…Акупаваны – забудзь сваю мову, усё сваё – забудзь!
Вучыся ў гаспадара!..

— Уладзімір Дамашэвіч
 
Сяргей Кавалёў (117)
Шаноўныя аўтары і чытачы! Мы вырашылі аднавіць-рэанімаваць нашую даўнюю апытанку для літаратараў – анкету «Дзеяслова» – якая цягам 2005-га года друкавалася на нашых старонках. За гэты час багата чаго змянілася. Нямала цудоўных аўтараў, якія тады бралі ўдзел у анкеце, адышло ў Вечнасць. Змяніўся, разам з часам, і часопіс. Але галоўныя пытанні Літаратуры засталіся ранейшымі, і адно з цэнтральных сярод іх – чым ёсць з’ява творчасці, у чым яе феномен. Іншымі словамі, з чаго «вырастаюць» вершы, паэмы, аповесці, драмы, раманы… Вось жа, да вашай увагі – развагі актуальных беларускіх літаратараў на гэты конт. І не толькі. Вашыя «дзеяслоўцы» Чым бачыцца Вам літаратурная творчасць: нябесным прызваннем, грамадзянскім абавязкам, прафесіяй, хобі, звычкаю? Што падштурхнула Вас да пісьменніцкай дзейнасці. Ці памятаеце свой творчы дэбют? Каго Вы лічыце сваім літаратурным “хросным бацькам”? Для сучаснага пісьменніка літа­ратурная творчасць – гэта перадусім практыкаванне ў свабодзе. Крыху гульня, крыху – дыялог з чытачом, крыху – самапазнанне... Паняцці “нябеснае прызванне”, “грамадзянскі абавязак” засталіся ў мінулых эпохах. Хаця ў кантэксце трагічнай сітуацыі з беларускай мовай само пісанне твораў па-беларуску можна ўспрымаць як місію. Ну, а паколькі я займаюся драматургіяй – гэта яшчэ і прафесія, бо часта пішаш п’есы і інсцэніроўкі на замову тэатраў, атрымліваеш, як бы там ні было, ганарары і аўтарскія адлічэнні. Але гэта не асноўная прафесія, бо як драматург я не хачу быць залежным ад кан’юнктуры, ад рынку і таму з задавальненнем працую выкладчыкам ва ўніверсітэтце, а прафесію драматурга ўспрымаю як хобі. У літаратуру мяне прывяла любоў да гэтай самай літаратуры, спачатку чытацкая, а потым пісьменніцкая і даследчыцкая. Школьнікам-дзевяці­класнікам я ўдзельнічаў у семінары маладых творцаў горада Магілёва, чытаў там верш “Волк” (на рускай мове), які пасля апублікавалі ў “Магілёўскай праўдзе”. Гэта і быў мой літаратурны дэбют, а кіраўнік семінара – празаік Аркадзь Кандрусевіч – стаўся “хросным бацькам”. Памятаю, пасля публікацыі верша “Волк” адзін з настаўнікаў сказаў мне, што трэба пісаць не пра ваўкоў, а пра людзей, пажадана камсамольцаў... Падчас вучобы на філфаку БДУ, на мяне, безумоўна, паўплывалі нашы выкладчыкі: Алег Лойка, Вячаслаў Рагойша, Дзмітры Бугаёў; у рэдакцыі “Літаратуры і мастацтва” я пазнаёміўся з Анатолем Сідарэвічам, які замовіў мне першыя рэцэнзіі і артыкулы, а калі я напісаў першую п’есу і аддаў яе ў Рэпертуарную калегію Міністэрства культуры – пазнаёміўся з Вацлавам Валадзько, які падтрымліваў мае, і не толькі мае, першыя крокі ў драматургіі. Менавіта Валадзько пазнаёміў мяне з рэжысёрам Рыдам Таліпавым, з якім мы зрабілі такія скандальна-эпатажныя спектаклі, як “Саламея і амараты” і “Стомлены д’ябал”. Пасля разносу “Саламеі...” і поспеху “Стомленага д’ябла” пачалося па-сапраўднаму маё жыццё драматурга.   У чым адметнасць Вашай творчай працы? Які час сутак найбольш плённы? Да якіх “тэхнічных прыладаў” Вы найбольш звыклі: аловак, пяро, шарыкавая ручка, кампутар, дыктафон, інш.? Ці выкарыстоўваеце Вы “творчыя стымулятары”: кава, цыгарэты, віно, музыка, інш.? Што для Вас натхненне і ці чакаеце Вы яго, каб пачаць пісаць? Калі мне задаюць пытанне, чаму я выбраў драматургію, а не паэзію ці прозу, я адказваю – з-за свайго спакойнага характару і ляноты. Паэт мусіць весці бурлівае эмацыянальнае жыццё “з чаркай і каханкай”, чакаючы натхнення для складання вершаў, празаік – як той катаржнік – пісаць кожны дзень хаця б некалькі старонак рамана, а драматург напіша п’есу – і потым некалькі гадоў чакае, калі яе паставяць у тэатры. Мне такі расклад пасуе, хаця, насамрэч, у чаканні прэм’еры ранейшай п’есы пішаш новую... У маладосці я найчасцей пісаў вечарам і ноччу, цяпер – днём, ніколі – раніцай, а найлепей п’есы пішуцца “запоем”, калі застаешся сам-насам з тэкстам і час сутак ужо не мае значэння. Калі з’явіліся кампутары, я ахвотна стаў пісаць з дапамогай клавіятуры і манітора: адразу можна правіць тэкст, і гэтыя праўкі нябачныя, не пера­шкаджаюць, у адрозненне ад правак на паперы. Ані кава, ані цыгарэты (зрэшты, ніколі не паліў), ані алкаголь падчас працы, абавязкова – музыка (класічная альбо саундтрэкі з фільмаў), пасля напісання п’есы альбо асобнай сцэны можна ўзнагародзіць сябе келіхам добрага віна, а пасля прэм’еры спекталю з задавальненнем выпіць з рэжысёрам, мастаком, акцёрамі (даўняя тэатральная традыцыя адзначаць прэм’еры). Натхненне – гэта пачуццё рытму, інтанацыі, атмасферы твора. Некалькі разоў даводзілася пісаць без натхнення (пільная замова) ці, дакладней, без натхнення распачынаць працу, пакуль уцягнешся – не спадабалася. Памятаю, калі я быў студэнтам, да нас на філфак прыходзіў Міхась Стральцоў, і я спытаў у майстра: “Чаму Вы больш не пішаце прозу?” “Бо я яе не чую”, – проста адказаў ён.   Якія цяжкасці паўстаюць перад Вамі падчас напісання твора? Якое значэнне Вы надаеце слову, фразе, рытму твора? Ці звяртаецеся падчас пісання да даведачнай літаратуры, слоўнікаў, энцыклапедыяў? Мая праблема як пісьменніка заключаецца ў тым, што я не люблю пісаць, як ні парадаксальна гэта гучыць. Я люблю прыдумляць: п’есу, герояў, сюжэт, сцэны. І калі ўсё гэта ўжо ёсць у галаве ці ў схематычным выглядзе на паперы – трэба яшчэ сядаць і падрабязна апісваць прыдуманае, ведаючы, што канчатковы варыянт атрымаецца ўсё роўна горш, чым той першапачатковы твор у маім уяўленні. У драматургіі слова, фраза, рытм маюць іншую вартасць, чым у паэзіі і прозе (меншую? большую?), бо потым гэтае слова і фразу мусіць вымавіць на сцэне акцёр у зададзеным рэжысёрам рытме, а паўзы на сцэне адыгрываюць не меншую ролю, чым слова. Мая драматургія – гэта падарожжа па краінах, эпохах, культурах. Без папярэдніх штудый навуковай літа­ратуры і прачытання мастацкіх тэкстаў той ці іншай эпохі немагчыма напісаць такія п’есы, як “Камедыя Юдзіфі”, “Сёстры Псіхеі”, “Шлях да Батлеему”, “Трышчан&Іжота”, “Чатыры гісторыі Саламеі”, “Францішка, або Навука кахання”, “Лабірынты Власта”...   Што/хто найбольш спрыяе ў рэалізацыі Вашых літаратурных задумаў? Што/хто найбольш перашкаджае Вам у гэтым? Ці ўплывае на Вашую творчасць ацэнка сяброў, рэдактараў, чытачоў? Ці вяртаецеся Вы да напісаных твораў, каб перапісаць іх, перарабіць, удасканаліць? У рэалізацыі творчых задумаў драматургу найбольш спрыяюць рэ­жысёр, мастак, акцёры і іншыя ства­ральнікі спектакля, якія шмат у гэты спектакль прыўносяць. Яны ж, бывае, і перашкаджаюць найбольш, калі не разумеюць тваёй задумы. Я лічу, мне пашанцавала на рэжысёраў: Таліпаў, Баркоўскі, Пінігін, Гарцуеў, Ляляўскі, Жугжда, Башава, Карбаўнічая, Казакоў, Ганум і многія іншыя. Супрацоўніцтва з Алегам Жугждам можна назваць сутворчасцю: мы разам, як драматург і рэжысёр, зрабілі больш за дзесяць спектакляў у розных краінах. Ацэнка сяброў, рэдактараў, крытыкаў мяне цікавіць, але на творчасць не ўплывае. На творчасць уплывае ацэнка гледачоў – калі спектакль нікому не цікавы, яго здымуць з рэпертуару пасля двух-трох праглядаў (асабліва калі гэта спектакль на беларускай мове). Я пішу п’есы ў першую чаргу для сябе і такія, якіх мне як гледачу бракуе ў беларускім тэатры. Але вельмі рады, што мае творы знаходзяць водгук у гледачоў – часам меншы, часам большы. Некаторыя спектаклі па маіх п’есах ішлі на сцэне больш за дзесяць гадоў, іншыя непрыкметна знікалі з рэпертуару праз год-другі (гэта залежыць не толькі ад драматурга, але таксама ад рэжысёра і акцёраў). Ёсць спектаклі, якія акцёры шчыра любяць, а ёсць – у якіх толькі працуюць. Вельмі істотнае пытанне пра пера­працоўку твораў. Мне здаецца, пісьмен­нік робіцца сапраўдным пісьменнікам толькі тады, калі навучыцца перапрацоўваць і ўдасканальваць свае творы. Дастаткова параўнаць першы варыянт “Майстра і Маргарыты” Булгакава з канчатковым. У мяне быў эстэтычны шок, калі я пабачыў, як выглядаў спачатку гэты шэдэўр. У тэатры тваю п’есу (а таксама п’есы Шэкспіра, Чэхава, Купалы) часта перарабляюць, адаптуюць для сцэны. Часам драматург гэта робіць сам у згодзе з рэжысёрам. У мінулым годзе я зрабіў па просьбе Алега Жугжды адаптацыю для лялечнага тэатра сваёй даўняй п’есы “Трышчан&Іжота” (1994), якая да гэтага ставілася толькі ў драматычных тэатрах. Папросту акуратна скараціў тэкст на адну чвэрць (15 старонак). І п’еса ад гэтага толькі выйграла. У маладосці чалавек, у тым ліку пісьменнік, праз­мерна шматслоўны... Памятаю, прачытаў у дзённіках Стэфана Цвейга, што вяршыняй пісьменніцкага майстэрства з’яўляецца ўменне скарачаць. Калі жонка пыталася ў Цвейга, як шмат ён зрабіў за дзень, той з гонарам адказваў: “Скараціў два сказы!”   Ці задаволеныя Вы сваімі творамі? Што ў Вас не атрымалася ў творчасці? Чым Вы найбольш задаволены? Якія эпізоды сваёй біяграфіі Вы хацелі б перажыць наноў? Наколькі Вашая біяграфія паўплывала на творчасць і адбітая ў творчасці? Напэўна, цалкам задаволеныя сваімі творамі толькі графаманы. Кожны твор хацелася напісаць лепш, чым атрымалася. Адны п’есы мне больш падабаюцца, іншыя – менш, і мая ўласная ацэнка не заўсёды супадае з ацэнкамі рэжысёраў і сцэнічным лёсам гэтых п’ес. Мне вельмі дарагія п’есы “Інтымны дзённік” і “Пясчаны замак”, а ставіліся яны толькі раз. А вось п’есу “Шлях да Батлеему” я пісаў спачатку неахвотна, з “супраціўленнем матэрыялу”, а ў выніку ў яе аказаўся самы шчаслівы сцэнічны лёс у розных краінах (часам я называю сябе аўтарам аднаго твора). Многае не атрымалася і атрымалася многае, што тут лічыць і ўзважваць? Неяк я спытаўся ў старэйшага сябра-прафесара, які выпадкова згадаў у размове сваю чарговую каханку з чарговай краіны: “Колькі ж іх у цябе было?” І атрымаў адказ: “Я філолаг, а не бухгалтар!” У мяне няма біяграфічных твораў, але ў кожным з твораў ёсць часцінка мяне як чалавека (і ў “адмоўных” героях таксама). Памятаю, Рыд Таліпаў любіў паўтараць: “Я стаўлю толькі тыя спектаклі, якія пра мяне самога!”   Ці вядзеце Вы дзённікі? Як ставіцеся да правіла: “Ні дня без радка”? Ці знаёмае Вам пачуццё ляноты, ці змагаецеся Вы з ім (і як)? Калі “не пі­шацца”, што вы робіце, дзе/у чым шукаеце натхненне? Дзённік не вяду, ні на паперы, ні ў інтэрнэце. Вёў калісьці ў юнацтве як “спосаб самаарганізацыі асобы” (вычы­таў такое мудрае азначэнне ў кнізе па псіхалогіі). Яшчэ адно мудрае азначэнне дзённіка (а паводле Эдзічкі Лімонава і літаратуры ўвогуле) – “спосаб навязаць сваю асобу свету”. Хаця я разумею каштоўнасць дзённікаў як выяўлення душы чалавека і сведчання эпохі і нават люблю часам чытаць апублікаваныя дзённікі. На жаль, дзённікі большасці беларускіх пісьменнікаў шматслоўныя і папросту нецікавыя. Да правіла “ні дня без радка” я стаўлюся адмоўна. Адразу згадваюцца радкі Мандэльштама: Есть блуд труда, и он у нас в крови... Навошта прымушаць сябе пісаць, калі не хочацца? Жыццё такое цікавае: сябры, каханне, падарожжы, тэатр, спорт (калісьці я з задавальненнем гуляў у тэніс, цяпер гляджу па тэлебачанні альбо ўжывую на турнірах, калі атрымліваецца). Напэўна, у мяне не было дылемы, як у лірычнага героя Алега Мінкіна: Абрыдла мне гадзінамі / Над словам варажыць – / Мне б вырашыць адзінае / Адно: пісаць ці жыць?   Ці чытаеце Вы творы сваіх маладзейшых і старэйшых калегаў? Хто з творцаў Вам найбольш блізкі – з беларускіх і сусветных аўтараў? Назавіце творы, якія Вы любіце чытаць і перачытваць? Ці ёсць такія ў сучаснай беларускай літаратуры? Вядома, чытаю і нават пішу пра іх як крытык ці літаратуразнаўца. Як і на ўсё наша пакаленне «тутэйшых», на мяне ў юнацтве вельмі паўплывала проза Уладзіміра Караткевіча: папросту зрабіла беларусам. У студэнцтве я адкрыў для сябе Уладзіміра Жылку, Анатоля Сербантовіча, Алеся Разанава. У аспірантуры – тых паэтаў, пра каго я напісаў у кнізе “Як пакахаць ружу? Маладая беларуская паэзія 80-х гг.” (1989). І, канечне, на мяне паўплывала – але ў адмоўным сэнсе – беларуская савецкая драматургія (пераважна сацы­яльна-бытавыя камедыі альбо ваенна-гераічныя драмы). Спрацаваў эфект эстэтычнага непрымання. Хацела­ся пісаць інакш і пра іншае. З расійскай драматургіі мне з маленства падабаўся Яўгені Шварц (у дзіцячай тэатральнай студыі мы гралі ягоную п’есу “Два клёны” – мая адзіная тэатральная адукацыя), пазней, дзякуючы літоўскаму тэатру, я “дарос” да ўспрымання і, спадзяюся (хоць не да канца перакана­ны), да разумення Антона Чэхава, а прыехаўшы ў Польшчу, адкрыў для сябе парадаксальны тэатр Вітальда Гамбровіча і Тадэвуша Ружэвіча. З сучаснай ра­сійскай драматургіі мне найбольш цікавы Іван Вырыпаеў (захапляюся яго здольнасцю змяняцца з кожнай п’есай і знаходзіць арыгінальную мастацкую форму для сваіх неадназначных ідэяў), з сучаснай літоўскай – Марус Івашкявічус (дарэчы, па паходжанні ён напалову беларус), з сучаснай беларускай (на жаль, спрэс рускамоўнай) – Андрэй Іваноў, аўтар выдатных п’ес “Это все она” і “С училища”. Рэдка чытаю беларускую прозу (за выключэннем таго года, калі я быў у журы прэміі Гедройца), але з цікавасцю прачытаў усе тры раманы Артура Клінава, тры кнігі эсэістыкі Альгерда Бахарэвіча і з найвялікшым задавальненнем – раман-эсэ Ганны Севярынец “Гасцініца «Бельгія»”. З сучаснай беларускай паэзіі мяне не пакідае абыякавым жанр пад назваю “паэзія пратэсту”, для душы чытаю вершы Алега Мінкіна, а нядаўна адкрыў для сябе ранняга Алега Бембеля (інтымную лірыку, дарэчы). Калі б з усёй сусветнай літаратуры прымусілі вылучыць трох аўтараў, якія найбольш на мяне паўплывалі – гэта беларус Уладзімір Караткевіч, англічанін Клайв Стэйплз Льюіс (у польскіх перакладах) і канадзец Гай Гэврыэл Кей (у рускіх перакладах).   Чаго, на Вашую думку, не хапае сучаснай беларускай літаратуры і што чакае яе ў будучыні? Што пажадалі б Вы тым, хто робіць першыя крокі ў літаратуры? Хтосьці з маіх папярэднікаў (здаецца, Уладзімір Арлоў), адказваючы на гэтае пытанне анкеты, слушна зазначыў: сучаснай беларускай літа­ратуры не хапае чытача. З пункту гледжання драматурга скажу – не хапае гледача, які б разумеў беларускую мову. Сёння рэпертуар нашых абласных і большасці сталічных тэатраў спрэс рускамоўны. Калі ў такім тэатры раптам ставіцца спектакль па-беларуску, рэжысёр на першай рэпетыцыі па­пярэджвае акцёраў: граем спектакль на замежнай мове, усё павінна быць зразумела без слоў! У мяне такое адчуванне, што за выключэннем вы­падкаў супрацоўніцтва з Купалаўскім тэатрам і РТБД я трыццаць гадоў пісаў п’есы для замежнага гледача. Таму драматургам, якія робяць першыя творчыя крокі, я пажадаў бы дажыць да часоў, калі ў Беларусі будзе не пяць, а трыццаць пяць беларускамоўных тэатраў і ім не трэба будзе рэалізоўваць свой творчы патэнцыял у суседніх краінах.
 
Сяргей Дубавец (№117)
Усё, як ты хацела, Грэта З фэйсбучных запісаў * * * Пахаваў сёння роднага дзядзьку Гену. 80 яму было. Як сказаў распарадчык у крэматорыі, «…и прекрасного дядю». Для мяне ён такім і быў, дзядзька з майго дзяцінства – вобраз, наскрозь пранізаны сляпучым сонцам. У 1960-я ён быў першым жывым антыкамуністам, якога я сустрэў у жыцці. Я проста даведаўся, што такія бываюць. Чалавек па-за сістэмай, які жыве так, як хоча. У той час усё маё дарослае асяроддзе амаль спрэс былі камуністы. І вось аказваецца, што можна жыць так, каб не дзьмуць у адну дудку з усімі. Гэта было адкрыццё! Толькі цяпер да мяне даходзіць, адкуль я сам такі. З тых першых дзіцячых уражанняў ад дзядзькі-антыкамуніста. І яшчэ ведаеце, што я зразумеў? Што ён і там, наверсе, будзе па-за сістэмай, якой мы намагаемся ўяўляць сабе той свет. І там ёсць свае несістэмныя персанажы, антыкамуністы тагасвету. То бок, дзядзька сваёй смерцю паставіў мне ў свядомасці другі маячок – дакладна так, як 50 гадоў таму паставіў першы. Думаю, распарадчык у крэматорыі крыху перагнуў з трагізмам сітуацыі. Дзядзька Гена і трагізм??? Ён жыў, як хацеў, сышоў, калі хацеў, і наперадзе ў яго ўсё, як ён захоча. Не адчуваю нічога, акрамя ўдзячнасці.   * * * Вясна. А за вакном снегапад і канец глабальнага пацяплення. Усё, як ты хацела, Грэта.   * * * Парабіўшы справы, амаль дзве гадзіны кружляў па цэнтры Менска. Не мог спыніцца. Суперская цеплыня, людзі сям-там, і мой горад! Помню, як на Цэнтральнай была залева, і дарослая дзеўка разбулася і бегала па лужынах з гучным смехам. Столькі шчасця! 1960-я, між іншым. Але такое магло ўставіць мне, малому, мазгі на ўсё жыццё. Поўная свабода! Я пасля выпускнога прынёс туды на руках аднакласніцу, не памятаю, каторую. Але быў закаханы, гэта памятаю. А выпускны быў на рагу Купалы і Маркса, дом злева. Напіліся, вядома. Раней я хадзіў туды ў памяшканне ў старэйшую групу садка і танчыў там «Бульбу»… Столькі ўсяго з усім звязана! Люблю цябе, Менск! Як бы там ні было, я праз цябе і ў табе палюбіў цывілізацыю, урбаністыку, Амерыку, рок-музыку… Ішоў да свайго сябра Вячоркі на Карламарла, а ў галаве гучала «Pamięć w kamień wrasta» SBB. Гойсаю па Менску, а песня гучыць ізноў…   * * * Крыху статыстыкі. Беларусь – 40-я краіна, якая мае літаратурнага Нобеля. У свеце каля 200 краін (193 чальцы ААН). Сярод суседзяў літаратурнага Нобеля маюць толькі Польшча і Расея. З 15-ці краін, што былі ў складзе СССР, літаратурны Нобель ёсць толькі ў Расеі і ў нас. Калі Святлана Алексіевіч напіша кнігу па-беларуску, наша мова стане 26-й мовай у спісе нобелеўскіх моваў.   * * * Перш быў здзівіўся, што настаўніца ў першым класе напісала на дошцы «пластелин». Але пачытаў міністра адукацыі, і здзіўленне само сабою прайшло. «Вопросы молодежной политики очень важны, – подчеркнул он. – В последнее время идет эта неспокойная обстановка везде в мире, и у нас в стране, к сожалению, это сказывается».   * * * Насамрэч мы ўсе вельмі розныя і падзяляемся на тых, хто гэта прыняў, і тых, хто не прыняў. Другія яднаюцца ў групу, але толькі ў першых ёсць шанец аб’яднацца ў народ. Прабачце за пафас.   * * * Нацыяналістам я стаў даўно, а патрыётам перастаў быць адносна нядаўна. У чым розніца? Сёння недзе адкрываюць чарговы «помнік невядомаму салдату», кажа радыё Культура. Патрыёты адкрываюць. Для нацыяналіста гэта падзея ганебная, недапушчальная, дзікая нават. Бо нацыяналізм заўсёды пра цябе, канкрэтнага чалавека. А патрыятызм – пра абстракцыі і пустату. З гледзішча нацыяналіста патрыёты адкрываюць «помнік гарматнаму мясу». Так нельга. Чалавек не можа быць «невядомым» праз тое, што мы не далі сабе рупнасці даведацца ды яшчэ й адкрылі помнік уласнай абыякавасці. Колькі гадоў таму мы з бацькам паставілі помнік дзеду Каленіку, які загінуў у 1942-м пад Смаленскам. Перад тым мой бацька шмат гадоў шукаў свайго бацьку па архівах, шмат перапісваўся, знайшоў. Помнік паставілі на могілках у Мялешкавічах побач з бабай. Напэўна, тады я і перастаў быць патрыётам.   * * * Гісторыя гэтых дзён. У мястэчку два маладзёны забілі дзядзьку крыху за сорак. Напіліся на беразе ракі і пачалі біць. І забілі. На трэці дзень Вялікадня. Прыехаў следчы камітэт, із’ялі тэлефон забітага. Больш нічога дзядзька і не меў. Стаў камітэт вывучаць тэлефон, а там – відэа. Акурат на Вялікдзень. Два маладзёны збіваюць бамжа і спрабуюць увапхнуць яго ў смеццевы кантэйнер. Накрыўкай гасяць па галаве. Лютасць на тварах і адначасова – радасць. Дзядзька, які гэта здымае, падахвочвае маладзёнаў: «Давай, давай, на ютубе будзе мільён лайкаў!» Размясціў ці не, невядома. Але ж лёс блогера, халера.   * * * Проста расіяне хочуць жыць, як у КНДР. Ім падабаюцца парады, ракеты, отец народов, недаядаць і пагражаць Захаду. Ёсць і беларусы, якія хочуць таго самага. Але і яны насамрэч расіяне.   * * * Увесь Занзібар, як Готланд у снезе, патанае ў жывапісе. На Готландзе я быў у лютым роўна год таму. Занзібар удвая меншы за Готланд, і тут дзверы ў дзверы з намі жыве шведка. Ёй з выгляду гадоў 70. На Готландзе яна ні разу ў жыцці не была, а на Занзібары – восьмы раз.   * * * Усё, нібыта, арыентаванае на Расею, а ў рэкламе – «настоящее европейское (немецкое, итальянское, французское) качество». Хоць бы раз «настоящее российское качество» прагучала, дык не. Гэта як рукі цягнуцца па тое, што на Захадзе, пры тым галава на 180 градусаў павернутая на Усход.   * * * Загаловак: «Кіраўнік БПЦ даручыў сфармуляваць пазіцыю па Курапатах». То бок хрысціянская пазіцыя яму не пасуе? «У попа была собака…»   * * * Сябра распавёў, што на 9 траўня яму проста ў вокны грымела з рэпрадуктара песня. І пачаў падпяваць: «Всем миром, всем народом, всей землей / Помолимся за тот великий бой» – і запнуўся. Ну, вядома ж, «поклони»мся, а не «помоли»мся. Песня Пахмутавай сама выкінула з сябе гэты дысананс. Савецкае працівіцца эрпэцэшнаму. І наадварот. Як тая капліца на «лініі Сталіна». Але гэты дысананс ва ўсім. У тым, як правіцелі з савецкімі мазгамі жагнаюцца ў царкве. І ў тым, як галоўны ў нас эрпэцэшны поп будзе «фармуляваць пазіцыю па Курапатах». І ў тых святых абразах, на якіх малююць Сталіна. Дый у тым, што слова «каштоўнасці» ў нас вымаўляе той, для каго каштоўнасць – НКВД. І вось тут увага! У Расеі гэта ўсё ніякі не дысананс. Там гэта ўсё сваё, роднае, хоць, нібыта, і рознае. Дысананс – у нас, ад таго, што і галоўны эрпэцэшны поп, і грошы на новыя цыбуліны, і абразы святога Сталіна, і каштоўнасць НКВД, і тая песня Пахмутавай таксама – гэта ўсё рэчы імпартаваныя. Уся гэтая ядзерная сумесь РПЦ з камунізмам ператвараецца ў Беларусі ў настойлівы, але дысананс. Дзякуючы ўжо толькі таму, што мы шматканфесійная нацыя, у большасці беларусаў гэтая сумесь не сумяшчаецца і не ўзрываецца ў мазгах. Адно паветра псуе і настрой.   * * * Вярхоўны суд адмовіў «Несмяротнаму палку» ў рэгістрацыі… Для мяне тут прычына не палітычная, а ментальная. Мой дзед Каленік загінуў у 1942-м пад Смаленскам, баба засталася пад акупацыяй з васьмю малымі дзецьмі адна. Можаце сабе ўявіць, што гэта такое. Таму гібель дзеда перажывалася ў сям’і і перажываецца мною праз усё жыццё. Але што прымусіла б мяне ўзяць дзедаў партрэт і выйсці з ім на ўрачыстую масоўку? Неяк гэта зусім не пра тое. Бо што я тым партрэтам хачу сказаць? Глядзіце, я помню? І што? Дзеда я, натуральна, не ведаў, але ўся радня, перакананы, майго параду не ўхваліла б. І гэта было б вельмі па-беларуску, інтымна. Памяць у нас не на парадах жыве. А ў расіян інакш прынята. «На миру и смерть красна». Нічога не ацэньваю, канстатую розніцу менталітэтаў.   * * * Цяжка сабе ўявіць два больш розныя паводле гістарычнага лёсу народы, чым беларусы і расіяне. Мы 500 гадоў у еўрапейскіх працэсах, яны – па-за эпохай Адраджэння і з галавой у тыраніі. 19 стагоддзе: яны – імперыя, мы – адно суцэльнае паўстанне супраць іх. Нават у часы СССР, татальнай, здавалася б, уніфікацыі, гэта была ўніфікацыя нас пад іх, а не наадварот. У сярэднявеччы яны ўвесь час спрабавалі захапіць нашу краіну, у 19 ст. – перарабіць нас на рускіх, у СССР – аб’яднаць у ГУЛАГу, а ўсё для таго, каб сёння сказаць, што мы адзін народ. Я ў такія хвіліны згадваю сваю вясковую бабулю Хвядору з-пад Мазыра, непісьменную і не ідэйную, для мяне – вобраз беларускага лёсу і беларускай вечнасці, і думаю, што ж у ёй такога было «русского»? Беларуская мова з прасодыяй (казала, як спявала), казкі пра князя на аўтамабілі, песні пра Дунай? Неверагодная засяроджанасць на дзецях, працы і нуль свавольства? Колькі ні думаю пра гэта, бачу больш агульнага ў беларусаў з в’етнамцамі ці кубінцамі ці занзібарцамі (а я і там думаў пра гэта), чым з рускімі. Мы хоць і побач, але два розныя космасы і ні разу не адзін народ.   * * * Ты беларус, а чаму не гаворыш па-беларуску? – Цікавае пытанне. Мне яго яшчэ ніхто не задаваў… Часцей пытайцеся.   * * * «Мы панясем ягоныя косткі ад літоўскай граніцы да Менску на руках…» Запомніла­ся з ток-шоў пра пахаванне Каліноўскага. Быць пахаванымі ў Вільні на Росах прасілі ў сваіх вершах вялікія паэты Арсеннева, Жылка, Танк. А ўдалося гэта толькі Казімеру Сваяку, міма ягонай волі, бо ён ужо і месца сабе нагледзеў на могілках у Клюшчанах. Быць пахаваным на Росах для беларуса – значыць, патрапіць у Вечную Беларусь. Застацца сярод сваіх. Тут прафесар Лялевель, які натхніў студэнтаў-філаматаў прыдумаць Беларусь. Тут – мноства паўстанцаў Каліноўскага. Тут над магілай Сыракомлі пісаў свае вершы Янка Купала. Тут Іван Басановіч, бацька літоўскай нацыі, а заадно кіраўнік музычнай камісіі ў беларускім музычна-драматычным гуртку (1910). Тут шматпакутны аўтар першага беларускага рамана Ядвігін Ш. Раман называўся «Золата». Тут геніяльны Лявон Вітан-Дубейкаўскі, вынаходнік беларускага стылю ў архітэктуры. Тут, мабыць, адзіная ў свеце Літарацкая горка. І месца Каліноўскага на гары. Бо як сам Кастусь кажа ў Караткевіча: «Кожны раз чалавецтва бліжэй да шчасця на вышыню нашых магіл». Мой старэйшы сябра і настаўнік Лявон Луцкевіч таксама ляжыць на Росах. Прыязджаючы, я пачуваюся тут дома.   * * * Прачытаў «выбары» наадварот. Атрымалася прыблізна «рабы вы».   * * * У Вільні на пахаванні паўстанцаў фізічна адчулася, што Каліноўскі і ёсць нацыянальная ідэя беларусаў, выкладзеная ў ягоных «Лістах з-пад шыбеніцы». Яна проста працяла адзіным срэбным промнем усіх прысутных. Іншай такой ідэі няма. Прыдумляць іншую гэтаксама марна, як шукаць нацыянальную ідэю якой-небудзь Варонежскай губерні.   * * * Едзем учора з Жэнем. Я разважаю ўголас: тэхналогіі спрашчаюць жыццё, але адвучваюць думаць. Усе гэтыя навігатары-калькулятары адбіраюць работу ў мазгоў, а мазгі, калі не працуюць, пачынаюць патроху адміраць. (Распаляюся.) Людзі перасталі чытаць кнігі, вакол адны гаджэты! Жэня, падумаўшы: кнігі цяпер чытаюць у турмах, там няма гаджэтаў.   * * * Толькі замовіш сабе гарбаты, як адразу знойдзецца нехта, хто скажа: «по-белорусски правильно чай».   * * * Анджэй Струміла... Мы разам рабілі «Вялікую кнігу Вялікага Княства Літоўскага», разам прэзентавалі яе на сцэне Купалаўскага тэатра. Кніга атрымалася вартай самога Княства і самога Майстра – сапраўды Вялікай. Вага 6 кіляў. Перафразуючы Караткевіча, кожны чалавек носіць сваё ВКЛ з сабой. Гэта дакладна пра Анджэя Струмілу. Светлая памяць.   * * * А я веру ў цуды. Бо вялікія змены ў палітыцы і грамадстве, якія я бачыў на сваім вяку, адбываліся заўсёды цудоўным чынам. Ніхто і ўявіць сабе не мог, што пачнецца гарбачоўская галоснасць, разваліцца СССР, Беларусь стане незалежнай краінай. Усё гэта не было і не магло быць прагматычна прадуманым дзеяннем канкрэтных людзей, але было марай, якая авалодвала калектыўным несвядомым.   * * * Драма амбітных беларускіх канфармістаў ад культуры ў тым, што яны ўяўляюць сябе міхалковымі-гаварухінымі, для якіх канфармізм з часоў Пушкіна і Дастаеўскага – гэта ліфт у падручнікі і вечнасць, куды нашых ніхто не пусціць, а свайго такога ліфта ў Беларусі няма і не было ніколі.   * * * Калі мне споўнілася 26, я выразна адчуваў, што камунізм канае. Сёння падобнае адчуванне.   * * * Усё найлепшае, што стварылі беларусы, было або да захопу Расейскай імперыяй, або насуперак ёй. Адзін з многіх тысяч доказаў гэтага – радзіма канцлера Льва Сапегі, магдэбурскае мястэчка Астроўна – з ратушай, рыцарскім замкам, касцёлам і кляштарам, царквой, сінагогай… Сёння гэта «аграгарадок», адзіная прыкметнасць якога – руіны касцёла на балансе Маскоўскага патрыярхату.   * * * Паслухаў актора Яфрэмава, які п’яны збіў на машыне чалавека, пачытаў рэакцыі – шквал абразаў і рэзюмэ Арлушы, выразніка народных настрояў: не страшнае-страшнае здарылася, а звычайнае рускае страшнае. Зноў падумаў пра «адзін народ»: якая ж прорва аддзяляе іх і нас, у якіх страшнае можа быць таксама штодзённае, але ніколі не будзённае, не звычайнае.   * * * Каб ацаніць глыбіню і маштаб таго, што адбываецца, трэба ўспомніць прынцып адзінства беларускай гісторыі. Гэта працяг таго самага паўстання, якому ўжо больш за 200 гадоў. І гэта станаўленне беларускай нацыі, якой на 26 гадоў гвалтам перапынілі гэты працэс.   * * * Калі так імкліва ўчорашнія ворагі кажуць ва ўнісон, а ўчорашнія сябры становяцца ворагамі, значыць, мяняецца эпоха. У вялікім і ў малым. Яшчэ не заўсёды зразумела, хто адмірае, а каму жыць. Але тут дапаможа французская прыказка «мёртвы хапае жывога». Хто хапае, таму капцы. Не наадварот.   * * * Упершыню з такім сустрэўся. Маладая сям’я назвала дзяўчынку Монікай – каб на Захадзе не было праблем з напісаннем лацінкай. Але, натуральна, хочуць, каб ёй добра было і тут, у Беларусі.   * * * Пайшоў у лепшы свет Анатоль Лягуцкі, доктар, майстровец. Сядзеў на вуліцы на лаўцы, толькі ачомаўся ад нядаўняга інфаркту, і вось інсульт. Дасціпны, жыццярадасны, знаўца моваў з вельмі няпростым лёсам. Граў доктара-лекара з-пад Нізкага рынка, аптэкара ў народнай драме «Цар Максімілян», ездзіў у Менск да нас са сваіх Асіповічаў. Калі мы запісвалі ўспаміны для кнігі «Майстроўня», ён унікаў і ўрэшце ўнікнуў сустрэчы. Пасля я дазнаўся – чаму. Не хацеў свяціцца. У самым пачатку 2000-х была кампанія «оборотней в белых халатах». А ён доктар. І да яго прыйшла цётка, маўляў, мужык запіў, не выйшаў на завод, дай бальнічны, бо звольняць, а мужык сям’ю корміць. Ён даў. Яна сунула яму ў халат 10 даляраў. А пасля на нейкім застоллі гэта расказала. А гэта ж Асіповічы, усе адзін аднаго ведаюць. І там быў нейкі сваяк абэпавец. Назаўтра Лягуцкага паказальна вывелі з паліклінікі ў кайданках. Ну і далі тры гады хіміі. Пасля гэтага ён стаіўся. Як казала мая бабуля, памяні, Божа, душачку.   * * * Свет падзяліўся на абсалютнае дабро і абсалютнае зло. Таго «астраўка бяспекі» паміж імі, дзе краіна жыла 26 гадоў, больш няма, толькі мяжа. Ты або там, або тут.   * * * Далібог, як у савецкія часы на калгасным вяселлі адзін мужык чапляецца да ўсіх: давайця біцца! А ніхто не хоча, бо і часы іншыя, і не калгас, і вяселля няма. А ён хапае ўсіх за рукі, тузае, крычыць: давайця біцца! давайця біцца!   * * * Менскія карцінкі. Каля ўвахода ў былы ЦК камсамола (насупраць танка і Дома афіцэраў) – расчыненыя дзверы рэстарана «Кухмістар», адкуль на ўсю прастору пяе Данчык: «Чаму ж цяпер, крыніцы, вы наўсцяж такія чорныя?» Прыпякае сонца. І ні душы.   * * * Менскія карцінкі. Акуратны такі пенсіянер на Пуліхава (колішні «андатравы гарадок», дзе жыла наменклатура) папрасіў 20 капеек ці «колькі можаце».   * * * Генерал-губернатар Паўночна-Заходняга краю Мураўёў-вешальнік атрымаў ад свайго расейскага цэзара карт-бланш на «усмирение» нацыі беларусаў. Турмы забітыя людзьмі, ёсць замучаныя да смерці. ХІХ стагоддзе – рэаліі. ХХІ стагоддзе – рэаліі. «Усё па-ранейшаму, толькі імёны змяніліся» (Ул. Арлоў).   * * * Як цяжка памірае СССР у сваёй найлепшай рэспубліцы.   * * * Верш Янкі Купалы «А хто там ідзе?» дакладна тлумачыць, што ў нас адбываецца сёння. Між іншым, ён перакладзены больш чым на 80 моваў свету і гэта ўсё выдадзена адной кнігай. Я да таго, што калі замежнікі пытаюцца пра сітуацыю ў Беларусі, вы можаце паказаць ім гэты верш на іхняй мове. Даходліва і вычарпальна.   * * * Дзе мне найлепей чытаўся Караткевіч… Гэта было ў 1979 годзе на верхніх вайсковых «нарах» у Менскім палку (туды што набор завозілі 50 чалавек з Менска), які месціўся ў былым жаночым кляштары адразу за саборам Пятра і Паўла ў Вільні… А пазнаёміў нас Анатоль Сідарэвіч у пачатку 1980-х на вуліцы каля Купалаўскага тэатра ў Менску. Адбілася ў памяці ўражанне – чалавек-руіна. У пазітыўным сэнсе руіна, бо мы тады проста хворыя былі на руіны беларускіх замкаў ды сабораў… У 1984-м на вайсковых зборах у Слоніме я атрымаў ад Сідарэвіча тэлеграму. І, здаецца, мы ўсе там плакалі.   * * * Наконт гадавіны расстрэлу Тарашкевіча трэба ведаць вось што. Сведкі бачылі яго ў «амерыканцы» і пасля гэтай даты. Рэч у тым, што Тарашкевіча ведалі тады ўсе ўвогуле беларусы. Хто як стваральніка класічнага правапісу, хто як перакладчыка Гамера, але найперш – як лідара найбуйнейшай у гісторыі Беларусі грамадскай арганізацыі – стотысячнай Грамады. НКВД закатавала яго да стану «куска мяса» і ў такім выглядзе цягала па камерах, прыводзячы ў жах інтэлігенцыю і студэнтаў, якія там сядзелі як ворагі народу. То бок, гэта было такое спісанае расстрэлам «наглядное пособие» для застрашэння. Калі нават з самім Тарашкевічам можна так, уяві, што будзе з табой. Таму падпісвай усё, што скажуць. Калісьці я пачуў гэтую гісторыю ад старога Янкі Багдановіча, колішняга рэдактара «Шляху моладзі». І, прызнацца, да канца паверыць не мог. Але цяпер не толькі паверыў, але ведаю, што такое можа адбывацца ў Беларусі...   * * * Феномен расейскай літаратуры – разгледзець у прастытутцы чалавека! Але ж каб такі феномен адбыўся, трэба ад пачатку ў прастытутцы чалавека не бачыць.   * * * У аўторак пахаваў дзядзьку. Неяк усё маё жыццё мы былі блізка, побач, разам. Дзядзя Сярожа – так я называў яго з маленства, іншыя – па бацьку, Васілевіч. Адзін з найлепшых людзей, чалавек без злосці. Ён быў руплівым будаўніком. У гмаху тэлевізіі на вуліцы Камуністычнай яго ведалі і любілі ўсе. Ды ўвогуле ўсе, хто ведаў. Калі ў 1970-х я ўпершыню пабачыў на здымку Элтана Джона, я проста ўскрыкнуў: О, дзядзя Сярожа! Элтан быў за раялем у шэрай бухматай кепцы. Але што агульнага? Паваенны дзетдомавец, бясколерная савецкая рэчаіснасць, нішчымніца… Не памятаю, каб ён насіў кепку. Хіба моцнае знешняе падабенства, тэмбр голасу… На жаль, мы дрэнна ведаем свае радаводы. І наша «простае паходжанне» – не такое простае. Хто мог падумаць, што ў Машэрава, напрыклад, – французскія карані (сам Машэраў не ведаў). А колькі тут стаяла італьянцаў і ўсякіх іншых. Пра брытанцаў я, праўда, не чуў, і гэта інтрыгавала. З тых часоў я заўсёды прыглядаўся да дзядзькі, а чарговы ўбачаны брытанскі твар – як бы падкрэслена не рымскі – кожны раз наводзіў на думку пра дзядзьку Сярожу… Загадка засталася загадкай. У развітальні на Альшэўскага пад «вечную памяць» я мусіў прызнаць, што Элтан Джон сышоў. Рысы твару завастрыліся, не тое што на здымку жывога блакітнавокага Васілевіча, які стаяў побач. Але вось што ўразіла і, бадай, надоўга. У труне каля галавы ляжала шэрая бухматая кепка.
