам, які нарадзіўся ў Гомелі, прыехаў у Парыж. У французскай сталіцы юнакі пасяліліся ў творчым цэнтры «Вулей» (La Ruche), дзе сустрэліся са сваімі землякамі Маркам Шагалам і Восіпам Цадкіным. Усе яны стануць вядомымі ў свеце мастакамі, але ніхто з іх ужо ніколі не вернецца на радзіму. На пачатку ХХ стагоддзя ў пошуку лепшага жыцця па навуку і ў заробкі людзі актыўна выязджалі за мяжу. Хадзілі чуткі, што адзін з жыхароў Смілавіч нават трапіў на «Тытанік». Трое з дзесяці братоў і сясцёр Суціна выехалі на заробкі ў ЗША. Ураджэнцы Беларусі разляталіся па ўсім свеце, а трагічныя падзеі ХХ стагоддзя, якія адбыліся пазней, назаўсёды змянілі непаўторны культурны і рэлігійны ландшафт беларускіх земляў. Кастрычніцкая рэвалюцыя, грамадзянская вайна, чырвоны тэрор, сталінскія рэпрэсіі вынішчылі магнатаў і шляхту, святароў, навукоўцаў і творчую інтэлігенцыю, незваротныя страты прынеслі І і ІІ сусветныя войны. 14 кастрычніка 1941 года было ліквідавана смілавіцкае гета. Сёння на месцы расстрэлу мясцовых габрэяў стаіць помнік, надпіс на якім паведамляе пра гібель 2000 «савецкіх грамадзянаў». Бацькі Хаіма Суціна памерлі яшчэ да вайны і былі пахаваныя на мясцовым кіркуце (паводле звестак, размешчаных на старонцы музея «Прастора Хаіма Суціна» ў Смілавічах, іх магілы адшукаць не ўдалося). Частка сям’і, якая заставалася ў мястэчку, паспела эвакуявацца перад самым прыходам нацысцкіх войскаў, дзякуючы чуйнасці і клопатам швагра Суціна – Шолама Цукермана. У пасляваенны час габрэяў у мястэчку засталося вельмі мала, большасць працавала настаўнікамі, але былі і прадстаўнікі іншых прафесій – краўцы, гарбары, шаўцы. Летам у нашу вёску прыязджаў жыд Фэба, які скупляў старое рыззё і прадаваў розныя неабходныя ў гаспадарцы рэчы. Менавіта дзякуючы яму трапіла ў нашую хату аршанская швейная машынка. «Прыдасца ў сям’і з дзвюма дочкамі», – пераконваў Фэба маю бабулю. Пазней у дзеда з бабай нарадзілася яшчэ адна дачушка, усе тры ўмелі шыць. Машынка была вельмі добрая, сшывала і тонкую тканіну, і грубую, і нават скуру. Я таксама навучылася на ёй шыць: пачынала з самых простых начных сарочак, потым былі спадніцы, блузкі, а ў студэнцкія гады – курткі, пінжакі і нават паліто.   * * * Блукаю па вулках Ванса, і думаецца мне пра тое, як выразна адчуваецца тут повязь часоў і народаў (хай і гучыць гэта так патэтычна). Час не спыняецца, а гісторыя існуе ў сваім адвечным кантынууме. Усё, што было, тое ёсць і будзе. Рымскія падваліны храма і брукаванка, катэдра з мазаікай Шагала, каралеўскі ясень і карціна Суціна пад ім, замак Вільнёў (Villeneuve) XVII cт., ружанцовая капліца пры жаночым дамініканскім кляштары, створаная Анры Мацісам, пляц Гадо (Place Godeau названы ў гонар Антуана Гадо, мясцовага епіскапа, пісьменніка і паэта) з калонай Марса і часовай выставай, прысвечанай Гамбровічу, віла «Александрын», у якой жыў і працаваў польскі пісьменнік. Улетку на пляцы Гранд Жардэн (Place du Grand Jardin) адбываецца музычны фестываль NUITS DU SUD (Летнія ночы). [caption id="attachment_3265" align="alignright" width="300"] Хаім СУЦІН. «Ева». 1928 г.[/caption] А як выглядаюць сёння Смілавічы? Што нагадвае пра слаўнае мінулае мястэчка? Ці шмат захавалася з тых даўнейшых часоў? Нешта амаль выпадкова ацалела, яшчэ болей было страчана. Барочны касцёл святога Вінцэнта і кляштарныя будынкі XVIII ст. засталіся адно на малюнку Напалеона Орды, інтэр’ер сінагогі можна пабачыць на старым фотаздымку, незваротна зніклі царква Багародзіцы ХІХ ст. і старая мячэць. Падчас апошняй вайны было знішчана і шмат жылых дамоў, у тым ліку дом сястры Хаіма, у якім засталіся працы мастака: паводле ўспамінаў пляменніцы Суціна гэта былі партрэты ягоных сясцёр Этэль і Мэры, а таксама партрэт невядомага мужчыны. Лёс гэтых карцін невядомы. Часткова захаваўся палацава-паркавы комплекс. Маёнтак у Смілавічах у розныя часы належаў Завішам, Агінскім, Манюшкам і Ваньковічам. Два палацы – стары, будова якога была распачатая яшчэ Станіславам Манюшкам, і новы, дабудаваны Лявонціем Ваньковічам, – былі злучаныя аранжарэяй. Сёння новы палац займае сельскагаспадарчы каледж, будынак аранжарэі не захаваўся, а стары замак знаходзіцца ў вельмі занядбаным стане. Шляхецкая сядзіба была аточаная шыкоўным паркам з экзатычнымі дрэвамі, яшчэ і цяпер тут можна ўбачыць лістоўніцы, белыя морвы, чорныя хвоі, піхты, блакітныя елкі. Маляўнічы парк хараством незвычайных для Беларусі дрэваў (кажуць, да рэвалюцыі тут раслі нават пальмы!) і вытанчанымі абрысамі палацаў мог натхняць Хаіма Суціна на стварэнне шэдэўраў не горш за краявіды Ванса ці Шартра. Магчыма, менавіта жывапіснасць смілавіцкіх ваколіц і паўплывала на лёс хлопчыка, які захапляўся імі, тонка адчуваў прыгажосць і заўважаў яе ва ўсім, а потым старанна пераносіў на палотны. А на беразе Волмы, можа, яшчэ расце тая вярба, што помніць, як маленькі Хаім сядзеў пад ёю і натхнёна маляваў, але яна нічога нам не раскажа. Не раскажа нічога і бераг рэчкі, з якога ступалі на тонкі лёд мальцы Хаім і Шрага-Файбіш Царфін. Як не раскажа ніводная карціна мастака пра ягонае роднае мястэчка, якога ён сам саромеўся і часам казаў, што паходзіць з Вільні. Так было, напэўна, і прасцей, і больш прэстыжна. Пра вярбу і здарэнне на рэчцы мы ведаем са словаў унука Царфіна – Сэма і пляменніцы Суціна – Ніны (Наумы Ферапонтавай, дачкі Шолама Цукермана і сястры Хаіма Этэль), якія ў сваю чаргу пераказваюць успаміны дзеда і бацькі. Крупінкі гэтай вуснай гісторыі пра дзяцінства славутага мастака пачалі збіраць у Смілавічах, дзе пры падтрымцы ЮНЭСКА ў 2008 г. быў створаны музей «Прастора Хаіма Суціна». Амаль праз сто гадоў пасля таго, як мастак выехаў у Францыю, у Беларусь упершыню трапілі ягоныя палотны. У 2011 г. «Белгазпрамбанк» набыў на аўкцыёне ў Лондане першую працу Хаіма Суціна «Вялікія лугі ў Шартры ля віядука» (каля 1934 г.). На карціне імкнуць у неба высокія дрэвы, глядзіш на іх і чуеш пошум летняга ветру ў галінах. Ад гэтага робіцца яшчэ больш шкада, што нашчадкам не дадзена ўбачыць на палотнах мастака той смілавіцкай вярбы над Волмай. Праз два гады банк «вярнуў» беларусам яшчэ адну карціну Хаіма Суціна, якая зусім нечакана ўвайшла ў сучасную гісторыю Беларусі сімвалам народнага супраціву. «Ева» набыла незвычайную папулярнасць пасля таго, як была арыштаваная карпаратыўная калекцыя «Белгазпрамбанка» з галерэі «Арт-Беларусь» улетку 2020 г. Ева апынулася «за кратамі». Ейны арышт перажывалі так, быццам яна была цалкам рэальнай, жывой асобай, удзельніцай пратэстаў. У адзіным парыве – je suis Eva – фб-карыстальнікі ставілі партрэт Евы на свае аватаркі, арганізоўвалі флэш-мобы, стваралі мемы з Евай у паласатым адзенні лагерных вязняў, актыўна выкарыстоўваўся хэштэг #evaлюцыя, якім пазначаліся тэксты, прысвечаныя культпратэсту. Супрацоўнік Нацыянальнага мастацкага музея Мікіта Моніч напісаў верш, у якім апошнімі словамі былі: «оставьте Еву». Прынт з выявай Евы з’явіўся на кубках, вопратцы, торбачках. Адусюль пазірала на беларусаў Ева, сцяўшы вусны і склаўшы рукі на грудзях, яна нібыта ўсім сваім выглядам гаварыла: наша возьме! Суцінская «Ева» адбыла свой тэрмін і выйшла на волю, у той час як многія беларусы застаюцца за кратамі.   * * * У людзей, дрэваў і карцін розныя лёсы – у кожнага свой, адметны і непаўторны. Дзесьці ў Вансе расце высачэзны ясень на пляцы свайго імя. Сам, як кароль, ён крыху абыякава назірае за тым, што адбываецца вакол. Дрэва пражыве сваё доўгае жыццё на тым самым месцы, дзе яго пасадзілі і дзе яно ўзрасло. Іншае наканавана неспакойнай духам «Еве»: яна вандруе па свеце, бярэ ўдзел у гістарычных падзеях далёкай краіны, адкуль быў родам яе аўтар. Яе арыштоўваюць, але яна вяртаецца на свабоду. Людзі ж, тысячы беларусаў, якія былі шчыра прывязаныя да сваёй зямлі, хацелі б, як той ясень, спакойна і годна жыць там, дзе яны раслі. Але іх «выкарчоўваюць» і змушаюць да пошуку іншага, больш бяспечнага месца. Разлятаюцца ва ўсе бакі свету здольныя таленавітыя творчыя дзеці зямлі беларускай. Яны звіюць сабе «гняздзечкі», узгадуюць дзяцей, але людзі не птушкі – ім патрэбная свая зямля, на якой яны б маглі годна ўзрастаць, моцна трымаючыся карэннем, на якой маглі б гадаваць наступныя пакаленні і ствараць сваё.  
 
Мойшэ Кульбак (№117)
Райсн (Беларусь) Паэма   Беларусь Мой дзед з Кабыльніка быў чалавек тутэйшы, З сякерай і канём мужык у кажусе, Маіх дзядзькоў шаснаццаць і мой тата – Тутэйшыя, як соль зямлі, усе Плыты па рэках гоняць, дровы цягнуць, У поце робячы, што лёс дае скупы, Вячэру даядаюць з адной місы І падаюць у ложкі, як снапы. Дзядуля мой залазіць ледзь на печку, Спіць за сталом, бо ўжо не малады. А ногі – самі завядуць на печку, Бо верна служаць доўгія гады.     Косяць сена У полі ўжо цягне туманамі восеньскімі на дасвецці. Выходзіць касіць на балота мой дзед і ягоныя дзеці. Па чарачцы з раніцы ўзяць, нібы клезмеры нашы, паспелі, І ўсе васямнаццаць – за працу, і дзед на чале, як скрыпач у капэле: І – крок, і – направа плячыма, і – жжжых! – нібы танец маланкі вядуць на балоце. “Бо хлеба кавалак, сыны, – кажа дзед ім, – заўжды здабываецца ў поце…” І свішчуць бліскучыя косы, мільгаюць зарослыя рукі – капоты далоў! – Нібыта яліны калматыя, тата старэнькі і дзеці, сямнаццаць курчавых галоў… Успыхваюць косы і пырскаюць росы, і падаюць травы далоў. А птушка спявае ў ляшчыне, ды так, што сляза на вачах у дзядулі: “Ну, кенар, ну, кантар! І дзе навучыўся? Вы гэткае чулі?!”   Закураць ды квасу глынуць са збана, ды навостраць мянташкамі косы, Пасля Памагай, – крэкнуць, – Бог! І наноў загудзе сенакос шматгалосы, І, як васямнаццаць люстэркаў, пабліскваюць косы на сонцы яскрава, І спраўна згінаюцца рукі, і лыткі працуюць, і плечы адводзяцца ўправа. А потым заход пазалоціць ім косы, бо вечар нарэшце настане, І хеўра ўсміхнецца: чакае бабуля даўно з селядцамі, з блінцамі ў смятане. І ўсе апранаюць капоты і крочаць дадому з касой на плячы, І, слухаючы перапёлак, як рыба маўчаць, ідучы.     Бабуля Мая бабулечка была жанчынаю пабожнай, Майстрыхай дзетак нараджаць, штогод, вясною кожнай. Без болю, быццам яйкі, на радасць ёй, квактусе, Браты, за двойняй двойня, выходзілі з бабусі. Траіх дзядзькоў радзіла, залезшы на паддашак, Дваіх дзядзькоў шукала – згубіліся ў траве, На печцы – адзінаццаць, як адзінаццаць пташак, І ўрэшце быў мой тата, народжаны ў хляве… А потым яе ўлонне замкнулася нявінна: Дарыць пялюшкі бедным – ёсць занятак. Зрабіўшы ўсё, што ты была, бабулечка, павінна, – Хадзіць па хаце Качкаю між любых качанятак.     Гоняць плыты Туманам замазала вёскі, дарогі, зацерла імжой без мяжы, Твар цёплага поля намацваюць золлю навіслыя з неба дажджы… Сям-там праглядаюцца дрэвы, асвер над калодзежам, зрэдчасу хата, якая Пасля расплываецца, і ўсё бялее ўваччу, і сусвет у тумане знікае. Сухая галінка ўпадзе. Цішыня. Толькі птушачка плачацца дзесьці: “У гэтым жыцці давядзецца так шмат перанесці, Так шмат перанесці…” Дзясяткі крынічак між градкамі плешчуцца, шэпчуць, мармычуць, галосяць, І толькі далёка-далёка з туману над Нёманам дзедавы крыкі даносіць: “Шмуля, гэй, Шмуля, Давай паварочвай зад на Скарулю1!..”   То дзед, бараду прамачыўшы, намацаў швартовы, Дзядзькі на плытах з бусакамі2 працуюць, знікаюць раптоўна ў тумане, ды чуюцца крыкі і ўрыўкі размовы, І плёск апачынаў3, што плынь рассякаюць… Зацягвае бераг туман, і нічога няма – дзе зямля, дзе вада пад вяслом? І ўсё, што наўкола, існуе няісна – і дыхае мяккім цяплом… Вось нешта віецца нябачнае… Вось праплываюць лясы і даліны, Стаяць, быццам мэбля ў багатых дамах, абабітыя дымкай хаціны. А потым прарвецца зялёная яснасць… І неяк душа праясніцца… І вызірне сонца, і вербы ў слязах над вадою нахіляцца ніца. Абмыты сінечаю лес галавой ззяе мокрай, над лугам Высока-высока ліецца зіхценне… А ўнізе вясковец за плугам…   Раскоша лугоў травяных, што іскрыцца і пахне, і плача ў расе, І пасмы туману, як мары палёў і далінаў, над ёю плывуць пакрысе… Павольна, павольна плыты разам з рэчкай плывуць пакрыёма. На сонцы блішчаць буданы, калі дождж і расу выпарае салома. Дзядуля ж разлёгся ды вочы прымружыў, пацягвае з люлькі тытунь з асалодай: Наўкола зямля расцягнулася гэткім цяплом і лагодай, Красуе ў палях і балотах, зялёных і жоўтых далінах – Празрыстай ракой разліваецца лён на бурштынавых тонкіх сцяблінах, Бульбянае поле застыла ў халоднай зялёнай красе Ды кветкі ружовае грэчкі смяюцца, у крапінках белых усе, – Зямля жыццядайнымі сокамі, хмелем салодкім цячэ, Нямое жыццё прарываецца травамі, цягне карэнне, галіны… І дзед, агаломшаны радасцю гэтай шчаслівай хвіліны, Не можа маўчаць і раве: “Трасца вашаму бацьку!” А потым яшчэ, Яшчэ: “Трасца вашае маці!” Аж дзеці ўстаюць і вачыма Ўпіваюцца ў поле, што ўсё аж кіпіць і пякучыя фарбы ліе. У свеце віруе вясна, і ў табе чарадзейства яе… О Госпадзе мой! У палях пачалося такое, што й словам назваць немагчыма! -------------------------------------------------------- Вось так мой нябожчык дзядуля плыты гнаў у Прусы нястомна. Пад вечар блакітнай Вяллёю даходзіў да белага Нёмана. Шырыгу4 ўкапаўшы ў пясок ды швартоў завязаўшы цяжкі, Цяпельца на кожным плыце раскладалі дзядзькі. Па двое ля вогнішча моўчкі сядзелі ўначы, Хлеб жытні ламаючы, боршчык з гаршка едучы.   