 
Леанід Галубовіч (№116)
Шаноўныя аўтары і чытачы! Мы вырашылі аднавіць-рэанімаваць нашую даўнюю апытанку для літаратараў – анкету «Дзеяслова» – якая цягам 2005-га года друкавалася на нашых старонках. За гэты час багата чаго змянілася. Нямала цудоўных аўтараў, якія тады бралі ўдзел у анкеце, адышло ў Вечнасць. Змяніўся, разам з часам, і часопіс. Але галоўныя пытанні Літаратуры засталіся ранейшымі, і адно з цэнтральных сярод іх – чым ёсць з’ява творчасці, у чым яе феномен. Іншымі словамі, з чаго «вырастаюць» вершы, паэмы, аповесці, драмы, раманы… Вось жа, да вашай увагі – развагі актуальных беларускіх літаратараў на гэты конт. І не толькі. Вашыя «дзеяслоўцы» [caption id="attachment_1307" align="alignright" width="300"] Фота Міраслава Адамчыка[/caption] Чым бачыцца Вам літаратурная творчасць: нябесным прызваннем, грамадзянскім абавязкам, прафесіяй, хобі, звычкаю? Што падштурхнула Вас да пісьменніцкай дзейнасці. Ці памятаеце свой творчы дэбют? Каго Вы лічыце сваім літаратурным “хросным бацькам”? Творчасць ніяк не можа быць абавязкам. Абавязкам можа быць літаратурны занятак. Мне лацвей назваць гэта духоўным прызваннем… Высакапарна, але няхай. Гэта, безумоўна, тычыцца паэзіі, а што да маіх крытыч­ных артыкулаў, рэцэнзій, літаратурных эсэ і зацемак, то гэта ні што іншае як рамяство, прафесійная праца (дарэчы, па першай прафесіі электрыка я без абсалютнага задавальнення прапрацаваў ні многа ні мала 15 гадоў). А што да паэзіі, то першай яе “творчай праявай” стаўся неардынарны школьны выпадак. Данос, здрада. Аднакласнік у чацвёртым класе пачатковай школы выдаў мяне настаўніку, якога я шэптам суседу па парце абазваў “кілуном” (а ў нашай вёсцы гэтае слова лічылася абразлівым). І адбылося гэта якраз перад Новым годам. Таму пакаранне сталася па­двойным і балючым, як фізічна, так і маральна. Па-першае, мяне адлупцаваў бацька (таварыш і часты хаўруснік настаўніка па выпіўцы), па-другое, пазбавілі падарунка ад Дзеда Мароза. Вы можаце ўявіць, што значыла ў 1960-м годзе пазбавіць падлетка дармавых пры­смакаў (цукерак, пернікаў)?! Па тым часе, калі трэба было яшчэ на досвітку займаць чаргу па буханку кукурузнага хлеба ў “хатняй” краме дзядзькі Пе­т­руся… Вось тады, замудоханаму ў хатнім астрозе, мне і стукнула ў галаву напісаць вершык пра здрайцу. І ведаеце, я нешта такое напісаў, бо крыўдная мянушка (дражнілка) прыліпла да аднакласніка на доўгія гады. Відаць, арыентаваўся на іранічны купалаўскі ўзор:   Праўду з няпраўдай, Цноту з гарэзіяй Вымяшай спрытам – Будзе паэзія.   Неверагодна, але пасля школы герой вершыка стаўся мне самым блізкім і верным сябрам (шкада, з-за алкагалізму ён сканаў на 45-м годзе жыцця). Такі вось быў пачатак “творчага” шляху. А да вершаў, сам таго не жадаючы, падштурхнуў мяне зноў жа бацька, калі аднойчы прынёс з вясковай бібліятэкі таўшчэзны том Янкі Купалы (памятаю, я яго ледзьве на печ узвалакваў, зялёны, нечым па­добны да тлумачальных пяцітомнікаў беларускай мовы). Найперш праз вершы Івана Дамінікавіча я на паэзію і “падсеў”… Першая публікацыя была ў раёнцы, здаецца, у дзясятым класе, некалькі слупкоў нарыфмавалася пра Першамай, якія ў рэдакцыі сям-там выправілі на свой капыл. Хоць каля трох рублёў ганарару і пэўную долю гонару ад аднавяскоўцаў я ўсё ж атрымаў. Своеасаблівая кампенсацыя за колішнюю канфіскацыю навагодняга падарунка… Што ж, магчыма, дбанне і карпенне над словам таго каштавалі!   У чым адметнасць Вашай творчай працы? Які час сутак найбольш плённы? Да якіх “тэхнічных прыладаў” Вы найбольш звыклі: аловак, пяро, шарыкавая ручка, кампутар, дыктафон, інш.? Ці выкарыстоўваеце Вы “творчыя стымулятары”: кава, цыгарэты, віно, музыка, інш.? Што для Вас натхненне і ці чакаеце Вы яго, каб пачаць пісаць?   Вось, бачыце, у гэтым Вашым пы­танні нарэшце сышліся, можна сказаць, сінонімы: творчасць і нат­хненне… І пры гэтым Вы пытаеце пра адметнасці працы. Калі гаварыць менавіта пра паэзію, то працы як такой і не бывае… Выходжванне, выседжванне, вылежванне, вымройванне – вось складнікі творчага плёну. А пасля ўжо – калі дасць Бог што – занатаванне і самакрытычнае рэдагаванне… Зана­таванне часцей за ўсё адбываец­ца познім вечарам і ноччу, хоць успышка азарэння можа здарыцца ў любы, нават непадходны і неспрыяльны для таго час. У ХХ стагоддзі я пісаў толькі ша­рыкавай ручкай. З 2000-га года пера­важна набіраю на кампутары (адразу было мулка, але як сапраўдны беларус мала-памалу звыкся). Да жніўня 1986-га года стымулятары былі аднастайныя: віно, самагонка, піва, цыгарэты… Пасля – да 1998-га – кнігі, цыгарэты і кава. З 2012-га – кнігі і ўнутраны зрушны водгук на знешнія праявы жыцця… Я не сцвярджаў бы, што заўжды чакаю нечаканай хвіліны натхнення… Але калі такое здараецца, то несумненна – гэта творчая ўдача, свята душы, насалода слоў на гаркоту пакут. Апошнім часам гэта такая рэдкасць, якую я дадаў бы ў сваю асабістую “Чырвоную кнігу”.   Якія цяжкасці паўстаюць перад Вамі падчас напісання твора? Якое значэнне Вы надаеце слову, фразе, рытму твора? Ці звяртаецеся падчас пісання да даведачнай літаратуры, слоўнікаў, энцыклапедыяў?Найцяжэйшая задача – гэта ўлавіць музыку, настроіцца на адпаведны і прымальны лад і рытм верша. І за­чапіцца за пэўную ключавую фразу (радок, страфу), вакол якой і будзе асноўвацца мастацкая тканіна твора. Калі, груба кажучы, пачынаеш тужыцца-намагацца, рамеснічаць, то справа швах… Лепш адкласці, як чарнавік, да іншага часу. Так, я маю некалькі паліц з рознай дапаможнай літаратурай. Але найчасцей звяртаюся да даведнікаў, пішучы тэксты, звязаныя з крытыкай і эсэістыкай.   Што/хто найбольш спрыяе ў рэалізацыі Вашых літаратурных задумаў? Што/хто найбольш перашкаджае Вам у гэтым? Ці ўплывае на Вашую творчасць ацэнка сяброў, рэдактараў, чытачоў? Ці вяртаецеся Вы да напісаных твораў, каб перапісаць іх, перарабіць, удасканаліць?   Найперш настрой, а цяпер яшчэ і здароўе. Хоць і паскудны настрой і розныя будзённыя няўдачы адкладва­юць недзе ў падсвядомасці зародкі ідэй і тэм для будучых твораў. Перачытванне любімых кніг, настальгічнае ўспамінанне і новае перажыванне пражытага таксама дадаюць адпаведнага тонусу і поцягу да творчай працы. Што да ацэнкі на­пісанага, то скажу так, я чалавек вельмі самакрытычны і чуйны да крытыкі збоку ад каго б то ні было. І, вядома, у маладосці я прыслухоўваўся да пад­казак, асабліва людзей таленавітых і вопытных. Але гэта не значыць, што я правіў напісанае бяздумна. Тым больш цяпер, калі ўжо і закідаў крытычных стала менш (усё ж ледзь не “жывы класік”), аднак ёсць два чалавекі, да парад якіх і сёння я стаўлюся з павагай і разуменнем (абое выбітныя стылісты і маюць добры літаратурны густ і досвед). І калі перапісваць тэксты ў мяне не было і няма звычкі (за вельмі рэдкімі выпадкамі), то ўдасканальваць іх, калі ў гэтым ёсць упэўненасць, даводзіцца даволі часта.   Ці задаволеныя Вы сваімі творамі? Што ў Вас не атрымалася ў творчасці? Чым Вы найбольш задаволены? Якія эпізоды сваёй біяграфіі Вы хацелі б перажыць наноў? Наколькі Вашая біяграфія паўплывала на творчасць і адбітая ў творчасці?   Абсалютнай задаволенасці на­пісаным, я думаю, няма ні ў аднаго здаровага духам і розумам творцы. Ты напісаў, больш за тое, выдаў у свет тое, што напісаў. Яго ўжо немагчыма паправіць і выкрасліць з чытацкай памяці і літаратурнага працэсу. Ці мог бы ты зрабіць (стварыць) лепш, чым яно ёсць насамрэч? Нелагічнае пы­танне. Ды ўсё ж кожны з творцаў сам пра сябе маракуе, што мог бы нешта напісаць (або і ўвогуле не напісаць) не так, не тое, нашмат лепш і таленавіцей… Гэта такія запозненыя супакаяльна-пакаянныя душэўныя споведзі… Таму адназначна я незадаволены практычна ўсім напісаным, апроч чатырох-пяці вершаў (магчыма, што яны застануцца ў хрэстаматыйнай беларускай літа­ратуры). Няма ў мяне вялікага аса­бістага негатыву і да пераважнай большасці сваіх “зацемак з левай кішэні” (наўрад ці можна аднесці іх да мастацкай літаратуры, але спадзеў, што ў будучыні ў іх будзе чытацкая і літаратуразначая зацікаўленасць, мяне не пакідае). Што да жыцця і ўласнай біяграфіі, калі б хто нават і даў такую мажлі­васць, то ці ёсць патрэба нанова перажываць табой пражытае? Хоць настальгаваць, успамінаць, смакаваць і горка ўздыхаць ёсць пра што… Скажам, у новым жыцці я мог бы не захапляцца выпіўкай так, як захапляўся ёю не­калі… Але ж колькі я страціў бы пры гэтым прыгод і “творчых” узлётаў у сне і на яве! Дадам нечаканае: магчыма, і ўвогуле няварта было “завязваць” з гэтай паскуднай звычкай і дарэшты высушваць душу… Паэзіі ад гэтага адназначна не дадалося. А вось што прыбавілася?.. Хіба толькі даўжыня бесперспектыўнага жыцця. Не трэба ўцякаць ад уласнай планіды (і ці магчыма гэта?). Што мая біяграфія адлюстравалася ў маіх кнігах, пэўна сказаць нельга. Хутчэй можна сказаць, што на іх старонках мільгаюць яе знікаючыя адценні… Творца – шчаслівы, ён жыве падвойным жыццём – дадзе­ным Богам і ўласна створаным…   Ці вядзеце Вы дзённікі? Як ставіцеся да правіла: “Ні дня без радка”? Ці знаёмае Вам пачуццё ляноты, ці змагаецеся Вы з ім (і як)? Калі “не пі­шацца”, што вы робіце, дзе/у чым шукаеце натхненне? Не, дзённікаў я не вёў і не вяду, але, як шмат каму вядома, пішу “зацемкі”, штосьці блізкае па змесце, але далёка не адно і тое ж. У гэтых маіх спарадычных занатоўках усё-ткі больш развагаў пра жыццё і літаратуру, чым пэўных дзённікавых фіксацый. А вершы я пішу, калі для гэтага з’яўляецца нейкая канкрэтная прычына альбо надараецца натхненне. Што да ляноты, то яна мяне пераследуе ўсё жыццё. І карані яе ў маіх неадступ­ных сумненнях: а ці варта, а навошта, а каму гэта трэба, а ці змагу?.. Таму пішу, калі выпадаюць прасветы ўпэўненасці ў сабе і з’яўляецца творчы сверб. Увесь астатні час я думаю, мрою, чытаю, гля­джу спартыўныя перадачы (я валідольны фанат: футбол, тэніс, біятлон)… І яшчэ, мяне часта накрывае экзістэнцыйная меланхолія і дэпрэсія. І гэта пры тым, што адразу пасля сну я раблю 15-хвілінныя фізічныя практыкаванні і чатырохкіламетровыя ранішнія і вечаровыя праходкі… Да таго ж трэба ўлічваць, што я выключны дамасед, апошні дзясятак гадоў увогуле рэдка куды выходжу. Карацей, за ня­значным выключэннем уяўляю сабой абломаўскі вобраз.   Ці чытаеце Вы творы сваіх маладзейшых і старэйшых калегаў? Хто з творцаў Вам найбольш блізкі – з беларускіх і сусветных аўтараў? Назавіце творы, якія Вы любіце чытаць і перачытваць? Ці ёсць такія ў сучаснай беларускай літаратуры? Безумоўна, пакуль што яшчэ стараюся чытаць, хоць зрок ужо слабне. Апошняе, што ўдалося – гэта “Вясна. Вуснам цесна” Насты Кудасавай, “Па што ідзеш, воўча?” Евы Вежнавец, “Райцэнтр” Тані Скарынкінай, “Локісаў” Артура Клінава, “Такая і гэтакі: Талакуе з маланкай дождж” Алеся Разанава і чарговы 9-ы том “дзённікаў і запісаў” Рыгора Барадуліна… З перыёдыкі не абмінаю сваёй увагай часопіс “Дзеяслоў”. Па прапанове дачкі сёлета прачытаў кніж-кі Луі Альтусера «Об искусстве» і Гасто­на Башляра «Поэтика пространства» (пераклад з французскай, вельмі му­дронае чытанне, але прыцягальнае новым для мяне досведам), а таксама двухтомнік своеасаблівай анталогіі сучаснай рускай паэзіі «Живые поэты» (больш за 300 вядомых, малавядомых і невядомых аўтараў). У мяне даволі пры­стойны кніжны збор, які я пастаянна прарэджваю, аддаючы кнігі ў жэсаўскую бібліятэку і добрым людзям. Бо са­мому, шчыра кажучы, ужо хапае двух дзясяткаў кніг, блізкіх майму мастацкаму густу, тых аўтараў, асобныя творы якіх я перыядычна перачытваю: М. Багдановіча, Ф. Цютчава, Я. Брыля, М. Стральцова, Дз. Ліхачова (нататкі пра культуру і літаратуру), В. Розанава, Р. Фроста, М. Рыльке, А. Разанава, Л. Кастэнкі, Х.Л. Борхеса, У. Сакалова, М. Басё, А. Пісьмянкова, І. Пташнікава, Ю. Алешы, В. Адамчыка, У. Жылкі, І. Буніна, Акутагавы, Э. Дыкінсан, Ў.Б. Ейтса, Г. Містраль, В. Шымборскай… і, шмат хто, відаць, будзе здзіўлены, Ч. Букоўскага… Найбольш блізкія мне творцы ў мастацкім плане – гэта Цютчаў, Брыль, Фрост і Стральцоў. З сучасных пісьменнікаў пакуль нікога не перачытваю.   Чаго, на Вашую думку, не хапае сучаснай беларускай літаратуры і што чакае яе ў будучыні? Што пажадалі б Вы тым, хто робіць першыя крокі ў літаратуры?   Найперш нашай сённяшняй літаратуры не хапае вольнамоўнай нацыянальнай напоўненасці (адчу­вання творчай бяспечнасці і айчыннай духоўнай аўры). Літаратура і сам літаратар задыхаюцца не толькі ад разрэджанай атмасферы бязмоўя, але і ад адчування пэўнай адчужанасці ў сваёй Айчыне, пакінутасці і сіратліва­сці, з зайдроснай аглядкай на суседзяў і на вялікія літаратуры свету. З іншага боку беларускія творцы загартоўваюц­ца ў змаганні (найперш унутраным) за спраўджванне свайго наканавання і таленту, што надае ім сілы, магчымасці і шанцы для прамаўлення свайго новага слова… Бо як сведчыць гістарычны і літа­ратурны вопыт прамінулага, менавіта ў такой непрымальнай, задушнай таталітарнай атмасферы час ад часу і выпакутваюцца выбітныя і знакавыя мастацкія творы. Калі заглядваеш у электронныя сеткі (Фэйсбук, скажам), ствараецца падманнае ўражанне буяння нацыя­нальнага літаратурнага жыцця. Аднак усё гэта віртуальныя відзежы (кукуш­ка хвалит петуха за то, что хвалит он кукушку). Яшчэ трыццаць гадоў таму смяяліся і ганьбілі савецкі літа­ратурны працэс, а што ж маем сёння – збольшага абноўленыя яго знешнія формы, бо ўнутраны маральны змест (чалавека і творцы ў тым ліку) амаль не змяніўся (дабро і зло працягваюць сваю спрадвечную барацьбу). Кніжкі выдаюцца, праводзяцца вечарыны, раздаюцца прэміі ў вузкім коле, а – выбітнога, важкага мастацка-літа­ратурнага плёну не надта заўважна. Няма сур’ёзнай незалежнай крытыкі, а галоўнае, бракуе самакрытычнасці самім літаратарам. Пры маім жыцці, дзякаваць Богу, былі створаны знакавыя і вы­значальныя на мастацкую перспектыву творы нашай літаратуры – гэта і міні­яцюрная “Жменя сонечных промняў” Я. Брыля, і “Чужая бацькаўшчына” В. Адамчыка, і “Смаленне вепрука” М. Стральцова, і “Шлях-360” А. Разана­ва, і “Любіць ноч – права пацукоў” Ю. Станкевіча, і “Пан лес” А. Сыса… Што ёсць сёння? Прываблівае ня­змушанай, духоўна выпакутаванай метафорыкай паэзія Н. Кудасавай, звяртаюць на сябе ўвагу стылёвыя і ідэйна-псіхалагічныя пошукі А. Баха­рэвіча, інтрыгуюць сваёй паэтычнай арыгінальнасцю Дз. Строцаў і С. Бры­ло… З шэрагу маладзейшых, але заўважна даравітых, вылучыў бы паэта В. Кораня. Што пажадаць пачаткоўцам? Лю­біць Беларусь і намагацца быць яе творцамі.  
 
Усевалад Сцебурака (№116)
Ты мне скажы... Сузор’і Нідзе так не стаіць Воз, як над закінутай хатай. Нідзе так не сумуе Серп, як над полем нязжатым. Нідзе так не гарыць Маладзік, як у дзедавым садзе. Нідзе лепшага месца няма зорцы, калі яна ўпадзе. Паўсюль на гэтай адвечнай зямлі на ручніках сузор’і і ў полымі, кроплях, слядах на раллі, ў марозным ачэзлым голлі.   Ціша стаіць, ці б’юць званы, праз балаты ці ўзгоркі над гэтым краем стаяць яны – беларускія зоркі.     *  *  * Жоўты ліст адлятае не злавіць, не паспець. Зноў ідзе залатая штогадовая смерць.   У высокіх нябёсах уздыхнуць журавы. Крокі памяці босай не ідуць з галавы.   Хутка ў шыбы начныя хукне белым зіма. Толькі б ведаць, што гэта ўсё было недарма...     *  *  * Ходзікі старэнькія, ночкі карагодныя. Паўкраіны згоднікі, паў – неверагодныя. На праспекце сталінкі, пенсіі падвойныя. Хто ідзе ў этапнікі, нехта – у канвойныя. Чаравічкі модныя, чысценькія ходнічкі. Гэтыя падсудныя, гэтыя ахоўнічкі. Лейтэнант у двор глядзіць – п’е і не спыняецца… Многія ўжо сядзяць, іншыя – збіраюцца.   (Вольны пераклад верша “Позапрошлая песня” Роберта Раждзественскага).     *  *  * Хто адшукае, хто пазнаходзіць сённяшні час, што імкліва сыходзіць... Ці захавае час таямніцу, тую, што ў ночы бяссонныя сніцца?.. Сніцца цяпер нам з-за межаў, з-за кратаў, цьмяным набыткам і горкаю стратай. Час, у якім мы жывем і гарым, час, што знікае, як водар, як дым. Дзе яго месца ў архіве стагоддзяў? Ці пажылі-патрывалі – і годзе? Ці перакрочылі, ці на мяжы? Ты адчуваеш? – ты мне скажы.     Вечная мерзлата Нехта піша, што снег ідзе – я гляджу і не бачу дзе? Гэта попел свой грым кладзе. Ён на скронях і на вадзе. Нехта кажа: узяў мароз. Гэта жах, што працяў наскрозь. Ён працяў, запаволіў рух, сэрцабіцце і сілу рук. Нехта кажа: прыйшла зіма. Але й гэта, кажуць, дарма. Мы даўно, нібы снежны ком, і жывем, як пад ледавіком...     *  *  * Рабоў не чакаюць ў раі Рабоў чакаюць пакуты. Не рабству Той вас вучыў, Хто быў да крыжа прыкуты.   Рабоў не ўшануюць ў раі. У рабстве няма геройства. Там роспачы па краі і лёзы згрызотаў гойстрыя.   Рабоў не ўспомняць пасля, на трызне ўзгадаюць смелых, ім будзе лягчэй зямля ад пёраў анёльскіх белых.   Рабы не пакінуць след на гэтых шляхах адвечных. Ім не адгукнецца сусвет і зоры на шляху млечным.     *  *  * Калі ўсё прамінецца і межы адчыняцца, і зямныя вароты, і вышняя брама, як злачынцы сабе ад душы адзлачыняцца, і бязгрэшных нарэшце папусціць таксама,   як зямля пачне дыхаць і без вентыляцыі, а да нас прыйдзе восень у барве і золаце, я знарок і насуперак рацыі засумую па цішы у свеце і ў горадзе...     *  *  * На шляху сняжок, завейка. А наперадзе – Вялейка! Думкі мкнуць хутчэй за кулі – да татулі і матулі! Рэчка, мосцік праз Вяллю – Тут усё, што я люблю: лёд, на скрынках рыбакі, з агародамі дамкі. Пляц, фантан, царква, кірмаш, выканкам, пры ім – гараж. Побач – Ільіча статуя, ля яго на варце – туя. Лазня з комінам, кацёл, з гожай вежаю касцёл. Пошта, могілкі, бальніца... Як пералічыць, не збіцца? ЗАГС, радзільня, ветаптэка, парк, у парку дыскатэка, бар, цырульня і вакзал... Збольшага усё назваў. Пад’язджаю – вось і хата. Сустракайце, маці-тата!     Балада пра верасовы мёд Той трунак верасовы вядомы быў здаўна – ад мёду саладзейшы, п’янчэйшы ад віна. Майстры яго варылі, і потым той напой утойваўся імі ў пячорах пад зямлёй.   Прыйшоў кароль шатландскі, і палілася кроў – ён нішчыў племя піктаў, цкаваў, нібы звяроў. І па чырвоных ўзгор’ях пагоня гнала іх, пакуль не сціх апошні людзей маленькіх уздых.   Лета ізноў у краі, верас барвай гарыць. Ды толькі няма нікога, хто можа той мёд варыць. У магілах безыменных, у мясцінах, дзе паляглі, маленькія медавары ляжаць у сваёй зямлі.   Па верасовай пустцы едзе кароль на кані, пчолы гудуць трывожна, плача кулон* ў вышыні. Едзе кароль, злуецца: хіба ўсё дарма? Над верасам я паную а мёду з яго няма!   І тут жа яго васалы, хто побач быў на кані, пільна ізноў абшукалі пусткі і камяні. Знайшлі яны двух апошніх, на чый патрапілі след, – пікт бацька і сын-падлетак выйшлі з пячоры на свет.   Кароль паглядаў звысоку на гэтых дваіх на зямлі, а пікты зацята маўчалі пры свіце і каралі. Падводзяць абодвух да прорвы, мора ўнізе шуміць: “Свабоду даруем за веды, як з верасу мёд варыць!”   Спакойна стаялі абодва, стары пікт і пікт малы, верас гарэў на ўзгорках, унізе грымелі валы. І раптам прамовіў бацька, і стала вакол цішэй: “Я маю сказаць два словы для каралеўскіх вушэй!”   “Старэйшым жыццё дарагое – я кожную хвілю люблю і мёду сакрэт адкрыю!” – прызнаўся ён каралю. Голас яго то цішаў, то набіраў уздым: “Я навучу варыць вас, ды не пры сыне маім!   Хлопцу жыцця не шкода і галавы на плячах… Але я страчу гонар цяпер у яго вачах. Скіньце яго са стромы уніз, дзе шуміць прыбой. Слова сваё стрымаю – будзе ў вас напой!”   Хлопца тады схапілі, рукі сцягнулі вузлом, уніз штурхнулі з абрыва у мора на згубу і злом. Мора накрыла хваляй, крык у глыбінях знік, і прагучалі словы, што мовіў апошні пікт.   “Праўду тады сказаў вам: гарачы народ малады! Тым не стае загартоўкі, хто не галіў барады. А я не баюся пакутаў, не страшаць агонь і лёд. Няхай са мной памірае мой верасовы мёд!”   (Пераклад з ангельскай мовы балады Роберта Льюіса Стывсенсана).   * Кулон – від птушак з сямейства бакасавых.  
 
Сяргей Машанскі (№116)
Варвар Апавяданне   Навіну пра закрыццё сельскай бібліятэкі Тамара Міка­лаеўна пачула ў краме, куды прыйшла набыць цёплы абутак. Трыццаць першае снежня – добрая нагода зрабіць сабе падарунак. Пятроўна, мажная паўнагрудая прадаўшчыца, пляткарыла з пакупнікамі. – Сельсавет замест бібліятэкі адчыняе ФАП, двойчы на тыдзень да нас будуць прысылаць фельчара. Рыце загадалі вызваліць памяшканне. – Вось гэта правільна, – падтрымала размову жанчына ў шэрай хустцы, – нашто нам тая бібліятэка? Туды і не хадзіў ніхто, а на ФАПе доктар ціск памерае, лекі выпіша. Перад аздобленым бліскучай мішурой прылаўкам мітусіліся вяскоўцы, набывалі прысмакі да святочнага стала. Мужчыны бралі гарэлку і віно, жанчыны – прадукты і цукеркі дзецям пад ёлку. Тамара Мікалаеўна з валёнкамі ў руках стаяла ў чарзе ды слухала размову. – Рыта страціла добрую працу. – Вядома, сядзела ў цяпле, а зараз куды дзецца? Мо на ферму пойдзе, ці што. – У бібліятэцы, канечне, лепш, чым каровам хвасты круціць. – Во як бывае, Рыце дрэнна, а нам добра.   * * * Тамару Мікалаеўну ў вёсцы называлі «дачніцай». Тры гады таму яна ажыццявіла даўнюю мару – набыла на ўскрайку Вардаміч ладны дамок з садам і дваццаццю соткамі зямлі. Займела ўласны «райскі» куток, дзе бавіла кожны адпачынак. Людзі тут простыя, збольшага прыветныя. Праўда, маюць адну хібу – шмат выпіваюць. Затое не дзівяцца з яе гаворкі. Тамара Мікалаеўна, настаўніца беларускай мовы і літаратуры, у паўсядзённым жыцці карысталася роднай мовай. У горадзе ёй часта хамілі: «Говорите нормально». У вёсцы такой праблемы не было. Сваю працу Тамара Мікалаеўна не любіла, на ўрокі хадзіла з неахвотай. Так было не заўсёды. Некалі дзяржава лічыла настаўніка беларускай мовы сваім галоўным хаўруснікам. Гэта былі часы надзеі і натхнёнай працы. Потым беларуская мова страціла статус адзінай дзяржаўнай. Гадзіны катастрафічна скарацілі. Вучні перасталі ўсур’ёз успрымаць прадмет. «Лепш будзем вучыць ангельскую», – казалі яны. Тамара Мікалаеўна не губляла надзеі прышчапіць дзецям любоў да роднага слова, прыкладала высілкі, каб зацікавіць іх літаратурай. «Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб не ўмёрлі!» – цытавала яна словы класіка з прадмовы да зборніка «Дудка беларуская». Так і прычапілася да яе прыкрая мянушка, што перадавалася з пакалення ў пакаленне, з класа ў клас. Вялікая гарадская школа не называла настаўніцу беларускай мовы інакш, як «Дудка». Тамара Мікалаеўна намагалася не звяртаць увагі, хоць, вядома, было крыўдна. Зрэдчас давала волю слязам, дома на кухні. Рабілася лягчэй. На мінулым тыдні нервы здалі проста на ўроку. Перад зімнімі вакацыямі праходзілі лірыку Якуба Коласа. Дзеці расказвалі на памяць урывак з паэмы «Новая зямля».   Ідуць касцы, звіняць іх косы, Вітаюць іх буйныя росы, А краскі ніжай гнуць галовы, Пачуўшы косак звон сталёвы.   Да дошкі выйшаў Бакланскі – гарэза і завадатар. Непрыемна ўразіў першы радок, з якога вучань пачаў дэкламаваць верш. Замест «Ідуць касцы» Бакланскі з выклікам прамовіў: «І Дудка сцы». Клас заўважыў, як пачырванела настаўніца, хоць і зрабіла выгляд, што нічога не адбылося. Наступны вучань, пад з’едлівыя ўсмешкі аднакласнікаў, паўтарыў словы Бакланскага. Малыя драпежнікі адчулі бездапаможнасць ахвяры. Кожны, хто выходзіў да дошкі, пачынаў верш замаскіраваным брыдкаслоўем. У бязлітаснай расправе ўдзельнічалі нават дзяўчынкі. На старонках школьнага журнала расплылася невялічкая плямка, потым другая. «Што я тут раблю? Дзеля чаго трываю абразы?» Настаўніца закрыла рукой чырвоныя вочы і выбегла з класа. На задняй парце задаволена рагатаў Бакланскі. Назаўтра Тамара Мікалаеўна напісала заяву аб звальненні. Дырэктар не мог зразумець прычыны такога кроку. «Вас абразілі? Як?» – дапытваўся ён. Што магла адказаць настаўніца? Расказаць яму пра «Дудка сцы», пра марнасць сваёй працы? Спачатку дырэктар упрошваў пачакаць да лета. «Настаўнік не павінен сыходзіць пасярод вучэбнага года», – пераконваў ён. Потым раззлаваўся, парваў заяву і прыгразіў, што звальненне магчыма толькі па артыкуле, за прагулы. «Гэта будзе крыж на вашай кар’еры, разумееце?» Настаўніцы было ўсё роўна. Яна цвёрда вырашыла, што ў школу больш не вернецца, нават калі прыйдзецца працаваць прыбіральшчыцай. У апошні раз выставіла адзнакі за чвэрць ды з’ехала на лецішча. Далей ад школы, ад дзяцей, ад крыўды.   * * * На зваротным шляху, з валёнкамі пад пахай, Тамара Мікалаеўна зазірнула ў бібліятэку. Тры дні таму яна прыходзіла сюды па томік Янкі Купалы. Вершы ўлюбёнага паэта лепшае чытво ў навагоднюю ноч. – Добры дзень, Рыта. Ці праўда вас зачыняюць? – Ай, – адмахнулася бібліятэкарка, – самі не ведаюць, чаго хочуць. То патрабавалі павялічваць наведвальнасць, то – на табе! – Дазвольце, я вярну Купалу пасля святаў. – Пакіньце сабе, калі падабаецца. Бібліятэку ліквідуюць, усе кнігі падлягаюць спісанню. Можаце ўзяць яшчэ. Я і людзям сказала – каму трэба, хай забіраюць. На паліцы стаяў сямітомнік Янкі Купалы, рэдкае выданне 1972 года. Шэсць кніг у светла-жоўтай вокладцы. Сёмая ляжала дома. Не марудзячы, Тамара Мікалаеўна пабегла дахаты па торбу. Праз паўгадзіны настаўніца вярнулася назад. Рыта пакінула бібліятэку не замкнёнай, сама некуды адлучылася. Сярод паліц корпаўся светлавалосы, каржакаваты мужчына. Здаецца, мясцовыя звалі яго Кляпон. Мянушка гэта ці прозвішча, Тамара Мікалаеўна дакладна не ведала. – Добры дзень, вы таксама па кнігі? – зычліва запытаў мужчына. – Так, хацела ўзяць сабе, – позірк спыніўся на пустой паліцы, з якой знік Янка Купала. Кляпон здзімаў з кніг пыл і складаў у вялікую клятчатую торбу. Зверху ляжалі кнігі таго самага сямітомавіка. «Як шкада, – засмуцілася Тамара Мікалаеўна, – хіба папрасіць, каб саступіў?» Кляпон скончыў збіраць кнігі. – Сапраўдны скарб! – прамовіў ён, узважыўшы торбу ў руках. Тамара Мікалаеўна ўзяла беларускую класіку: Быкава, Коласа, Караткевіча, “Вянок” Багдановіча. Хацела дадаць Пушкіна, але пабаялася, што не дацягне, – торба выглядала непад’ёмнай. – А я вас ведаю, – прамовіў Кляпон, – гэта вы купілі дом у Сымонавых унукаў. – Так, я. – Мяне завуць Сцяпан. – Тамара. – Вельмі прыемна, давайце памагу. Кляпон узяў цяжкія торбы, вынес на двор. Перад ганкам стаялі старыя каваныя саначкі, якія ён прадбачліва захапіў з сабой, каб не парваць на зваротнай дарозе рукі. Настаўніца так і не наважылася папрасіць сямітомавік. Сцяпан уладкаваў каштоўны груз на санкі і лёгка пацягнуў іх па дарозе. Тамара Мікалаеўна крочыла побач. – Збеглі на свята ў нашу глухмень? – Так, даўно не сустракала Новы год у вёсцы. – У нас сумна. У моладзі адна забаўка – выпіць ды пабіцца ў клубе. – Затое тут прыгожа, – адказала настаўніца. – Цёплая печ, чыстае паветра, некранутае поле бялюткага снегу. Сапраўдная казка, якую ў горадзе зусім не адчуваеш. Адно шкада, няма ялінкі. Думала схадзіць у лес, але Іванаўна, суседка мая, адгаварыла. Кажа, мясцовы ляснік надта злосны, як зловіць – абавязкова штрафу выпіша. – Гэты можа, – загадкава ўсміхнуўся мужчына. – Буду без ялінкі, затое з кнігамі. Каля клуба Сцяпан звярнуў на бакавую вуліцу, настаўніцы трэба было прамой дарогай у канец вёскі. Кляпон зняў сваю торбу, саначкі пакінуў спадарожніцы. – Цягніце далей, я ў руках данясу. Санкі аддасцё потым. – Шчыра дзякую, выручылі мяне. Столькі кніг набрала, не ведаю, ці дацягнула б. – Няма за што, – адказаў Кляпон і, перакінуўшы цяжкую торбу ў правую руку, пакрочыў дадому. «Які прыемны мужчына, – падумала настаўніца, – любіць паэзію Купалы. Усе шэсць кніг забраў, скнара».   * * * Тамара Мікалаеўна зачаравана гартала пыльныя старонкі, мокрай анучкай працірала вокладкі і ставіла кнігі ў шафу. У хату зайшла суседка Іванаўна, жвавая васьмідзесяцігадовая бабулька. – Ці не Сцяпанавы саначкі ў цябе ў верандзе? – Так. Пазычыў кнігі падвезці з бібліятэкі. – Вашымі кнігамі толькі зрок псаваць, – пакруціла галавой Іванаўна. – А саначкі гэтыя я ведаю. Каваныя. Сцёпаў дзед рабіў. Добра, што вы сышліся. – Што вы такое кажаце, Іванаўна? Ніхто ні з кім не сыходзіўся. – Тое і кажу – ты адна гаруеш, і ён бабылём мучыцца. Чаму б не пасябраваць? – Як у вас проста, – засмяялася настаўніца, – так не бывае. – Яно ўсяк бывае, дзетачка. Брыдкага тут нічога няма, калі людзям на карысць. Ты не глядзі, што ён дзеравенскі. Сцяпан – рукаты гаспадар і амаль не пітушчы. – Чаму не жэніцца, калі такі харошы? – Даўно тое было, яшчэ Сцёпава маці жыла. Размеркавалі да нас у кантору бухгалтарку, Кацярынай звалі. Маладзенькая дзяўчына, якраз пасля тэхнікума. Ну, і закахаліся яны. Як Сцёпу забіралі ў войска – сядзела за сталом побач з ім, перад усёй вёскай. Толькі нічога не атрымалася ў іх. Пачаў да гэтай Кацькі інжынер цягацца, гарадскі – прыслалі ў калгас тэхніку направіць. Нехта ўзяў ды напісаў Сцяпану. Той як дазнаўся – уцёк з войска. Прама да яе ў хату прыбег, дзе ўжо чакала міліцыя. Хацелі нават судзіць, пашкадавалі дурня. Кацька, як адбыла размеркаванне, з’ехала ў горад. Больш мы яе не бачылі. Сцяпан так і не ажаніўся пасля. У дзвярах бразнула клямка. – Ці ёсць хто дома? – гукнуў з сенцаў знаёмы голас. – Тутака мы, ага! – азвалася Іванаўна. Прыгнуўшы голаў, праз парог пераступіў Кляпон. У руках мужчына трымаў пухнатае зялёнае дрэўца. – Тамара, вы шкадавалі, што не маеце ялінкі. Вось – гэта вам, падарунак. – Ад Дзеда Мароза? – не могучы стрымаць па-дзіцячы радасную ўсмешку, запытала настаўніца. – Не, ад лесніка, – нізкім голасам адказаў госць ды хітравата кашлянуў у каўнер. – А мы тут, Сцёпа, якраз цябе ўспаміналі, – умяшалася ў размову старая. – Пэўна, байкі пра мяне расказвалі, так, Іванаўна? – прыжмурыў вока Кляпон. – Вы не ўсяму давайце веры, Тамара. – Думалі-гадалі, каго нам запрасіць на Новы год, каб удвох не так сумна было Пугачову глядзець, – працягвала сваё Іванаўна. – Вырашылі паклікаць цябе. Усё адно будзеш дома адзін кукаваць. Кляпон запытальна зірнуў на гаспадыню. – Т-так, Сцяпан, запрашаем вас… Запрашаю цябе на Новы год. Прыходзь, калі ласка, – разгублена прамовіла жанчына. – Калі што, я люблю шампанскае, – задаволена крэкнула Іванаўна. Кляпон прыняў запрашэнне, цішком падміргнуў старой і выйшаў. – Ну, Іванаўна, язык у вас. Хоць перцам намаж. Я ад сораму ледзь не правалілася праз падлогу. – Нічога, дзетачка, потым дзякуй скажаш. Я без дзеда сёмы год, і тое занудзілася ўся. А ты маладая, векаваць у дзеўках збіраешся, ці што? – Не такая ўжо і маладая, – ледзь чутна прамовіла настаўніца. – Тым больш.   * * * Ад былой Сымонавай хаты, дзе цяпер гаспадарыла сімпатычная дачніца, Кляпон скіраваўся ў краму. Калі нёс з лесу ялінку, меў думку запрасіць Тамару адзначыць свята разам, але не ведаў, як наважыцца. Дзякуй Іванаўне, дапамагла. Трэба аддзячыць старой. У краме вяскоўцы куплялі пладовае віно, зрэдчас гарэлку. Шампанскае попытам не карысталася. Кляпон стаў у канец чаргі. Перад ім картавая Ірка і бандзюкаваты Толік лічылі капейкі. Жылі яны разам і амаль кожны дзень выпівалі. Віно раскупілі, а на бутэльку гарэлкі ў іх не хапала. – Ядрон-батон! – вылаяўся Толік. – Сцяпан, пазыч тры рублі. – У банку крэдыт вазьмі, – грубавата адказаў Кляпон. – Сёння ж свята, Сцёпа, будзь чалавекам! – У цябе кожны дзень свята. – Пятроўна! – зразумеўшы, што ад Кляпона спагады чакаць не варта, Толік звярнуўся да прадаўшчыцы. – Дай на вексель! – Ты ж не працуеш, дармаед, з чаго аддаваць будзеш? – Аддам, клянуся! – Толік апусціўся перад прылаўкам на калені і перахрысціўся. – Ой, цырк! – сказаў нехта ў чарзе. – Пят’ёўна, ён д’ёвы табе пасячэ, – прыйшла на дапамогу сужыцелю картавая Ірка. Прадаўшчыца, трохі падумаўшы, з сур’ёзным выразам твару паставіла на прылавак бутэльку. – Глядзі, пасля святаў чакаю. Сякеру прынось сваю. Узрадаваны Толік падняўся на ногі, схапіў з прылаўка гарэлку і працягнуў Ірцы, каб паклала ў торбу. Дзяўчына няўдала ўзялася за рыльца ды выпусціла бутэльку з дрыготкіх рук. Аскепкі разляцеліся па падлозе. Рэзка патыхнула спіртовым напоем. Чарга выбухнула смехам. – Дамоў можаш не прыходзіць. Заб’ю! – працадзіў скрозь зубы Толік і, сцяўшы кулакі, выйшаў з крамы. Картавая Ірка разгублена румзала носам, выціраючы смаркачы рукавом расцягнутага швэдара. Сцяпан купіў кілаграм шакаладных цукерак, палку вэнджанага сервелату, дзве бутэлькі шампанскага і бутэльку пяцізоркавага каньяку, на ўсялякі выпадак. Хто ведае гэтых гарадскіх, можа, ім каньяк падавай. – Думала, ніколі не прадам, – сказала Пятроўна, адлічваючы рэшту, – тры гады стаяў на паліцы. Раскажаш потым, ці хоць смачны гэты каньяк, за такія грошы.   * * * Дома Кляпон распачаў падрыхтоўку да паходу ў госці. Пагаліўся ў лазні. Дастаў з шафы касцюм, які не апранаў дзесяць год. Адпрасаваў кашулю, наваксаваў чаравікі. Прынёс дровы і пачаў раскладаць у печы. У гэтым годзе ў лясніцтве выпісвалі выключна адну елку. Бярозы не давалі зусім. Яловыя дровы не хацелі ўпальвацца. Каб не губляць час, Сцяпан дастаў з клятчатай торбы кнігу, вырваў некалькі старонак, піхнуў у печ. Агеньчык заскакаў весялей. Кляпон стараўся не марнаваць грошы без патрэбы, таму газет не выпісваў, яму хапала тэлевізара. Калі пачуў, што Рыта раздае кнігі, адразу пабег у бібліятэку набраць макулатуры, каб было чым падпальваць печ. Агеньчык згас, дровы не ўзяліся. Сцяпан выдраў з кнігі новы стос пажоўклых старонак.   * * * Тамара Мікалаеўна разам з Іванаўнай завіхаліся над святочным сталом. Старая прынесла з дому марынаваныя агуркі, некалькі салатаў і ладны шмат сала. – Пачастуеш госця. – Іванаўна, не пачастуеш, а пачастуем. Збегчы вам не ўдасца. Настаўніца паставіла ў духоўку пірог з чарнічным варэннем і ўзялася ўпрыгожваць ялінку шклянымі цацкамі, якія ў мінулым годзе адшукала на гарышчы. Засталіся ў спадчыну ад былых гаспадароў. – Раней людзі жылі весялей. Збіраліся разам, спявалі, вадзілі карагоды. А зараз па хатах сядзяць, гарэлку глыкчуць, – бурчэла старая. – Іванаўна, раскажыце, як вы варажылі. – Варажылі мы на Раство, а на Новы год галоўнае было раздаць пазыкі. Інакш наступныя дванаццаць месяцаў правядзеш у беднасці і нястачы. Старая, нешта ўзгадаўшы сваё, рэзка павярнулася да настаўніцы. – Сцяпан саначкі забраў? – Не, а што? – Як што! Ты сама казала – пазычыў. – Так, пачынаюцца выкруты. – Дзетачка, трэба аддаць. Тым больш гэта яго саначкі, разумееш? Інакш пацягнеш сваю адзіноту ў наступны год і надалей. – Прыйдзе да нас на свята – забярэ. – Трэба разлічыцца да дванаццаці, я зацягну! – не было падобна, каб Іванаўна жартавала. – Цемнатой я вас не пушчу, тым больш такім марозам.   * * * Сцяпан збіраўся закладаць юшку, калі на двары забрахаў сабака. У вакенца пастукалі. Праз заінелае шкло віднелася жаночая постаць. Гаспадар выйшаў на ганак. У новых валёнках па двары тупала Тамара. – Іванаўна ўсю душу вывернула. Кажа – трэба раздаць пазыкі. Загадала вярнуць саначкі. «От, хітрая старая, – падумаў Сцяпан, – баіцца, што пасаромеюся прыйсці, то знарок выправіла да мяне Тамару». – Заходзь, змерзла ўся. – Не, я пабягу назад. У мяне пірог, – настаўніца хвалявалася, каб Іванаўна не ўцякла дамоў. – Пойдзем разам, я толькі юшку закладу, а ты трошку сагрэешся. У мяне гарбата заварана з мелісай. У горадзе такой не купіш. Тамара Мікалаеўна згадзілася, бо сапраўды змерзла, пакуль цягнула ў другі канец вёскі цяжкія каваныя саначкі. Кляпон правёў настаўніцу ў залу, сам пабег на кухню. Госця разглядала халасцяцкае жытло. У хаце было чыста прыбрана. На сцяне каля вакна вісела фотакартка, на ёй маладая жанчына трымала за руку пяцігадовага хлопчыка. На падлозе ля печы ляжаў томік Купалы. Падняла, разгарнула. Пад вокладкай не хапала чвэрці старонак.   Далёкай, нялёгкай сцяганы хадзьбой, Пад хвойкай высокай мы селі з табой...   «Заручыны», – настаўніца пазнала адзін з самых лірычных вершаў улюбёнага паэта.   На сучча плятуча паўзла дзермяза, Блішчэла нясмела раса, як сляза…   Пачало казытаць у носе. Тамара Мікалаеўна закрыла рукой вочы. – Цуд, а не гарбата. Паспрабуй, не пашкадуеш, – Сцяпан паставіў на стол разнос з двума кубкамі і сподачкам мёду. – Варвар!   * * * Іскрысты крухмальны снег рыпеў пад нагамі. Настаўніца бегла дамоў цёмнай вясковай вуліцай. Па шчоках цяклі слёзы. «Ёлупень! Хутка сорак год, а розуму, як у Бакланскага. Купалу ў печ! А я хацела аддзячыць яму за ялінку – падараваць сёмы том, для калекцыі. Дурніца!» На ганку Тамара Мікалаеўна паслізнулася і бразнулася лбом аб жалезную ручку. «Новы год сапсаваны. Як і заўсёды», – падумала яна. Іванаўны дома не было, старая ўцякла дамоў, каб не замінаць маладым. Чарнічны пірог стаяў пасярод святочнага стала.   * * * «Чаму яна збегла? Здаецца, нават плакала. З-за кнігі, ці што?» – Сцяпан узяў у рукі падраны том Купалы.   Ціха суліхай сцікаўся, плыў цень, За моры, за горы адходзіў наш дзень, Мінуты ўжо важыў.   З-пад сосны выноснай ты ўстала, я ўстаў… Над намі сукамі шум-бор рагатаў Без памяці, дзіка…   «Відаць, у бібліятэку Тамара прыходзіла па кнігі, а не па макулатуру». Сцяпан узгадаў, як некалі сам пісаў вершы. Кацярыне. Кожны тыдзень дасылаў ёй з войска лісты. Вершаваныя.   Самотнай ночкай, дарагая, Ўзгадай шчаслівыя часы, Як сарамліва напачатку мая «Каханы мой» шаптала ты.   Як у абдымках мы танулі, Як з неба падалі знічы. Палынны водар старой пуні Нагбом глыталі уначы.   «Дурань. Верыў у яе прыстойнасць. Як сёння паверыла мне Тамара». Цяжка ўздыхнуўшы, Сцяпан устаў з-за стала, каб закрыць юшку.   * * * Тамара Мікалаеўна ляжала на ложку за перабойкай з дошак, металічнай лыжкай прыціскала ладны гузак на ілбе. Слёз не было, была стома і абыякавасць. З тэлевізара даляталі гукі святочнага канцэрта. Прабілі куранты, зайграў дзяржаўны гімн. Грамада спявала: «Мы, беларусы – мірныя людзі, сэрцам адданыя роднай зямлі». Тамару Мікалаеўну не краналі гэтыя словы. Ад іх веяла няшчырасцю. – Іван Дамінікавіч, чуеце водар? Чарніцы! – Шаноўны Канстанцін Міхайлавіч, гэты пах я пазнаю сярод сотні іншых. – Максім, калі ласка, пастаў на кухні гарбатнік. – Дзве хвілінкі, паважаныя, зараз арганізуем. – Там кнопачку трэба націснуць. Знізу пад ручкай – убачыш. – Разбяромся. – У мінулы раз Багушэвіч разабраўся. Паставіў пластмасавы гарбатнік на адкрыты агонь. Ледзь бяды не нарабіў. Смуроду было – дзве гадзіны выветрывалі. – Вы мне ўжо расказвалі гэтую гісторыю, Канстанцін Міхайлавіч. Да таго ж я сышоў амаль на два дзесяцігоддзі пазней за дзядзьку Францішка. Што такое электрычнасць, добра ведаю. – Ведаць адно, а ўмець карыстацца іншае. Такіх цацак у наш час не было. На кухню прашмыгнуў цень. «Здалося?» Тамара Мікалаеўна пры­слухоўвалася да гаворкі за перабойкай і не магла зразумець, гэта новы канцэрт па тэлевізары, ці што? Надта блізка і натуральна гучаць галасы. Праз пяць хвілін у пакой зайшоў малады мужчына з гарбатнікам у руцэ. – Шаноўнае спадарства, калі ласка! Сумненняў не засталося – у хаце людзі. Тамара Мікалаеўна зусім не спужалася, бо яшчэ ніколі не зазнала крыўды ад людзей, якія размаўлялі па-беларуску. З гузаком на лбе яна выйшла ў залу. За святочным сталом сядзелі тры здані. Настаўніца пазнала іх адразу. – Зірніце, сябры, гэта ж Паўлінка! – прамовіла здань Купалы. – Ядвіся! – не пагадзіўся Колас. – Зорка Венера! – Максім, Венера гэта планета. – Для астранома можа і планета, а паэту на небе ззяюць зоркі, – патлумачыў Багдановіч. – Ці дазволіце, паважаная, паспытаць ваш пірог? – Калі ласка, частуйцеся, – няўпэўнена адказала настаўніца ды аўта­матычна прыклала лыжку да лба. – Сядайце, даражэнькая, да нас, – Максім пасунуў крэсла бліжэй да стала, – а я зараз адлучуся па справе, – дадаў ён і, зняўшы з вешалкі капялюш, выйшаў з хаты. Тамара Мікалаеўна ўшчыкнула сябе за руку, славутыя паэты гасцявалі ў яе хаце.   * * * З будкі выскачыў кудлаты дварняк, закруціў хвастом, чакаючы ад гаспадара пачастунку. – Мерзнеш, Бегамот? – Сцяпан нахіліўся да сабакі. – Адны мы з табой. Відаць, так і будзем дажываць век халасцякамі. Можа, каб не забралі ў войска, атрымалася б з Кацярынай. Хаця, войска не перашкода. Хлапцоў жа чакалі. І вось гэта дачніца Тамара. Бяскрыўдная істота, а я… Есці хочаш? Зараз прынясу.   * * * Госці пачуваліся як дома. Купала разліваў па кубках гарбату, Колас зрабіў цішэй тэлевізар, з якога непрыстойна аголеныя прыгажуні спявалі святочныя песні. – Звычайна з намі Багушэвіч, яле да вас прыйсці пасаромеўся. Перажывае, з-за той крыўднай мянушкі, – прамовіў Колас. – Вы не зважайце, даражэнькая, на гэтыя абразы. З дзецьмі заўсёды працаваць складана, – падтрымаў размову Купала. – Тамара Мікалаеўна, – Колас узяў настаўніцу за руку, – ведаю, вам зараз няпроста, але... Не сыходзьце, калі ласка, са школы. Адданых беларускай справе людзей засталося няшмат. Без вас сітуацыя толькі пагоршае. – Нямае больш моцы, – панурыла галаву настаўніца. – Усе намаганні марныя. – Гэта толькі здаецца, даражэнькая. Вы пасееце зярняткі, а ўзыдуць яны пасля, у дарослым жыцці вашых вучняў. Не ў кожнага, зразумела, але абавязкова ўзыдуць. Ведаеце, нават гэты зух Бакланскі вырасце неблагім чалавекам. Ён больш не будзе сваволіць на вашых уроках – вось пабачыце. Беспадстаўна пакрыўдзіць чалавека, а потым зірнуць яму ў вочы не так і проста. Больш за тое – нават праз дваццаць год, сустракаючы вас на вуліцы, ён будзе адчуваць сорам за свой даўнейшы ўчынак. – Няўжо? – недаверліва хмыкнула настаўніца. – Так. Ён захоча папрасіць у вас прабачэння, ды не будзе ведаць, як гэта зрабіць. – Урэшце знойдзе спосаб, – уставіў слова Купала. – Які? – Напіша пра вас апавяданне. – Уяўляю… – Вельмі вас прашу, не кідайце школу, – працягнуў Колас. – Вучням трэба паказваць прыклад, такое наша настаўніцкае наканаванне.   * * * Вэнджаны сервелат знік з рук гаспадара з першай касмічнай хуткасцю. Такой смакаты Бегамот не каштаваў за ўсё сваё сабачае жыццё. – Ну годзе, бяжы ў будку. Кляпон выйшаў на вуліцу. Ля клуба галёкалі людзі. Чуліся выбухі. Моладзь запускала феерверкі. Сцяпан сеў на зацярушанаю снегам лаву. Сцюдзёнае паветра слаба заспакойвала душу. На вясковай дарозе паказаўся малады мужчына. Кляпон не пазнаў чалавека. «Нехта з прыезджых», – падумаў ён. Нечакана незнаёмец збочыў з дарогі, сеў побач з Сцяпанам на лаву. – Здароў! – бадзёра сказаў ён. – Назіраеш за зоркамі? Кляпон не адказаў. – Я таксама люблю назіраць за небам. Магу так цэлую ноч праседзець. – Не раю. Замерзнеш. – Мароз не страшны, горш, калі холадна на сэрцы. Вось як у цябе, – сказаў дзівакаваты чалавек і пранізліва зірнуў Сцяпану ў вочы. – Ты хто? – спытаў Кляпон. – Я? Летуценнік! – Чаго такі вясёлы? – Я заўсёды вясёлы, бо кнігу маю. «У бібліятэцы назбіраў», – здагадаўся Сцяпан. Дзівак падняўся, раскінуў ушыркі рукі і зычным голасам прамовіў: «Я хацеў бы спаткацца з вамі на вуліцы. У ціхую сінюю ноч. І сказаць: нашто на зямлі сваркі і звадкі, калі мы разам ляцім да зор?» На двары забрахаў Бегамот. Кляпон таксама ўстаў з лавы – доўга сядзець на халодным нельга. – Не нудзіся, дружа. Учыніў некаму крыўду – папрасі прабачэння. – Дзякую за параду, – не надта ветліва буркнуў Сцяпан. – Паспрабуй.   * * * У дзверы пагрукалі. «Іванаўна», – падумала Тамара Мікалаеўна і пабегла адчыняць. На парозе, вінавата апусціўшы голаў, стаяў Кляпон. – А, гэта ты! Усе кнігі спаліў, ці яшчэ засталося? – з’едліва спытала настаўніца. – Кнігі я паставіў у шафу. Паліць іх не варта, прабач. – Чаму ж не варта, – настаўніца зрабіла выгляд, што не пачула выбачэння. – Шкодныя можна і спаліць, як некалі рабілі нацысты. Кляпон разгублена лыпаў вачыма і не знаходзіў, што адказаць. – Ці камуністы. Пры іх Біблія была забаронена, а сёння ў кожнай краме набыць можна. – Тамара, не крыўдуй. Кажу – кнігі на паліцы паставіў. – Я не крыўдую, Сцяпан. Што крыўдаваць на чалавека, які Купалу – у печ? – Ведаеш, я і сам некалі вершы пісаў, даўно, праўда. – Бач ты, адны паэты вакол. – Як я магу заслужыць прабачэнне? Тамара Мікалаеўна прыжмурыла настаўніцкае вока. – Ну, напрыклад, – на момант задумалася, – вывучыць на памяць які-небудзь цудоўны верш. – Выдатна, які? – Сцяпан узрадаваўся, што лёгка адкараскаецца. – «Новую зямлю» Якуба Коласа. – Канечне, вывучу. – Ну то малайчына, як вывучыш, прыходзь – раскажаш. Сцяпан улавіў лагодныя ноткі, зразумеў, што атрымаў прабачэнне, а разам з ім і запрашэнне ў госці. Засталося толькі вывучыць верш. Здаецца ў школе нешта пра гэту «Зямлю» праходзілі, даўно тое было. – Трымай, – Сцяпан працягнуў Тамары пакет з цукеркамі, шампанскім і каньяком. – Нашто мне столькі, я ж не п’яніца. – Іванаўне. Яна прасіла шампанскае. – Хіба што Іванаўне. Настаўніца вярнула Сцяпану каньяк. Пакет з цукеркамі і шампанскім пакінула для суседкі. – Бывай. – Заўтра прыйду верш расказваць, – паабяцаў Кляпон. – Яшчэ не запрог, а ўжо паехаў. Калі Тамара Мікалаеўна вярнулася ў хату, за сталом нікога не было. Ад чарнічнага пірага засталося толькі два кавалачкі.   * * * Кляпон ужо падыходзіў да дома, калі на пустой вуліцы сустрэў картавую Ірку. «Кіруецца да клуба, каб не змерзнуць, – здагадаўся Сцяпан, – дамоў ісці баіцца, там раз’юшаны Толік». – Ірка, хадзі сюды. – Чаго т’еба? – раздражнёна спытала Ірка. – З Новым годам! – Сцяпан працягнуў дзяўчыне бутэльку каньяку. – Гэта мне? – Табе. Бяры, толькі не пабі. – Дзякуй. Не даючы веры нечаканаму шчасцю, дзяўчына схавала каньяк у кішэню і асцярожна, каб не паслізнуцца, пабегла дадому. – Ірка! – гукнуў Сцяпан. – Што? – спалохалася тая. «Хаця б не перадумаў». – Даўно хацеў сказаць… У цябе самы прыгожы гук «рэ», які я толькі чуў. – От, жаўтаўнік! Шчарбаты рот дзяўчыны расплыўся шчаслівай усмешкай.   * * * Тры постаці бязважкай хадой ішлі па срэбнай дарозе. Маладзік халодным святлом заліў наваколле. – Задала яна задачку гэтаму качагару. Ці ведаеце вы, Канстанцін Міхайлавіч, сваю паэму на памяць? – спытаў Купала. – Любімыя кавалкі безумоўна, але каб усю… Там жа трыццаць частак, больш за паўтары сотні старонак. – Намучыцца «Казанова» з вашым тэкстам. – Нічога, – адказаў Колас, – да летніх вакацый час ёсць. Калі кахаеш, вершы і пішуцца, і вучацца лягчэй. – Зірніце, шаноўныя, якая прыгажосць! – зачаравана ўздыхнуў Максім. – Здароў, марозны звонкі вечар, здароў, скрыпучы мяккі снег! «Шкада хлапца, – падумаў Колас, – вельмі мала ён пахадзіў па зямлі».  