І ціха наўкола было, толькі сінія хвалі спявалі Ды з трэскам агонь распускаўся ад кветкі чырвонай чароўней, І толькі раз-пораз паплёсквала рыба па хвалі, А з сіняга-сіняга неба звісала чырвоная поўня.     Вялля і Нёман У ноч, калі месяц з нябёсаў — як срэбная зліва, З’яўляецца з Нёмана постаць літоўскага воя, А побач з Вяллі выплывае дзяўчына шчасліва — Вейкі даўгія, а кудзеры зблытаны з мокрай травою. Крочыць нясмела, ды больш не хаваецца ў хвалі… І Нёман імкне напярэймы — абняць яе цела тугое, Цалуе ў зялёныя вочы, што шчасцем блішчаць і тугою, А потым адносіць на дно ў крышталёвыя сінія залі…     Дзядзька Аўром пасвіць коні На варту начную адправіўся дзядзька Аўром, Узяў кажушок і дарожную кайстру з харчамі. Сядзеў каля вогнішча шэрым вялікім карчом, І толькі магутныя косці няроўна тарчалі… Бо дзядзька Аўром на лугах пасвіў коні ўначы, Што фыркалі цяжка, ступаючы крокам звязаным. На спінах кабыліных месяц зіхцеў, дрыжучы. Над полем туман быў, і Нёман звінеў за туманам. Сухое цяпельца амаль дагарэла датла, Аўрома гайдалі дрымотна-пяшчотныя хвалі – І дрэва злівалася з дрэвам у рэштках святла, Ды чутна было, як скубалі траву і жавалі… Ды чутна было, як варушацца ў небе агні, Як цёплым напевам туманяцца зорныя далі, Бы срэбная сетка дрыжала ў начной глыбіні І ў ёй калыхаліся рыбы й міргалі, міргалі… Аўром лёг на спіну і зорыў на зорак святло – І месяц вадзіў карагоды ў касмічным суквецці, І танчылі зоркі, і зорак сямнаццаць было, А тая, зялёная – найпрыгажэйшая ў свеце… І тут задрыжала. І падае, быццам знарок Збіваецца з такту ў сатканым з блакіту паветры, Як іскра з блакітнае зрэнкі, зрываецца ў змрок І знічкай ляціць у лясныя замшэлыя нетры, – Як сон абараваны, што ён разгадаў праз гады… Іскрыстая сінь ахінула начное прадонне, І дзядзька ўздыхнуў і падняўся, і крочыў туды, Дзе ў цемры стаялі, драмаючы, цёплыя коні… І ён завіхаўся ля коней, і чутна было, Як дыхаюць, шыя пры шыі, глыбока й няспынна. Раз-пораз на нейкага падала збоку святло, І ў змроку відаць была толькі стамлёная спіна… Змарыўшыся, у саламяным прылёг будане. Зліваліся коні, бы грыва да грывы прышыта. Заснула таполя і ззяла лістотай у сне, І ў месячным срэбры драмала далёкае жыта. Аўром паляжаў ды ўсміхнуўся самому сабе, Згадаўшы пра вёску і ўсё, што было дарагое, – І раптам пачулася песня з такою тугою, Бо выйшла душа з берагоў і пяяла ў журбе:   “Ты найпрыгажэйшая ў вёсцы, Настасся, Глядзі, Як наліўся ячмень, як гадуе бародку авёс, Балоты ў тумане аж ззяюць ад рос… Паслухай! Паслухай! Як ходзіць між елак, бы вязень вясны, Размораны поўняй, раструшчаны скрухай, Замшэлы і босы нячысцік лясны… Выходзь у палі, бо ўсе птушкі паснулі, І толькі крынічка – усё яшчэ не, Твой стомлены бацька храпе на гумне, – І толькі старая рабіна пачуе ў падворку Ды ветрык з аеру падслухае нашу гаворку. “Ты найпрыгажэйшая ў вёсцы, Настасся!”   Аўром выцірае слязу, што цішком пралілася, Прыслухваецца, ды наўкола ні гуку, ні кроку: З душою душа развіталася ў змроку…     Бабуля сышла ў царства нябеснае Спявалі птушкі ўсе, калі не стала Старэнькае бабулі, Бо праведнасць і ласку ў ейным сэрцы Усе на свеце чулі.   Калі бабулечку спускалі з ложка, Маўчалі ўсе наўкола, І не было ні ляманту, ні стогну, Калі паклалі долу5.   Хадзіў па доме дзед, ушчэнт разбіты, Не бачыў анікога, Бо сам ён першым жоначцы памерці Паабяцаў, нябога.   Калі бабулю неслі па мястэчку, Тужылі жыхары ўсе: “Няма, няма ўжо Шлёміхі старое!”, І поп Васіль журыўся.   І толькі калі шамасаў6 сцізорык Надрэзаў апранахі7, Мае дзядзькі загаласілі, быццам Разбойнікі ля плахі.     Настасся Настасся збірала зялёнае шчаўе ля сцежкі – Хацела абед згатаваць свайму тату, Антошу. Хвала Беларусі за свежага шчаўя раскошу, За футра ялінаў, за чорных гракоў галавешкі… Узяўшы фартух, да зямлі нахіляецца Насця, Ступаючы качкай, не ведае клопату з ліхам, Ідзе па расе, удыхаючы кожным удыхам Жыццёвыя сілы зямлі, яе п’янае шчасце. А з лесу хтось крочыць, хамут начапіўшы на плечы. Прыклала далонь да вачэй: што за дзіўнае дзіва? А ён гэткі зух, бы ў лясной нарадзіўся гушчэчы. Настасся з высокага шчаўя глядзіць сарамліва. А гэта Аўром пасля варты вяртаўся дахаты: “Дабрыдзень Настасечцы, любай цялушцы рахманай!” Яна стрымгалоў праз лістоту ў таемныя спраты – Туды, дзе сілкамі асілка не будзе спайманай. Аўром – у пагоню праз лес, па слядах сваёй мэты, Далёка чуваць яго крыкі і смех у кустоўі: “Цялушка мая! Маё золатка любае, дзе ты?! Настасся!..” Яна ж уцякае й цікуе з любоўю. “Бо ён гэткі зух, бы ў лясной нарадзіўся гушчэчы!” Шалёныя вочы гараць, валасы як папала, – Дагнаў, а яна ўся надзеяй і страхам трапеча… Нібы куранятка пад сонечны дожджык папала… Абняў шырачэзнымі лапамі ўсё яе цела, Цалуючы ў смуглую шыю пяшчотна і чула. Яна ж толькі ціхенька ўсхліпнула і затрымцела, А потым мацней і мацней да грудзей яго льнула…     Дзядзька Іца Навучыўся на краўца Ўмелы дзядзька Іца, Каб старэнькім лахманам Новымі зрабіцца. Каб старэнькім лахманам Новымі зрабіцца.   Толькі прыйдзе ў вёсачку, Нітку ў голку ўдзене, Шыльду вешае: “Каму Перашыць адзенне?” Шыльду вешае: “Каму Перашыць адзенне?”   Па-турэцку на стале Сеўшы блазнавата, Шые, пора ды кладзе Ён за латай лату. Шые, пора ды кладзе Ён за латай лату.   Вёску аблатаў сваю – Крочыць у чужыя, Хутка край на новы крой Цалкам перашые. Хутка край на новы крой Цалкам перашые.   Навучыўся на краўца Ўмелы дзядзька Іца, Каб старэнькім лахманам Новымі зрабіцца. Каб старэнькім лахманам Новымі зрабіцца.     