 
Андрэй Хадановіч (№116)
Я хацеў бы спаткацца з вамі на волі...   *  *  * Бабуля ў вагоне сядзіць ля вакна, бароніцца кніжкай ад сну. За вокнамі цемра, а ў кніжцы вясна, і сэрца гукае вясну.   Бабуля чытае ў вагоне старым пра годных і добрых людзей, і ў кожным радочку “свабодай гарым”, і вочы глядзяць маладзей.   Бабуля чытае ў вагоне метро пра свет без няволі й хлусні, што зло не навечна і прыйдзе дабро з мараллю на белым кані.   Дарма, што на станцыі ўзброены таць чакае бабулю, дарма. У краі захопленым нельга чытаць, ды ўлады над кнігай няма.   Плыве карабель праз касмічны туман, і любы на тым караблі… Дзяўчынка чытае свой першы раман, як першы раман на зямлі. 1.03.2021, Менск     *  *  * Хлопцу радасць – цырк і арэна, дзе цыркач катуе сабак. А пачуў, як сабаку дрэнна, – і равеш над вершам, слабак.   У падлетка ўсё пад капірку, толькі біўся нашмат люцей. А над кнігай – рыдаў, бо ў цырку імператар мучыў людзей.   Час ідзе, ты ўжо не падлетак і даўно над кніжкай не роў. Ды ўсё болей наўкола клетак і ўсё больш у клетках сяброў.   Як бы так напісаць пра краты, пра свабоду, муры і турму, каб усе дарослыя каты зарыдалі, як над Муму?   Покуль свет, пякельны і боскі, непісьменна кроіць душу, расстаўляю кропкі і коскі і не плачу, проста пішу. 18-19.02.2021     *  *  * Вароны сплялі гняздо насупраць твайго балкона. Паўгода чакаў Гадо, а знак падае варона. Дарма, што зноў халады, – чакае самца саміца. Ты нос павесіў з нуды, а свет не можа стаміцца.   Спярша прыносяць галлё, пасля пачынаюць гульні, а потым крыкне пісклё – і стане цяплей і ўтульней.   Спяшаешся, дуралей, загнацца, дзе ты і што ты, – а сонца свеціць далей, для самай марнай істоты.   Паменей спліну, месьё! канец наперад вядомы, ды ўсё-ткі робім сваё – і свет не ведае стомы. 11.04.2021, Варшава     *  *  * Бомж на Вуліцы Віні-Пуха не губляе прысутнасці духу. Адчувае сябе на шару прэзідэнтам зямнога шару.   Мае лавачку для начлегаў і павагу сярод калегаў. А прачнецца зранку ў калюзе: душ з пахмелля, вада – all inclusive.   Сустракае сонца вясною, а астатняе – нажыўное. Пільна сочыць, як сочыш ты, як самец кліча самку ў кусты.   Уздыхае: “Бедная птушка! У мяне іх цэлая стужка у смартфоне… парам-парам… Мне касцёл завёў інстаграм.   Бо жыву і ў зямным жыцці там, дзе маем – паводле веры… Але ўсім туды не ўвайсці, бо ў кагось надта вузкія дзверы”. 15.04.2021     Эмігранцкая песня Ты свет параўнаў з бальніцай, дзе хочам змяніць пакой. Адным – акно з навальніцай, каб волю дастаць рукой.   Другім – малочныя рэкі і проста ў вырай масты, з якіх спяваюць нам рэгі няскораныя каты.   Цяпер блаславі ці вылай ілюзіі тых гадзін: пайшлі па вясёлцы ў вырай, а трапілі ў каранцін.   Нібы ў забытай паэме, дзе слоў даўно не чутно, дзве грацыі – Імі… ды Эмі…* – у бел-чорна-белым кіно   сплываюць туды, дзе лепей, у новы цудоўны свет. Сляпянка з Вялікай Слепняй з-пад веек глядзяць услед.   А свет гуляе з душою, пакуль да мэты бяжым, і робіць сваім чужое, як дома – сваё чужым.   Мы дзівімся новым стылям, мы дыхаем пра запас. Гадзіннік пад іншым шпілем паказвае іншы час.   З галінак чужой прасторы збіраем гнёзды свае. Жабрак з вясёлкавай торбы надзею нам падае. 20.04.2021     *  *  * Холад кусае пальцы восьмы тыдзень вясны. Снім на хаду, блукальцы, недаснёныя сны.   Снег і вецер, праз коску, падае – і пячэ, робячы замарозку, там, дзе баліць яшчэ.   Снег на скаргі ўвушшу і на адчай уваччу, быццам кажа “віншую” вязню і ўцекачу.   Снег на сваркі і крыўды, снег на слёзы матуль. Нас, тутэйшых, накрыў ды штось прарочыць адтуль.   Кружыць, не можа ўпасці ў восеньскі красавік, – быццам блізкага шчасця пішацца чарнавік. 24-25.04.2021     *  *  * У Варшаве – хіт-парад акцэнтаў. Беларусаў – дваццаць пяць працэнтаў. А пад вечар выйдзеш у падворак, дык выразна чуюцца ўсе сорак.   Вуліцы Ахоты, Прагі, Волі вучаць беларускую паволі, і ў замкнёнай на кавід піўнусе загучалі тосты з Беларусі.   Партызаны ў часе пандэміі не забылі аб зялёным зміі, шкодныя напоі нам не шкодныя… Беларусы, мы неверагодныя! 25.04.2021   *  *  * Калі халады паўгода і ўсё тут ніякавее, гаркота ад фірмы шкода і ў думках ні-бэ-нівея.   Не ходзіць розум на працу, бо ў сэрцы плача дзіця – і хочацца перабрацца на іншы бераг быцця.   Без плачу, крыку і кіпішу, бо слухаць – няма каму, я сам сабе лекі выпішу, змяшаю, згатую й прыму.   Пакуль зіма вар’яцее і гора бяду вядзе, таблетку чыстай надзеі разводжу ў чыстай вадзе.   Лію – рытуал выконваю – са шклянкі ў шклянку настой: у напалову поўную з напалову пустой. 28.04.2021     *  *  * …І з’явіцца шмат музеяў, бо зробяць файна, з любоўю – музей разлучаных сем’яў, знявечанага здароўя.   Музеі жнівеньскай спёкі і студзеньскай лютай замеці. Музей маршрутаў наўцёкі. Музей ператрусу памяці.   Музей падазроных кветак, музей небяспечных строяў. Музей аднолькавых сведак. Музей аднолькавых мрояў.   Музей душы, што люцее. Музей трывожнае торбы. Музей апошняй надзеі на свет справядлівы й добры.   Заплечнікі і валізкі з музея помсты паскуды. Музей узятай падпіскі пра твой нявыезд нікуды.   Музей эмацыйных арэляў, рулетка масак і твараў. Музей таго, хто не стрэліў, музей таго, хто не ўдарыў.   Музей дваровага рэха, падпольнай песні і танца. Таго, хто не мог і з’ехаў. Таго, хто здолеў застацца.   Не злічыш паверхаў і залаў, хадзі, покуль носяць ногі. Бо шмат яшчэ філіялаў музея тваёй перамогі. 1.08.2021     *  *  * Тыя, што знічкамі ў жніўні гарэлі ахвярна, кажуць: нічога не марна, нічога не марна, – змроку, што сонцу насуперак слаўся бяздарна, кажуць: нічога не марна, нічога не марна.   Побач з ільвом пакладзецца рахманая сарна, скажа: нічога не марна, нічога не марна, – хіжай гіене, што шчэрыла пашчу бяскарна, скажа: нічога не марна, нічога не марна.   Толькі калючка і вышка, муры і турма кажуць табе: ўсё дарма, чалавеча, дарма. Ды над пагаслым пажарам астылая сажа болей нічога не скажа, нічога не скажа.   То праз пажары і пашчы, калючку й муры – знічкаю, сарнай ці сажай, але гавары. 9.09.2021, Карпач     Сан-Рэма У “Сан-Рэма” (кавярня ў Пружанах) не хапала вады і пажарных, бо мы снілі шансон аб свабодзе – палымяны, як золак на ўсходзе.   У “Сан-Рэма” (кавярня ў Батумі) слёзы песнямі льём у ваду мы, вольным хорам будуючы хорам – неймаверны, як захад над морам.   У “Сан-Рэма” (кавярня ў Сан-Рэма) берамо вечных нотаў бярэма – і расце вершаваная вежа з вавілонскай няволі ў бязмежжа.   У “Сан-Рэма” (кафэ ў Вавілоне) грацьме шлягер аб даўнім палоне – ён аб тым, як змаглі дарасці мы да нябёс, да зямлі, да радзімы. 17.09.2021     Батумі Сонейка праз чачу не бачу, зорак праз віно не відно. Кожны дзень жыву наастачу, небу прабіваючы дно.   Выпівае з песні пра змены літару за літарай даль, і глытае змрок непісьменны горкую глаголіцу хваль.   Небяспека тут – нібы спёка. З хараством мяшаю брыду. Па батумскай гальцы аблокаў ступакамі вершаў брыду.   І смяюцца ўголас нябёсы: пераабуваецца босы.   І ціхутка ўсхліпнуць анёлы: пераапранаецца голы. 20.09.2021     Завосень плачам, бо возіць ваду на пакрыўджаных восень возьме ў аблогу Залессе і возьме Завоссе стужкі дрыжаць на вятрыску спужанаю птушкай птушкі лятуць у завосень апошняю стужкай   бабіна лета з такім нежаночым абліччам што павуту ў валасах сівізною не лічым хворая восень навучыць любіць, як здароўе тую, што з намі тым больш, чым навокал херовей   тую, што некалі здзівіць старой навіною з выраю вернецца восень – і будзе вясною з ёю паўзуць на святло сутарэнні і лёхі подых на поўнае неба – здаровы і лёгкі   гэты закон непахісны, як нашы хістанні: глянь іншы раз на яе – і растанне растане снегам калядным у чысты ручай велікодны неверагодны, як мы – і, як мы, верагодны 16.10.2021, Вена     *  *  * Аляксандру Фядуту – і многім яшчэ Я хацеў бы спаткацца з вамі на волі ў ціхі вечар, яшчэ да Калядаў. З парку горкага пекла – не шчэрыцца болей трыдзявятае кола агляду.   Новым імем віталі б знаёмую плошчу на шляху да знаёмага бара. Вашым жартам і смеху наперад зайздрошчу, бо ўсміхацца зноў будзе да твару.   За сталом бы прасветленым сейбітам шчодра сыпалі мудрасць і веліч. Анекдот заплятаўся ў эсэй бы там… Цар-царэвіч… пароль Караткевіч…   А на плошчы, падобнай да Плошчы Свабоды, новым вершам, падобным да верша, праспявалі б усё, чаго праглі заўсёды, – што яшчэ праспяваем… Цяпер жа – лістапад замятае паштовыя скрыні, ліст заблытаўся ў павуціне… Дождж на вейках, над скронямі леташні іней… Я пішу затрыманай краіне. 3.11.2021     *  *  * Грукае дно віроў сваіх абаронцам. Тэлефануе вырай у гнёзды свае. Мур змагаецца з мостам за месца пад сонцам. Д’ябал паверыў у Бога – і ўсіх дастае.   Дрэнная сувязь на крэсах пекла і раю. “Мама, усё ў парадку, праца цячэ, грошы, ваду і вослікаў адбіраю – нафіг ім там, а тут – паслужаць яшчэ”.   Ліпа цвіла першы год у райскім гародзе. Пятая кропка Еўропы шукала прыгод. “Пройдзе – не пройдзе”, – варожыць захад на Фройдзе. Фрода схаваўся ў апошні тралейбус на ўсход.   “Всё пройдёт”, – як русіца ў школе казала. Бой блок-паста з карнавалам закончыцца нічыёй. “Мама, я ў масцы”, – званю дадому з вакзала. “Мама, я ў касцы”, – памежнік звоніць сваёй. 13.11.2021     *  *  * Восень фарбуе сівое валоссе, восені сніцца зіма. Часу на дзесяць хвілін засталося, выдых – і болей няма.   Стрэлкі ў клепсідры замерзлі – і ў лёдзе скончыўся час вадзяны. Заледзянела паветра ў прыродзе. Храм адмарозіў званы.   Цень дацягнуўся да вежы, й гадзіннік выключыў сонечны час. Толькі разбітае люстра – ільдзінак стрэмкі варушыць у нас.   …Толькі ў крыві, што да сэрца спяшае, танец святла не пагас. Боль не чужы і любоў не чужая рухае зоркі і час.   Зрушыцца стрэлка ды выскачыць стрэмка, лёд ручаём запяе. Грукае ў дзверы вясна-чужаземка, і разумееш: свае. 24.11.2021     ПАКЕТ Яго рэдка ў гульню запрашалі сябры, ён няважна вучыўся, затое любаваўся начамі на зоркі ўгары і далёка хадзіў пехатою.   Хтось назваў звезданутым, і смешна было. Ён мянушкі трываў і насмешкі, а пад вечар выходзіў на зорак святло і вяртаўся пад раніцу пешкі.   Мы дражнілі валхвом, зацкавалі амаль, касманаўтам ды інтэлігентам. А калі на Каляды я лёг у шпіталь, ён прынёс мне пакунак з прэзентам…   …І цяпер за сталом, пасярод гаманы хтось пытае: “А што з касманаўтам?” Гаспадар адказаў: “Не вярнуўся з вайны”. І дадаў: “Па-дурному сканаў там.   Відавочцы казалі, меў шанс уцячы, ды не вырашыў гэтай задачы. Прамарудзіў, бо зорка свяціла ўначы. Па-дурному. Або па-дзіцячы”.   Госць напіўся і плакаўся гаспадару. Гаспадар нам спяваў аб галоўным. Я пайшоў на балкон і ўглядаўся ўгару, бо не можна, каб так – з нашым клоўнам.   Бо пакуль па адным нас вязе ў новы свет цягнічок, самалёцік, караблік, ён спяшаецца пешкі, паклаўшы ў пакет мандарыны, карыцу і яблык.   І калі засмучэнні ідуць чарадой, я пад вечар выходжу на ганак і дзіўлюся, як зорка ідзе пехатой і дадому вядзе заблуканых. 07.01.2022     Версія Пачарнелымі ад жыццёвых святаў вачыма пагляджу на ўсё, што завецца гэтым жыццём, падзялюся з кімсьці планамі і, магчыма, насмяшу кагосьці з гумару пачуццём.   Пазбіраю да купы выклятыя пытанні, каб забіцца не ў родны кут, а ў часовы сквот і выплакваць свету свае – каб… каб… каб… – жаданні, як пабіты часам рымскі вадаправод.   Каб візіты блізкіх – не толькі праз тэлефоны, каб вясна штогод прыходзіла за зімой. Каб любіць свабоду не толькі ў краіне зоны, у краіне, дзе кожны прынц – са сваёй турмой.   Каб рыдалі ад смеху з сябе, а ў фінале – ад шчасця, каб не стрэліў ніхто, хоць ва ўсіх на сцяне ружжо, і не трэба гадалак, бо ўсе магчымыя масці нам прарочаць на заўтра, што сёння робім ужо.   Каб жыццё не дзялілі на першае і другое, па-дзіцячы любілі марозіва і кіно, каб дарыць паспявалі самае дарагое, перш чым танным і непатрэбным стане яно.   Каб фанатык усіх рэлігій абняў зняверца, наступалі б на граблі з карысцю для галавы. Каб на ўсе памылкі хапіла часу і сэрца – нарабіць і выправіць, покуль дурны і жывы.   Каб не плакаць па любых, якім няблага наверсе, каб наверсе не хвалявацца, як там зямля. Госпадзе, жыць у тваёй рэжысёрскай версіі, а прадзюсары хай жывуць у тым, што пасля. 10.01.2022   * Вобраз з паэмы Юлія Таўбіна «Таўрыда» (1932).
 
Анкета "Дзеяслова" (№116)
Шаноўныя аўтары і чытачы! Мы вырашылі аднавіць-рэанімаваць нашую даўнюю апытанку для літаратарў – анкету «Дзеяслова» – якая цягам 2005-га года друкавалася на нашых старонках. За гэты час багата чаго змянілася. Нямала цудоўных аўтараў, якія тады бралі ўдзел у анкеце, адышло ў Вечнасць. Змяніўся, разам з часам, і часопіс. Але галоўныя пытанні Літаратуры засталіся ранейшымі, і адно з цэнтральных сярод іх – чым ёсць з’ява творчасці, у чым яе феномен. Іншымі словамі, з чаго «вырастаюць» вершы, паэмы, аповесці, драмы, раманы... Вось жа, да вашай увагі – развагі актуальных беларускіх літаратараў на гэты конт. І не толькі. Вашыя «дзеяслоўцы»  Валянціна Аксак Чым бачыцца Вам літаратурная творчасць: нябесным прызваннем, грамадзянскім абавязкам, прафесіяй, хобі, звычкаю? Што падштурхнула Вас да пісьменніцкай дзейнасці. Ці памятаеце свой творчы дэбют? Каго Вы лічыце сваім літаратурным “хросным бацькам”? Словазлучэнне «літаратурная творчасць» да мяне аніякім чынам не прыналежыць. Гэтаксама не стасуюцца са мною дэфініцыі «прызванне», «грама­дзянскі абавязак», «прафесія», «хобі», «звычка». «Пісьменніцкай дзей­насцю» таксама не займаюся. Усё, што звязанае з маёй гульнёю з гукасловамі, узнікае як прыродная стыхія і ніякай унармаванасці не паддаецца. Я не ведаю, што, калі і дзе абрынецца на мяне, як нечаканая залева ў чыстым полі, і колькі часу я прабуду ў гэтай «непагодзе». Бывае, што дзень, а бывае, што й месяц. Але здараюцца і перыяды «сухменю». Працяглыя і пакутныя. Што тычыцца дэбюту, то калі пад гэтым тэрмінам маецца на ўвазе першая публікацыя, то яна была ў 1987-м у наваполацкай гарадской газеце «Хімік». Раз на месяц яна друкавала старонку літаратурнага аб’яднання «Крыніцы», на пасяджэнні якога я зрэдчас хадзіла. Літаратурнага «хроснага бацькі» не маю. У гэтым сэнсе я – нехрысць, якая з’явілася з ніадкуль. Ніхто не вёў мяне за руку па гладкай дарозе. Прарастала ў каляінах разбітых гасцінцаў, рызыкуючы патрапіць пад хуткія колы. І не раз трапляла. Што, як цяпер разумею, было шанцункам, бо правярала на вытрываласць у жыццёвым сцэнары, які мне быў напісаны.   У чым адметнасць Вашай творчай працы? Які час сутак найбольш плённы? Да якіх “тэхнічных прыладаў” Вы найбольш звыклі: аловак, пяро, шарыкавая ручка, кампутар, дыктафон, інш.? Ці выкарыстоўваеце Вы “творчыя стымулятары”: кава, цыгарэты, віно, музыка, інш.? Што для Вас натхненне і ці чакаеце Вы яго, каб пачаць пісаць? Прызнаюся вам, што ніколі ніякай працы, так бы мовіць, над словам ці са словам у мяне не было і няма. Больш за тое, калі ў дачыненні да вершаскладання я чую з вуснаў аўтара слова «праца», то мне адразу робіцца нецікавым вынік гэтай, даруйце, працы. Паўтаруся, для мяне ўсё, што звязана са словам, гэта – здарэнне, якое можа засцігнуць як гром з яснага неба. Вось нешта такое раптам пачынае ціхенька трымцець асобнымі гукамі, а далей аднекуль выплываюць словы, прысуседжваюцца ў фразы, і мне застаецца толькі запісаць іх. Калі, вядома, у той момант ёсць чым і на чым гэта зрабіць. А як няма, то й няма. Як нахлынула, так і сплывае. Стан раптоўнага выпадання з рэаль­нага жыцця падобны да ачмурэння. Яго насланнё не залежыць ні ад часу сутак, ні ад тэхнічных прыладаў, ні ад творчых стымулятараў. Яно не чакае натхнення і ўвогуле не ведае, што гэта такое.   Якія цяжкасці паўстаюць перад Вамі падчас напісання твора? Якое значэнне Вы надаеце слову, фразе, рытму твора? Ці звяртаецеся падчас пісання да даведачнай літаратуры, слоўнікаў, энцыклапедыяў? Бадай што я ўжо адказала на пытанне пра цяжкасці. Хіба дадам, што калі на мяне абрынаецца заслона ад будзённасці, то тады цяжка не мне, а са мною блізкім людзям. А словы і фразы пішуцца, як чуюцца аднекуль. Рытміку дыктуе гукапіс, зноў жа мне непадуладны. Фаліянты, складзеныя разумнымі людзьмі, гар­таю ў часе моцных сумневаў пра слушнасць «пачутага». Тое бывае, калі ўжо ў цалкам прытомным стане спрабую зляпіць з асобных хаатычных радкоў нешта больш-менш гарманічнае, якое паступова набывае вобраз новае кнігі.   Што/хто найбольш спрыяе ў рэалізацыі Вашых літаратурных за­думаў? Што/хто найбольш перашкаджае Вам у гэтым? Ці ўплывае на Вашую творчасць ацэнка сяброў, рэдактараў, чытачоў? Ці вяртаецеся Вы да напісаных твораў, каб перапісаць іх, перарабіць, удасканаліць? Калі ўжо так здараецца, што мне патрэбна зашыцца ў самотную норку, то шанцункам здаецца, калі ніхто і нішто не змушае мяне вылезці адтуль. І ўжо невымоўнае шчасце адчуваю тады, калі інтымнай самоты хапіла аж да сустрэчы з водарам друкарскае фарбы, якім струменіць былы рукапіс. І вось тут, калі наталіўшыся першым момантам радасці, раптам бачыш усе хібы і нават недарэчнасці таго, што з тваіх рук пайшло ў свет, і ты ўжо не ўладны над надрукаваным, накрывае расчараванне. Яно гусцее, калі праходзіць месяц, другі, год, а чытачы і крытыкі маўчаць і тым самым пацвярджаюць марнасць тваёй самотнай аскезы. Пачуванне такое, як калі адзін стаіш у лесе і гукаеш, а рэха няма. Цяпер магу з удзячнасцю ўзгадаць вельмі цёплы чытацкі прыём маёй першай кнігі «Цвінтар», што дало неверагодную ўнутраную веру ў сябе і нарадзіла праз два гады «Капліцу». Крытыкі ў рэцэнзіях асцярожна на­мякнулі, што другая кніга ў нечым паўтарае першую. Гэта было балюча, але карысна. Праз пяць гадоў выйшаў «Антычны дождж», які меў вельмі шырокі ўхвальны рэзананс. Чаго не магу сказаць пра «Віно з Каліфорніі» і «Ружоўніцу». Нейкія водгукі былі, але я адчувала, што ўва мне перастала гучаць новая музыка словаў. Дзевяць гадоў было так, як быццам мову заняло. А потым неяк нешта зноў паціху пачало трымцець, і адзін за адным нарадзіліся гэтыя познія дзеці – «Дзікая сліва», «Завінены рай», «Кава ў арліным гняздзе» і цяпер вось «Трэці Эдэм». Што ж да вяртання і спробаў пера­пісаць ранейшае, то ніколі не рабіла гэтага. Мяркую, што выдадзенае ў кнігах – кропка пасля пэўнага адцінка жыцця. Яго не перапішаш. Быць разумнаю зад­нім чыслом – мала таго, што гуляць у хітрыкі з часам, але яшчэ і фальшаваць уласны жыццяпіс. З-за гэтай перакананасці ніколі не ўключаю ў новыя кнігі нешта з папярэдніх.   Ці задаволеныя Вы сваімі творамі? Што ў Вас не атрымалася ў творчасці? Чым Вы найбольш задаволены? Якія эпізоды сваёй біяграфіі Вы хацелі б перажыць наноў? Наколькі Вашая біяграфія паўплывала на творчасць і адбітая ў творчасці? У мінулым, паўтаруся, нічога не зменіш. У жыцці гэта проста немагчыма, а ў напісаным не хачу нічога змяняць, хоць і магу, але не буду, бо яно – таксама жыццё. І ўвогуле не хачу азірацца, каб не стаць слупам саляным. Ведаеце ж, пэўна, гэты біблейскі сюжэт. А наконт уплыву біяграфіі на твор­часць, то коратка згадаю тут пра два амаль анекдатычныя эпізоды, а вы мяркуйце самі. Цудоўная мастачка Нінэль Шчасная, якая, на жаль, ужо пакінула гэты свет, спыталася пры сустрэчы, з кім я цяпер жыву. Спачатку я не зразумела пытання. Але потым да мяне дайшло, у чым справа, і я гэтак са смехам ёй адказала, што жыву ўсё з тым жа. «Як? – усклікнула яна. – Я ж прачытала ў тваёй “Ружоўніцы”, што…» А нядаўна адзін, як ні дзіва, літаратар, сустрэўшыся, гэтак доўга маўкліва ўзіраўся ў мяне, а потым спачувальна прамовіў: «Дык вы развяліся… Шкада, а “Дзікая сліва” мне спадабалася».   Ці вядзеце Вы дзённікі? Як ставіцеся да правіла: “Ні дня без радка”? Ці знаёмае Вам пачуццё ляноты, ці змагаецеся Вы з ім (і як)? Калі “не пішацца”, што вы робіце, дзе/у чым шукаеце натхненне? Дзённікі вяла са школьных гадоў. Было больш за трыццаць тоўстых агульных сшыткаў. Але гадоў дзесяць таму спаліла іх, прачытаўшы ў Дануты Бічэль мудрыя словы: «Маё хай сыдзе са мной». Вельмі добра, што я гэта тады зрабіла і больш нічога такога не пішу. Бо ўявіўшы, як чужыя брудныя рукі маглі б цяпер гэта гартаць і чытаць без майго на тое ведама, адразу робіцца так вусцішна, быццам у маёй душы корпаюцца на манер вядомага біблейскага персанажа ў ране Хрыстовай. «Ні дня без радка!» – не пра мяне. Маё правіла: «Ні дня без усмешкі!» А лянотнай мяне называць бадай што беспадстаўна. Калі вольная га­­ла­ва, то занятыя рукі. Як і яны просяцца адпачыць, тады ногі радуюцца фланёрскаму блуканню. А душа – то як сэрца. Перастане тахкаць – то й надыдзе пара для ляноты. Спадзяюся, у роднай зямлі.   Ці чытаеце Вы творы сваіх маладзейшых і старэйшых калегаў? Хто з творцаў Вам найбольш блізкі – з беларускіх і сусветных аўтараў? Назавіце творы, якія Вы любіце чытаць і перачытваць? Ці ёсць такія ў сучаснай беларускай літаратуры? Чытаць і адкрываць новыя імёны ў нашай літаратуры – адзін з улюбёных заняткаў. І вельмі ўсцешна ведаць, што колькі б жорсткія касцы не сціна­лі галовы нашым творцам, шчодрая наша зямля ўзгадоўвае новыя таленты. І лёгка робіцца ад ўсведамлення, што прыўкраснае пісьменства нашае – жыве! Імёны дазвольце не пералічваць, каб каго незнарок не абмінуць. Скажу толькі шчыры дзякуй «Дзеяслову», які з нумара ў нумар дорыць нам радасныя хвіліны такіх адкрыццяў. Кожнага разу, лежачы на канапе ў абдымку з новым «Дзеясловам», я малю Бога, каб асалода чытацкіх сустрэчаў з маладымі талентамі доўжылася вечна. Класіка ж – гэта як ласунак. Не перастаю смакаваць старонкі Элізы Ажэшкі, Янкі Юхнаўца, Наталлі Ар­сен­невай, Уладзімера Жылкі, Алеся Разанава, многіх тых, хто, дзякуй Богу, яшчэ не перакрочыў той парог, за якім прымаюць у класікі.   Чаго, на Вашую думку, не хапае сучаснай беларускай літаратуры і што чакае яе ў будучыні? Што пажадалі б Вы тым, хто робіць першыя крокі ў літаратуры? Найперш жадаю веры аўтарам у свае таленты. Яе амаль кожнаму дэбютанту часцяком не стае. Сціплыя мы – і маладыя, і сталыя – аж за­надта. Зычу падтрымкі крытыкаў, бо яе нават не тое што малавата, але почасту і зусім няма. Дый не імкнуцца яны чытаць і аналізаваць творы ні маладых, ні сталейшых. Чытачы ж увогуле, за рэдкім выключэннем, не цікавяцца айчыннай літаратурай. Пару імёнаў са школьнай праграмы яшчэ ўзгадаюць, а сучасных аўтараў могуць спляжыць, нават не даўшы сабе клопату разгарнуць тую ці іншую кнігу. Напісанае тут і цяпер для многіх – як марсіянскія хронікі. Можна бясконца разважаць пра наступствы русіфікацыі і антынацыяльную палітыку ўладаў, заклікаць любіць родную мову, але пры гэтым не купляючы і не чытаючы беларускія кнігі. Рэцэптаў ад гэтай хваробы не маю. Ну, але слухаць і чуць гукі Неба нікому ніхто і нішто не можа забараніць. Услухоўвайцеся – і ў вашай душэўнай Цішыні зайграе музыка словаў!
 
Васіль Стус (№116)
Не паміраем двойчы... * * * Ўжо цэлы тыдзень абжываю хату. Здавалася б, абвыкнуцца пара. Услон ды ложак, вольных тры квадраты, што споўнены гаючага дабра нябёс прасветлых. Сонечнае ззянне аж ломіцца ў вузенькае вакно. Дык вось табе пра славу і змаганне. Дык вось яно, жыццё. Дык вось яно.     * * * Да жніва не дабыў, ані жыта не жаў. Не згубіў, не набыў. І не жыў. І не жаль. Цьмяных нашых жаданняў старая мяжа: дзе напасці са шчасцем заўжды на нажах. Безбаязна не смейце любіці свой край, – а зазнаў бы ты, свеце вялікі, дабра. Смерць паглядвае ў вочы. Зацята душа навучае, прарочыць: табе кунтуша ужо не апранаці, а чорны бушлат – ён як бацька і маці, і жонка, і брат.     * * * Госпадзе, гневу прачыстага прагну – не май за злое. Дзе ні стаяцьму – выстаю. Дзякуй Табе, што малое людское жыццё, хоць надзеяю доўжу яго ў вякі. Верай тугу развейваю, што буду заўжды такі, як маці мяне нарадзіла і блаславіла ў свет. І добра, што не ўбараніла ад негаданых бед.   * * * Няўжо ты нарадзіўся, чалавеча, каб зазіраць у келлейку маю? Няўжо табе жыццё не зашчабеча? Ці, можа, праўду ты здабыў сваю на гэтай нуднай і нязраднай працы, дзе ўсё людскою мукаю смыліць? Ды не магу я на цябе злавацца, тваё няшчасце ў сэрцы мне баліць. Бо двойчы за маю – твая нягода гарчэйшая. Бо – сам я. Ты ж як цень. Я ёсць дабро, а ты – труха і тлень. Агульнае – што вязні мы абодва па кожны бок дзвярэй. Ты – там, я – тут. Муры нас падзялілі, як статут.   * * * Танцуе зэк у чобатах бацькоўскіх, нібы драўляным гупае бічом. Пад шызым небам і касым дажджом абтрушвае душу ён ад каросты знявагаў і згрызот. А дождж ідзе, бяжыць вада ў каршэнь – дык болей гонару: ад Кіева дабег бы да Жытоміру за шэсцьдзесят хвілін, якіх штодзень яму “стае” на радасці ды гулі. У хлеў загнанаму, яму дарма, што ні прасветліны, ні продыху няма, ён, апантаны, долі круціць дулі.   * * * Калымскія зязюлі закувалі, вада шумуе, вогкая шыпшына жаўтлявы гоніць ліст. Аблок шматкі вісяць на парцалянавай сінечы. А я тут на лістоўнічнай калодзе чытаю пра высланца-дзівака. Табе, дзівача, жыць – што блазнавацца. Жыццё – тваё найбольшае дзівацтва, і пры табе цымбальны твой стажаль – губляць, шукаць, і траціць, і знаходзіць, і зноў губляць – то наш вясёлы кон. Не паміраем двойчы. Мы існуем раз – назаўсёды. На вякі вякоў. І не жабруем ласкі ні ад кога. Уцешна: ў лесе галасы зязюль.   * * * Ужо Сафія адшалахцела, адзіхацела бэзавым гроннем. Ты йшла да мяне, а ж не паспела за першым енкам, за першым громам. Нібы пачвары ў пякельным коле, навокал цені, нідзе – патолі. Ды бласлаўляю тваю сваволю, дарога долі, дарога болю. Снягі ды сцюжа. Вятры й таросы. Гудкі ды крыкі. Злыя праклёны. Сабачы брэх. Свісткі паравоза. І закмашыны і заквагоны. Шпалы і фары. Псы і салдаты, драты, і рэйкі, і загарода. Леглі – і ходу. Ўсталі – і ходу. Ў плечы штурхаюць нас аўтаматы. Квадратнае сэрца – квадратнаму колу, ў смяротным карэ мы падаем долу. Ды бласлаўляю тваю сваволю, дарога долі, дарога болю. На ўсерасхрысці лютасці й жаху, на ўсеспаленні вясны і мары дай, Украіна, годнага шляху, дай, Украіна, гордага твару!   * * * Увесь абшар – чатыры на чатыры. Куды ні глянеш – мур, ікол ды рог. Душу праеў мне шлак той шэры збрыдлы, ды плеціва заломленых дарог. Далей за далеч – родная хаціна! Калодзеж, тын, два сумныя вакны, што ў вечаровым тлеюцца вагні. І ў шыбе – нібы дзьве жарыны – вачэй журлівых зоркі. Гэта ты, прасветлая мая зязюльча-маці! Ўжо да цябе шляхоў не напытаці і ў ноч бяссонную тваю мне не зайсці. То жджы мяне. Чакай мяне. Чакай, хоць марна, але жджы, нябога. І за мяне ты памаліся Богу. А як памру – і з тога свету выглядай.   * * * Прыцемкі сутонныя апалі на душу і сонны край зямлі. Адзіноты слёзныя харалы шчыльна мне дарогу замялі. І куды ні йду, ні папрастую – хвойны змрок уверсе ледзяны. Выглядаю долю залатую, не спаткаю – выпаду з гульні. А ж, гульня: лятаюць галавешкі, зубы ляскаюць пад ідыёцкі смех. Рагачу ў куце – тугу палегчыць (а як пацяжэе – то ж не грэх). Што цябе клясці, мая нядолю? Не кляну. Не кляў. Не пракляну. І жыццё – жарсцвянае ўсё поле – маю перайсці, не абміну. Дацягну да краю. Хай рукамі, хай на локцях, попаўзам – дарма, хай душу раздрапаю аб камень – ды нідзе мілейшае няма ад зямлі той страчанай, лядачай, той нячулай, бажавольнай, злой, той, якою дні свае ўсе значу, што ля сэрца барвіцца слязой.   * * * Цярпі, цярпі – цярпенне нас гадуе, гартуе дух – цярплівы ўсё сцярпіць. Ніхто цябе з нядолі не ўратуе, ані наважыцца з пуціны збіць. На ёй – сваёй – і стой давеку-скону, яе трымайся і глядзі далей. Хай шлях – да раю, пекла ці палону – усё прайдзі і вынесці здалей. Змагай свой шлях, які тваім назваўся, які цябе знайшоў, цябе абраў. Ты да яго адмалку рыхтаваўся, Сам Госпад прад табой яго паклаў.   * * * На калымскім марозе каліна зацвітае рудымі слязьмі. Неабсяжная зыркая дніна, і празрыстай царквой Украіна праступіла на сценах турмы Цішыня і бязлюддзе наўкола, толькі сонца, і снег, і разлог. І кацілася каці-колам маё сэрца ў мядзведжы бярлог. І лістоўніцы нылі без лісця, пазіралі алені з імглы. І канцы і пачаткі сышліся на чужынскай на гэтай зямлі.   * * * Сплыла Сафія ў золкавым свячэнні, упаў каштан скрай шляху акурат. Старонка родная, да пабачэння! Ты найгарчэйшая між горкіх страт. Сухі мароз, і ўсё без квету вяне, на яблынах і лісця ўжо няма. Каменная труна. І ты – драўляны, бы чорт, з яе што дыбіцца стырчма. Журба такая – пэўна, задушыцьме, ні трапятнешся. Вось ты, джала мук! Не жыць каму з нас? А каторы жыцьме? Каб сэрца чуць перадсмяротны стук. Вакол – абледзянелая пустэча. Няма нічога на шляху завей. Душа! Ці не твая то паражнеча? Тады таксама слепні і нямей! Туга такая – пэўна, задушыцьме... Кідайся ў роспач – у зашклёны схоў! Каму не жыць ужо? А хто з нас жыцьме пад хіжым небам ледзяных вякоў?   * * * Цэрква святое Ірыны крыкма крычыць між імглы, мабыць, табе ўжо, мой сыне, голкі душу працялі. Моракам горла абгорне, сцісне задуха пятлёй. Жалься бядзе сваёй чорнай, мулкай дарозе сваёй! Плешчуцца крылы аб камень, чым я тугу развяду? Жонку пакінуў на ганьбу, маме пакінуў бяду. Родная чайца-сястрыца б’ецца аб сцены грудзьмі. Госпадзе! Свет не свяціцца – павар’яцелі ўсе мы. Госпадзе, ходзіш з кадзілам – чадам бяссонных начэй, – штось мяне светам вадзіла, а не раскрыла вачэй. Цэрква святое Ірыны, крык пугача між імглы, хорам эрыній нарыне роспач, зацягне вузлы, каб не дыхнула давеку плойма знямоглых надзей, ціха стуляе павекі шэра-народжаны дзень.   * * * За шыбамі буркуюць галубы і вераб’і цілікаюць шчасліва, іх шчэбетаў вясёлых пералівы у шыбы плешчуць, плёхаюць, нібы прыбой, што адгароджаны вакном і тоўшчаю муроў. Блакіт нябёсны так да цябе схіляецца мілосна, а я, малы і недалужны гном, цягнуся да яго праз краты, бы патароч. А блазан барадаты, ў кажух убраны, топча першы снег, які пад ногі веецца са стрэх і дол бяліць дае паціху рады. Маўляў, хто чым багаты, тым і рады. Пакрыўдзіць гэткіх нас – хіба не грэх?   * * * Мой пераніцаваны палітон, адзіны мой таварышу няздрадны, хто, як не ты, распавядзе дакладна пра гэты свет і тое, хто ёсць хто – з усіх, каго з табою спазнавалі мы гадоў мо дзесяць... Хто была яна, сяброўка першая, каторая адна бяды на цэлы век наладавала мне, пакут сумлення? Хто б яшчэ сказаў, што свет я ёй давеку завязаў, разлукаю ды мукаю абсмалены? Стары мой палітон, скажы пра нас, і што з табою нас узімку грэла; як дзесяць год перад вачыма збегла, і, нібы долата, ўвагнаўся час у дрэва прахлае. Скажы пра ўсё. Куды мяне нясе цераз жыццё бяда мая, і да якога віру? Хто крыж на мне паставіў? Піша вырак? Стары мой палітон, скажы пра ўсё.   Пераклад з украінскай Галіны ДУБЯНЕЦКАЙ.
 
Анатоль Астапенка (№№83-84)
Гросмайстар беларускага слова Уступ Сон Сон. Сон. Ноччу, бязлюднай і цёмнай, Іду па зямлі. Вышэзны і лёгкі, Пакалыхваюся ад тугі. Галава прыгнута пад небам. Я плачу. Зоркі – слёзы мае. Спяць гарады і вёскі, Я над імі іду. Высокі, пахілы і лёгкі, Пакалыхваюся ад тугі. Шукаю шэрую вёску, Вёску сваю.   Стральцоў… Празаік, паэт, літаратурны крытык, эсэіст, пера­кладчык, публіцыст... Я сабраўся напісаць нарыс пра Міхася Стральцова. Хутка высветлілася, што крытыкі ўжо шмат напісалі пра ягоную творчасць, разабралі па костачках ягоныя вершы, эсэ і асабліва апавяданні. Усе хвалілі яго, называлі геніем, самародкам, лепшым празаікам і г. д. Уражвае колькасць і якасць літаратараў, якія пісалі пра творчасць Стральцова: Алесь Адамовіч, Раіса Баравікова, Рыгор Барадулін, Віктар Гардзей, Пятро Васючэнка, Адам Глобус, Альгерд Бахарэвіч, Леанід і Васіль Дранько-Майсюкі, Валянцін Аскоцкі, Ціхан Чарнякевіч… А таксама – класік-літаратуразнаўца Арнольд Макмілін з Англіі. Былі напісаныя цікавыя ўспаміны сябрамі-пісьменнікамі – Янкам Брылём, Віктарам Карамазавым, калегамі-крытыкамі – Алай Сямёнавай, Анатолем Сідарэвічам… Але ніхто не напісаў пра ягонае асабістае жыццё – нібы яго і не было. Маўчыць дакументальная літаратура, журналісты, маўчыць інтэрнэт. Вось пра Максіма Багадановіча, які жыў гадоў гадоў на 70 раней за Міхася Стральцова, – калі ласка – усё вядома, усё напісана, перапісана… Успамінаю свае сустрэчы з Міхасём, размовы, дыскусіі, застоллі, але зноў-такі – памяць не дае нічога вартага пра тое, каб Стральцоў узгадваў са сваіх юнацкіх, студэнцкіх гадоў, не гаворачы пра дзяцінства. Сёння я ў каторы раз пачаў праглядваць розныя матэрыялы, што аселі ў папцы пад назвай “Стральцоў”. І мне на вочы патрапілі радкі, што стаяць тут у якасці эпіграфа. Гэта прадмова да ягонага твора “Адзін лапаць, адзін чунь”. І я выразна ўбачыў Міхася. Гэта ж ён пра сябе: “Я над імі іду. Высокі, пахілы і лёгкі, Пакалыхваюся ад тугі. Шукаю шэрую вёску, вёску сваю…”   Дзяцінства, школа, універсітэт Нарадзіўся Міхась Лявонцьевіч Стральцоў 14 лютага 1937 года ў вёсцы Сычын Слаўгарадскага раёна. У савецкія часы мы не ведалі, а цяпер ведаем: Міхась нарадзіўся ў Дзень закаханых. Бацька будучага пісьменніка Лявон Клімавіч Стральцоў быў дырэктарам школы, а маці – Марыя Міхайлаўна – хатняй гаспадыняй. Малы хлопчык Міхась рос не па гадах разумным. Маці ўспамінала, што Міхась рана навучыўся чытаць і пісаць. Сярэднюю адукацыю Міхась Стральцоў атрымаў у Нова-Ельненскай школе. Як і ўсе вяскоўцы – ды фактычна і ўсе грамадзяне савецкай Беларусі – юнак Міша Стральцоў верыў у савецкія ідэі, марыў пра эру камунізму і, канечне, падзяляў усенародную любоў да правадыра – Сталiна. Аб гэтым сведчыць ягоны першы надрукаваны твор (у 1952-м годзе), які меў загаловак: “Товарищу Сталину”. Аўтару тады было пятнаццаць гадоў. Першыя яго вершы, напісаныя на рускай мове, былі змешчаны ў вучнёўскім рукапісным часопісе “Прамень” і ў газеце “За Радзіму” (1952). На першы свой ганарар з “раёнкі” Міхась купіў грабянец, а сястрычцы ляльку. Празаічны дэбют адбыўся ў 1957 г. (апавяданне “Дома”, часопіс “Маладосць”). Сваю родную вёску Сычын Міхась вельмі любіў, і гэтая любоў прайшла праз усё ягонае жыццё. У многіх творах ён зноў і зноў вяртаеццца да сваёй радзімы, да аднавяскоўцаў, родных палеткаў, лясоў і вадаёмаў. За год да смерці М. Стральцова, у 1986 годзе, адбылася Чарнобыльская катастрофа. Яна самым непасрэдным чынам закранула малую радзіму пісьменніка. Усё было вельмі засакрэчана, і змест ніжэй змешчанага тэксту яму, пэўна ж, не быў вядомы (Міхась тады ўжо захварэў смяротнай хваробай і жыць яму аставалася трохі больш за два месяцы): «Шифротелеграмма заместителя начальника химических войск Министерства обороны СССР А. Кунцевича командующему войсками Министерства обороны СССР Белорусского военного округа В.М. Шуралеву о результатах измерения радиоактивного загрязнения в населенных пунктах Могилевской, Гомельской и Брянской областей 19 июня 1987 г. Секретно. Рекомендовать директивным порядком переселить жителей сел с плотностями заражения 80 Ки/км кв., в том числе Чудяны, Малиновка, Репище, Новая Ельня, Рыславль (полный список имеется в ГО БССР). Рассмотреть вопрос об отселении населения из сел с плотностями заражения 40 Ки/км кв. с.». Гэтыя вёскі – наваколле радзімы Стральцова. Сычын таксама ў гэтай зоне. Але няшчасны лёс родных мясцінаў яшчэ наперадзе. Наведаўшы ў 1987 годзе Сычын, Рыгор Барадулін пісаў: «Стыне гняздо буславае. Стыне гняздо Міхася Стральцова. Але штовясны з выраяў у сваё гняздо вяртаюцца буслы. І дзе б ні быў Міхась, ён сваімі думкамі, сваімі словамі вяртаецца ў Сычын, каб ісці далей у свет па-стральцоўску – светла і роздумна». Міхась паступае вучыцца ў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт на аддзяленне журналістыкі філалагічнага факультэта. Недзе на трэцiм курсе ён, як сам дакладна апісаў у апавяданні “Свет Іванавіч, былы Дожуан”, мяняе згодна з выклікам часу свой знешні выгляд: адгадоўвае доўгiя валасы, паднімае “каўнер курткi” і “катастрафічна звужае штаны” – “затое так прасторна было плячам пад шырачэзнымі пінжакамі…”. Па гэтым жа, у многім аўтабіяграфічным апавяданні можна даведацца пра літаратурныя схільнасці Стральцова. Ён чытае французскія раманы – Эміля Бландэ, Люсьена Раўбампрэ… Але галоўнае – у ягонай свядомасці адбываецца пераварот. Здарылася гэта пасля ХХ з’езду КПСС, калі на камсамольскім сходзе зачыталі закрыты ліст ЦК КПСС пра культ асобы Сталіна. І адгэтуль – “партрэт “бацькі ўсіх народаў” пыліўся ў інтэрнацкай шафе-кладоўцы”. У 1959 годзе Стральцоў скончыў аддзяленне журналістыкі філалагічнага факультэта БДУ і пайшоў працаваць у газету «Літаратура і мастацтва». Ён жэніцца, і неўзабаве ягоная жонка Галіна Сямёнаўна нараджае дзвюх дачок – Вікторыю і Вераніку. На працягу ўсяго творчага шляху пісьменнік быў звязаны з літаратурным і журналісцкім рамяством – працаваў у рэдакцыях штотыднёвіка «Літаратура і мастацтва» (1959–1961, 1969–1972), часопісах «Полымя» (1961–1962), «Маладосць» (1962–1968), «Нёман» (з 1984 г.). Ён быў з кагорты прадстаўнікоў пакалення «дзяцей вайны». Многія з іх унеслі значны ўклад у беларускую літаратуру. Таму іх называюць таксама “філалагічным” пакаленнем. Гэта – А. Пысін, І. Чыгрынаў, В. Карамазаў, У. Караткевіч, Б. Сачанка, В. Адамчык і іншыя. Першае апавяданне “Блакітны вецер” ён піша дваццацігадовым юнаком. Гэты твор уражвае сваёй дасканаласцю, майстэрствам. Магло падацца, што пісаў яго салідны пісьменнік, вядомы майстра – настолькі высока была паднятая планка. Ужо ў гэтым апавяданні ён паказаў, фактычна сфармуляваў крэда свайго жыцця: пісаць трэба толькі моцна, а інакш лепш зусім не пісаць. І гэты прынцып ён пранясе праз усе сваё не надта доўгае жыццё. У гэтым і адна з прычынаў поўнай адсутнасці празаічных твораў пасля 1973 года да самай смерці. Апавяданне «Блакітны вецер», апублікаванае ў 1957 годзе, дало назву першаму зборніку прозы, які выйшаў у 1962 годзе і ў які, апроч названага, увайшлі яшчэ апавяданні «Дома», «Мацеевы дровы», «Восеньскі ўспамін», «Двое ў лесе», «Суседзі», «Перад дарогай».   І. ТВОРЦА Асоба Прайшло, мусіць, гадоў трыццаць – сорак ад тых часоў, калі аўтар гэтага тэкста бачыўся, размаўляў і проста бавіў час з Міхасём Стральцовым. Няўмольны час назаўжды сцірае з памяці страчаную эпоху, людзей і падзеі. Застаецца, галоўным чынам, толькі адчуванне, музыка ды, мабыць, колер і гучанне тых нямногіх – блізкіх, найбольш яскравых і незвычайных постацей мінулага. Цяжка сказаць, што нас звязвала – некалькі гадоў (асабліва ў другой палове 70-х) мы мелі зносіны досыць часта: сустракалі разам святы, гасцявалі адзін у аднаго, выпівалі. Размаўлялі, слухалі музыку. У нас была вялікая розніца ва ўзросце – Міхась стрэйшы на 10 год. Розныя прафесіі – я быў аспірантам у галіне тэаратэчнай фізікі, а потым навуковым супрацоўнікам Інстытута фізікі АН БССР, ён – пісьменнік. І гэтыя бясконцыя размовы… Магчыма, прымаючы тэрміналогію Курта Ванегута, мы былі людзі з «аднаго караса». …Голас у яго быў ціхі, мова беларуская, але з своеасаблівымі фанетычнымі рысамі, з рысамі магілёўскага дыялекту (напрыклад, мяккае “р” – “старі-і-ік”). Але, апрача дыялектных асаблівасцяў, мове Міхася былі характэрныя больш важкія, толькі яму ўласцівыя асаблівасці. Ён не ўмеў гаварыць так, каб нічога істотнага не сказаць, як гэта часта ў іншых здараецца. Кожная ягоная фраза мела вагу, часам была загадкавай, але гэта толькі на першы пагляд, незразумелай гэтая фраза была толькі ад нашай недасведчанасці. Стральцоўская фраза мела сэнс, паступова ператваралася ў цэлы тэзіс, які можна было ўспрымаць альбо не – у залежнасці ад вашай дасведчанасці і інтэлекту. Успамінаецца такі выпадак. Аднойчы, гуляючы з аўтарам гэтай кнігі ў зялёным масіве мікрараёна Серабранка (гэта было недзе ў другой палове 70-х гадоў), Міхась запытаўся: «Ці ведаеш ты, Анатоль, што гэта?», паказваючы на нейкую травінку, якая для мяне заўсёды мела назву такую ж, як і ўсякая іншая «наземная» расліна з саду, – «трава». «Не», – кажу. «Гэта – звычайная канюшына. А вось гэта з мяцёлкай – лісахвост. Тая раслінка з блакітнымі кветачкамі – крынічнік, добры антытаксічны сродак. Гэтая трава завецца купальнік...» Міхась заўзята, як вучоны-батанік, апавядаў пра кожную расліну. Вельмі здзіўлены, я запытаў, адкуль такія веды, бо не батанік жа ён паводле адукацыі. Стральцоў адказаў, што «пісьменнік павінен дасканала ведаць усё, пра што ён піша. І калі піша пра траву, то мусіць ведаць, што гэта за від. Калі піша пра аблокі, то адразу трэба адзначыць, якія яны – пярыстыя ці хмаравыя. Калі піша пра характар чалавека, то без ведання псіхалогіі не абысціся. І так ува ўсім”. Ён ведаў не горш за арнітолага і птушынае царства, мог беспамылкова распазнаваць галасы птушак, ведаў іх назвы, характары і мову… Аб гэтым жа піша ва ўспамінах і Роза Станкевіч, прыхільніца творчасці Стральцова, якая сустракалася з Міхасём у апошні год яго жыцця: “…С птицами, чьи голоса Ты так точно и с неприкрытой радостью, с гордостью узнавал. А, может быть, и понимал”. «Пісьменнік як ніхто мусіць мець універсальныя веды», – сцвярджаў Стральцоў. Міхась Стральцоў ведаў тэмы свае творчасці ва ўсёй шырыні. Ён быў знаўцам сусветнай літаратуры, як паэзіі, так і прозы, драматургіі. Мог без падрыхтоўкі прачытаць цэлую лекцыю аб творчасці Генрыха Мана ці Мікалая Забалоцкага. Памяць у яго была фенаменальная. Прытым і ў час добрай выпіўкі алкаголь амаль не чапаў яго логікі і памяці, з заплюшчанымі вачыма ён без запінкі дэкламаваў вершы, урыўкі з паэм самых розных паэтаў. У апошнія гады жыцця каля яго роем таўкліся шматлікія пачаткоўцы дый больш сталыя паэты, і ўсім ён, як мог, дапамагаў. Мне здаецца, што яго безадказнасцю шмат хто злоўжываў, а час, патрачаны на якога графамана, ён мог выкарыстаць зусім інакш, напісаць тое, чаго за яго ўжо ніхто не напіша. Бо часу заставалася няшмат... І яшчэ. Нельга не сказаць пра вялікую любоў Стральцова да класічнай музыкі. Ён любіў слухаць вальсы Шапэна, сімфанічную музыку Моцарта і Бетховена. Але найбольшую прыцягальнасць для яго меў Рыхард Вагнер. Ён гадзінамі мог слухаць «Палёт валькірыяў» і ўверцюру да оперы «Тангейзер». Узнёслая, боская музыка вялікага немца прыцягвала і чаравала яго, здавалася, што нарэшце вярнуўся той нябачны свет сапраўднага, без ілжывых пустых лозунгаў будаўнікоў “самага лепшага грамадства”. Яго жыццё сапраўды нагадвала палёт над рэчаіснасцю і было суцэльнай уверцюрай перад лепшай будучыняй, што так і не адбылася… Што можна вылучыць найбольш значным у творчасці Міхася Стральцова? Якія творы найбольш вярэдзяць душы сучасных літаратуразнаўцаў, што з нарастаючай ступенню “цытавання” ўзгадвадаюць цяпер Стральцова? Тут і паэзія, і проза і крытыка… Што? А ўсё! Вядомая на гэты конт сяброўская эпіграма Рыгора Барадуліна:   Спрачаліся за Гамера сем гарадоў, тры секцыі — за Міхася Стральцова: празаік Стральцоў, паэт Стральцоў, крытык Стральцоў... За кім праўда? За вечнасцю слова!   Празаік Стральцоў Ён увайшоў у літаратуру адразу і трывала. Пра прозу Стральцова напісана шмат. Ужо да пачатку 80-х гадоў ХХ стагоддзя! Такое ўражанне, што гэта правіла “харошага тону” напісаць крытычны артыкул, рэцэнзію, эсэ пра творчасць празаіка Стральцова. Амаль усе сходзязяцца на адным: Стральцоў – паэт у прозе, глыбокі лірык, рамантык і філосаф. Можна, напрыклад, працытаваць уступ да літаратурна-крытычных нататкаў “У пошуках гармоніі” (1981) Таццяны Шамякінай: “Міхась Стральцоў стаў вядомым як пісьменнік у пачатку 60-х гадоў, у час, калі многа гаварылі пра лірычны стылёвы напрамак як самастойны і адзін з найбольш цікавых у сучаснай савецкай прозе. Рост лірычнай прозы ў гэтыя гады можна тлумачыць рознымі прычынамі: і пошукам новых прыёмаў тыпізацыі, і павышанай цікавасцю да ўнутранага свету чалавека, і значнасцю маральна-этычных праблем у сучасным грамадстве, і імкненнем пісьменнікаў да філасофскага асэнсавання рэчаіснасці. Зразумела, лірычная проза існавала і раней. Але менавіта ў гэты час адбывалася размежаванне розных стылёвых плыняў”. Праўда, Т. Шамякіна ў духу часу піша далей яўную агітку: “М. Стральцоў марыць аб гарманічна развітым чалавеку камуністычнага грамадства, і мара аб гармоніі становіцца асноўным лірычным пафасам творчасці пісьменніка…” Гэта, канечне, не пра Стральцова. Але ў цэлым усё правільна: “Сярод сучасных беларускіх пісьменнікаў сярэдняга пакалення М. Стральцоў, на наш погляд, найбольш лірычны. Вытокі яго лірызму – у характары таленту, своеасаблівасці творчай індывідуальнасці, тэмпераменце”. Найбольш характэрныя стральцоўскія апавяданні – “Сена на асфальце”, “Свет Іванавіч, былы Донжуан”, “Смаленне вепрука”, аповесць “Адзін лапаць, адзін чунь”.   Сена на асфальце Знакамітае і знакавае апавяданне “Сена на асфальце” было надрукавана ў “Маладосцi” ў 1964 годзе. Трэба сказаць, што традыцыя паказу псіхалагічнага стану былога вяскоўца, які трапляе ў горад, у беларускай літаратуры даўняя: яна сягае да твораў Яна Баршчэўскага, Адама Гурыновіча, Леапольда Родзевіча, і працягвалася ў класічных творах Максіма Гарэцкага, Якуба Коласа, Максіма Багдановіча, Кузьмы Чорнага… Міхась Стральцоў аднаўляе гэтую традыцыю, і аднаўляе настолькі, што яна ператвараецца ў якасна новую праблему рэалізацыі творчага чалавека ва ўмовах урбаністычнага характару гарадскога жыцця, савецкай рэчаіснасці і сацыялістычнага рэалізму. М. Стральцоў – чалавек вёскі, але сутнасць яго не толькі ў вясковых вытоках, а ў вялікай бязмернай любові да яе, да навакольных палеткаў, лясоў і рэчкі Галуба. Разам з тым Стральцоў быў высокаадукаваны чалавек, тонкі інтэлігент, і вёскі было ўжо для яго мала. Таму і апынуўся ён у горадзе, дзе ўсё ж больш мажлівасцяў для здавальнення духоўных патрэб. Але ўсё гэта разам утварыла сапраўднае замкнёнае кола, з якога нельга было вырвацца. Пра жыццё ў горадзе ён казаў: «Загналі нас у катакомбы». Яму не ставала ў горадзе паветра, а вёска была такой далёкай і нерэальнай. Гэты сталы антаганізм горада і вёскі ў ягонай душы змушаў пісьменніка шукаць выйсця ў асяроддзі такіх жа, як і ён, свое­асаблівых вясковых «эмігрантаў», людзей, якія не маглі прымірыць вёску і горад у сваім унутраным жыцці. І таму «Сена на асфальце» – гэта і яго твор, і яго жыццёвая філасофія. Без гэтага сімбіёзу горада і вёскі не зразумець натуры Міхася, светагляду, тут, мне падаецца, і ляжыць ключ да раскрыцця загадкі Стральцова, як сказаў Рыгор Барадулін на юбілейным вечары пісьменніка. Хутчэй нават не сімбіёз, а супярэчнасць, нават процілегласць горада і вёскі ўвесь час турбуе і нават душыць Стральцова. Вясковае мінулае не дазваляе, ці, хутчэй, не прапускае яго ў штат гарадского жыхара. Аналагічныя думкі выказвае Адам Глобус: “Вяскоўца, які пераапрануўся ў гараджаніна, Стральцоў назваў “сенам на асфальце”. Такі прамежкавы чалавек ужо не быў паўнавартасным вяскоўцам, але і гараджанінам ён не стаў”. Пятро Васючэнка звяртае ўвагу на яшчэ адну цікавую рысу паводзін вяскоўца, які не можа змірыцца з гарадскім жыццём, прыняць яго, а шукае ягоныя прыкметы ў сваім новым жыцці – “стральцоўскі герой няспынна мігруе паміж вясковай хатай і гарадской кватэрай, што ўлюбёныя яго заняткі – касьба, паход у грыбы і... рэфлексія па страчаным вясковым Эдэме. Што ўлюбёнае надвор’е героя – дождж”. Арнольд Макмілін, аналізуючы “Сена на асфальце”, звяртае ўвагу на ўнутраныя аспекты пераўтварэння вяскоўца ў гараджаніна, духоўны свет чалавека, які прымірае ў сабе выклікі цывілізацыі. “Яго назва выразна нагадвае пра нялёгкія адносіны паміж двума светамі – горадам і вёскай, а таксама пра цяжкасці тых, чыё жыццё спазнала карэнныя змены пры перасяленні з аднаго асяроддзя ў другое. У аповедзе Стральцова, аднак, няма таго асуджальнага тону, з якім мы сустракаемся ў апавяданнях другога пісьменніка, зацікаўленага падобнымі тэмамі – Сакрата Яновіча, з яго вядомай формулай “хам на паркеце”. Стральцоў карыстаецца наратарскімі галасамі, якія тонка ўзнаўляюць партрэты персанажаў з іх унутранымі думкамі і знешнімі клопатамі”. Урэшце, у канцы свайго “Сена…” пісьменнік сам раскрывае сваю задуму: “Мне хацелася, даўно хацелася прымірыць горад і вёску ў сваёй душы, і гэта была мая самая патаемная і самая душэўная думка”. У канцы апавядання ён заўважае жмуток падсохлага сена на тратуары, які ўсё яшчэ пахне лугамі і летам: “Сена на асфальце, – падумаў я, – сена на асфальце...” Пятро Васючэнка адзначае, што “Далікатная творчая асоба М. Стральцова супраціўлялася нават літаратурна-крытычнай ідэнтыфікацыі – калі мастака спрабавалі прывязаць да адной плыні, стылю, тэмы. Дастаткова было пісьменніку выдаць зборнік прозы «Сена на асфальце» (1966), як некаторыя крытыкі паспяшаліся вызначыць ягоную творчую пазіцыю як погляд выхадца з вёскі, які настальгуе па пакінутым асяроддзі, пакутуе, нібы герой ранняй прозы М. Гарэцкага, ад немагчымасці вярнуцца ў старую лазню, другім разам ступіць у раку вясковага дзяцінства. Але не мае рацыі А. Сідарэвіч, які піша, што “Сена на асфальце” – гэта пакаленне, якое не магло прыжыцца або кепска прыжывалася ў месце… яшчэ не гараджане, але ўжо і не сяляне”. З гэтым можна згадзiцца, толькі зрабiўшы папраўку на тое, што маладыя – больш адукаваныя, або тыя, што прыехалі на вучобу ў ВНУ, адаптавалiся якраз хутка. Горад (напрыклад, Мінск) на 90 адсоткаў складаецца з выхадцаў з вёскі, і пачуваюць сябе яны тут зусім няблага. Іншая справа, што разам з тым ёсць частка інтэлігентаў, якія ніколі не прымуць правілаў гульні асноўнай масы грамадства, яны будуць шукаць сэнс сярод гарадскога тлуму і гарадскіх “катакомбаў”. Фактычна кожны крытык абавязкова распавядзе пра антаганізм паміж горадам і вёскай, пра настальгію Стральцова па роднай прыродзе Слаўгардчыны, рачулцы Галуба ды лесу… Пра сена на асфальце… Вёску ў горадзе… Але ніхто не сказаў галоўнага: што “сена” – сам Стральцоў, а “горад” – гэта жорсткая савецкая рэчаіснасць, магутны молах таталітарызму, у якім няма месца асобе, няма месца іншадумству, летуценнасці, урэшце – сапраўднасці. Стральцоў не знаходзіць сабе месца ў гэтым самым лепшым ладзе будаўнікоў камунізму, дзе трэба выкінуць сваё “Я”, прыняць правілы гульні, заснаванай на мане, цынізме і жывёльным страху. І ў сваіх творах, і сваім жыццём Міхась сцвярджае гімн сапраўднасці, адвечнай прыгажосці, нерушу. І не мае аніякага значэння – у вёсцы нарадзіўся аўтар “Сена на асфальце” і “Смалення вепрука” альбо ў горадзе. Такі чалавек мог бы быць выпускніком самай элітнай сталічнай школы, не выпаўзаць з гарадскога жыцця з ягонымі тэатрамі, рэстаранамі – і заставацца Стральцовым. Бо ён хацеў малога – не крывіць душой, не ілгаць, не крыўдзіць слабейшых, – а любіць і быць любімым.   Аповесць “Адзін лапаць, адзін чунь” Гэта, фактычна, апошні празаічны твор Стральцова. Напісаны ў 1966 годзе. Аўтару 29 гадоў. “Адзін лапаць, адзін чунь” – аповесць, прысвечаная жыццю пасляваеннай вёскі, на якое аўтар глядзіць праз прызму пачуццяў сямігадовага хлопчыка Іванкі. Апісваючы дзіцячыя пачуцці, Стральцоў дэманструе сапраўднае майстэрства і глыбокія веды вясковага жыцця. Як і ў папярэдніх празаічных творах ён віртуозна спалучае свой каронны лірычны тон з дакладным апісаннем канкрэтных жыццёвых дэталяў і дзеянняў. “Ён тады пашкадаваў, што ў яго парвалася рагатка. Дастаў яе праз дзіравую кішэню з-за падкладкі світкі і разглядваў, торгаў за канцы парваную стволку, парваную другі ўжо раз; той, першы раз ён надтачыў адзін яе канец не надта пругкім, затое тоўстым паскам, у брыжыках, бо выразаны пасак быў з процівагаза якраз паўз круглае шкельца”. Дакладнасць апісання не выклікае сумневу ў перажыванні тых дзіцячых падзей самім аўтарам. У гэтым урыўку і далей па ўсім тэксце мы бачым фатаграфічна дакладны зрэз грамадства, зрэз пасляваеннага жыцця, перанесены адзін да аднаго на сучаснага чалавека. Гэта гісторыя ў сваім чысцейшым выглядзе. Алесь Адамовіч у прадмове да кнігі “Выбранае” адносіць аповесць да жамчужын сярод усяго напісанага Стральцовым, да таго, чаму наканавана жыць. Адамовіч, бадай, адзіны з крытыкаў, які звяртае ўвагу на тое, пра што, магчыма, і сам Стральцоў не ведаў. Ён піша: “Асаблівасць твораў Стральцова ў шырокім, вольным дыханні думкі, па-сапраўднаму мастацкай. Гуманізм, чалавечнасць, што ідзе ад самой душы народнай, ёю выпраменьваецца, – вось тая нацыянальная ідэя, на якой ён пагаджаецца найперш і канчаткова”. Сапраўды, савецкі час (60-х – 70-х гадоў ХХ ст.), час творчага росквіту М. Страль­цова як празаіка яшчэ не быў гатовы для ўспрыняцця і тым больш фармулявання сутнасці беларускай нацыі і яе падмурка – беларускай нацыянальнай ідэі. Творы Стральцова, асабліва аповесць “Адзін лапаць, адзін чунь” і бліскучае эсэ “Загадка Багдановіча” – за некалькі дзесяцігоддзяў да прыходу сапраўднага нацыянальнага адраджэння беларусаў – сталі прадвесцем і падставай тых працэсаў, што пачаліся ў канцы 80-х гадоў і прывялі да ўтварэння незалежнай Рэспублікі Беларусь.   Смаленне вепрука Ніводнае апавяданне М. Стральцова не выклікала столькі водгукаў і рэцэнзій, літаратуразнаўцаў, як “Смаленне вепрука”. Можа быць, колькасць напісанага з разлікам на сціплую велічыню самога тэксту перасягне па шчыльнасці не толькі напісанае Стральцовым, але і многіх майстроў кароткай навелы. У Беларусі дык дакладна. У свеце, мяркую, і напісанае пра гэты твор, і якасць самога твора – можа пацягацца з тэкстамі вялікіх апавядальнікаў, такіх як Стэфан Цвейг альбо Іван Бунін. “Памятаю, апавяданне «Смаленне вепрука» вельмі высока ацанілі многія нашы суседзі: рускія, украінцы, літоўцы. Апавяданне для іх было адкрыццём адносін беларусаў са светам, жыццём, адкрыццём нашага светапогляду, характару, разумення таго як беларус любіць прыроду. «Смаленне вепрука» — этапнае апавяданне для беларускай навелістыкі”, – у сваю чаргу падкрэслівае У. Гніламёдаў. Наноў адкрываюць Міхася Стральцова сучасныя літаратары. Вось як адчувае “Вепрука” Альгерд Бахарэвіч: “Гэты тэкст, на мой погляд, найлепшае, што было напісана ў Беларусі савецкіх часоў. Такому не навучыш, такое можна толькі слухаць з заплюшчанымі вачыма. Па эстэтыцы, па сіле ўспрымання, па стылі, па інтанацыі, абранай аўтарам – усё гэта тут супала такім шчаслівым чынам, што дзень, калі напісалася «Смаленне», мог бы лічыцца пачаткам новай эры”. На мой погляд, “Смаленне вепрука”, ды і ўся проза Стральцова – лепшае ў беларускай літаратуры не толькі савецкіх часоў. Яно над часамі. Тут: забілі кабанчыка – “вепрука”. У беларускіх вёсках гэта рабіў кожны гаспадар, гэта неабходны, завяршальны этап цяжкай сялянскай працы гадавання свіней. Вядома, гэты этап самы прыемны і радасны для сяляніна, бо пасля смалення і разборкі тушы ўсё сямейства і нават суседзяў чакаў смачны абед са свежыной. Потым – выраб крывянкі, сальцісона, каўбас і іншых прысмакаў. Таму, як ні кажыце, дзень, калі гаспадар вырашыў развітацца са сваім кабанчыкам – важкі дзень, асаблівы. І вельмі важнымі, адказным з’яўяляюцца першыя акцыі з ахвярай: яе трэба талкова забіць і, па-другое, не менш важна – правільна абсмаліць. Менавіта гэтая асаблівасць дня, важнасць усяго дзеяння як для гасападара, так і для ахвяры, вепрука, у Стральцова адчуваецца ўжо з першых радкоў апавядання. Дакладней, не важнасць самаго дзеяння – а намеру аўтара напісаць пра гэтае дзеянне. І ён капітулюе перад гэтай неабсяжнай і невыканальнай задачай: “Цяпер я ведаю, што, бадай, не напішу: баюся, каб тое, што хацеў напісаць, не прыцішылася няўзнак, а то і згубілася там, у здзейсненай пісаніне, а яно ж мне самае важнае”. Ёсць намер напісаць апавяданне, але не больш. Але гэтае “не больш”, гэты намер аказаўся мацней за само апавяданне. Блізкія думкі выказвае Пятро Васючэнка ў сваім эсэ “Стомлены перша­адкрывальнік”. “У сваёй творчасці ён не цярпеў паўтораў, рэдка спыняўся на адной і той жа жанравай мадыфікацыі, – піша П. Васючэнка, – калі жанр «супраціўляўся», Стральцоў не спрабаваў пераадолець супраціў – ён змяняў сам жанр… Такім чынам нараджалася «апавяданне апавяданняў», «анталагічнае апавяданне», як называлі яго крытыкі, «эпітафія апавяданню, якое магло б называцца «Смаленне вепрука», як вызначыў яго жанр сам аўтар. Крытыкі, якія стварылі культ гэтага апавядання (усё ж такі апавядання!), «Смаленне вепрука» (1973), высока ацэньвалі ў творы ўсё: ад дасціпнай задумы да стылю, віртуознасць якога дазволіла аўтару спаборнічаць з раннім Кузьмой Чорным (выказванне Алеся Адамовіча) і нават з Іванам Буніным (ацэнка Я. Брыля)”.   Паэт Стральцоў Аўтар гэтага эсэ вершамі асабліва не займаўся. Але адзін верш мне запомніўся. Цікава, што – як я пазней даведаўся – яго любяць цытаваць і цяпер сучасныя літаратары. Ён невялікі:   Трамвай, як сараканожка, – марудна імклівы і доўгі, яшчэ да таго ж сляпы. Асаджаны глуха і вусцішна над стукатам нізкіх ног. Трамвай, як сараканожка… Не, не падабаецца мне гэтае параўнанне. Параўнаю трамвай лепш з вожыкам, што цвёрда і шпарка бяжыць па падлозе – тук! тук!   Вельмі дакладна, вобразна. Прыгожа. Трамвай-сараканожка-вожык… І тут тая ж стральцоўская дыхатамія: трамавай і вожык – цывілізацыя і прырода. Вынік такога дыялектычнага яднання супрацьлегласцей стварае ўражанне ўтварэння ці з’яўлення нечага трэцяга – за чым і стаіць праўда. Паэт Алесь Разанаў выказвае думку: “у паэзіі Стральцова заўсёды прысутнічае штосьці па-над радкамі, штосьці невымоўнае: Паэзія Стральцова — гэта паэзія вызвалення ад словаў, таму што ў ёй заўсёды прысутнічае штосьці больш важнае, чым “здзейсненая пісаніна”. Пры жыцці М. Стральцова было выдадзена чатыры зборнікі вершаў: «Ядлоўцавы куст» (1973), «Цень ад вясла» (1979), «Яшчэ і заўтра» (1983), «Мой свеце ясны» (1986). Рэдактар першага зборніка “Ядлоўцавы куст” Леанід Дранько-Майсюк. У сваёй пазнейшай публікацыі «Выгнаны патрыцый» («Крыніца, № 9 за 1994 год) ён досыць высока ацэньвае мастацкі ўзровень стральцоўскай паэзіі. Аднак гэтую кнігу крытыкі прынялі дастаткова халодна і недаверліва. Крытыкам не верылася, што выдатны празаік Стральцоў застанецца і ў паэзіі такім жа наватарам, філосафам і лірыкам. Але ўжо з першых вершаў зборніка стала бачна: аўтар не збіраецца паўтараць стандарту з цыкла “першых кніг паэта” і не распранаецца перад чытачом у прыступах незямнога кахання ці настальгіі па родных вясковых краявідах, водару лугоў і шчабятанню птушак, якіх ведаў па імёнах. Не, ён многага не хоча, напісаць “хаця б адзін радок”: Я хачу напісаць радок, толькі адзін радок, які наіўны паэт з галавой, кучаравай, як воблака, мог бы ўзяць за эпіграф. Напішу хоць бы так: “Я аднойчы бачыў кепскага чалавека”.   Стральцоў становіцца паэтам у горадзе, і да мінулага – да вясковай цішы і яе некранутай прыроды – вяртання ўжо няма:   І я там быў і нешта клікаў – Ды толькі тое ўсё сплыло У свет, што стаў такі вялікі, Што трошкі болей за сяло.   І ў гэтым зборніку, і ў вершах, што ўвайшлі ў далейшыя зборнікі, Стральцоў выступае як лірык горада, паэт гарадской рамантыкі і асабліва гарадскіх ускраін.   Вы бачылі ўскраіну, дзе хаткі, дамкі і будыніны, дзе няма магазінаў – ёсць крамы, кнігарні, ларкі, дзе тралейбус з апошнім ці перадапошнім нумарам валюхаецца вузкай вуліцай, чапляючыся за платы?   Стральцоў-празаік уступае ў дыялог і з паэтам Стральцовым, ён выстаўляе рахунак і патрабуе тлумачэння. Як, дарэчы, і шматлікія прыхільнікі ягоных бліскучых апавяданняў. І паэт-Стральцоў дае адказ: Ты мо здзіўляешся, што прозе Я оды вершыкам пішу: Яшчэ мне з ёю па дарозе, З дарогі селавой на возе Шчэ з ёй уз’еду на шашу. Ведаў бы ён тады, што ўжо ніколі не ўз’едзе на “шашу” прозы… П. Ваючэнка таксама адзначае гарадскую накіраванасць стральцоўскай паэзіі, называючы яго нават “Калумбам мінскіх завулкаў”: “Найбольш такіх азарэнняў, на нашу думку, у творах, звязаных з абжытым і знаёмым стральцоўскім хранатопам: ён непаўторны паэт гарадскіх ускраінаў, Калумб мінскіх завулкаў, дзе за ягоным часам мірна ўжываліся сена і асфальт. Пра гэта сведчаць вершы «У горадзе, пасля дажджу...», «Ускраіна. Мясакамбінат», «Балада вуліцы». Гарадской вобразнасці ў вершах М. Стральцова значна больш, чым вясковай або прыродна-аўтэнтычнай, урбаністыка больш натхняе Стральцова-паэта, што пацвярджае ён сам у лірычным прызнанні, прысвечаным сябру, рускаму літаратару В. Аскоцкаму: «Мы – заложнікі мясцовага трамвая...» Многія крытыкі даволі стрымана ацанілі не толькі першы зборнік паэзіі, але і пазнейшыя паэтычная творы Стральцова. Магчыма, так атрымалася таму, што цяжка было паверыць, што празаік, хоць і прызнаны, зможа напісаць такую ж якасную, высокую паэзію. І яны памыліліся. Вершы атрымаліся. Вось як піша даследчыца творчасці М. Стральцова, балгарскі навуковец-філолаг Роза Станкевіч: «Міхася Стральцова можна назваць ведзьмаком, чараўніком паэтычнага слова. Словы ў яго паэзіі выпраменьваюць асаблівае ззянне, яны як цудадзейны магніт прыцягваюць іншыя, самыя ўдалыя і самыя патрэбныя словы. У яго паэзіі словы не проста існуюць, а жывуць. Жывуць па законе біяцэнозу, у мастацкім згодзе. Яны выпраменьваюць энергію, і ствараюць поле кантэксту, «зараджаюць», дапаўняюць адно аднаго». І крыху пазней дадае: «Уся творчасць М. Стральцова, не толькі яго паэзія, уяўляе патаемную размову пра сябе і пра складаныя змены, якія адбываюцца з чалавекам. Сапраўдная паэзія – гэта заўсёды споведзь душы». Тое, што і ў прозе, і вершах, і ў эсэ Старльцова прысутнасць аўтара непарыўна звязана з самым аб’ектам – бясспрэчна. Ён піша заўсёды пра сябе, пра стан сваёй душы і праз сваіх герояў выстаўляе яе выварат перад чытачом. Падагульняе крытыкаў сучасны паэт Андрэй Хадановіч: “Шмат хто пісаў пра парадаксальнасьць Стральцова, пра яго эстэцтва, пра яго патрабавальнасьць да сябе й дасканалы мастацкі густ. У такіх латах у нарпаэты ня выб’есься – бібліяграфічнай хуткасьці ня хопіць. Хтосьці пісаў і пра тое, што ў Стральцова проста няма (ці амаль няма) слабых, прахадных вершаў. Які нарпаэт мог бы гэтым пахваліцца? Пры тым, што найлепшага Стральцова немагчыма пераблытаць ні з кім”. Вясною 1986 года выйшла апошняя кніга паэзіі «Мой свеце ясны». Галоўны рэдактар выдавецтва “Мастацкая літаратура” Серафім Андраюк паспрыяў выданню зборніка ў якасным афармленні – мастак Аляксандар Шэвераў зрабіў да кнігі прыгожыя ілюстрацыі. Мікола Федзюковіч напісаў прыхільную рэцэнзію. У Доме літаратара адбылася прэзентацыя кнігі (прычым презентавалася таксама і кніга крытыкі “Пячатка майстра”). У самым першым вершы «Перед новай старонкай» з кнігі «Мой свеце ясны» ёсць словы:   Саюз паэзіі і прозы – Пад неба ўзносяць журавы. І пошум трапяткі бярозы, І дуба роздум векавы.   