Зімовая ноч у старэнькай хаце У хаце старэнькай сям’я спачывала ўначы, Дзядзькі пазіралі бяздумна, бо змучыла праца, Вялікія люлькі палілі, праз дым сапучы, А хтосьці захроп за сталом, не паспеўшы падняцца. Трашчала лучына й давала скупое святло, Каб дзядзька Рахміэл зашыў нагавіцам каленкі. Гудзела завея і плюхала снегам аб шкло, У коміне скрэблася люшка, як мышка ля сценкі… На печцы гарачай, сцягнуўшы кашулю амаль, Круціўся дзядуля, бо сон не прыходзіў здаровы. Біў вецер па нёманскім беразе поўхамі хваль, З хлява далятала рыканне старое каровы. Паклаліся ў ложкі, у кожным па двое, дзядзькі, Маўчалі і ў цёмную столь пазіралі бяздумна ––– Дзядуля круціўся, а потым прамовіў-такі: “Аўромчык, сынок, заспявай, каб зрабілася сумна!”   І дзядзька Аўром падхапіўся з ляжанкі ўначы, Ялінаю шэрай магутныя выпрастаў плечы ––– Як восеньскі вецер у лісці сухім, пеючы, Завыў, застагнаў сярод хаты ў зімовай цямрэчы. На цёмных дарогах у сцюжу так выюць ваўкі, На светлых ад поўні раўнінах так выюць на зоры – – – Як тыя калоды, без гуку ляжалі дзядзькі, І раптам дзядуля заплакаў, завыў, як у горы, На печы варочаўся, біў у цагліны, хрыпеў: “О Божухна, дапамажы, столькі цемры і злосці…”   А ў дзядзькі Аўрома трымцелі цягліцы і косці, Ды быў ад люстэрка чысцейшы ягоны напеў. Той спеў разліваўся вадою ў сівых туманах, А дзядзька Аўром рос у цемры вялізарным дубам, Раз-пораз угору і ўніз патрасаў сваім чубам (Бо гойка Настасся яму паказалася ў снах). Устаў на дыбкі і заржаў – так у поце і мыле Распалены конь па гарачай сумуе кабыле, – Падскочыў, расправіўшы плечы, і стаў рукі ў бокі, І кожны ўсміхнуўся, і бліснула шчасце з вачэй, І кепскія думкі, як шэрыя птушкі-сарокі, З той хаты старой разляцеліся як найхутчэй… Спяваў ён і танчыў, а потым упрысядкі ў скокі, Гарачы парыў запаліў у вачніцах зару, І дзед адчуваў, быццам хата ляціць угару, Па хісткіх прыступках караскаўся проста ў аблокі…   Аўром дапяяў і ў здзіўленні наўкол паглядзеў. Агеньчык амаль дагарэў на апошняй лучыне. Дзядуля маўчаў, а пасля запытаў неўспадзеў: “А скуль у цябе гэты кантарскі голас, мой сыне?”   Блакітны світанак зайшоў у нагрэтую хату, Салома пры дрэвах камлям не давала цяпла, Вятры з кажуховай падкладкі вышчыпвалі вату, Старая карова замоўкла і больш не раўла.     Антоша грае на бандуры Гэй, гэй, Грай, Антоша-салавей, Нам гучней, Не шкадуй сваёй бандуры, Шуры-буры-муры-туры, Весялей, Гэй, гэй!   Князь у Крэве быў сівенькі, Быццам лунь, Быццам лунь, Дзвюх дачок расціў у замку, Дзвюх красунь, Дзвюх красунь. Ды служыў на стайні чмут, Ветрагон Змітрок Бядуля Па мянушцы Шалапут.   Гэй, гэй, Грай, Антоша-салавей, Нам гучней, Не шкадуй сваёй бандуры, Шуры-буры-муры-туры, Весялей, Гэй, гэй!   Тут вясна прыйшла ў адведкі, Родзіць кветкі і лісткі, Завяліся ў птушкі дзеткі І ў сабачкі шчанюкі, У хляве – цяля вясновае, Ёсць і ў замку нешта новае: Тая ж доля – дзякуй ёй! Хутка прынясе ў падоле Князю кожная дачка – Байстручка… Аёй-аёй…   Гэй, гэй, Грай, Антоша-салавей, Нам гучней, Не шкадуй сваёй бандуры, Шуры-буры-муры-туры, Весялей, Гэй, гэй!   Князь камандуе: “Па конях!”, Цягне з похваў меч стары, І ў Вялейцы ды Смургонях, Дзятлаве і Мазыры – Вершнікі яго, карэты, Пасланцы ды эстафеты Абшукалі кожны кут, Толькі цуд – Знік няўлоўны Шалапут!..   Гэй, гэй, Грай, Антоша-салавей, Нам гучней, Не шкадуй сваёй бандуры, Шуры-буры-муры-туры, Весялей, Гэй, гэй!   У лясах пад Крывічамі Затаіўся Шалапут, А сівенькі князь начамі – Там і тут, Там і тут. Конь і вершнік, нібы здані, Мчаць у рыцарскай красе, І ад рэха палявання Ўсіх трасе, Ўсіх трасе…   Гэй, гэй, Грай, Антоша-салавей, Нам гучней, Не шкадуй сваёй бандуры, Шуры-буры-муры-туры, Весялей, Гэй, гэй!     Дзядуля прыходзіць паміраць Увечары шэры, як голуб, прыйшоў з поля дзед, Паправіў пасцель і пакаяўся на развітанне, Падзякаваў свету і дабраславіў гэты свет, І стомлена вочы заплюшчыў на самым змярканні… Сабраліся над узгалоўем дзядулі сыны, Глядзелі на бацьку, галовы панурыўшы ціха, І так зашчаміла ім сэрцы, што моўчкі яны Стаялі, не здольныя выдаць ні слова, ні ўздыху. Ды бацька пачуў іх і вочы адплюшчыў ізноў, І цёплая ўсмешка старое аблічча кранула, Усеўся на ложку, каб лепей разгледзець сыноў, І так развітаўся з усімі, прамовіўшы чула: “Ты, Орча, мой першынец, нашага роду аснова! Ты браўся апошні за лыжку і першы за плуг… Што сеяў ты, цёплая глеба прымала вяснова – Хай семя тваё будзе плодным, як поле і луг!.. Рахміэл, хто можа на лузе з табой пацягацца? Каса твая – быццам імклівы агонь у траве, І птушка ў гняздзе, і змяя тваю ведаюць працу – Хай неба пашле табе плён і ў гумне, і ў хляве!.. Рачны чалавек, хто з табой параўнаецца, Шмуля, Хто снасці трымае, як ты, і плыты так вядзе? Ты пахнеш лускою, ты ў водары ціны і ў муле – Дай Божа табе на зямлі і на любай вадзе!..”   У ноч пазірала чырвонымі шыбамі хата, Што кідалі водбліск на дзеда калі-нікалі. Маўчалі дзядзькі, і маўчаў з імі разам мой тата, Бо з дзедавых словаў нічога ўпусціць не маглі. Тады й развітаўся… І перш чым душа адляцела, Склаў рукі і вочы заплюшчыў, ужо на вякі. І кожны знямела глядзеў на знямелае цела, І слёз не лілося, нібыта аслеплі дзядзькі… Заплакала птушка і ўсхліпнула іншая следам, Апошні агеньчык патрэскаў лучынай і счах. Стаялі дзядзькі ля ўзгалоўя, схіліўшы над дзедам Цяжкія галовы на згорбленых горам плячах…     1 Скаруля — літ. Skaruliai, мясцовасць на Вяллі ў Літве (цяпер — частка горада Ёнава), дзе рака робіць рэзкі паварот. 2 Бусак — доўгі шост з металічным вастрыём і крукам на канцы, багор. 3 Апачына — доўгае вясло для кіравання плытом. 4 Шырыга або шырка — доўгі завостраны кол для тармажэння плыта. 5 Паводле традыцыі, цела нябожчыка адразу пасля смерці спускаюць з ложка і кладуць на падлогу. 6 Шамас — сінагагальны служка. 7 Жалобны рытуал на пахаванні — надрыванне каўняра або лацкана вопраткі.   Вершаваны пераклад Андрэя Хадановіча.  Даслоўны пераклад з ідыш Вольфа Рубінчыка і Сяргея Шупы.    
 
Канстанцін Касяк (№117)
САМАІЗАЛЯЦЫЯ   Надыходзяць і такія часы, калі нават звычайнаму літаратару нічога не застаецца, як пісаць таемны дзённік. Адам Глобус Страх – Ці пішаш нешта? – пытае нечакана сябар за куфлем піва. Звычайна мне не задаюць такіх пытанняў. Бывае, я нават сумняваюся ў тым, што хтосьці агулам чытае мае тэксты. Таму зняважліва называю іх пісулькамі. Мы сядзім у звычайным менскім бары, гаворым пра неабавязковыя рэчы. Позні вечар, спакойная атмасфера, нікога больш. Побач завіхаецца афіцыянтка, ладненькая такая дзяўчына гадоў дваццаці. Рыхтуецца да закрыцця. А я на пытанне таварыша адказаць не спяшаюся. Спачатку трэба адказаць сабе самому. Вядома, я пішу. Шмат. Друкую, праўда, мала. У асноўным публіцыстыку – артыкулы на сайтах і калонку ў часопісе. Усё астатняе – у стол. Чаму? Відаць, баюся. Чаго? Простых рэчаў. Не вельмі хацелася б быць абсмяяным, неапублікаваным, непатрэбным, нягеглым, нявартым. Працягваць можна бясконца. Страх – гэта вельмі моцны інстынкт. Ён можа перавышаць здаровы сэнс. І ў прынцыпе так і павінна быць. Але ў некаторых рэчах варта ўсё ж сябе пераадольваць. Бо ў іншым выпадку што застанецца? Спісаныя абразкамі сшыткі ды дзённікі. А каму яны будуць патрэбныя, калі аўтар ноўнэйм? Ды нікому! Хаця бывае, што і тэксты вядомых аўтараў забываюцца. Я такіх занядбаных багоў еўрапейскай літаратуры ведаю. Але паўтараць іхны лёс не хацеў бы. – Хлопцы! Толькі вас чакаем! – кажа ладненькая афіцыянтка і ўсміхаецца. – Мы зачыніліся! Наперадзе бязлюдны сонны Менск.     Туман Даўно такіх туманаў не бачыў, каб увесь горад зацягнула і ён ператварыўся ў прывід. Як з фільмаў жахаў. Тым больш, каб адбывалася гэта ўзімку. Каторы год нешта не тое з надвор’ем… Я заблукаў, вяртаючыся дамоў. Не адразу зразумеў, у якім баку жыву. А такое рэдка бывае са мною: з дзяцінства добрая памяць. Раней я любіў туман. Калі ён спускаўся на Нёман, мы, падшыванцы, беглі ў яго і забаўляліся там. Пужалі адзін аднаго. Самы эфектны спосаб – знайсці ўжо раскладзенае кімсьці на беразе вогнішча ды нацягаць з яго вуголля. Неблагія вочы монстра могуць атрымацца. А яшчэ мне падабалася, калі мы збіраліся ля вогнішча ды распавядалі страшныя гісторыі. Часам досыць банальныя, як песні папулярнага ў той час «Короля и шута», але вяртацца дамоў потым было ўсё адно страшнавата. Зараз мяне такім, натуральна, не ўразіш. Пэўна, цяпер не здзівіўся б, каб сустрэў таго монстра з пякельнымі вачыма на вуліцы. Так і ўяўляецца ён мне – вялізны такі, большы за мяне, чорны чалавек з вачыма, якія палаюць. Выходзіць з туману і моўчкі павольна крочыць у мой бок. Але ў горадзе было пуста. Пахла свежасцю і цеплынёй. Рэдкія машыны не давалі застацца ў поўнай адзіноце. Горад усё яшчэ абжыты, і ў ім ёсць людзі.     Бімшы Кажуць, што з беларускай мовай усё будзе добра, калі гаварыць на ёй будуць не толькі прафесары, але і гопнікі. Разам з цеплынёй на менскіх вуліцах з’явіліся ў нармальнай колькасці бімшы, якія просяць на выпіўку грошы. І добра, калі гэта падмагазіннік лакальнага маштабу. Але неяк прыкра іх назіраць у самым цэнтры горада. Многія з іх – гэта тыя, хто яшчэ ўчора быў нефармалам і тусаваўся ля сцяны Цоя. Я іх добра ведаю – каго толькі ў твар, а каго і па мянушцы. Так і не змаглі выйсці з гэтага стану – штодня піць, гуляць ды “аскаць” на выпіўку. Сёння на Камсамольскай да мяне падышоў такі бімша, апрануты пад рокера з 90-х, і на чысцюткай беларускай мове папрасіў 60 капеек. Грошай я, вядома, яму не даў. Бо незалежна ад мовы ён застаўся бімшам, які не хоча нармальным шляхам зарабляць на жыццё.     Канцэрт Многія здзіўляюцца, калі я кажу, што люблю малалюдныя канцэрты. На пару дзясяткаў чалавек, не болей. І яшчэ каб знаёмыя былі не толькі ў зале, але і на сцэне. Ідэальны варыянт – акустыка. Тады музыка не напружвае, але дапамагае занурыцца ў сябе. Здаецца, ты разам з людзьмі, але ўсё ж адзін. Сесці за вольны столік, замовіць сабе кавы, гарбаты, а можа чаго мацней. Усё залежыць ад настрою. Побач падсаджваецца адзін з музыкаў. Вітаемся, размаўляем, зараз ён пойдзе рыхтавацца да выступу. Тым часам на сцэне два хлопцы ўжо граюць чыкагскі блюз. Іхнія спевы, гітары і губны гармонік пераносяць у атмасферу 1920-х гадоў. Прынамсі, мне ўяўляецца менавіта гэтая эпоха, калі чую блюз або джаз. Слухаючы, магу і напісаць нешта. Ад нядаўняга часу пішу часцей у праграмы на смартфоне. Раней больш падабалася папера. Як Петэру Хандке – нобелеўскі лаўрэат таксама нібыта ўсё піша ад рукі. А яшчэ любіць гуляць па лесе і збіраць грыбы. Шпацыры таксама маё, а вось грыбы – не вельмі. Пісаць ад рукі карысна, але справа вельмі непрактычная – потым жа яшчэ і набіраць даводзіцца. У тым ліку і з гэтай прычыны ў мяне без патрэбы ляжаць спісаныя сшыткі. Лянота. Не хочацца да іх вяртацца. Кожны раз адкладваю набор і рэдактуру “на потым”, але цяпер думаю, што гэтае «потым» можа ніколі ўжо і не прыйдзе. Музыка – вечная катэгорыя. Нават калі цябе даўно няма, яна будзе працягваць сваё жыццё. Твае песні падхопяць іншыя. Тое самае з кнігамі, карцінамі і фільмамі – існуеш, пакуль ёсць запатрабаванасць і цікавасць. Гэта і ёсць шлях у вечнасць.     Будні Нічога дзіўнага і арыгінальнага ў маім жыцці не адбываецца: пяць дзён працую, два выходныя газую. Даўненька ўжо так не было, каб неяк іначай атрымлівалася. Звычайна сцэнар менавіта такі. І я на ростанях: з аднаго боку мне ў прынцыпе падабаецца такі лад жыцця, а з іншага – я добра разумею, што насамрэч гэта шлях у нікуды. Так існуюць звычайна тыя, каго грэбліва называюць «овощами”. Хаця хто з нас выбітны? Усе мы ў пэўным сэнсе “гародніна”, бо няма ж такіх, хто не спіць, не хоча есці, не займаецца сэксам. Абсалютная большасць часу – гэта будні. Нецікавыя шэрыя часіны, калі ты заняты манатоннай працай. І па вялікім рахунку не асабліва важна, якая яна – офісная або не. Усё адно ж херачыш без асаблівага задавальнення. Як некалі правільна напісаў Паланік у сваім «Байцоўскім клубе». Вельмі не люблю гэтую кнігу… Калі-небудзь у мяне будзе іншы расклад. Я буду прысвячаць увесь свой вольны час літаратуры, весці дзённікі, друкавацца і пісаць, пісаць, пісаць. Але ж пакуль гэта толькі мара. Шчыры спадзеў на лепшае жыццё, якога я нібыта варты.     