Паэзія і проза ў Стральцова блізкія, гэта два магутныя волаты, якія ствараюць гармонію ўсяго сусвету. Але цяпер невяртанне прозы ў творчасць пісьменніка становіцца для яго сумным, але фактам. І ён вымушаны пагадзіцца: І рытмы тыя, ды ўжо лад Другі. І сэрца холад цупкі. І да халупы ад палат Не ўгору, а на ніз прыступкі.   Прадчуванне канца свайго зямнога быцця, магчыма несвядома, прабіваецца ў асобных вершах апошняга зборніка. І любімая ўскраіна ўжо набывае адценне тлену:   Ускраіна абвалаклася дымам. Гараць, гараць бадылле і лісцё. Пад гэтым небам, сінім і любімым, Не верыцца чамусьці ў небыццё.   У сваім эсэ пра Багдановіча Стральцоў піша: «Максім Багдановіч мог быць і вучоным, публіцыстам, і крытыкам – і ўсё толькі таму, што ён быў паэт». Неверагодна: усё сказанае цалкам адносіцца і да самога Міхася Стральцова. Гэтыя два чалавекі нібы адкрываюць і закрываюць літаратурны абшар ХХ стагоддзя Беларусі. У 1986 годзе М. Стральцову за апошні зборнік паэзіі была прысуджана Дзяржаўная прэмія БССР імя Янкі Купалы (пасмяротна). Эсэ, публіцыстыка, крытыка У жанрах эсэ, крытыкі і публіцыстыкі М. Стральцоў адчуваў сябе не горш чым у прозе і паэзіі. Тая ж высока паднятая планка. Праўда, цвёрда вызначыць жанр твораў, напісаных Стральцовым, часта было не вельмі проста. Так, “Загадку Багдановіча” большасць аўтараў адносяць да жанру эсэ, але ў “Выбраным” (Мн., 1987) гэты твор змешчаны ў раздзеле “Аповесці”. Насамрэч памылкі тут няма, гэты твор можна аднесці і да першага жанру, і да другога. А хутчэй за ўсё – гэты твор наджанравы і проста ўяўляе сабой высокамастацкую прозу.   “Загадка Багдановіча” (1967–1968) “Больш цэнтральнай фігуры, чым Багдановіч, у нас не было, – піша Міхась Стральцоў, – Багдановіч – паэт, крытык, публіцыст, тэарэтык літаратуры. Гэта наш класік, гонар нашай літаратуры”. Гэта ўсё так. Аднак Стральцоў даводзіць – галоўным у асобе Максіма Багдановіча быў не проста літаратурны талент, а ягоная вялізная любасць да Беларусі, любасць-агапэ, суцэльная, бязмерная любасць, якая выпраменьвала творчую энергію ў розных кірунках, у выніку чаго ствараліся вершы, гістарычныя эсэ, апавяданні, фальклорныя малюнкі… Факт, які не мае тлумачэння: чаму Максім Багдановіч, пражыўшы ў Расіі боль­шую частку свайго кароткага жыцця, – да 20 гадоў, становіцца не рускім паэтам ці празаікам, а беларускім, маючы аб краіне Беларусь толькі тэарэтычныя звесткі і вывучыўшы беларускую мову завочна, без кантакту з яе носьбітамі? І стаў ён не проста выдатным паэтам, а “цэнтральнай” беларускай фігурай. Чаму ж так выйшла? Можа, гэта гучыць неяк і пафасна, але я перакананы: яго паклікала Беларусь. Паклікала ў містычным, трансцэндэнтным сэнсе, паклікала менавіта яго з далёкага Яраслаўля. На пачатку ХХ ст. нашая краіна цярпела вялізны пасіянарны ўздым, стваралася новая беларуская літаратура і культура, стваралася беларуская нацыя. У такія часы гуртуюцца найлепшыя нацыянальныя сілы, чыніцца мабілізацыйны працэс нацыі. Гэты працэс у кожнага народа абавязкова адбываецца. Часам ён называецца “фармаванне нацыі”. Толькі ў большасці нацыяў да пачатку ХХ-га стагоддзя такі перыяд параўтварэння этнасу ўжо скончыўся. Еўропа ўяўляла стракаты пейзаж як старэйшых, “культурных” нацыяў: французаў, ангельцаў, немцаў, італьянцаў, так і маладзейшых: венграў, румынаў, чэхаў… Беларусам трэба было даганяць іншых. Выбару не было – ці знікнуць, рассыціўшыся ў рускай ці польскай нацыях, ці заявіць пра сябе тэрмінова. Часу не было. Мабілізацыя зачапіла ўсіх, але не ўсе “былі абраныя”. Багдановіч быў абраны. Усё ягонае жыццё, як піша Стральцоў, – “гэта подзвіг. Напорлівае і роўнае гарэнне адной страсці. І кароткатэрміновае. Вось чаму яго жыццё нагадвае ўспышку метэора”. Багадановіч быў пакліканы Беларуссю. Яшчэ не вельмі добра ведаючы беларускую мову, ні разу (у свядомым жыцці) не пабываўшы ў краіне, якой ён прысвяціў жыццё, ён становіцца яе лепшым паэтам, яе сцягам і сімвалам. І самае галоўнае – ён першы беларускі нацыяналіст у сучасным значэнні гэтага слова. Вось у чым, як піша Стральцоў, існасць Багдановіча-нацыяналіста: “Не, мусіць, і “кліч продкаў”, і талент, і воля маюць значэнне тады, калі іх прыводзіць у рух якая-небудзь вялікая, па-грамадску значная ідэя. Для Багдановіча такой ідэяй была ідэя нацыянальнага і сацыяльнага разняволення роднага народа. А падказаў яе Багдановічу час. Слухайце час! – гаворыць нам сваім прыкладам Багдановіч”. Стральцоў напісаў сваё эсэ “Загадка Багдановіча” ў 1967–1968 гг. У той час такое спалучэнне слоў, як “нацыянальная ідэя” ці (не дай Бог!) – “нацыяналіст” – у прынцыпе не маглі з’явіцца ў дзяржаўных выданнях. Таму і гучыць “разняволенне”, нават стандартнае – “сацыяльнае разняволенне” народа. Ключавым тут ёсць выраз “ідэя нацыянальнага…” Ці, пераставіўшы словы, – “нацыянальная ідэя”. І яшчэ цікавы момант. Стральцоў звяртае нашу ўвагу на той гістарычны перыяд, у які прыйшоў Багдановіч. “Слухайце час!” І гэта быў час Максіма Багдановіча. Час патрабаваў яго. Не бацька паэта – вядомы этнограф Адам Багдановіч, не гісторык Паўночна-Заходняга краю М. Каяловіч патрэбны былі тады Беларусі, час чакаў і дачакаўся свайго нацыянальнага героя. Такім нацыянальным героем, геніем стаў сын Адама Багдановіча – Максім. І ён адчуў свой час і выканаў пастаўленае Творцам заданне за дадзены яму такі кароткі тэрмін.   Крытычныя артыкулы “Мастак не заўсёды ў стане правільна зразумець прычыны сваіх цяжкасцей, крытык павінен убачыць. Зразумець. Растлумачыць. Не абавязкова на ўзроўні таго ці іншага майстра, але абавязкова на ўзроўні літаратурнага працэсу”, – лічыць М. Стральцоў. Яшчэ ў 1965 годзе выходзіць зборнік літартурна-крытычных артыкулаў “Жыццё ў слове”. Ён уважліва сочыць за творчасцю сяброў-літаратараў, а таксама аналізуе творы беларускіх класікаў і іншых творцаў-пісьменнікаў. Апошні прыжыццёвы зборнік літаратурна-крытычных артыкулаў і эсэ «Пячатка майстра» выйшаў у 1986 годзе. Стральцоў запрашае нас у свет выдатных беларускіх майстраў пяра Янкі Купалы, Змітрака Бядулі, Максіма Гарэцкага, Кузьмы Чорнага, Івана Мележа, Аляксея Пысіна, Янкі Брыля, Пімена Панчанкі, Уладзімера Хадыкі, Анатоля Вялюгіна, Рыгора Барадуліна і іншых. Стральцоў не проста малюе партрэты выдатных літаратараў, ён разбурае звыклыя крытычныя схемы, спалучае навуковы аналіз з публіцыстычным словам. Кожнага з празаікаў і паэтаў ён разглядае ў кантэксце нацыянальных асаблівасцей беларусаў, іх традыцый і звычаяў. Віктар Карамазаў у гэтай сувязі адзначае, што «культура думкі, свой лад і стыль, высокія, без збою, крытэрыі, тонкі, адметна стральцоўскі густ і такт ва ўсім робяць кнігу своеасаблівым самапартрэтам Стральцова – даследчыка і мастака, які, калі пакарыстацца ягоным вызначэннем ролі Максіма Багдановіча, “творыць і аналізуе, аналізуе і творыць”».   “Буранны паўстанак. І вякуе дзень даўжэй за век” Міхась Стральцоў пераклаў на беларускую мову шэраг твораў рускіх, італьянскіх і лацінаамерыканскіх паэтаў. Ён з’яўляецца аўтарам перакладу на беларускую мову рамана Чынгіза Айтматава «Буранны паўстанак. І вякуе дзень даўжэй за век» (1987). Зварот пісьменніка да гэтага твора – не выпадковы. Пад назвай «И дольше века длится день» знакаміты раман  Чынгіза Айтматова быў надрукваны ў 1980 годзе ў часопісе «Новый мир». Пазней ён выдаваўся пад назвай «Буранный полустанок». У 1990 годзе, ужо пасля смерці М. Стральцова, у часопісе «Знамя» выйшла «аповесць да рамана» «Белае воблака Чынгісхана», пазней уключаная ў склад твора. Калі выйшаў згаданы раман Ч. Айтматава, часопіс «Новы мір» зачытвалі, перадавалі з рук у рукі, пераказвалі. Яго поспех быў неймаверны. Для Міхася Стральцова ён быў каштоўным і па той прычыне, што ў «Буранным паўстанку» ён убачыў працяг сваіх спрадвечных думак пра сэнс быцця, пра тую ж адвечную дыхатамію – вёскі і горада. І пра… нацыянальную ідэю. Тое, пра што ён так і не напісаў, але насіў у сваім сэрцы. Магчыма, таму і закарцела яму перакласці твор Ч. Айтматава на родную мову. Адна з галоўных думак рамана ў тым, што нашмат лягчэй знішчыць чалавека, чым выдаліць яго памяць і розум, «вырваць карані таго, што бывае з чалавекам да апошняй хвіліны, застаючыся яго адзіным набыткам, які памірае з ім недасягальным для іншых». Жуаньжуані прыдумалі самы варварскі спосаб – адбіраць жывую памяць чалавека, што, на думку Ч. Айтматава, самае «цяжкае з усіх мажлівых і неймаверных злачынстваў». Яны знішчалі памяць раба страшным катаваннем: брылі яму галаву і апраналі на яе шыры – кавалак шкуры з выйнай часткі толькі што забітага вярблюда. Пасля гэтага яму звязвалі рукі і ногі і набівалі на шыю калодку, каб ён не мог крануць галавой зямлі, і пакідалі ў пустыні на некалькі дзён. На пякучым сонцы шыры скурчвалася, здушваючы галаву, валасы ўрасталі ў скуру, прыносячы невыносныя пакуты. Ахвяра альбо гінула, альбо губляла памяць пра мінулае жыццё і станавілася ідэальным рабом, пазбаўленым уласнай волі. Такія рабы атрымалі назву – манкурты. Сказанае мае непасрэднае дачыненне да Беларусі. Калі ў другой палове 80-х гадоў (ужо пасля смерці Стральцова) прыйшла перабудова і пачаўся рух за нацыянальнае адраджэнне беларусаў, то выявілася жахлівая рэч, якую гадамі ўсяляк замоўчвалі. Выявілася, што такім ж айтматаўскімі манкуртамі за гады панавання камуністаў і пабудовы сацыялізму сталі беларусы, якія забыліся на сваю мову, на сваю гераічную гісторыю, згубілі сваю нацыянальную індэнтыфікацыю. І людзі выйшлі на вуліцы, пачаліся мітынгі за перабудову, затросся і распаўся Савецкі Саюз, а КПСС спыніла сваё існаванне. Узнік Беларускі Народны Фронт, які адной з галоўных задач якраз і паставіў нацынальнае адраджэнне і вяртанне беларусам іх гістарычнай памяці. Менавіта ў тыя часы з лёгкай рукі Алеся Адамовіча з трыбун, на самых розных сходах, мітынгах і шэсцях можна было пачуць аблічальнае і гнеўнае слова “Манкурты! Манкурты!” Яно было адрасавана нам, беларусам, як напамінанне аб нашай трагічнай гісторыі і яе сумных выніках і як кіраўніцтва для дзеяння – з другога боку. У “Буранным паўстанку” маці манкурта ў роспачы гаворыць: “Можна забраць зямлю, можна забраць багацце, можна забраць і жыццё, але хто прыдумаў, хто адважваецца пасягаць на памяць чалавека?! Госпадзе, калі ты ёсць, як навёў ты такое на людзей? Хіба мала зла на зямлі і без гэтага?”   ІІ. ШЛЯХАМ СВАБОДЫ Стральцоў у другой палове 70-х 1973 год ў быў пераломным для пісьменніка. Здавалася б, усё ідзе вельмі добра. Яго з задавальненнем друкуюць, яго запрашаюць выступіць перад чытачамі, яго, урэшце, любяць. Ад выхаду першага апавядання (1959 г.) да згаданага 1973 года ў М. Стральцова выходзіць даволі салідны спіс кніг: Блакітны вецер. Апавяданні. Мн.: Беларусь, 1962. Жыццё ў слове. Літаратурная крытыка. Мн.: Беларусь, 1965. Сена на асфальце. Апавяданні. Мн.: Беларусь, 1966. Загадка Багдановіча. Эсэ. Мн.: Беларусь, 1969. Что будет сниться. М.: Молодая гвардия, 1968. Адзін лапаць, адзін чунь. Аповесць. Мн.: Беларусь, 1970. Ядлоўцавы куст. Вершы. Мн.: Маст. літ., 1973.   Ён становіцца вядомым празаікам і вельмі моцным паэтам. Ды і ў публіцыстыцы – майстра. І яму толькі 36 год. Рыхтуецца да друку ягонае “Выбранае”, якое ўбачыць свет у серыі “Бібліятэка беларускай прозы” пад назвай “На ўспамін аб радасці” (Маст. літ., 1974). Пазней выйдзе выбранае і на рускай мове ў вядомай савецкаму чытачу серыі “Дружба народов” (1978) і таксама беларускі варыянт (кніга “Двое в лесу”, апавяданні, Маст. літ., 1978). Але ў бессістэмных замалёўках “Запісных кніжак” мы раптам знаходзім: “Ёсць рэчы, на жаль, непадуладныя нам, але ж ёсць і надзея, і суцяшэнне. У таго, хто бярэ ў рукі пяро, надзея ёсць таксама. Ён хоча думаць: я засцярогся, я сказаў” (23.05.73). Дзе гэта было? Так, гэта “Смаленне вепрука”. Там ёсць і працяг: ”О, паэт да таго ж бывае і крыху забабонным. Ён засцярогся ад бяды – бо сказаў”. І сапраўды, Стральцоў рана і моцна сказаў. Ён адбыўся. Але што ж так яго трывожыць, што так шкрабе душу і душыць і трымае ў сваіх нябачных кіпцюрах? Сказаць, то ён сказаў, але ці “засцярогся ад бяды”? Бяда – гэта смерць, і канец быцця. Яна чакае ўсіх. Але творчы чалавек мае шанец не сысці ў вечнасць назаўсёды, ён мае шанец застацца ў прасторы і ў часе сваімі творамі, сваёй часцінкай Божага дару… «А был ли мальчик-то?”, – гэтую знакавую фразу са знакамітага твора Максіма Горкага “Жыццё Кліма Самгіна” часта любіў паўтараць Міхась. У ёй роздум над сэнсам жыцця і ціхі сумнеў за шлях, абраны самім… Ён напісаў шэраг выдатных, нават, як цяпер лічыцца, геніальных апавяданняў – і яму толькі 36. Чаму ж няма супакаення, чаму ён разводзіцца з жонкай, чаму зыходзіць з працы і робіцца беспрацоўным – па тагачасным лексіконе – “дармаедам”, чаму? Зусім не п’янства і не дрэнная жонка прычына творчага крызісу пісьменніка. Пілі ў тыя, нібы застылыя ў сваім савецкім раі 70-я і яшчэ больш застойныя 80-я гады, калі не ўсе, то вельмі многія людзі. Прычым усё грамадства п’ючых строга дзялілася на дзве неперасякальныя часткі. Першая група: вяршыня сістэмы – партыйная наменклатура, гаспадары “карыта”. Тут працэс п’янства спалучаўся з самай што ні ёсць распустай і цынізмам і старанна хаваўся ад вачэй, ад галоснасці. Ужо ў постсавецкі час з’явіліся творы кінематографа, літаратуры, мастацтва, дзе праліваецца святло на амаральнасць, а ў многіх выпадках і на злачынствы камуністычных важакоў і іх набліжаных. Другая частка грамадства гуртавала людзей, што з розных прычынахў выпалі з савецкай сістэмы, кінуді афіцыйную працу, перайшлі на гэтак званыя “вольныя хлябы”. Яны таксам пілі, але ўжо не хаваючыся, бо для гэтага былі створаныя самыя спрыяльныя ўмовы: працавала шырокая сетка піўных, закусачных, чарачных, бутэрбродных і г. д. Каб забяспечыць сабе бязбеднае існаванне, першая частка ўвяла шэраг дэкрэтаў, пастаноў з мэтай выкачвання грошай з другой часткі праз шырокую сетку штрафаў, спагнанняў, а таксама арганізацыі бясплатнай рабочай сілы ў выглядзе лекава-працоўных прафілакторыяў для п’яніц і алкаголікаў, а таксама папраўчых калоній і зон, дзе ўтрымліваліся людзі непрацуючыя ці па афіцыйнай тэрміналогіі – “дармаеды”. У другую групу ўваходзіла вялікая колькасць інтэлігенцыі, якая традыцыйна не мела даверу ў партапарата, і таму трапіць у тую “першую лігу” савецкіх апаратчыкаў мела мізэрныя шанцы. Але затое ёй, гэтай адукаванай частцы грамадства, былі шырока адкрытыя дзверы ў другую групу. Калі гаварыць пра пісьменнікаў, то іх у той другой групе было вельмі шмат. Толькі ў Мінску ў месцах ілюзорнай свабоды (але ўсё ж – свабоды!) тыпу піўбар альбо чарачная можна было сустрэць паэта, вырасшага “пад гарматнымі стваламі” – Сцяпана Гаўрусёва, ветэрана Вялікай Айчыннай вайны Пятра Прыходзьку, паэтаў Міколу Федзюковіча, Яўгена Крупеньку, Алеся Гаўрона, Віктара Стрыжака, празаікаў – Міколу Капыловіча, Івана Шальманава, Алеся Шлега, знакамітага Уладзіміра Караткевіча і многіх іншых. Сярод гэтых паважаных людзей апынуўся і Міхась Стральцоў. Многія з тых людзей, што ўвайшлі ў кола паза­сістэмных, сталі дысідэнтамі. У БССР, фактычна, усю тую другую частку грамадства можна атаясаміць з іншадумцамі альбо дысідэнтамі. З 1973 года М. Стральцоў на “вольных хлябах”, г.зн. беспрацоўны. Чаму так склалася? Каб зразумець далейшы шлях Міхася Стральцова, трэба адзначыць тое, без чаго няма яго як асобы, як творцы… Для Стральцова творчасць вышэй за ўсё. Няма іншых каштоўнасцей у жыцці, акрамя адной – літаратуры, якой ён служыць да канца. І для яго няма ні так званага сацыялістычнага рэалізму, ні задавальнення ад маруднай працы рэдактара ў выдавецтве, дзе зноў-такі трэба прыняць правілы сужыцця з тым жа сацрэалізмам. Чалавека, які наважыўся існаваць у савецкай рэчаіснасці “са сваім статутам”, са сваімі, магчыма, узнёслымі думамі і праектамі чакаў незайздросны лёс. Ён быў вымушаны непазбежна ўвайсці ў канфлікт з грамадскай думкай, а можа нават пайсці супраць яе. У гісторыі такія людзі вядомыя як іншадумцы, менавіта яны станавіліся рэвалюцыянерамі і мянялі ход гісторыі. У часы СССР яны – гэтая сваеасаблівая “каста” – таксама не зніклі. Камуністы, праўда, лічылі, што гісторыя на іх ужо закончылася і вось-вось настане камунізм, дзе не будзе не толькі рэвалюцыянераў, а нават думак пра нешта падобнае. Аднак іншадумцы насуперак тэорыі навуковага камунізму існавалі і ў Савецкім Саюзе. Яны атрымалі новую, прыгожую назву – “дысідэнты”. Савецкая сістэма спарадзіла ўнікальны тып чалавека, своеасаблівага рэвалюцыянера, не падобнага на тых рэвалюцыянераў, што скрозь стагоддзі рабілі гісторыю. Гэтая новая рыса не была ўласціва ніводнаму папярэдніку бунтароў дасавецкага часу на працягу дзвюх тысячаў гадоў! Пачынаючы з 60-х гадоў ХХ ст., склаўся новы тып “парушальнікаў спакою”, руйнавальнікаў застарэлай сацыяльна-палітычнай сістэмы – з тых людзей, хто прыклаўся да чаркі. Менавіта з гэтых часоў Савецкі Саюз уступае ў фазу татальнага спойвання сваіх грамадзян, што ўрэшце прывяло да павальнага п’янства і алкагалізму. Менавіта шклянка знішчала светлыя, узвышаныя ідэалы і дазваляла заплюшчыць вочы на цынізм, бясконцую хлусню і амаральнасць савецкай сістэмы жыцця. Так склалася новая праслойка, клас грамадства, якіх раней не было. Гэтая новая супольнасць людзей мела розныя назвы, ад культурнай – дысідэнт альбо іншадумец – да празаічных і нават абразлівых прозвішчаў накшталт “дармаед” ці “п’яніца”. Дух іншадумства нарадзіўся ў Маскве і ў Піцеры. Існуе думка, што ў адрозненне ад гэтых гарадоў, дзе былі пэўныя традыцыі дысідэнцтва, Мінск – ды і Беларусь наогул – не мелі сваіх дысідэнтаў. Насамрэч яны былі, і часта хаваліся пад маскамі нічым непрыкметных людзей – вартаўнікоў, грузчыкаў, рабочых, а таксама ў асяроддзі звычайных заўсёднікаў піўных, кавярняў і проста “вольных мастакоў”, якім у СССР часта прысвойвалі ярлык “дармаед”. З другой паловы ХХ стагоддзя і асабліва ў 60 – 80-я гады тысячы мінчукоў і жыхароў іншых беларускіх гарадоў і мястэчак ірванулі на поўнач Савецкага Саюза, у Сібір, на Далёкі Усход і на Камчатку. Яны ехалі працаваць у тыя далёкія месцы ў якасці гэтак званых шабашнікаў. І традыцыйныя будатрады хутка сталі менавацца проста “шабашкамі”. Гэтыя людзі – поўныя фізічных і інтэлектуальных сілаў – аказаліся непатрэбнымі ў сябе на Радзіме, існавалі па-за сістэмай і былі вымушаны шукаць іншы шлях, які вёў галоўным чынам на шабашкі. Траплялі ў тую праслойку выкінутых людзей галоўным чынам тыя, каго выгналі з працы за п’янства, за пападанне ў міліцыю пры “распіцці” віна, за сямейныя скандалы і вулічную бойку і мноста, мноства іншых, часам вельмі дробязных, нязначных учынкаў. На Поўначы і ў Сібіры такія людзі з часам склалі цэлы пласт, які існаваў выключна ў савецкім грамадстве. Тыя людзі як носьбіты любой новай фармацыі мелі ўжо і трывалае месца “пад месяцам”, яны атрымалі назву “біч”, што азначае: “Былы інтэлігентны чалавек”. Менавіта такім чалавекам – іншадумцам і дысідэнтам – быў і Стральцоў. У 1971 годзе ён звальняецца з працы ў «ЛІМе» і доўгі час – фактычна да адпраўкі ў ЛПП – беспрацоўны. Але ў адрозненне ад іншых (напрыклад, паэта Лёнькі Шугалея альбо журналіста і паэта Уладзіміра Аляхновіча) ён не імкнецца “асвоіць” Поўнач” і папоўніць шэрагі “шабашнікаў” – хоць па логіцы яму якраз “і карты ў рукі”, бо тыя рамантычныя паўночныя краявіды і людзі добра знаёмыя, і пра іх ён пісаў у сваім выдатным эсэ “Дзень у шэсцьдзесят сутак”. Магчыма, той “паўночны” вектар жыцця, які выратаваў многіх савецкіх інтэлігентаў ад молаха рэпрэсіўнага механізму, дапамог бы і Стральцову. Але гэтага не адбылося. Ён і фізічна, і маральна не можа перасіліць сваю няздольнасць жыць паводле савецкіх канонаў, дзе ў першую чаргу трэба выконваць вялізную механічную працу з рознымі газетнымі матэрыяламі, аналізаваць бсконцыя пісанні розных графаманаў ды пісаць ліслівыя водгукі на далёка не геніяльныя творы застарэлых, але ідэйна выхаваных партыйных дзеячоў. Чытаць чужыя, месцамі нават прыстойна напісаныя творы, пісаць рэцэнзіі на творы ветэранаў ВАВ – ягоная творчая натура ўжо не можа. Яшчэ адна акалічнасць усё больш засмучае тонкую і далікатную натуру пісьменніка. Ён напісаў добрыя празаічны творы, ацэненыя крытыкамі, аб яго творах гавораць, іх друкуюць і перадрукоўваюць, але разам з тым ён застаецца на ўсё той жа ніжэйшай прыступцы журналіста – простым супрацоўнікам рэдакцыі. Ім камандаюць, тыкаюць пальцамі, маніпулююць людзі, якія таксама літаратары, якія нешта напісалі, і можа нават шмат напісалі, і разам з тым ён чалавек не іх кола, бо не мае ні партбілета, ні шэфа – саліднага партыйна-наменклатурнага сябра. Пішуць пра “Загадку Стральцова”, імкнуцца, адпаведна, разгадаць яе. Нешта накшталт такога – “Арыстакрат па форме душы, патрыцый на выгнанні”. Ігар Бабкоў, напрыклад, піша: “Загадка Стральцова: адкуль ён? Дзе яго сапраўдная радзіма? Адкуль у яго гэты ўнутраны арыстакратызм? Гэтая самадастатковасць, няспешнасць. Адкуль гэтае ўважлівае – і ўпэўненае чытанне ў чалавечым сэрцы?” А адказ вельмі просты. Ды адтуль – з вёскі, дзе няма хлуслівых чалавечых адносін, дзе ўсё навідавоку, дзе неруш… У кожнай беларускай вёсцы заўсёды знаходзіцца такі чалавек, на якога раўняецца ўся вясковая грамадскасць. Ён аўтарытэт, аснова і падмурак усяго жыцця вёскі. Такім, напрыклад, быў Якаў Навуменка – бацька нашага вядомага пісьменніка Івана Навуменкі. Дык вось, дзед Якаў быў гонарам і сумленнем усяго Дзядка – раёна мястэчка Васілевічы. Наогул, без такіх людзей беларуская вёска даўно б вымерла. Міхась Стральцоў быў тым самым вясковым аўтарытэтам. Толькі апынуўся ён у горадзе. Там, дзе немагчыма быць самім сабой. Такім чынам, на працягу, фактычна, усіх 70-х гадоў Стральцоў беспрацоўны, “вольны мастак”. Ён шукае сваё месца ў савецкай рэчаіснасці і не знаходзіць. Ён спрабуе пісаць прозу, але не можа! Чаму? Мне здаецца, што асабліва гадаць, чаму ён не піша прозы пасля 1969 года, не мае ніякай патрэбы – для творчай працы такога высокага ўзроўню, як у Міхася Стральцова, менавіта духоўны стан – самы важны чыннік і рухавік жыцця. А жыццём для яго быў мастацкі свет, тонкае бачанне сусвету, якое ён выказваў праз літаратуру – спачатку прозу, потым паэзію. Рухавік знік, як толькі ў свае правы ўвайшла іншая проза – проза быту, недалёкага, зайздроснага начальства, сярэднячкоў-калег па пяру і неразумення блізкіх. Віктар Кармазаў у сваім інтэрв’ю выказваецца сугучна сказанаму. Ён вылучае на першы план маральную чысціню і адзінокасць Міхася. Вось вытрымка з інтэрв’ю: “Выбівалі пасады. Выбівалі кватэры. Стральцоў пра гэта абсалютна не думаў. Ён быў адзінокі, не ўдзельнічаў у гэтым. Пагэтаму ён маральна ад іх неяк адкалоўся. Яны адчувалі гэта. Яго не цікавілі выданні… Ён пра свой побыт не думаў. Гэта маральны быў, вельмі чыстаплотны чалавек. …Вельмі маральны ў гэтым пакаленні быў Міхась Стральцоў. Ён застаўся такім і ў літаратуры, і пісьменніцтве. Да самага скону. А потым, калі ён перастаў піць, да яго пачалася рэўнасць. Яго ўзровень быў вышэйшы, была высокая культура. Зайздрасць была? Так. Ён усіх пераўзышоў. І гэта яму яны ўжо не даравалі. Я тады працаваў на тэлебачанні, загадваў аддзелам. Прыйшоў Бураўкін. Вось як пісаць сёння праўду пра Стральцова? Па-першае, пісаць, як пілі гарэлку – гэта не той падыход. А далей, разумееце, ён з сваім пакаленнем разышоўся. Маральна разышоўся. Я вось працаваў на харошай пасадзе, загадваў мастацкімі фільмамі на тэлебачанні. Я Бураўкіну тады два разы гаварыў – была пасада. Якія гады гэта былі? Гэта былі ўжо 70-я гады. …Бураўкін кажа – у мяне такіх сваіх хапае.. І на радыё месца было. Не ўзяў ён яго”. Вось так. “Сваіх хапае”. І не толькі віна Бураўкіна ў такіх неспагадлівых адносінах. Іншы кіраўнік тое самае сказаў бы. Бо быў вінцікам таталітарнай савецкай машыны па вынішчэнні ў чалавека чалавечнасці… Як бы там ні было, Міхася на працу нідзе не бяруць. А ў савецкіх умовах не працаваць было вельмі і вельмі небяспечным. Асабліва для такіх безабаронных, сумленных і разумных людзей, якім быў Міхась Стральцоў. І ён трапляе ў Лекава-працоўны прафілакторый (ЛПП) – фактычна, савецкую турму.   ЛПП Пачну са своеасаблівага эпіграфа: “15 января в Минске прошла торжественная церемония по отправке местных алкоголиков в лечебно-трудовой профилакторий. Об этом сообщает «Телеграф». Для пьяниц было организовано выступление милицейского оркестра. Он исполнил композицию из фильма «Операция Ы», а также марш «Прощание славянки». Под эту музыку 35 человек были усажены в милицейский автобус. На дорогу им раздали пакеты с кефиром”. (З навін дня) Чытаючы гэтыя радкі хронікі міліцэйскіх будняў, адчуваеш, што трапіў у тэатр абсурду. ЛПП – лекава-працоўны прафілакторый – установа, што належыць Дэпартаменту выканання пакаранняў. (Для даведкі: у склад дэпартаменту на 2015 год ўваходзіла 14 калоній і 9 ЛПП). Прыкладна такая карціна была і ў тыя часы (1981 г.). Ужо тое, што і ЛПП, і турмы, і папраўчыя калоніі адносяцца да адной і той жа структуры – Дэпартамента выканання пакаранняў – аб нечым гаворыць. І гэта, на жаль, сумная праўда: паміж ЛПП і папраўчымі калоніямі амаль няма розніцы. Хоць у назве ЛПП і прысутнічае слова “лекавы” – гэта поўная прафанацыя і, фактычны, здзек з асуджаных. Так, асуджаных, бо ў ЛПП адпраўляюць праз суд. Паказальным з’яўляецца лёс Аляксандра Пракапенкі, вялікага беларускага футбаліста. Ён быў галоўным гульцом мінскага «Дынама, выйграў «золата» чэмпіаната 1982. Яго любіла ўся краіна і ўсе – ад фанатаў-юнакоў да паважлівых прафесійных заўзятараў – па-свойску называлі Пракоп. Не было і няма ў Мінску больш легендарнага футбаліста. Але лёс яго быў трагічны. Яго запрасілі з Бабруйска ў Мінск у 1972-м годзе, а свой апошні матч за «Дынама» ён правёў у 1983-м. У канцы 1984-га Аляксандр быў ужо ў тым жа Мазырскім ЛПП, дзе адбыў год. У студзені 1989 быў зноў адпраўлены ў Мазырскі ЛПП, дзе адбыў 2 месяцы. Увечары 29 сакавіка 1989 года ён раптоўна памёр (упаў мёртвы ў рэстаране гасцініцы «Мінск»). Яму было толькі 35 год. Прысуд М. Стральцову, як і пры Сталіне, выносіла “тройка”. Як і Пракопа, Міхася адправілі ў Мазырскі ЛПП. Гэта сапраўды сімвалічна. Толькі ў адрозненне ад сталінскай цяперашняя «тройка» мела (і мае, дарэчы, цяпер) наступны склад: міліцыя, сям’я і праца. Для ўзбуджэння справы ў 80-я гады было дастаткова мець тры прывады альбо любыя тры іншыя затрыманні міліцыяй на працягу аднаго года, заяву ад жонкі – маўляў, мужык п’е, сям’ю не ўтрымлівае і наогул “забярыце яго ад мяне”. Ну, і калі да ўсяго гэтага чалавек вядзе асацыяльны лад жыцця – нідзе не працуе ці працуе, але вельмі дрэнна, прагульвае, п’е на працы і г.д., то бярэцца адпаведная папера з працы. Вось з такім “пакетам” дакументаў у адзін, нічым не адметны дзень, да чалавека зусім нечакана прыходзіць раніцай участковы лейтэнант і пад канвоем вязе небараку ў суд. Суд адбываецца вельмі хутка: суддзя праглядвае ўсе тыя паперы (пратаколы міліцыі, заяву жонкі і выпіску з рашэння працоўнага калектыва) і выносіць прысуд, які складаецца толькі з двух варыянтаў – вам даюць год “лячэння” ў ЛПП альбо два гады, у залежнасці ад вельмі нетрывалага раскладу: настрою суддзі, паводзін “падсуднага” ў судзе і, напэўна, надвор’я. Як жа Стральцоў умудрыўся набраць такі букет дакументаў для адпраўкі ў фактычную турму – мазырскі ЛПП? Вельмі проста. Першы пункт – міліцэйскі пратакол у савецкія часы “зарабіць” было нескладана. Бралі за любую дробязь: за распіццё спіртных напояў у грамадскіх месцах (на вуліцы, у скверы, у піўным бары, у сталоўцы і г.