Армейскі жым У зале зрабіў армейскі жым, упершыню за доўгі час. Мо які год не падымаў перад сабою штангу, а тут трэнер загадаў. Не самае любімае практыкаванне, але ж за назву я яго вельмі шаную. Выдатна разумею, што дысцыпліна – гэта зусім не пра мяне. Я надта непаслядоўны. Ніколі не служыў у войску, і ўжо, хутчэй за ўсё, не буду. Ды і спецыяльнасць мая паводле ваеннага білета зусім ужо грамадзянская – пісар справаводства. Але ж якая прыцягальная мілітарная эстэтыка! Увесь гэты антураж вайсковай справы. Калісьці менавіта з ёй я думаў звязаць свой лёс. Калі ў чацвёртым класе пра нас здымалі фільм, сказаў на камеру, што хачу стаць прафесійным вайскоўцам. Думаў, альбо дэсатнікам, альбо лётчыкам. Тады мне здавалася, што гэта я, менавіта я і ніхто болей, той самы хлопчык з вядомага верша Купалы. Яшчэ школьнікам пачаў насіць камуфляж. Піск моды ў той час – колер “Белая ноч”, як у злодзеяў з фільма “Скала”. Нешта нармальнае тады, а гэта быў самы пачатак нулявых, было не дастаць. Трэба было далёка ехаць і яшчэ пашукаць. Камуфляж знаходзіўся звычайна на жданоўскім “Полі цудаў”, дзе можна было адшукаць усё, што хочаш. У школе за яго ўшчувалі настаўнікі. “Тут у нас не Чечня!” – нервова крычала мне біялагіца з-за свайго стала кожны раз, калі я прыходзіў да яе на ўрок у вайсковых штанах і берцах. З імі таксама была бяда – нармальныя былі амаль недасягальнымі. Здабываліся ўсімі праўдамі і няпраўдамі праз знаёмых у міліцыі, войску ці яшчэ дзе. Я і цяпер люблю стыль мілітары, ён заўжды будзе самым папулярным у маім гардэробе…     Трамваі Трамваі – самы лепшы від транспарту ў Менску, бо дазваляюць адчуць дух горада, глянуць на яго не спяшаючыся, без мітусні. Кажуць, што, каб пабачыць Вену, трэба праехаць па адмысловым трамвайным коле. У Менску няма свайго трамвайнага кола, але той рэйкавы спрут, які раскінуў на гарадской мапе свае жалезныя шчупальцы, дазваляе ўбачыць горад ва ўсёй ягонай красе. На трамвайным шляху можна пабачыць усё тое, што не паказваюць турыстам. Акурат на гэтай думцы пад’ехаў мой трамвай. Я зайшоў у салон, развітаўся з дэпрэсіўным пралетарскім раёнам і, прытуліўшыся да вакна, уключыў музыку. Зайграла мая любімая “Summer time”. Заўжды трымаю на смартфоне альбом з лепшымі песнямі Луі Армстранга – слухаю іх, калі на душы пагана. Трамвай крануўся з месца і паехаў пад ціхі і спакойны спеў па начным горадзе.     Віскарык – Выпіць хочаш? – пытае мяне Сашка са старту. Ён працуе дырэктарам у адной канторы, а паралельна займаецца яшчэ цэлай купаю справаў. Адзін з самых модных і прасунутых маіх сяброў. Заўжды на хвалі, умее трымацца трэндаў. І вось вам прыклад: яшчэ не пайшла мода на “Айкас”, мала хто ў Менску наогул ведаў, што гэта, а ён іх ужо паліў. – Не адмоўлюся! – адказваю яму. – Віскар будзеш? – Давай! Ён павольна дастае з шафы каробачку, разрывае прыгожую абгортку, а ў каробачцы бутэлька. І два келіхі, адмыслова пад гэтае віскі. Адкрывае батл, прынюхваецца. – Ведаеш, колькі каштуе? – пытае, разліваючы пітво па келіхах. – Нават не ўяўляю! Пару дзясяткаў грыноў? – Дзе там, дзядзя! Франклін цэлы, каб ты разумеў! – Ого! – шчыра здзіўляюся ды бяру келіх у руку. – Я яго для асаблівай нагоды трымаў. І сёння акурат такі выпадак! – І што за нагода? – Ты завітаў, даўно ж не бачыліся! Ну, будзьма! Мы выпіваем. Віскі прыемна грэе нутро. – Ну, як? Адчуваеш смак? – пытае гаспадар і пільна ўглядаецца ў мяне, чакаючы адказу. – Адчуваю… – мармычу я, але насамрэч я слаба нешта адрозніваю. У страўніку ўжо плёхаецца літр нямецкага піва, якое я піў да гэтага, таму самелье з мяне сёння ўжо ніякі. Як, у прынцыпе, і заўжды. Не адрозніў бы я дарагое віскі ад таннага, нават калі б ён мне самага паршывага пойла наліў. А вось ром адрозніць магу нават пад газам… Раніцай, калі прачнуўся, даслаў яму смс з вельмі кароткім тэкстам: “Віскі яўна было лішняе”.     Ранак Калі кладуся позна спаць, то з цяжкасцю прачынаюся. Яно і натуральна, бо хіба можна добра выспацца за пяць-шэсць гадзінаў, а тое і за чатыры, як часцяком у мяне бывае? Думаю, што не. Калі ж кладуся спаць рана, як учора, то ўсё адно хачу спаць. І нічога з гэтым не магу зрабіць. Хаця раней, у часы юнацтва, усё было нармаль­на. Як быў малым, то зусім ранняй птушкай адчуваў сябе. Падымаўся часта, калі маці яшчэ спала, і сядаў на кухні глядзець ранішнія перадачы і мультфільмы. Яны звычайна ішлі цэлым блокам. І ўсё было цікавым, не тое, што цяпер. Відаць, трэба аднаўляць гэтую звычку. Бо зараз я жыву ў рэжыме, калі нічога не паспяваю, але пры гэтым імкнуся ахапіць усё. Але ж на выхадзе атрымліваецца нуль. Вечна бягу за нечым недасяжным, а яно, як выяўляецца, мне нахрэн не патрэбнае. А вось звычка ўставаць рана трэба, нават вельмі.     Сон Бывае, мне сніцца адзін і той жа сон. Лакацыі ў ім ніколі не паўтараюц­ца, але сюжэт заўжды аднолькавы: я прачынаюся ў целе іншага чалавека. Падымаюся, прымаю душ, збіраюся на працу, снедаю. Абдымаю дзяцей, якіх у мяне няма, цалую не сваю жонку, еду не ў свой офіс. На працы раблю тое, што не асабліва люблю, а бывае, і не ўмею. На мяне крычыць нейкі незнаёмы мне начальнік, са мной фліртуе невядомая прыгажуня-сакратарка, не мае сябры завуць мяне ўвечары ў бар. І чым далей цягнецца гэты сон з чужым працоўным днём, тым болей да мяне пачынае даходзіць, што гэта не маё жыццё. І ў самы адказны момант, калі нехта ў мяне пытае, ці ўсё са мною добра, я прачынаюся. Пасля такіх сноў я ўжо ў сваім жыцці цэлы дзень хаджу сам не свой. Думаю аб тым, што мне снілася. І галоўнае, што мяне сапраўды непакоіць, – ці можа чалавек аднойчы прачнуцца іншым чалавекам? З іншым жыццём, каштоўнасцямі і ўсім тым, што нажыта непасільнай працай? Напэўна, у будучыні, калі тэхналогіі дазволяць, такая функцыя будзе даступнай за нейкія там грошы. Трэба завязваць з чытаннем раманаў Філіпа К. Дзіка…     Планы Кожны раз, калі я прачынаюся, думаю аб тым, што сёння акурат той дзень, калі я напішу геніяльны твор. Бывае нават, што цягам дня я прадумваю пакручастыя сюжэты, запамінальных герояў, яскравыя апісанні ды іншыя акалічнасці літаратурнай справы. Усё тое, за што вы любіце чытаць кнігі. Нешта нават складаецца ў планы і пачынае класціся на паперу. Але ж большасць тых планаў так і застаецца планамі. Я люблю пісаць ад рукі яшчэ са школьных часоў. Нататнік у маім спісе каштоўнасцяў заўжды стаяў вышэй за ноўтбук. Магчыма таму, што памер адразу вызначаны і ты дакладна ведаеш, дзе будзе канец. Японскі раманіст Юкіа Місіма пачынаў свае творы з апошняй фразы. Ён заўжды ведаў, чым скончыцца ягоны раман, апавяданне або эсэ. Можа быць таму і паспеў за жыццё так многа напісаць. Бо меў цвёрдую ўпэўненасць у тым, што і для чаго робіць. Каб стаць сапраўдным літаратарам, пісьменікам з вялікай літары, а не проста пісулькіным – трэба быць не толькі працавітым і мець талент. Гэта ўсё добра, але трэба яшчэ ўмець быць шчырым. Найперш з самім сабой. Добра ведаць свае плюсы і мінусы, светлыя і цёмныя бакі душы. Я перакананы, што любы чалавек выдатна ўсведамляе ўласныя “касякі”, але ж далёка не кожны нават сам сабе можа прызнацца ў іх. Ад гэтага і пачынаюцца ўсе гэтыя неўрозы з псіхозамі. Дзень мінае за працоўнымі справамі, вечар з сябрамі ў горадзе ці зале або проста дома. І сюжэты мае так і застаюцца недапісанымі, незавершанымі, няскончанымі. Як незакрытыя праграмы на кампе, вісяць яны недзе ў душы ды перагружаюць працэсар. А мяне самога не пакідае адчуванне таго, што я жыву чужым, не сваім жыццём. Які мой цяперашні свет? Я і сам не ведаю. Усё ранейшае нібыта разбурылася і страціла актуальнасць. Раней я любіў усе гэтыя бясконцыя тусоўкі, мячык, рэгбі. На гэта і выдаткоўваў увесь свой вольны час. Абы каб быў дзвіж! Нават калі асабіста мне ён і не вельмі патрэбны. Літаратура, як у савецкія часы культура, – па рэшткавым прынцыпе. Таму ў мяне дагэтуль і не было кнігі. Боль, расчараванні, страты – неад’емныя спадарожнікі нашага жыцця. Нікуды не падзенешся ад пачуцця банальнасці і адзіноты. Гэта нармальна. І вельмі важная якасць для літаратара. Бо каб добра пісаць, трэба шмат часу праводзіць у адзіноце.     Той самы Маа Тысячу гадоў не быў на начным кніжным кірмашы. А тут нешта накаціла настальгія – вырашыў схадзіць. Калісьці гэта было галоўнае месца, дзе я шукаў кніжныя навінкі. Але з часам неабходнасць такіх начных паходаў адпала сама сабою – цяпер жа столькі кнігарняў у сеціве, дзе можна замовіць і танней, і з дастаўкай, што і пераймацца не варта. Два клікі – маеш кнігу. Але калі вырашыў, то трэба рабіць – сабраўся ды пайшоў. Сярод мноства кніжак мяне зацікавіла толькі біяграфія Маа Цзэдуна, яе і набыў за семдзесят капеек. Маа – персанаж цікавы. Добры паэт, які выдатна валодаў каліграфіяй. Сам ён характарызаваў сябе так: “Яшчэ да таго, як стаць марксістам, я ўжо быў кітайцам, а стаўшы марксістам, я не перастаў быць кітайцам”. Нешта падобнае казаў у 1920-я гады Антон Баліцкі, наркам асветы БССР, адзін з натхняльнікаў палітыкі беларусізацыі: “Спачатку я беларус, а толькі потым камуніст!” Маа шмат чытаў, ніколі не стамляўся вучыцца і заўжды адказваў на жыццёвыя выклікі. Калі ягоныя камуністы ўзялі Пекін, то многія з іх, пераважна маладыя, спрабавалі прыкурваць ад лямпачак. Цёмныя людзі, якімі трэба было кіраваць. Усе памятаюць ягоныя заплывы праз Янцзы, але мала хто ведае, што добра плаваць Маа навучыўся толькі ў 1950-я гады. То бок, калі ўжо быў у сталым узросце. Цягам некалькіх месяцаў па вечарах ён грыміраваўся і ехаў у басейн, дзе плаваў. Хацеў паказаць, што лідар усё яшчэ мае сілы.     Сям’я Час ляціць вельмі хутка. Здаецца, яшчэ зусім нядаўна чакана-нечакана мне патэлефанавала маці і сказала, што бабулі больш няма. А прайшло ўжо колькі гадоў... Затым былі крама, труна, катафалк, могілкі. Мне так і не хапіла словаў, каб хаця б нешта сказаць на развітанне. Я проста моўчкі кінуў сваю жменю зямлі ў магілу, і на гэтым ўсё. Мо так нельга рабіць і варта было б усё ж хаця б нешта сказаць для парадку, але я не змог. Потым былі доўгія роздумы сам-насам аб тым, што на аднаго блізкага мне чалавека стала меней. Засталося іх усяго два – маці і былая жонка. Жонка хай сабе і былая, але ўсё яшчэ застаецца для мяне вельмі блізкім чалавекам. А было тры… Сябры таксама важна, але сям’я ўсё ж перадусім, як ні круці! Я так доўга з гэтым змагаўся, ненавідзеў і адмаўляў, што ўрэшце апынуўся ў процілеглым лагеры. Першаснае і галоўнае ў жыцці – гэта сям’я.   Жывая мова Мне вельмі пашэнціла, бо я заспеў яшчэ той час, калі ў вёсцы гаварылі па-беларуску. Кожнае лета я чуў жывую беларускую мову ад бабулі. Мы прыязджалі да яе звычайна ў жніўні, калі ў маці быў адпачынак. Па іроніі лёсу бабуля роднай мовы не любіла, бо ўсё жыццё выкладала ў школе рускую мову і літаратуру. Таму і мне яна прывівала любоў да іх самымі рознымі спосабамі. Шмат распавядала пра жыццё пісьменнікаў, мы разам вучылі на памяць вершы, а таксама пісалі дыктоўкі і сачыненні. Але мяне больш займала ейная гутарка. Дзіўная і незвычайная. Менавіта ад яе я пачуў упершыню такія словы, як даўнейшы і муляе. Здавалася б, ну словы і словы, але для мяне ў іх была нейкая загадка. А ўжо потым я пачаў разумець, што яна гаворыць, як героі многіх твораў з беларускай літаратуры. Найперш, вядома, Якуба Коласа. Нічога дзіўнага ў гэтым няма – мясцовасць блізкая, гутарка падобная. Бабуля, дарэчы, казала, што бачыла яго. Я і цяпер чую, як яна сварыцца на мяне і ў канцы кажа: “каб болей твае аднае нагі не было!”     Людзі з мінулага Не люблю сустракаць людзей з мінулага. Гаворка не пра сяброў ці таварышаў, з якімі проста даўно не бачыўся, а пра знаёмых. Скажам, меў нейкія справы, мо разам працаваў ці вучыўся, а потым у пэўны момант вашыя дарожкі разышліся ў розныя бакі. І часцей за ўсё вы сустракаецеся ў горадзе раптоўна, вітаецеся, пачынаеце гаварыць. Такія сустрэчы амаль заўжды выклікаюць у мяне раздражненне. – Усё яшчэ працуеш настаўнікам у школе? – пытае ў мяне такі вось чалавек з мінулага. – Даўно ўжо не… – адказваю, а сам у галаве пракручваю ўласнае жыццё. – А дзе? – цікавіцца ён. – Амаль дзесяць гадоў мінула, за пяць хвілінаў усяго і не распавядзеш! – А я і не спяшаюся! – адказвае чалавек і ўсміхаецца. Без асаблівага жадання распавядаю. Мне падаецца, што ў такой цікавасці ёсць нешта штучнае, ненатуральнае, пустое. Каб я жыў дзе ў лесе, пячоры, не меў сацыяльных сетак – гэта была б іншая справа. На скрайні выпадак, каб выехаў надоўга з краіны. А так – усё ж пад рукою… Пагаварылі ды разбегліся. Чалавек з мінулага ў чарговы раз занатаваў нумар майго тэлефона, які ніколі не мяняўся. Занатаваў, каб зноў знікнуць на бліжэйшы дзясятак гадоў…     Літаратура і мастацтва Уладзімір Сарокін у фільме пра сябе распавядае, як яму падабалася сядзець на кухні, піць гарбату і глядзець у вакно – за ім шэрыя постаці ранкам цягнуліся на прыпынкі, каб дабрацца да сваіх станкоў. “Літаратура і мастацтва, што можа быць лепей?” – задаецца рытарычным пытаннем Сарокін. Я цалкам згодны з ім. Мне таксама падабаецца сядзець на кухні, піць зялёную кітайскую гарбату і пісаць. Праўда, дазволіць сабе не хадзіць на працу я пакуль не магу. Таму даводзіцца рабіць гэта позна ўвечары або наогул уночы. А такою парою рэдка хто цягнецца на працу. Хутчэй з яе. А яшчэ бывае, што п’яныя студэнты крычаць па начах. “Халява, прый­дзі!” – найбольш распаўсюджаны вокліч. Часам іх ганяе міліцыя, а са сцяны суседняга будынка круглыя суткі ўсміхаецца вясёлы Ільіч. А яшчэ хораша беспрытульным катам, якіх раскармілі суседзі па доме – цэлы дзень нічога не робяць і абсалютна не пераймаюцца з гэтага. Але ім можна – яны ж коцікі.     