д.), за нецвярозую паходку, за пераход вуліцы не па пераходзе, але з пахам піва, за… Ды што там гаварыць – гэта было элементарна ў тыя няшчасныя для пісьменніка 70-я гады. З жонкамі ў Міхася не клеілася. У яго была ўжо другая жонка, але ладу ў сям’і не было. У 1982 годзе яны развяліся. Вось як пішуць аб былой жонцы родныя М. Стральцова ў лісце, поўным адчаю, да ЦК КПБ у 1987 годзе: “… брак с Буториной (дзявочае прозвішча жонкі Стральцова – А. А.) расторгнут в 1982 г. …М. Стрельцов, не желая проживать с бывшей женой, возбуждал дело о разделе жилплощади. Правда, суд не состоялся в связи со вмешательством все той же Буториной, которая перехватывала и утаивала повестки в суд”. Так што і ў сямейным плане ўсё складвалася не на яго карысць. Застаўся трэці кампанент – праца. Зазірнем у даведнік. Міхась Стральцоў не працаваў з 1973 года па 1980. А можа 81-шы? Бо з 1981 па 1982 ён ужо ў ЛПП. Так што маглі і за дармаедства закатаць на год, а то і два. Менавіта такім чынам паэт Лёнька Шугалей адседзеў год у Мікашэвіцкай калоніі ў тыя ж савецкія часы. Але Шугалей не быў сябрам Саюза пісьменнікаў. Для сяброў жа творчых саюзаў усё ж існавала паслабленне. Фармальна яны маглі і не працаваць у дзяржаўных установах. Жыць, так бы мовячы, за ганарары за кніжкі. Доўгі час жыў так знакаміты пісьменнік Уладзімір Караткевіч. А вось празаік Мікола Капыловіч “ўмудрыўся” трапіць у ЛПП аж два разы! Рабілася гэтак. Пасля завяршэння першых двух этапаў фабрыкавання “справы” (міліцэйскі пратакол і заява жонкі) органы накіроўвалі запыт у СБП. Там разбіралі. І калі Саюз даваў дабро, ахвяру ўжо нічога не ратавала. Я мяркую, што М. Стральцоў аб гэтым мог і не ведаць альбо, калі і ведаў, то ніяк не мог і падумаць, што сябры-пісьменнікі адвернуцца ад яго… Памятаю адзін выпадак. Аўтар гэтых радкоў і герой кніжкі зрабілі “па рублю”, але за нейкія парушэнні алкагольнага заканадаўства, – што было канкрэтна, памяць ужо не ўтрымлівае – трапілі ўдваіх у апорны пукт міліцыі, што месціўся, здаецца, на скрыжаванні вуліц Камсамольскай і Інтэрнацыянальнай. Пачалі афармляць пратаколы. “На мяне пішыце, а Анатоля адпусціце. Ён ні прычым”, – пачаў прасіць Стральцоў. Я тады працаваў навуковым супрацоўнікам у Акадэміі Навук, і папера з міліцыі азначала звальненне з працы і канец кар’еры. Таму Стральцоў і прасіў за мяне. Але дарэмна ён не надаваў увагі пратаколу на сябе. У выніку Міністэрства ўнутраных спраў накіроўвае ў Саюз пісьменнікаў БССР зварот, дзе пытанне ставіцца рубам: “Согласно Указа Президиума Верховного совета БССР от 1 авугста 1974 г. Стрельцов только по ходотайству коллектива, где он работает, может быть направлен на лечение от алкоголизма в лечебно-трудовой профилакторий, а поэтому прошу сообщить Ваше решение об этом”. Такім чынам, хмары згушчаліся над даверлівым і па-дзіцячы наіўным пісьменнікам. Што ж адказалі пісьменнікі на заяву жонкі А. Стральцовай і зварот МУС? Звернемся да першакрыніц. Захаваўся ліст СП БССР наступнага зместу. Начальніку Аддзела ўнутраных спраў Выканкама Фрунзенскага раённага Савета Народных дэпутатаў Тав. Ізотаву В.С. На В/пісьмо № МТ/5-6-234 ад 06 лютага 1978 г. Сакратарыят Саюза пісьменнікаў БССР разгледзеў асабістую справу (?) пісьменніка Міхася Стральцова і пісьмо Аддзела ўнутраных спраў Выканкама Фрунзенскага раённага Савета Народных депутатаў адносна паводзін пісьменніка Міхася Стральцова і прыняў пастанову, якой абавязаў галоўнага ўрача паліклінікі СП БССР т. …. гаспіталізаваць Міхася Стральцова для лячэння яго ад алкагалізму. Папрасілі “гаспіталізаваць”… Насамрэч даручылі аформіць дакументы для адпраўкі ў ЛПП. Але для “лячэння” ў “працоўным” прафілакторыі быў патрэбен суд. Суд быў кароткі, з прыкладна такім вынікам: “Накіраваць М.Л. Стральцова ў ЛПП г. Мазыра на прымусовае лячэнне тэрмінам на адзін год (ці два?)”. Пасля каранціну “пацыенты” ЛПП – у сапраўднасці звычайныя вязні, у прымусовым парадку накіроўваліся на працу. У Мазыры такой працай было пляценне ланцугоў – тупая механічная праца, што вымагае вялікага напружання рук. Вось як апісвае сустрэчу з Міхасём у Мазыры пісьменнік Л. Дранько-Майсюк: “Уражанне ад месца, у якім апынуўся Стральцоў, было вельмі гнятлівым – высокі глухі плот з калючым дротам, на КПП узброеныя прапаршчыкі, закрытыя кратамі вокны, падобныя на астрожнікаў пацыенты, цьмяны глыбокі снег, злосны брэх вартаўнічай аўчаркі... “Што, ад убачанага сэрца апала?” — Стральцоў усміхнуўся...” З цягам часу Міхасю трохі пашанцавала – знайшлося месца ў бібліятэцы лагера. Тут ён спрабуе вярнуцца да пісьменніцтва. І найперш – да сваёй даўняй задумы – напісання аповесці “Гуляў конь на волі”. Яшчэ ў канцы 70-х гадоў у часопісе «Маладосць», на ягонай апошняй старонцы, з’явіўся анонс: «У наступных нумарах часопіса чытайце новую аповесць Міхася Стральцова «Гуляў конь на волі». Пасля трыумфу ў 1973 годзе знакамітага “Смалення вепрука” грамадскасць з вялікім нецярпеннем чакала новую прозу Стральцова. Аднак прайшлі месяцы ды гады, але замест абяцанага “Каня” чытачы пабачылі толькі яшчэ адзін анонс пра меркаваную аповесць. Гэты твор так і не выйшаў. У архіве пісьменніка ўдалося знайсці ўсяго два рукапісныя лісткі, дзе, відавочна, распачынаўся твор – зверху стаяў надпіс загалоўку аповесці. Аднак больш нічога не засталося. У ЛПП ён думае пра працяг працы але ўмовы жыцця ў зоне не спрыяюць творчасці. І пра гэта піша пісьменнік у лісце да А. Сямёнавай: Аповесцейку сваю я колькі разоў губіў тым, што, загарэўшыся ёю, ужо як бы адчуўшы цалкам, не садзіўся ў час за стол — i перагараў. Вось яшчэ чаму самадысцыпліна ў працы — усё ж вялікая рэч. I справа тут нават не ў тым, можа, каб кожны дзень, як сцвярджаюць каторыя, пісаць, — па-мойму, гэта лухта. Танк, напр[ыклад], кажуць, пракламуе: страляй i галку, i варону — мо i ў каршука ці арла патрапіш. Можа. Але качак i варон неабавязкова страляць „на паперы“ i неабавязкова ўсенародна прад’яўляць справаздачу аб гэтай страляніне сваёй. Іншая справа змарнаваць па-сапраўднаму творчую хвіліну (а як ты да яе рыхтуешся, справа твая), тут ужо нешта падобна за злачынства перад сабой i на здраду сабе. У мяне, на жаль, многа такіх здрад. Справа, канечне, непадсудная, але, ведаеш, часамі бывае прыкра. Толькі хопіць пра гэта. Пра ўсё гэта мы мала што ве­даем, бо ўсё, сапраўды, у руцэ i волі божай, i нават сказаўшы слова, „нам не дано предугадать“... 12.06.82. З паэзіяй у ЛПП у Міхася складваецца лепш. Ён піша шэраг дабротных вершаў. Менавіта цяпер яму як ніколі карціць надрукаваць іх. Ён пачынае чыста па чалавечы перажываць за іх лёс, за іх прызнанне. Пасылае вершы і на радыё, і ў любімы “ЛІМ”, і ў часопіс “Полымя”. Але сталічныя рэдактары далёка не з распасцёртымі абдымкамі сустракаюць стральцоўскую прадукцыю. Адбіваецца ўсё тая ж партыйная дысцыпіліна, баязлівасць, страх за сваю рэпутацыю і да т.п. З ліста ад 16.V.82 А. Сiдарэвiчу, А. Пiсьмянкову: …Думаецца, што не атрымаецца так, як на Радыё, дзе так перастрахавалiся перад начальствам з-за майго, мусiць, цяперашняга становiшча, што ад падборкi пайшлi ў эфiр два-тры вершыкi. Ды i пра тое нават не паведамiлi мне. Пасаромелiся? Добра, што хоць саромяцца. Але... o tempora, o mores! Не наследуйце радыйцам, га? Вершы ў “Полымі” з’явіліся толькі ўвесну наступнага года, калі, пісьменнік выйшаў з ЛПП і вярнуўся ў Мінск. Набліжаўся час выхаду з ЛПП, але гэта не толькі цешыць Міхася, але і трывожыць: “Можа здарыцца так, што пісьмо гэта сам даганю ў Менску. Але – пішу „с той горькой радостью“ i т.д. Бацюхны-светы! Больш за год прайшло, адмалацілася, адгрукалася – i года, папраўдзе, не так шка­да, як таго, што час упушчаны не для пісаніны нават (Бог з ёй!), а для вырашэння спраў жыццёвых i неадкладных. Вось выйду, а сам у цянётах большых i шчыльнейшых, чым быў раней. Вось што раз’юшвае! О боги! (З ліста да А. Сямёнавай ад 11.10.82). Хваляванне М. Стральцова аказалася небеспадстаўным. Па выхадзе ў канцы 1982 года з ЛПП ён далёка не адразу змог знайсці сабе сталую працу. Толькі ў 1984 годзе ён стаў загадваць аддзелам у “Нёмане”, куды Анатоль Кудравец прыняў яго, як адкрылася вакансія.   ІІІ. АПОШНІ ПЕРЫЯД ЖЫЦЦЯ Расійскай літаратарка Наталля Ігрунова наведала Міхася Стральцова ў той час, калі ён захварэў і ляжаў у 2-й мінскай гарадской бальніцы. Яна напісала ўспаміны: “Аповесць ён не напісаў. Але працаваў шмат. Пераклаў на беларускую «І вякуе дзень даўжэй за век» Айтматава. Вызначыўся на службу ў «Нёман» – загадваць аддзелам крытыкі. У восемдзесят шостым практычна адначасова выпусціў зборнік крытычных артыкулаў і эсэ і трэці зборнік вершаў. Да пяцідзесяцігоддзя Стральцова ў Маскве падрыхтавалі кніжку паэтычных перакладаў, у Мінску рыхтавалі абранае, знялі тэлефільм...” “І тады ён убачыў сцены, якія адразу пазнаў: прапахлыя павуціннем, негабляваныя сцены, і тапчан у куце, закіданы старой вопраткай, і старыя начоўкі на ім, і лаву ля дзвярэй, і вёдры на ёй, і на падлозе кашы з бульбай, і чыгуны, і цэбар з мешанкай, і вузкае, на адно бервяно прарэзанае акенца ў сцяне, і нейкі слоік на ім, і шклянку з гусіным тлушчам на ім (ён гэта ведаў), і адно замурзанае (ці не поклад?) курынае яйка...” («Смаленне вепрука») Я перакананы – гэты тэкст па-сапраўднаму зможа адчуць толькі чалавек з вёскі, толькі той, хто вырас сярод тых “негабляваных сцен”, кожны дзень садзіўся на “лаву ля дзвярэй”, глядзеў праз тое “акенца ў сцяне” і задумваўся: “Ці не поклад гэтае замурзанае яйка, што выкацілася з-пад курынага насцілу?” Да канца дзён Стральцоў заставаўся “сенам у горадзе”, чалавекам, уся істота якога была з вёскай, але ўсё жыццё – з горадам. Істота якога – чыстата і праўда, а рэчаіснасць – таталітарная сістэма страху і бясконцай маны. У запісной кніжцы Міхася Стральцова я знайшоў, бадай, апошні завершаны верш:   У скверы гэтым лугавінка Мне, што выпадкам, так сабе, Задобрыў думку успамінкам Аб даўняй ліпеньскай касьбе, – Такая радасць і аддуха. Такая горыч і журба! Сядзі і ўласным сэрцам слухай, Як адступае ціха скруха, А з ёй – і гора і бяда! Няхай! Ды толькі дзе, мой хлопча, Падстрошак той і дзе каса? Другі ўжо нехта копы топча, Другі ў прыпар спачыну хоча, Другі ўжо там – не ты ўжо сам. Ах, божа мой! Чыёю верай Перада мной той даўні луг Паслаўся чыстаю паперай, Каб я радком пракосы мераў, Касіў за двух І жыў за двух!                          7.07.87   Яму аставалася жыць 1 месяц і 16 дзён. «Лячэнне» ў ЛПП дорага абышлося Стральцову. Пасля ў яго ўвесь час балелі ногі, якія застудзіў у сутарэнні бібліятэкі ЛПП. Хваробы заўчасна апанавалі яго. Можа, адгукнулася й няспыннае курэнне. Так ці не, але ў 50 гадоў Міхася не стала. …Спачатку ніхто не думаў, што ўсё так сур’ёзна. Спачатку размова ішла толькі пра неабходнасць пракаўтнуць японскі зонд, каб вызначыць памер невялікага пацямненння ў раёне страўніка. Аказалася, гэта анкалогія, рак страваводу. …Ішлі апошнія дні перад паездкай у апошняе месца яго жыццёвага шляху – анкалагічны цэнтр у Бараўлянах. Стральцоў адчувае хуткі прыход яе… – смерці. Ён становіцца вельмі чуллівы да любых знешніх, але найбольш унутраных змен. І таму вельмі балюча перажывае, калі раптам да яго дасягаюць сігналы ад тых, хто некалі добра спрычыніўся да яго самага сумнага перыяду жыцця за кратамі. З запісной кніжкі: “28 чэрвеня 1987. Глухата вырастае поўная… Заўтра трэба было класціся на абследаванне ў анкалогію. …з работы не чутна ні гуку…” “Нечакана правакацыйны званок. Нахабны добра пастаўлены голас: Ну як, за гэты час многа напісаў? Падазрэнне расло. Хто гэта? Барыс? Мне падалося, хоць і не верылася, што б Фірштэйн. Падобны трохі голас, але прыслухаўся – не... Тут ужо я ўзарваўся. Той пачаў пагражаць. Забыўся пра Мозыр? Пры чым тут Мозыр? З Мозыра са мной ніхто б не стаў так гаварыць. Не даваў для гэтага падстаў. А той: Ты так? А ты разумееш, што я ведаю дарогу, па якой ты ходзіш дамоў? Нахабства нечуванае. Я вылаяўся і кінуў трубку. Цяпер думаю. Хто? Чаму? Адкуль? Хто за ім? Усё ж ведае – і пра хваробу, і кватэру… Нахабны, але не дурань, добра прастаўлены голас. – “інтэлігент” са стукачоў не іначай (сексот). Хто?” Спецслужбы не пакінулі яго нават падчас цяжкой смяротнай хваробы. Да апошняга моманту ён спадзяецца на жыццё. Але цуд не адбываецца. Вось, магчыма, апошнія радкі, напісаныя ўжо няроўным неразборлівым почыркам у той жа апошняй запісной кніжачцы:   Не, паміраю! Тушыце свячу! Свету дарую я зло без прынукі, Трэшчыну сэрца… Куды я лячу?! Скончана! Скончана? Не, не скаруся! Меч шчэ не позна руцэ займець! Дык чаму ж сэрца ў гэтакай скрусе? Розум пры мне мой. Бачу я… Смерць!   Аднак Госпад даў Міхасю напрыканцы жыцця ўзнагароду за пакуты беспрацоўя, жыцця за кратамі і неразумення блізкіх людзей і асуджэння далёкіх. Гэтай узнагародай была вялікая прывязанасць да яго балгарскай даследчыцы беларускай літартуры Розы Станкевіч.   А знаеш што, а знаеш што, Мой дружа мілы, Ты ля маёй душы пастой У час панылы…   З гэтага верша Міхася пачынаецца дзённік-успамін Розы Станкевіч пад назвай “Лічбы” (напісаны на рускай мове з адпаведанай назвай “Числа”). Яшчэ ў 1980-м годзе яна ўпершыню пазнаёмілася з творчасцю Міхася Стральцова, але іх сустрэча адбылася толькі праз шэсць год – 13 кастрычніка 1986 года. І з таго часу да самай смерці Роза Станкевіч была блізкім да Міхася чалавекам. Праз шэсць гадоў, Ты – стаў маёй сувяззю з Высокім, Чыстым, з Небам – якое адкрывала ў глыбіні Тваіх вачэй, каб застацца «Палоннікам». Клічу яго – вечнага. Праз шэсць гадоў, Ты – стаў маім Лёсам. Сувяззю маёй з светам Сутнасным. ...І я дзякавала Лёсу! За нашы адзінаццаць месяцаў і дзевяць дзён. ...Ты – заўсёды са мной. З намі – заўсёды! Дзякую Богу! Амінь!!! Яна прыехала з Балгарыі ў БССР у камандзіроўку – вывучаць беларускую літаратуру, па якой пісала дысертацыю. І сустрэла сваё каханне – беларускага пісьменніка Міхася Стральцова. Але атрымалася так, што іх сувязь перарвала яго заўчасная смерць. “Лічбы” напісаныя як яе споведзь. З 2-й гарадской бальніцы Міхася перавялі ў сумна вядомыя Бараўляны. І адтуль ён ужо не выйшаў. “…Кожны божы дзень я хадзіла ў Царкву, прыліпала да цудатворнай іконы Мінскай Багародзіцы. Потым праз рынак імчалася ў бальніцу ...І да гэтага часу, як бы дзіка не гучала, зайздрошчу тым людзям, якія ездзяць па тым маршруце, да той страшнай лякарні ў Бараўлянах, з якой не было наканавана табе выйсці” (з «Лічбаў»). Да апошняга моманту Стральцоў верыў, спадзяваўся, што будзе жыць. Ён лічыў, што надта ж мала зрабіў, каб паміраць. “Не бойся, малая! Выбярэмся адгэтуль! Выкараскаемся! – нястомна, да апошняй магчымасці гаварыць, – Ты паўтараў” (з «Лічбаў»). Іх дачка нарадзілася ўжо пасля смерці паэта. “У той самы момант, калі нараджалася наша дачушка, я, відавочна, амаль фізічна адчувала Тваю прысутнасць. Побач са мной. З намі. Без Твайго ўмяшання, цалкам верагодна, таму што я тады, засынаючы, здолела пераступіць «рысу светаў», якая стала выключна празрыстай і незаўважнай”. На гадавіну смерці М. Стральцова 23 жніўня 1988 года паэт Алег Бембель (цяпер насельнік Жыровіцкага манастыра манах Іаан) падарыў Міхаэле – дачцэ Міхася Стральцова і Розы Станкевіч, верш:   Вяртанне з выраю ...Душа паэта у трымценні конным пераляцела ў цельца немаўляткі... Вачыма Вечнасці глядзіць.. І б’е у ладкі… І усміхаецца... Міхася Міхасёўна….   ...Труну з целам Міхася Стральцова выставілі ў Доме літаратара, што на вуліцы Фрунзе, 5. Людзей, каб развітацца, прыйшло вельмі шмат. Быў заказаны духавы аркестар, які граў «Жалобны марш» Шапэна. Памінальны стол арганізавалі на ягонай апошняй кватэры па вуліцы Прытыцкага. Людзей прыйшло значна больш, чым магла б змясціць савецкая кватэра. Таму арганізавалі тры заходы. Выпілі тры разы, закусілі – і наступная партыя. Аўтар гэтых радкоў трапіў, здаецца, у другую “змену”. Вышла так, што за жалобным сталом я апынуўся побач са старэйшым сябрам Міхася – Янкам Брылём. Нічога нельга было прачытаць на задуменным твары патрыярха беларускай літаратуры. Мы моўчкі выпілі па тры чаркі і выйшлі...   ЭПІЛОГ Яшчэ ў далёкія 80-я гады ХХ стагоддзя, у гады застойнага савецкага праўлення Леаніда Ілліча Брэжнева, ва ўмовах жорсткай цэнзуры, сярод савецкай інтэлігенцыі пачаў з’яўляцца так званы непадцэнзурны друк, а прасцей кажучы – самвыдат. Зразумела, тыя рукапісы, машынапісы былі антысавецкай накіраванасці, як у палітычнай галіне, так і ў літаратуры. Нават звычайныя даследванні ў сферы гуманітарных навук, калі яны выкананыя за мяжой, альбо ў СССР – але не вытрыманыя ў свеце рашэнняў чарговага з’езда КПСС, ці проста не ў рэчышчы сацыялістычнага рэалізму – выходзілі ў свет толькі самвыдатам. Добра вядомы і ў цяперашні час даследчык беларускай літратуры англійскі вучоны Арнольд Макмілін яшчэ ў 80-я гады мінулага стагоддзя напісаў грунтоўную кнігу, прысвечаную гісторычнаму аналізу беларускай літаратуры. Энтузіасты пераклалі гэты твор на рускую мову і надрукавалі на машынцы. Атрымаўся салідны і аб’ёмны самвыдат. Заканчваўся твор наступнымі радкамі: Аднак, найбольш лірычным з усіх беларускіх пісьменнікаў жанру кароткага апавядання з’яўляецца Міхась Стральцоў, адзін з найбольш выдатных прадстаўнікоў пакалення, літаратурная дзейнасць якіх пачалася ў 60-я гады. Паэт-філосаф і пільны крытык Стральцоў асабліва паважаны за яго высокаэкспрэсіўную, эмацыянальна ўзвышаную прозу. Зразумела, такое яўнае вылучэнне амаль невядомага з пункту гледжання афіцыйнай іерархіі беларускіх літаратараў М. Стральцова мала падабалася масцітым, але не такім таленавітым пісьменнікам, як ён. Тым больш з такой біяграфіяй. І ў савецкія часы Стральцоў заставаўся малавядомым пісьменнікам. Праўда, пасмяротна Міхась Стральцоў атрымаў Дзяржаўную прэмію Беларускай ССР імя Янкі Купалы за зборнік вершаў «Свеце мой ясны» (1986 год). Яго творы былі перакладзены на рускую, балгарскую, польскую і англійскую мовы. Сукупнасць згаданых складаных адносін да Стральцова, замяшаных на яго не зусім “савецкай” біяграфіі і, гэта найбольш верагодна, – на самай непрыхаванай зайздрасці з боку высокіх чыноўнікаў, а таксама многіх пісьменнікаў, у тым ліку і блізкіх – саслужыла яму дрэнную службу ў апошнія гады жыцця. Так, у тым жа 1986 годзе ў выдавецтве “Мастацкая літатаратура” было запланавана выданне шэрагу двухтомных збораў твораў беларускіх пісьменнікаў. Быў складзены вялікі план, у які было ўключана каля 30 пазіцый. І траіх з гэтага плана потым выкінулі: Віктара Карамазава, Дануту Бічэль і Міхася Стральцова. Віктар Карамазаў успамінае: “Міша да гэтага не быў абыякавы. Але ён не хацеў хадзіць. Гэта не той быў чалавек. Тым больш кагосьці прасіць… Рыгор жа (Барадулін – А.А.), сябра – і складае план, і выдае, што ён сказаў, тое закон. А пасля маёй хадзьбы, я нават у Антановіча быў, сказаў: “Такія пісьменнікі выкідваюцца…” Ён сказаў – ЦК цяпер не ўмешваецца”. Пасля смерці Стральцова была складзена камісія па захаванні спадчыны пісьменніка. Здаецца, ужо ж няма таго, каму зайздросціў літаратурны Алімп. Але толькі не ў беларускім пісьменіцкім асяроддзі. Яшчэ адзін фрагмент размовы з В. Карамазавым: “Увайшлі ў камісію Брыль, Дранько-Майсюк, Кудравец, я, жонка Міхася і Барадулін. Брыль прапанаваў выданне трохтомніка Старальцова. Ён сказаў: Мы ведаем, што Стральцоў мала напісаў. Давайце такія сучасныя еўрапейскага фармату тры томікі выдадзім: томік прозы, томік паэзіі і томік крытыкі. Выдатнае падарункавае выданне. У мяне пратакол. І гэты пратакол лёг на стол. Барадулін быў загадчык перавыданняў. Фактычна што ён сказаў, тое і рабілі. Два разы пратакол насіў туды. І роспіс Барадуліна быў... Не выдалі. І не ўключылі нават у план”. На гэтым заканчваецца савецкі перыяд “захавання спадчыны” М. Стральцова. Другое адкрыццё Міхася Стральцова для грамадскасці было зроблена ўжо новым пакаленнем беларускіх літаратараў. Літаратар і перакладчыца Н. Ігрунова: “...Але пасля сваёй раптоўнай смерці менавіта Стральцоў стаў фігурай культавай. Пра яго пішуць успаміны і артыкулы, з яго прозай узаемадзейнічаюць, развіваючы яе матывы альбо палемізуючы з ёй, новыя беларускія пісьменнікі”. І яшчэ: “За мінулы час імя Міхася Стральцова стала паролем сваеасаблівага тайнага брацтва беларусаў на Радзіме і ў выгнанні, паэты і празаікі розных школ і накірункаў напісалі гэтае імя на сваіх штандарах” (Л. Турбіна). Варта пералічыць некалькі культурніцкіх праектаў, звязаных з імем пісьменніка. У 2012 годзе быў заснаваны міжнародны паэтычны фестываль памяці Міхася Стральцова. Гэты фестываль праходзіць у Інстытуце Гётэ і адбываеца ў дзень нараджэння пісьменіка – 14 лютага.  Найбольш урачыста праходзіў другі фестываль – 14 лютага 2013 года, прысвечаны 75-годдзю з дня нараджэння паэта, у якім прыняло ўдзел больш за 200 чалавек. Арганізатарамі фестывалю былі: Саюз беларускіх пісьменнікаў, Беларускі ПЭН-цэнтр, Інстытут імя Гётэ ў Мінску, а таксама Шведскі саюз пісьменнікаў. Творы Міхася Стральцоў сталі аб’ектамі новых форм мастацтва, што парадзіў век інфармацыйных тэхналогій – ХХІ-шы. Вось такое паведамленне можна было знайсці ў інтэрнэце: “Культурніцкая кампанія “Будзьма беларусамі!” прадстаўляе першы ў Беларусі прафесійны буктрэйлер, створаны паводле апавядання Міхася Стральцова “Смаленне вепрука”. Запрашаем усіх скарыстацца культурніцкай машынай часу і перанесціся ў 1973 год, стаць часткай Стральцоўскага космасу і разам паспрабаваць разгадаць адзін з найбольш загадкавых твораў беларускай літаратуры!” Так што віншую, Міхась Лявонавіч, з буктрэйлерам. Што, не чуў такога заморскага слова? Я – таксама. І на заканчэнне зусім прыемнае даследванне з таго ж Інтэрнету. Тычыцца яно яшчэ адной загадкі Старальцова – зайздраснага поспеху сярод жанчын. Ала Сямёнава, напрыклад, адзначала: «Міхась Стральцоў не быў пазбаўлены ўвагі жанчын. І ў апошнія гады ён зазнаў вялікі жаночы інтарэс да сваёй асобы». Паводле Анатоля Сідарэвіча: «у рэдакцыі “Мастацкая літаратура” ў жанчын быў, можна сказаць, культ Стральцова». У жывым дзённіку літаратуразнаўцы Алы Брадзіхінай (http://veragodna.livejournal.com/84598.html) некалькі год таму ладзілася галасаванка па выяўленні 20-ці самых атрактыўных мужчын-беларусаў. Зразумела, апытанне насіла жартаўліва характар. Але ўсё ж… Зірнем на яго вынікі: «Дык хто, сябры, на вашу думку, можа прэтэндаваць на ролю секс-сімвала самага атрактыўнага мужчыны беларускай літаратуры? Прынялі ўдзел: 57 чалавек. Спіс лідараў і вынікі галасаваня: Максім Багдановіч 13(21.0%), Максім Танк 8(12.9%), Уладзімір Дубоўка 12(19.4%), Алесь Гурло 0(0.0%), Альберт Паўловіч 3(4.8%), Міхалка Петрукоў 2(3.2%), Міхась Стральцоў 15(24.2%), Кастусь Каліноўскі 6(9.7%), Міхась Зарэцкі 0(0.0%), Лукаш Калюга 3(4.8%)». Такім чынам, Стральцоў на першым месцы! – 24.2%, Максім Багдановіч на 2-м з 21%. Дзве загадкі – пачатку ХХ стагодззя (Максім Багдановіч) і канца ХХ стагоддзя (Міхась Стральцоў) апынуліся і тут побач!   * * * І на заканчэне. Я ўспамінаю: “Ён хоча думаць: я засяцярогся, я сказаў”. Думкі спраўдзіліся, Міхась. Ты – СКАЗАЎ!   Што я хацеў, што я хацеў, Што за праява адбылася?... Я сніў, што сам я адляцеў – Душа ўзяла і засталася.    
 
Наста Грышчук (№115)
Некароткі тэкст пра кароткі спіс Гедройця: нататкі сябра журы   Уступ (лірычны). Свята, якога з намі няма Дзясяты сезон прэміі Гедройця мусіў скончыцца святам. Уявім сабе здаровую краіну з дробнымі буржуазнымі каштоўнасцямі, між якіх – развіты кніжны рынак. Натуральна, “дробныя буржуазныя каштоўнасці” тут варта чытаць са станоўчай канатацыяй: не ў сэнсе ленасці і сытага атуплення, а ў сэнсе – нацыянальнай літаратуры больш не трэба выжываць, а сама нацыя спраўдзілася і самаўсвядомілася. Вось у такой краіне юбілейны сезон галоўнай літаратурнай прэміі (што да прозы дык без сумневу) мусіў стацца святам з падсумаваннем зробленага. Дзясятку кніг-пераможцаў можна было б перавыдаць асобнай серыяй і правесці шэраг прэзентацый – не толькі дзеля самой прэміі, але каб паказаць нешырокаму чытачу, што з намі робіцца і куды мы рушым. Можна было б зладзіць галасаванне па самой дзясятцы – элемент шоў і імітацыя канкурэнцыі. Крытыкі маглі б выказаць сваё бачанне датычна гэтай дзясяткі і высновы за ўвесь стракаты перыяд існавання прэміі. Урэшце, урачыстая цырымонія з настальгічным ухілам і не без самазадаволенасці – чаму не?.. Мастацтва праз гэта не пацерпіць, а прэмію робяць жывыя людзі. Не грэх пацешыць калектыўнае эга. Між тым рэальнасць кантрастуе з ружовым умоўным ладам. Да таго, як былі агучаныя вынікі дзясятага сезона, большасць арганізацый, якія прэмію рабілі, юрыдычна зліквідаваныя дзяржавай. Асобныя выдавецтвы перажылі ператрусы, праверкі, фінансавы крызіс – і гэта не фінал гісторыі. Мусіць думаць пра выжыванне часопіс, у якім гэты тэкст надрукаваны. Пісьменнікі пабывалі хто за кратамі, хто ў эміграцыі, хто ў глыбокай дэпрэсіі. А крытыкі… Тут за ўсіх казаць не бяруся, а за сябе скажу так: на доўгі час мне заняло голас. Здаровая крытыка магчымая ў такіх жа здаровых умовах; цяжка шукаць мастацтва ў той час, калі пісьменнік шукае шлях да выратавання. Цяжка казаць пра хібы, калі аўтар зняволены. Словам, юбілейны сезон выйшаў гераічным проста таму, што адбыўся. Яшчэ ў 2020 годзе ўсе неабыякавыя дапытваліся асцярожным шэптам: а ці будзе Гедройць?.. Што гучала як пытанне, ці мы ўсё яшчэ жывыя, ці не зламаліся. Не скажу, што без Гедройця літпрацэс ляснецца, а мастацтва скончыцца. (Больш за тое: белліт не знікне нават пры найгоршым геапалітычным раскладзе, то бок, пры страце дзяржаўнага суверэнітэту Беларусі). Але без Гедройця стане адназначна тужлівей. Калі вы будзеце чытаць гэты тэкст, імя пераможцы даўно будзе вядомае, а можа, і прызабытае. Таму я не акцэнтую ўвагу на сімвалічных прызавых месцах; я буду казаць пра самі кнігі, пра іх адметнасці, якія б яны ні былі – удалыя, тэндэнцыйныя, правальныя. Асцярожна: спойлеры!   Ева Вежнавец. “Па што ідзеш, воўча?” З першай старонкі аповесці – знакавай на сучасным этапе развіцця беларускай прозы – вы трапляеце ў бязрадасны свет пустэльніцы. Алкагалічка Рына – гучыць як штосьці правінцыйнае, як гераіня эпасу маштабаў райцэнтра, але гэта падманлівае ўражанне. Алкагалізм Рыны не пра сацыяльныя праблемы. Гэта сімптом некрозу душы, які ўзнікае, калі чалавека адрываюць ад крыніцы жыцця. Калі хочаце, гэта наступства няўдала адрэзанай пупавіны, канцавіна якой гніе на жывым целе. Апошнія гады Рына адбыла за мяжой, даглядаючы самотных старых. Чужых старых – удакладняе яна сама, падкрэсліваючы пакутлівую адарванасць ад роднага: увесь час у глухой вёсцы дажывала бабка Адзачыміха, такая ж нелюдзімая дзівачка. Бабка дажывала не зусім адна: іх дом падзелены на дзве сям’і – бабка з унучкай і, так бы мовіць, сярэдняе звяно, сын Адзачыміхі з жонкай. Гэты падзел важны як адзін з ключоў, неабходных для разумення свету Вежнавец: нармальныя людзі – па адзін бок светабудовы, “ненармальныя” – па другі, а паміж імі, нягледзячы на роднасць крыві, непранікальная заслона. Азначаныя вядзьмарскім дарам, Адзачыміха і Рына асуджаныя на самоту. Унутраная ізаляцыя – гэта мікраўзровень; на макраўзроўні яна выяўляецца праз топас аповесці: глухая вёска між балотамі ці – на балотах, так нават правільней сказаць. Нягледзячы на векавое змаганне з ім, вёска існуе як працяг твані, працяг не чалавечага, прыроднага. Як ракавіна, прырослая да скалы. Балота абавязкова нагадае пра Мележа, і гэтая згадка не фармальная. Аповесць Вежнавец – развіццё хранатопу “Людзей на балоце”. Асабліва звярну вашую ўвагу на слова “развіццё”: Вежнавец не паразітуе на класіцы – яна пераводзіць размову на новы ўзровень. Калі датычна Мележа я сказала б, што гэта эпас пра соцыум, які ўступае ў канфлікт з будучыняй, а балота Мележа – адлюстраванне соцыума, то ў тэксце Вежнавец канфлікт знаходзіцца па-за грамадскімі структурамі і нават па-за часам, ён не датычыць наўпрост нейкага гістарычнага перыяду, хоць і апісвае яго. Больш за тое: я ўпершыню бачу, што асэнсаванне нацыянальнай траўмы выводзіцца за межы беларускага – дзякуючы новаму ракурсу. Ракурс зададзены праз спецыфіку канфлікту. Гэта канфлікт паміж рацыянальным у чалавеку і нерацыянальным; рухавіком жыцця, які ў псіхалогіі завецца Яно. Жывёльны пачатак, ненадзейна прыхаваны цывілізацыйным слоем. Настолькі ненадзейна, што ў першы ж крытычны момант Яно абрыне штучна ўзведзеныя каштоўнасныя іерархіі і вызверыцца на небяспеку. Што і адбываецца ў аповесці Вежнавец. У аповесці Яно знаходзіць увасабленне ў звярыным. Звер – гэта не заўсёды грубая сіла. Гэта іншая мараль, нацэленая не на дабрабыт соцыуму, а на захаванне цэласнасці асобы, на сувязь з цьмяным Яно. Дабіраючыся дадому цёмным лесам, Рына думае пра небяспеку: гэты шлях возьме сваю ахвяру. Тут людзі разбіваліся, замярзалі, знікалі. “У лесе заўсёды ёсць адчуванне, што за табой сочаць чыесьці вочы, і яны – не чалавечыя”. І хоць нам паведамляюць, што тут ходзяць “чорныя ваўчкі”, справа не толькі ў іх. Зрэшты, Рына адчувае не панічны страх небяспекі як такой, а халоднае разуменне рызыкі, якая ўзнікае, калі Звер побач. Ваўкі праходзяць паўз усю кнігу, як праз той лес, сваім шляхам. І яны ніколі не будуць проста ваўкамі, гэта заўжды ўцелаўленне сілы, якая сама сабе закон. Воўк не заб’е абы забіць. Па законах Адзачыміхі, з ваўком трэба павітацца як з роўным і папрасіць падзяліць дарогі. Магчыма, сучаснаму, збольшага гарадскому чытачу такая паэтыка падасца анахранізмам, але гэта сведчыць пра тое, што калектыўны Звер урбанізаваны і прыдушаны бетоннымі плітамі горада, замардаваны дрэсіроўкай і чакае за кратамі свайго кавалку свежыны. Структуру аповесці можна схематычна ўявіць як паралелі Чалавек і Звер. Калі глядзець на іх збоку, лінія бачыцца адна – лінія сацыяльная (чалавек/народ/краіна) і гуманістычная, якая кантрастуе з пачварнымі карцінамі гісторыі вёскі (як мікрамадэлі гісторыі Беларусі). Як толькі вы зменіце ракурс, паглядзіце на аповесць “зверху” – убачыце паралелі, якія адна ад адной не залежаць. Канкрэтныя чалавечыя лёсы і іх узаемадзеянне, наступствы чалавечых учынкаў – і невытлумачальная жорсткасць, крывавы след, сіла, якая праявіць сябе проста таму, што яна ёсць. З ракурсу Звера атрымаецца, што гісторыя чалавецтва (ці, звузіўшы да свету Вежнавец, гісторыя вёскі) – толькі праяўленне звярыных памкненняў і неўсвядомленага. Можна спытаць, які з гэтых ракурсаў правільны, але на гэтае пытанне адказу няма. Ён знойдзецца, калі чалавек прыйдзе да канчатковай высновы датычна існавання Бога, лёсу, першаснасці матэрыі/ідэі і г.д. Калі цяперашні час у аповесці звязаны з Рынай, то мінулае ажывае з гісторыямі Адзачыміхі: яна сама “ажывае” і з тагасвету разгортвае “генеалагічныя дрэвы цэлых вёсак” і “карту смерцяў”. Гэта гісторыя войнаў, забойстваў, крадзяжоў, крывавай разні і генацыду, барацьбы за ўладу, хлусні, безнадзейных спадзеваў. Унутраная гісторыя правальваецца ўглыб часу праз гісторыі маці Адзачыміхі Просі і бабкі Мар’янкі, праз гісторыі Оркі і Паўла – згінулых энтузіястаў, якія верылі, быццам навука адолее балота. Прыход саветаў, калектывізацыя, меліярацыя, Другая сусветная, грамадзянскія пабоішчы, вынішчэнне габрэяў як асобная трагедыя на тле трагедыі беларускай. А там і раскулачванні з высылкамі, ворагі народу, усё, што складае нацыянальную траўму беларусаў і праз стагоддзе застаецца даважкам, які замінае жыць, працягваецца забітымі ў час пратэстаў, сотнямі палітзняволеных, вымушанай эміграцый і расколамі ў сем’ях. Вось істотнае адрозненне аповесці Вежнавец ад папярэдніх хронік нацыянальнай катастрофы: яна вядзе аповед праз герояў, якім Звер бліжэй за Чалавека. То бок, гэта не людзі, пазбаўленыя маралі, гэта людзі, у якіх свая мараль. І ўсе гістарычныя катастрофы, якія адбіліся на Беларусі і нас цяперашніх, у аповесці паўстаюць не як драматычны пераказ падручніка, а як голая, нязручная праўда пра нас саміх. Мастацтва і жыццё па сутнасці імаральныя. Калі котка душыць мыш, яна не пакутуе на згрызоты сумлення. Калі зберацеся чытаць ці перачытваць аповесць, звярніце ўвагу на інтанацыю, з якой Адзачыміха расказвае свае змрочныя гісторыі: ні галасу, ні шкадавання аб падзенні нораваў, ні гуманістычнага расчаравання. Яна кажа пра бацьку-бандыта з захапленнем – не таму, што сама “дэвіянтны элемент”, а таму што бацька быў хват. Як Звер ён быў выключны, меў моц і смеласць. Падобны погляд на рэчы жыве ў літаратуры антычнасці, дахрысціянскіх тэкстах, дзе цаніліся якасці чалавека як такія, безадносна іх карыснасці для грамадства. Свет Адзачыміхі (і свет аповесці) не палягае паміж полюсамі “зла” і “дабра”. Тут ёсць толькі жыццё і смерць, а паміж імі – сіла і ўдача. Ідэйную матрыцу “Па што ідзеш, воўча?” небяспечна браць за спосаб жыць у сучасным грамадстве. Але гэта карысны і, магчыма, адзіны эфектыўны сродак для таго, каб урэшце прыняць (у сэнсе – усвядоміць і зразумець, што гэта здарылася з намі) той гвалт, які чыніўся з нацыяй. І не толькі звонку, як быццам хтосьці благі прыйшоў і зрабіў нам кепска. Гэта гісторыя ўзаемнага вынішчэння і помсты. Калі ўдавацца ў рацыяналізацыю, мы захраснем у апраўданнях. Магчыма, варта аддаць чалавеку чалавечае, а ваўку – воўчае, падзяліць гэтыя дарогі, каб убачыць, што насамрэч адбылося. Людзі былі як звяры не таму, што рэжым крывавы; таму, што такія яны – мы – і ёсць. Пад канец размаітых разважанняў звярну ўвагу на яшчэ адну адметнасць: свет Вежнавец раскрываецца праз гісторыю жанчын, ад Рыны – праз Адзачыміху – да лютай бабкі Мар’яны і прабабкі Зоф’і. Аповесць можна аднесці да феміністычнай літаратуры – у тым выглядзе, які можна прыняць за мастацтва. Патлумачу: словазлучэнне “феміністычная літаратура” цягне за сабой асацыяцыі з чымсьці публіцыстычным, напісаным жанчынай пра праблемы жанчын, што часам выглядае як скарга напалам з абвінавачваннем. Усё гэта мае права на існаванне і, відаць, мусіць быць, але не мае дачынення да мастацтва. Ева Вежнавец таму і мастак, што не аддае перавагу асобным аспектам “чалавечай жыццядзейнасці”. Яна не кіруецца нейкімі пэўнымі інтарэсамі – пралабіраваць тэму, стаць рупарам сацыяльнай ці этнічнай групы, даследаваць гістарычны перыяд, і г.д. “Феміністычнасць” аповесці заключаецца не ў тым, што яна пра горкі лёс жанчыны. Яна ў самім ракурсе – на свет глядзіць жанчына. І тут варта згадаць “Сабак Еўропы” Бахарэвіча, у адной з частак якіх таксама фігуруе бабка-шаптуха. Параўнанне выходзіць яскравае: у Вежнавец бабка не проста носьбіт ведаў пра свет і захавальніца законаў жыцця, яна апавядальнік і галоўны суб’ект, з ёй і праз яе адбываецца рух, праз яе будуецца мастацкі свет. Калі да аналагічнага вобразу звяртаецца мужчына – Бахарэвіч – бабка робіцца аб’ектам дзеяння. Яе выкрадаюць, ледзьве не гвалцяць, не звяртаючы ўвагу на тую самую мудрасць. Пакіну гэты абзац у якасці назірання, без каментароў і далёкаідучых высноваў. Можа, гэта чыстае супадзенне, якое ўвогуле высноваў не патрабуе.   Артур Клінаў. “Локісаў” Калі казаць пра празаіка Артура Клінава, для мяне ён застаецца аўтарам “Горада Сонца”, дзе чалавечае і чалавечнае пульсуе ў цэнтры пустэчы, сімвал якой – Кастрычніцкая плошча, абвешаная кідкімі сцягамі і плакатамі. Затым ёсць Клінаў-мастак, які на Венецыянскім біенале выставіў саламяную рэпліку “Тайнай вячэры” да Вінчы. Гэтая “мізансцэна” паўтараецца ў фільме “Масакра” Андрэя Кудзіненкі – як мастак-пастаноўшчык Клінаў выкарыстаў саламяныя дэкарацыі. Фільм, у сваю чаргу, зняты паводле навэлы Праспера Мэрымэ “Локіс”. У аснове яе – легенда пра мядзведзя-пярэваратня, што жыве ў глухім закутку недзе на Літве (у нашай сучаснасці – памежжа Беларусі і Літвы). У Мэрымэ пярэварацень адначасова страшылка, мэта якой – паказытаць нервы еўрапейскага чытача, экзатычная забаўка, што ўпісваецца ў моду на гатычны раман; і сімвал таго самага дзікага, змрочнага, непрадказальнага Яно, пра якое я казала датычна кнігі Вежнавец. І вось маем аповесць Артура Клінава “Локісаў”. Па ўсім бачна, сімволіка “Масакры” засталася з Клінавым дасюль. Што не дзіўна: мастацкі патэнцыял вобраза пярэваратня невычарпальны. Доказ на паверхні: містар Хайд ператварыўся ў Халка і каторы год эксплуатуецца вялікімі экранамі. Клінаў расказвае дэтэктыўную гісторыю пра таямнічыя, канечне ж, забойствы ў аддаленым райцэнтры Беларусі, у якім угадваюцца Лынтупы. Зрэшты, неістотна, што гэта за горад, бо ён тыповы, а ў Клінава нават шаржавы: Ленін на плошчы, крамы вакол плошчы, свой габрэй-гандляр, свая безгустоўная гасцініца і свая дрымучая гісторыя шляхецкага кшталту – граф Локісаў перакідваўся ў мядзведзя і вынішчаў ворагаў і ўсякіх нехарошых людзей. У яго была свая мараль, але ўсё ж мараль, і мясцовыя не столькі баяліся графа, колькі шанавалі яго як лакальнае боства, якое карае і абараняе, у залежнасці ад заслугаў. Мясцовыя вераць у графа, баяцца яго, але яшчэ больш баяцца, што гэта міф, што графа няма. З таго карыстаецца мясцовая міліцыя, дакладней, следчы, якому вораг неабходны, каб быць героем – калі казаць пра вонкавую карцінку, але яшчэ больш яму патрэбны граф, каб кіраваць людзьмі. Уласна, наш герой-апавядальнік, з якім аўтар зліваецца цалкам, ставіцца да ўсяго гэтага як да благога сну, потым – фарсу, які можна спрабаваць рэжысіраваць, але збольшага застаецца пасіўным. Трэцяя сіла ў гэтым свеце вонкавая. Чужынец для ўсіх – для масоўкі, для міліцыі, для героя і для нашага пярэваратня – ён знайшоў увасабленне ў абагульненым вобразе маскоўскага капіталу: прыезджыя бізнесоўцы выкупілі маёнтак графа і прэтэндуюць на тое, каб ціха, не афішуючы, замясціць ягоную фігуру. Далей сюжэтныя перыпетыі пераказваць не мае сэнсу, хоць іх багата. Галоўнае не ў матэрыяле, а ў тым, як Клінаў яго падае. У свеце, дзе ранейшыя іерархіі-каштоўнасці зруйнаваныя, а новых так і не прыдумалі, казаць усур’ёз пра штосьці складана. Аўтар вымушаны шукаць новую мову. Клінаў абірае фарс. Фарс выбудоўваецца праз стылістычную эклектыку (трэба прызнаць, у Клінава яна часам выглядае мяшанкай), камічнае апісанне персанажаў і камічныя сцэнкі. Яркі персанаж у гэтым фарсе – следчы: мы так і не ўбачым, дзе ён сапраўдны. Следчы мімікруе то пад героя Дастаеўскага, то пад копа з амерыканскіх стужак, то пад расейскага мянта. Таксама адзначу сцэну з мітынгам, у якім бачым пародыю на апазіцыйныя акцыі ў Беларусі, і атмасферу ў гасцініцы з ейнымі “мульцяшнымі” гаспадарамі, антуражам і насельнікамі. Кінематаграфічнасць аповесці відавочная. Магчыма, гэта ўплыў працы над “Масакрай”. Магчыма, увогуле ўласцівая прозе Клінава рыса, сцвярджаць не бяруся. Фарс выконвае тры функцыі: ён афарбоўвае ўсю “стужку” аповесці, як мантажны фільтр, прыводзячы асобныя кавалкі да эстэтычнай цэласнасці (прынамсі, імкнецца да гэтага). Ён забаўляе чытача. І ён раскрывае героя “ад зваротнага”: гэты смех за кадрам паказвае разгубленасць, страх, а па вялікім рахунку – трагічнасць сітуацыі, у якой апынуўся герой, а насамрэч – аўтар і ўся краіна. І тут самы час сказаць, чаму “Локісаў” не стала аповесцю знакавай – нават у творчасці самога Клінава. Усе адзначаныя мною характарыстыкі трэба чытаць з прыстаўкай “неда”. Гэта неда-сцэнар – бо шмат лішняга як для кінасцэнара. І гэта неда-проза ў “класічным” значэнні – таму што фрагментарныя склейкі, якія на экране дарэчы, у прозе выглядаюць халтурна. Гэта неда-фарс – таму што нават у камічным Клінаў недастаткова вольны. Усе сцэны падаюцца знаёмымі, дзесьці бачанымі, і асабліва крыўдна за следчага: ён захрас паміж эксцэнтрыкам і правінцыйным міліцыянтам, і кожны новы вобраз, які яму прымяраў Клінаў, мог бы быць больш яркі. Што ў межах фарсу не проста дарэчы, а неабходна. Калі мы вернемся да гісторыі з пярэваратнем, яна таксама “неда”: фінал неда­статкова кантрасны адносна інтрыгі, якая да яго вяла. “Локісаў” – і неда-дэтэктыў, і неда-фарс, і неда-пародыя. Дадаць да ўсяго моўныя пытанні (часам здаецца, што аповесць механічна перакладзеная з рускай) – атрымаецца перспектыўны чарнавік. Зрэшты, у мяне засталося адчуванне, што аўтар нават пасля цэлай аповесці не да канца развітаўся з містычным пярэваратнем; калі ўражанне не падманлівае і беларускія цемрашальства, дзікунства і іншыя мілыя нацыянальныя адметнасці ўсё яшчэ шукаюць выхад у літаратурнай форме, я б, з дазволу аўтара, сказала, што спяшацца публікаваць будучую работу няварта. Патэнцыял такой работы заслугоўвае высілкаў і часу.   Андрэй Федарэнка. “Жэтон на метро” З водгукаў пра кнігу, якія мне давялося пачуць, самым папулярным было “рас­чараванне” (у лёгкай форме – стрыманае недаўменне). Прычына такой рэакцыі – няспраўджаныя чаканні. За якія, трэба зазначыць, аўтар не нясе адказнасці. Дый наўрад ці мусіць. Чаго чакаюць ад Федарэнкі? Калі коратка, я б вылучыла стыль і “горкую праўду”. Стыль – гэта асаблівая аўтарская інтанацыя (стрыманасць, ашчаднасць, дакладнасць) і мова, шчасліва пазбаўленая школьнай стэрыльнасці. “Горкая праўда” – бязлітаснае ўзіранне ў сябе і ў свет праз сябе, з якога нараджаецца асаблівага кшталту спакой – спакой прынятага адчаю (які няварта блытаць з пакорай). У такім стане ясна бачацца рэчы і людзі. Можна сказаць, што ёсць пісьменнікі, якія ходзяць па свеце з ліхтаром, шукаючы чалавека, а ёсць пісьменнікі, якія ходзяць з люстэркам, няпрошана нагадваючы, хто мы ёсць. Федарэнка ходзіць з люстэркам. “Жэтон на метро” аказаўся такой кнігай, дзе люстэрка няма, як і звыклага псіха­лагічнага мазахізму, і нават мова падпарадкоўваецца жанру. Калі б гэтую кнігу напісаў не Федарэнка, расчаравання было б менш, калі б яно ўвогуле было. Анатацыя абяцае чытачу працяг прыгодніцкай серыі, якая пачалася даўным-даўно з “Афганскай шкатулкі” і “Шчарбатага талера”. Тут прамахнуўся аўтар анатацыі, бо “Жэтон на метро” прыгодніцкай кнігай не з’яўляецца. Гэта не чысты экшн, і гэта нават не дэтэктыў, хоць кнігу часам так разглядаюць. Самым блізкім азначэннем быў бы псіхалагічны трылер, які вырастае з канфлікту адцягненага характару, канфлікту па-за соцыумам. Гэта чарговая форма вечнай дылемы “курыца і яйка”, толькі замест курыцы – жыццё (рэчаіснасць, Эрас), а замест яйка – літаратура, мастацтва ўвогуле. (Або – процістаянне Дыяніса і Апалона, між якімі расцягнуты арфізм – з перавагай да Апалона.) Кніга пачынаецца з Аўтара – паэт Рак збіраецца напісаць аповесць. Затым з’яўляецца прыяцель Рака, уцягваючы таго ў мутную справу. Справа абрастае таямніцамі, Рак спрабуе ў іх разабрацца, вы чытаеце дэтэктыўную гісторыю, нарастае інтрыга… І ўсё аказваецца адным вялікім падманам: постфактум чытач разумее, што ўвесь час знаходзіўся ў свеце, прыдуманым Аўтарам (аповесць у аповесці). Што ж, закрыем вочы на незакрытыя сюжэтныя лініі – яны застануцца на сумленні Рака. Праігнаруем і тое, што Федарэнка парушае галоўнае правіла дэтэктыва (а мы чыталі кнігу як дэтэктыў): следчы Грыневіч даводзіць, што “забойца садоўнік” – галоўны злачынец і ёсць Рак. Але і гэта не ўсё! І гэтая, другая па ліку, развязка – несапраўдная. Натуральна, чытач, які прыйшоў па дэтэктыў, расчараваны (калі не злы). Бо аказваецца, што ўсе доказы несапраўдныя, і ён нават не меў шанцу разблытаць клубок загадак. Усё адно што дзень прастаяць пад дзвярыма, падбіраючы ключ, каб даведацца, што няма да іх правільнага ключа, бо дзверы – муляж. Узнікае пытанне: а што гэта, уласна, было? Навошта? А быў гэта пісьменніцкі эксперымент і гульня дзеля гульні. Яму было цікава: ці адрозніць чытач дзверы ад муляжа? Іначай кажучы, дзе мяжа паміж рэальнасцю і прыдумкай? Ці ёсць розніца паміж жыццём і літаратурай і ў чым яна палягае? Па вялікім рахунку, замест “Жэтона на метро” мы маглі прачытаць эсэ пра сутнасць літаратуры і ролю пісьменніка. Але ў такім выглядзе яго прачытае вузкае кола – нават адносна вузкага кола беларускіх чытачоў. Федарэнка элегантным падманам прымусіў чытача паўдзельнічаць у мастацкім эксперыменце. Да таго ж, эсэ было б не такім эфектыўным, не такім даходлівым, бо гэта было б апісанне з’явы. А ў аповесці з’ява самаўзнаўляецца, груба кажучы, гэта не тэорыя, а лабараторны занятак. Паказальны адзін абзац, які прывяду цалкам: “Ён развітваўся са сваімі героямі, але ведаў, што нікуды яны ад яго не дзенуцца. Ён ужо адчуваў поўную сваю ўладу над імі. Пішучы, забаўляючыся, гуляючы сам з сабою ў шахматы, ён навучыўся ажыўляць людзей, мог па першым жаданні адпраўляць іх у нябыт і гэтак сама лёгка вяртаць назад. Гэта было так нова, цікава, незвычай­на, захапляльна — улада творцы над сваімі героямі! Больш за тое — нешта падказвала яму, што гэта і ёсць адзіная ў свеце сапраўдная ўлада, хаця б таму, што яна самадастат­ковая, ёй нічога не пагражае: ні выбары, ні рэферэндумы, ні путчы з рэвалюцыямі, яе ніхто ніколі ні пры якіх абста­вінах не адбярэ ды і прэтэндаваць на яе наўрад ці будзе”. Гэтак Рак думае пра аповесць, якую ён піша ў аповесці, якую піша Федарэнка (складана, разумею). Калі Рак прызнае, што для яго аповесць – “розыгрыш, гульня, падман”, то гэта сам Федарэнка характарызуе сваю працу. “Яму паверылі. Ён дабіўся свайго (і ця­пер з усмешкай падумаў, што ў свеце толькі дзве сапраўд­ныя непрыемнасці: першая — не дабіцца чаго хацеў, дру­гая — дабіцца чаго хацеў)”. Федарэнка дабіўся, чаго хацеў, і гэта стала непрыемнасцю: для белетрыстыкі, як яно было заяўлена, занадта хітра; мастацкай рэчы замінае белетрыстычная форма і вытворныя: спрошчаны ці адсутны псіхалагізм, літаратуршчына (матэрыял бярэцца не з жыцця, а з літаратуры – адсюль жанравыя клішэ) і абмежаваны выбар мастацкіх сродкаў.   Таня Скарынкіна. “Райцэнтр” На чым будуецца паэтычны свет Тані Скарынкінай і што робіць яе адметнай між верлібрыстаў? Калі паэтам мы можам назваць чалавека, які цэліць у сутнасць рэчаў, выяўляе невідочныя сувязі і ўмее іх выказаць словам у межах наяўнага арсеналу, то Таня Скарынкіна ўзброеная цяжкай артылерыяй – дзіцячым поглядам на рэчы. Цяжкай артылерыяй – бо такі погляд і эфектыўны, і эфектны, і яго немагчыма зымітаваць. Захаваць такі погляд на рэчы, не ператвараючы ў шаблон мыслення, – вялікая праца сама па сабе. Спробы давесці яе да аўтаматызму ёсць, згадаем хоць бы Джані Радары з мануалам па напісанні казак. Спробы ёсць, а плён сумнеўны. Якім чынам Таня захоўвае натуральнае гучанне – таямніца, але як працуе дзіцячы погляд на свет, патлумачыць магчыма. Па-першае, ён пазбаўлены аўтаматычна зададзеных алгарытмаў мыслення. У такіх умовах паэт, як і дзіця, можа задаваць нечаканае пытанне, у якім тоіцца новы ракурс рэчаіснасці. Па-другое, аўтаматычнае мысленне цягне за сабой аўтаматычны слоўнік. Гэта смерць паэзіі. Таня ў кожным тэксце нечаканая. Не эксцэнтрычная, не экстравагантная, не эпатажная, а нечаканая натуральна; ейны свет зразумелы і знаёмы – але раскрываецца па-новаму. Свежы ракурс, свежыя словы разам складаюць “па-трэцяе”: магчымасць убачыць свет як ён ёсць, а не другасныя карціны, ланцуг паўтарэнняў і самаўзнаўленняў. У нейкім сэнсе гэта спроба вярнуць страчаны рай (тут згадваецца вокладка “Райцэнтра”). Вялікі фрагмент пра паэзію Тані Скарынкінай неабходны для разумення празаічнага “Райцэнтра”. Я б сказала, што эсэ, фармальна звязаныя са Смаргонню, патрэбныя не для таго, каб занатаваць местачковую гісторыю. Гэта шэраг прыкладаў, для якіх Таня шукае агульны знамянальнік, каб зафіксаваць заканамернасці жыцця. Альгерд Бахарэвіч пісаў у анатацыі да “Райцэнтра”, што гэта “спроба ўратаваць знакі часу ад знікнення ў хаосе сучаснасці”. Такая фармулёўка адпавядае паверхневай задачы кнігі – напісаць пра Смаргонь і людзей. Калі падняцца да таго, што завецца Звышідэяй, фармулёўка рэдукуецца да “спробы занатаваць знакі ў хаосе”. Знайсці істотнае ў сотнях паўтарэнняў – гэта таксама паэзія. Нават героі Скарынкінай, як у камедыі дэль артэ, нягледзячы на сваю “дакументальнасць” носяць маскі: Фантазёр, Касманаўт, Паэт, Жанчына, Ахвяра і г.д. Яна метадычна збірае пацверджанні заканамернасці, і чым больш прыкладаў, тым больш упарадкаваны свет (як ні дзіўна – дзякуючы “наіўнаму” на яго погляду). Можна было б упікнуць аўтара ў штучнасці такой светабудовы, але, магчыма, акурат таму Таня звяртаецца да рэальнасці і выпісвае сапраўдных людзей. Упарадкаваць мастацкі свет – адно; упарадкаваць праз мастацтва рэчаіснасць – іншае. Без сумневаў магу сказаць, што “Райцэнтр” – зусім не краязнаўчая літаратура. Ён нават не пра Смаргонь. Што цікава, адзін крытык у размове пра кнігу заўважыў, што хоць ён добра ведае гэты горад, Смаргоні ў кнізе так і не ўбачыў. А яе там і не мусіць быць. Наўпрост пра нейкую Звышідэю Таня, канечне, не піша, яна проста расказвае гісторыі. Але ёсць пара эсэ, у якіх вушы ідэі вытыркаюцца. Гэта “Жыццё і смерць кузурак” і “Касманаўты ў горадзе”. Тут Таня апісвае свой літаратурны метад і фармулюе сваё разуменне Быцця (зноў жа, не наўпрост, апасродкавана, праз хаатычныя быццам бы назіранні; увогуле эсэ Скарынкінай нагадваюць танец, які здаецца імправізацыяй). “Блистательное сочетание маловыразительных частностей” – цытуе яна лекцыю Набокава пра гогалеўскага “Рэвізора”, і гэтае ж азначэнне пасуе датычна сутнасці літаратуры, якую цалкам прыняла Таня.   Сяргей Календа. “Акварыум” Апошняя кніга Сяргея Календы наводзіць на думку пра мёртвага каня, з якога прыспеў час злезці: на жаль, нічога новага “Акварыум” не дадае – ні беларускай літаратуры ўвогуле, ні мастацкаму досведу самога Календы. Нам кажуць, што “«Акварыум» завяршае трылогію, пачатую кнігай «Падарожжа на край ложка» і падхопленую «Часам панкі паміраюць»”. Я мяркую, вы пагодзіцеся з думкай, што завяршэнне – гэта не проста колькасны прыдатак, а выключна важная справа. Калі размова ідзе пра трылогію, заключная кніга мусіць закрываць сюжэтныя лініі і даво­дзіць развіццё ідэі да лагічнага завяршэння; або знаходзіць удалую пастаноўку пытання, калі аўтар не мае адказу, а пісанне – сродак пошуку. Калі ёсць скразны герой, у яго мусіць быць выразная дынаміка, няважна, адмоўная ці якая яшчэ; а калі дынамікі няма, то так і мусіць быць задумана, гэта паказальна-ідэйнае фіяска, а не фіяска тэхнічнага характару. Як вы маглі зразумець, нічога з пералічанага ў “Акварыуме” няма. Гэта не развіццё, а паўтарэнне сказанага. Нейкай выразнай ідэі ці задачы Календа не ставіў перад сабой і раней. Агулам “Падарожжа на край ложка” апісвае сталенне ў адзіноце, трагедыю сям’і і як яе бачыць і перажывае падлетак; сітуацыя, у якой адсутнасць блізкасці з маці і спробы яе вярнуць аднолькава балючыя. Сын і маці, юнак і яго спробы зразумець сябе і жыць з пачуццямі, якія не кантралюеш. “Часам панкі паміраюць” гучыць не так адчайна, тут менш пачуццяў і больш сталага ўсведамлення сябе ў свеце. З’яўляецца большая схематычнасць: калі пасля “Падарожжа” помніцца агульная эмацыйная афарбоўка, настрой, то “Панкі” пакідаюць у памяці больш выразныя адбіткі – ратаванне сабачкі (адказнасць), “стасункі” юнака і аўтамабіля (свабода), ці гісторыя пра тое, як хлопцы нас…алі на аўтобус (назавем гэта бунтам). Ідэйны цэнтр кнігі – юнак сталее. Хаос знаходзіць структуру. З гэтага пункту гледжання “трылогія” – літаратура сталення, фармавання асобы. “Акварыум” гэтае ўражанне перакрэслівае і разбурае нават тую структуру, якую насуперак творчаму хаосу Календы спрабуе сабраць крытык. Выдавец перабольшана назваў аповесцю экспрэсіянісцкія накіды, з якіх аўтар мог бы сабраць пры належных высілках апавяданне. Хаця трэба прызнаць, што аўтар анатацыі здоль­ны бачыць праўду: ён кажа, што “аповесць – складзеная з фрагментаў гісторыі каханняў і любові двух герояў, якія не зусім рэальна і кожны па-свойму глядзяць на сваё жыццё і на сваіх жанчын”, а ўрэшце “два героі павінны сустрэцца, каб скончыць падарож­жа, для пачатку новага ва ўласным жыцці”. Аўтар задумваў спаралеленую гісторыю герояў, якія, мяркуючы па апісанні, мусілі кантраставаць, прайсці праз выпрабаванне і скончыць перанараджэннем. Ініцыяцыя – структурны элемент прозы, якому гадоў больш, чым уласна прозе. Форму ён можа набыць любую (ад рыбалкі з татам у дзіцячым апавяданні да пераадолення смерці ў якім-небудзь рамане). Але ў любым выглядзе гэта момант ключавы, з ім мяняецца герой і твор. У “Акварыуме” такі страшны суд мусіў адбыцца ажно двойчы. У нас ёсць Жан і Ян, абое ў стасунках, абое на раздарожжы. Чым яны адрозніваюцца? Мушу сказаць, нічым. А можа, так было задумана, гэта адзін герой, падвоены з прыхаванай аўтарскай мэтай? Не. Больш за тое, гэты герой адносна папярэдніх яму “Панкаў” дэградуе, вяртаецца ў стан эмацыйнай няспеласці “Падарожжа на край ложка”. Калі б я мела на мэце любой цаной парадаваць аўтара, я б сказала, што гэты тэкст герметычны і патрабуе высілкаў, каб яго зразумець. Але я мяркую, што аўтар сам дакладна не ведаў, што хоча сказаць. Тэкст атрымаўся цьмяны і недапечаны. Болевай кропкі ў “аповесці” папросту не існуе (акрамя экстралітаратурнай – завершыць трылогію і як мага хутчэй выдаць кнігу: як той герой (ужо не згадаю, Жан ці Ян), які “спяшаецца жыць”, яго стваральнік спяшаецца напісаць). Калі я казала пра экспрэсіўнасць напачатку, гэта трэба разумець не як адзнаку стылю, а як азначэнне метаду. Календа не звяртае ўвагу на псіхалагічныя матывацыі, увогуле не вытлумачае героя, проста апісвае станы. Часта экспрэсіўнасць неабходная для стварэння сугестыі – уцягнуць чытача ў максімальнае суперажыванне герою і пагрузіць яго ў мастацкі свет. Каб дасягнуць гэтага, трэба працаваць з кожным словам удвая больш. Календа не асабліва гэтым пераймаецца. Назваць плынню свядомасці выпадковыя фрагменты таксама не выпадае. Калі ж вярнуцца да абяцанага пераломнага моманту ў жыццях гэтых, дапусцім, розных хлопцаў, ніводзін з іх не змяняецца. Мусіў, канечне, але аўтар не паклапаціўся пра тое, каб пераканаўча гэта выявіць. Каб не быць галаслоўнай: “А потым Жан сядзіць на кухні, раніца, п’е каву, спаў усяго пяць гадзін і яшчэ не да канца асэнсоўвае, што толькі вярнуўся не з сутачнай камандзіроўкі, што нарадзіўся зноў гэтай ноччу, і вось яно, яго новае, іншае жыццё. І гэтае асэнсаванне напаўняе ўвесь мінулы дзень такой нейма­вернай колькасцю эмоцый, што ён ператвараецца ў паралельную рэальнасць, і той дзень, дзе кожная гадзіна мела зусім іншы сэнс, да канца не будзе спасцігнуты, бо гэта немагчыма, можна толькі павярхоўна ўспрымаць гэты дзень як дзень, які існаваў паралельна з другім Быццём”. Так апісваецца стан пасля паваротнай падзеі. Як бачыце, следу няма – ёсць толькі апісанне таго, як след мусіў выглядаць. Можна падумаць, што Сяргей Календа хоча заняць літаратурную нішу young adult. У такім разе эмацыйнасць будзе плюсам – пры ўмове, што аўтар усё-такі прызнае, што тэкст гэта прадукт, і ў яго мусяць быць акрэсленыя форма і задача. Калі мэты стаць выбітным стылістам у аўтара няма, можна больш увагі надаць сюжэту. Але заставацца на той жа пазіцыі – фіксаваць перажыванні разгубленага юнака, які знаходзіцца на пераходным этапе ад крыўды на свет і ўразлівасці да сталага разумення сябе і свету, – знаходзіцца на гэтай пазіцыі далей не мае сэнсу. “Акварыум” паказаў, што тэма сябе вычарпала і пачалася аўтаэксплуатацыя.   Сяргей Абламейка. “Каліноўскі і палітычнае нараджэнне нацыі” Кніга адрасаваная тым, хто пагодзіцца з тэзай: “Вялікая загадка беларускай гісторыі — нараджэнне Беларусі як краіны”. З гэтай фразы кніга Абламейкі пачынаецца, ад яе аўтар адштурхоўваецца ўвесь час, даследуючы Беларусь і беларусаў у звязку менавіта з такімі самаазначэннямі. Абламейка правёў працу з дакументальнымі першакрыніцамі і папярэднімі работамі калегаў. Ён паслядоўна даказвае, што панятак “Беларусь” не быў навязаны нам расейцамі і не яны нас назвалі беларусамі – наўзамен ліцвінаў (дыскусіі на гэтую тэму дасюль жывыя). Звернемся да кнігі: “Нярэдка кажуць, што «беларусы» і «Беларусь» — не саманазвы народу і краіны. Гісторыя, аднак, сьведчыць пра адваротнае. Менавіта гэтую назву ў ХІХ стагодзьдзі выбралі самі віленскія і наогул заходнебеларускія ліцьвіны і русіны, калі вырашылі выразна адрозьніць сябе ад балцкага насельніцтва гістарычнай Літвы на падставе сваёй (або сваіх продкаў) «рускай» мовы. Калі б не распаўсюджанасьць польскай мовы сярод эліты тагачаснага грамадзтва — нашым нацыянальным назовам мог стаць этнонім і палітонім «ліцьвіны». Але для польскамоўных пачынальнікаў беларускай ідэі ў ХІХ стагодзьдзі слова «ліцьвін» (Litwin) было сынонімам сёньняшняга слова «літовец» (балт, lietuvis). Пачынальнікі адчувалі патрэбу самаідэнтыфікавацца, аддзяліць сябе ад балтаў. Таму выбар быў зроблены на карысьць «Беларусі» і «беларусаў»”. Аўтар прыводзіць звесткі, што ўжо праз паўстагодзьдзя пасля паўстання беларусамі назвалі сябе ў афіцыйным перапісе “практычна ўсе сяляне і пераважная большасьць шляхты і арыстакратаў Меншчыны”, сярод якіх – Гутэн-Чапскія, Скірмунты, Радзівілы, Ваньковічы і інш. Таксама Абламейка даводзіць, што Кастусь Каліноўскі не проста паўстанец, а першы палітык, які быў беларусам, так бы мовіць, мэтанакіравана і паслядоўна, і, адпаведна, пераследаваў інтарэсы беларускага народа. Усё гэта – у кантэксце рэлігійнай барацьбы (забарона ўніяцкай царквы), процістаяння з Польшчай, якая не ўяўляла колішнюю Літву асобнай дзяржавай, саслоўных нюансаў – Каліноўскі адмаўляў наяўнасць шляхты ў Беларусі (пры тым што прадстаўнікі найстарых і знатных родаў адыграюць немалую ролю ў стварэнні беларускай дзяржаўнасці). Але ці з’яўляецца гэтая інфармацыя вялікім адкрыццём? Для мяне – не. Я хачу сказаць, што патэнцыйны чытач кнігі Абламейкі – беларускамоўны адукаваны чытач з базавымі, прынамсі, ведамі гісторыі, – не будзе ўражаны сцверджаннем, што Каліноўскі – беларус, і што ён адыграў ключавую ролю ў здабыцці беларусамі незалежнасці. На мой погляд, заслуга Абламейкі ў структурызацыі матэрыялу, які й так успрымаецца як штосьці даўно сцверджанае і прынятае. Магчыма, гісторыкі ўбачаць у гэтай працы наватарства; мне ж як неспецыялісту падаецца, што аксіёму выдаюць за тэорыю, якую трэба даказаць. Так званым “ябацькам” (ці рускамірцам) кніга магла б прынесці карысць пры дзвюх неверагодных умовах: яны кнігу прачытаюць і будуць здольныя яе ўспрыняць. Цікава было б дазнацца пра ўражанні палякаў ад гэтай кнігі. Абламейка асобнай лініяй праводзіць процістаянне Каліноўскага з варшаўскім начальствам. То ён, “прымяніўшы фізычную сілу, выкінуў з пакою камісара Цэнтральнага нацыянальнага камітэту ў Вільні Нэстара Дзюлерана”. То піша, што “нам пад рондам польскім не заўсім было добра”. Палякі таксама не адставалі: калі ўрад Каліноўскага самаабвесціўся незалежным ад Варшавы, заявілі: “у выпадку непакоры іх імёны будуць абвешчаныя ў друку — інакш кажучы, выдадзеныя царскім уладам”. Узорнае сяброўства. У кнізе шмат цікавых эпізодаў, якія, аднак, падаюцца канспектыўна. Магчыма, Абламейка спяшаўся скончыць працу, каб беларусы займелі дадатковыя аргументы ў спрэчках з ідэйнымі ворагамі. Але сухому пераліку фактаў і цытат не стае мастацкай апрацоўкі. Я не маю на ўвазе, што дакументальныя рэчы трэба разбаўляць выдумкай. Я маю на ўвазе, што факт можна разгарнуць як гісторыю, паўнавартасны раздзел. Гэта быў бы не дэкларацыйны нон-фікшн з мэтай давесці, што Каліноўскі палітык і беларус, але больш-менш развітая карціна часу. Напрыклад, Абламейка піша, што ў 1858 годзе ў Вільні адбыўся першы з’езд беларускіх пісьменнікаў – сабраліся Адам Кіркор, Уладзіслаў Сыракомля, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Арцём Вярыга-Дарэўскі, Вінцэсь Каратынскі і “некалькі іх маладзейшых калегаў”. Што яны рабілі? “Пісьменьнікі абмеркавалі становішча беларускай мовы, культуры і літаратуры, а таксама склалі вялікі і амбітны плян асьветнай, выдавецкай і літаратурнай працы. На думку ўдзельнікаў сходу, менавіта літаратура на беларускай мове магла аб’яднаць народ, які належаў да розных станаў і розных веравызнаньняў”. На гэтым усё. А патэнцыял фрагмента вялікі. Або гісторыя Зыгмунта Чаховіча, чальца першага ўраду Каліноўскага, які пабываў на катарзе, вярнуўся і стаў апекуном юнага Івана Луцкевіча – выхаваў беларусам цэлага Янку Купалу. Ці вось яшчэ: праз чатыры гады пасля забойства Каліноўскага ў Санкт-Пецярбургу ўзнікла аб’яднанне арыстакратычнай моладзі “Крывіцкі вязок” – паўсотні “князёў, графаў, сыноў камэргераў імпэратарскага двара і генэралаў”. Адзін з удзельнікаў, граф Суліма-Савіч-Заблоцкі, эміграваў і “блізка кантактаваў” з Джузэпэ Гарыбальдзі. Шкада бачыць, як прападае фактура, спрэсаваная ў два абзацы. Натуральна, я не хачу, каб атрымалася яшчэ адна “Гасцініца Бельгія” – рэч мілая, але фантазійная. Як годны прыклад мне бачыцца іншая кніга свабодаўскай серыі – “Падарожжа ў БНР” Сяргея Шупы, дзе няма “адсябеціны”, але ёсць мастацкая падача матэрыялу. Якраз яна выглядае на нон-фікшн; работа Абламейкі – навуковая. Яшчэ адзін прыклад – “Загадка ХІV стагоддзя” Барбары Такман. Даследчыца ўзяла за прыклад гісторыю аднаго французскага роду і праз яе расказала пра лакальныя ўнутраныя канфлікты Францыі, чуму, стасункі з Англіяй, тую ж барацьбу за незалежнасць, эканамічную сітуацыю і г.д. Словам, гістарычная панарама на дакументальнай аснове з мастацкай падачай. Якраз такой кнігі нам бракуе. Асабліва калі падумаць пра цяперашніх першакласнікаў, якія праз дзясятак гадоў пачнуць задавацца пытаннямі, чаму яны беларусы, а не ліцвіны, чаму Беларусь лічыць сябе працягам ВКЛ і ў чым нашыя “сакрэты дружбы” з палякамі і расейцамі. Ім спатрэбіцца такая кніга, ім спатрэбіцца праўдзівая, цэласная і, што не менш важна, – займальная гісторыя.