Менск З Менскам у мяне агулам дзіўная гісторыя выйшла. У дзяцінстве, калі жыў на Ангарскай, я цярпець не мог горад. Увесь час мроіў адсюль з’ехаць. Мяне проста неверагодна раздражняла яго шэрасць і правінцыйнасць. І толькі перабраўшыся ў цэнтр, я насамрэч палюбіў Менск. Многа гадоў лічу беларускую сталіцу адным з лепшых гарадоў у свеце. Чаму? Усё проста: горад мае вельмі пакручастую і драматычную гісторыю. Даўнейшых будынкаў бракуе, але ж тут вельмі камфортна. Шырокія праспекты, сталінскі ампір, шмат паркаў. І самае галоўнае – тут няма людзей, бо ў асноўным яны лакалізаваныя ў спальніках. Гэта дазваляе творчаму чалавеку быць насамрэч занураным у сябе і не адрывац­ца на мітусню, якая пануе навокал. Што раніцай, што ўвечары тут складана нарвацца на людзей. Яны як бы ёсць, яны побач, але ж не надакучваюць. І гэта вельмі цешыць. Мы жывем у двухмільённіку, аднак тлум для горада з такой колькасцю насельніцтва тут амаль незаўважны. Прынамсі, там, дзе бываю я, яго цяжка знайсці. Натуральна, што нехта зараз можа сказаць, маўляў, Косцік, што за гон, а як жа Каменная Горка? Там я бываю гады ў рады, таму мне складана меркаваць. Шырокія менскія вуліцы, паркі, скверы, праспекты мне прыносяць сапраўднае задавальненне. А яшчэ мне падаецца, што паваенны Менск – гэта аграменны помнік класавай няроўнасці, хаця і быў пабудаваны камуністамі. Але пра гэта я напішу як-небудзь іншым разам. У Менску добра быць паэтам, пісьменнікам, музыкам, мастаком. Але, вядома, ёсць і свае мінусы: гэта не мегаполіс, а проста вялікая вёска, дзе ўсе ўсіх ведаюць. Не схаваешся, калі што. Людзям канфліктным складана з працай.     Гісторыя і літаратура Мяне шчыра засмучае, як часцяком абыходзяцца з гуманітарнымі навукамі. Найперш з гісторыяй і літаратурай. Калі чалавек абсалютна недасведчаны ў гісторыі, мае прафаннае ўяўленне аб ёй, але ж бярэцца разважаць і рабіць нейкія экспертныя высновы. З літаратурай яшчэ прасцей – чэл банальна не чытае кніжкі, штосьці чуў пра аўтара, але лічыць, што можа на сур’ёзных шчах нешта там меркаваць. Ці адразу голасам суддзі Дрэда выносіць прысуд усёй нашай літаратуры – “чытаць няма чаго!” Ну гэта ж рэальна смешна… Вы ж не бярэцеся гаварыць, скажам, пра запуск шатла ці нейкія там складаныя тэхналагічныя працэсы. Якога д’ябла вы тады лезеце сваімі нямытымі капытамі ў гісторыю? Што вы можаце ведаць пра сучасную беларускую літаратуру, ды і пра несучасную таксама, калі апошні раз чыталі нешта ў школе. Адкуль гэты пафас і пагарда? Я даўно заўважыў, што пасля трэцяй чаркі размовы заходзяць акурат пра гісторыю або літаратуру. Заўважыў таму, што вельмі часта ў такіх гутарках-спрэчках стрэлкі элегантна пераводзяцца на мяне. Маўляў, з намі тут гісторык дыпламаваны, няхай рассудзіць. Або, як варыянт, з намі ж пісьменнік – няхай раскажа. А гаварыць не хочацца, бо гэта дыскусія сляпога з глухім. Часта бачу, як пераймаюцца ў сеціве, маўляў, гісторыя не вучыць. А чаму? Бо людзі бяруць нейкія цікавыя, зручныя, прыдатныя (патрэбнае падкрэсліць) для сябе факты, нязручныя адкідаюць і інтэрпрэтуюць іх так, як лічаць патрэбным. З рэальнай жа гісторыяй такі падыход, як правіла, мае мала агульнага. Гісторыя не вучыць, бо яе ўспрымаюць вельмі часта не як нейкі складаны і аб’ёмны працэс, дзе па вызначэнні не можа быць простых пытанняў і гэткіх жа простых адказаў, а як мульцік, дзе ёсць дрэнныя і добрыя, чорнае і белае. Па прынцыпе падабаецца/не падабаецца.     Малады Гадар Паглядзеў стужку “Малады Гадар”, якая атрымала пару гадоў таму шырокі розгалас і добрую рэкламу. Фактычна – гэта пераказ гісторыі кахання Гадара і акторкі Ганны Вяземскі, якая была ягонай другой жонкай. Яна грала галоўную ролю ў знакамітай “Кітаянцы”, на здымках якой яны і пазнаёміліся. У фільме Гадар паказаны менавіта яе вачыма. Самотны аўтар, які чытае кніжкі, пакуль іншыя весяляцца і ўвесь час знаходзіцца ў пошуку чагосьці новага. І гісторыя кахання ад шчырага захаплення геніем да поўнага разрыву. Мяркуючы па водгуках, многім не спадабаўся такі падыход. А як па мне, то цалкам нармалёва. Сэнс пераказваць ягоную біяграфію? Атрымалася б нудна і нецікава, як многія іншыя баёпікі. Маўляў, вось ён нарадзіўся, а вось пайшоў вучыцца, а тут ён захапіўся кіно і літаратурай. А потым май 1968-га, барыкады, моладзь на іх. Наўрад ці рэжысёр, які зрабіў рэвалюцыю ў кіно, заслугоўвае такой банальнасці. У стужцы добра паказана, як разыходзяцца сцяжынкі двух блізкіх людзей. І як цяжка жыць з творчым чалавекам, які сапраўды хоча нешта сказаць свету, а ты ўсяго толькі хочаш тусавацца. Сумна, калі жанчыны сыходзяць ад такіх мужчынаў. Ён, дарэчы, усё яшчэ жывы…     Станкевіч Прыгадаўся такі ўспамін пра пісьменніка Юрыя Станкевіча. У 2016 годзе ў Менску прэзентавалі ягоны раман “Паўночны вецер для спелых пладоў”, які толькі пабачыў свет. І таварышы вырашылі прывезці аўтара на сустрэчу з чытачамі. Як вядома, Станкевіч не надта любіў прэзентацыі, як і агулам любую публічнасць. Ён удала абыходзіўся без яе, што, дарэчы, ёсць прызнаннем ягонага таленту. Бо кнігі прадаюцца і без асаблівай рэкламы. Калі прывезлі Станкевіча, я выйшаў з кнігарні, каб сустрэць пісьменніка. І быў проста неверагодна ўражаны, калі той паціснуў мне руку. Ягоныя пытанні ўвялі мяне ў ступар, бо Станкевіч пачаў распытваць – як той, а як гэты, з тым сябруеш, а з гэтым, што пішаш, а што думаеш напісаць. Рэч у тым, што мы не бачыліся гадоў дзесяць. І я думаць не думаў, што ён хаця б неяк цікавіцца маёй творчасцю і так добра абазнаны ў тым, што я публікую. Калі падчас прэзентацыі ў яго нехта спытаў, маўляў, каго з маладых самі чытаеце, каго можаце параіць, то Станкевіч не асабліва задумваючыся сказаў, кінуўшы погляд у мой бок: – А вось, Кастусь стаіць, яго і чытайце!   Цалкам першую частку “Самаізаляцыі” Канстанціна Касяка чытайце ў папяровай версіі часопіса.