…Тое, што потым здалёк успамінаецца як шчасьце…

— Янка Брыль
 
Антаніна Хатэнка (№102)
Наросхрыст   Льняны шлях Ува мне прасціраецца лён пракаветнае цішы блакітай. Недзе тут небакрайна пралёг век, у вены мае пераліты.   Недзе тут адгалоскам журбы песня продкаў сціхае замглёна, ахінуўшыся небам, нібы у расхлістанай памяці лёну.   І гадзіннік, здаецца, заснуў паняверча на Ратушнай вежы. Толькі поле бясконцае льну выкалыхвае з мрой незалежнасць.   У артэрыях выстылых дня словы, быццам чырвоныя цельцы, крэўна-крэўна ільняна звіняць, успамінам цаляючы ў сэрца.   Нада мной прасціраецца лён абарончаю тканкай нябеснай, абдымаецца з цёплай зямлёй... І ўратоўвае Волю і Песню. 19.06.2019     Ціша Пасярэдзіне свету спыніцца, закрануўшы плячом Алатыр. Успружыніцца ў лёт бліскавіцы, асягнуўшы над прорвай масты.   Слухаць, слухаць – да колкіх трымценняў дрогкай цішы ўсяленскай уздых стуль, дзе зоркі блукаюць між ценяў недагледжаных сноў маладых.   Незнарок зачапіцца за хмару думкай-згадкай пра колішні час: неба там калыхалася чарай – і абрыньвала ў бездані нас.   Там харобра вынырвала поўня шаравою маланкай з начы. І здавалася, дрэвы запомняць, як мы ў вечнасць даверна маўчым.   ...Ці дажджынкі ці слёзы шапочуць у далонях – у чоўнах жыцця?.. Абдыму Алатыр па-сірочы на краёчку, скуль вёсны ляцяць. 14.05.2018     У аблоках Як затрымацца на зямлі, калі плыве ладдзя аблокаў адсюль, дзе мары адцвілі, – у абяцальную далёкасць?   Плыве туды, за небакрай, па-над сумневамі і сумам, адкуль чуцён птушыны грай, скуль выпрадае бытнасць думы.   Як не зманіцца, не ўзляцець? Між дрэў вясёлка, як арэлі. А шчасце дыхае ледзь-ледзь, што мы з табой адчайна грэлі.   А дні мільгаюць, як агні, і патанаюць апраметна там, дзе ўпадзе аджыласць згніць, дарэшты страціўшы прыкметы.   Ды пад вакном віхурыць бэз. У далеч – ветразі фіранак. І я тулюся да цябе, пакуль пунсова ўсходзіць ранак.   А сэрцы тахкаюць “люблю”, а рукі ўскрыльваюць “кахаю”. Мяне з табою і зямлю ладдзя аблокаў калыхае. 28.05.2017     Узыход Заплывала ў вокны памяць. З волі й зморы. З вышы й дна. Прасціралася над намі плашчаніцаю радна.   …І ўзышло вакно ў нябёсы, пазбіраўшы боль і сум. І ступіў світанак боса на сцюдзёную расу.   Так ступае ў водсвет памяць – па халодным гладкім шкле. Набалелымі нагамі патрапляе ў нечы след.   З падваконня, быццам з мосту (ці то з вечнасці, ці скуль?..), крылы ўскінуўшы наросхрыст, увайшла яна ў раку. У раку цяпла й любові, смутку й жалю, мар і сноў, дзе гуляе водгул слова, скуль святлее ў свет вакно.   Бела-бела плыня лёсу, як на покуці ручнік, гаварыла безгалоса да прыпалай светлыні.   Ды фіранкі, як арэлі, памяць з ветрам узняслі. Толькі ўслед знічы гарэлі, нібы ў лёце матылі... 02.07.2018     Кон Больш не трэба ўглядацца, прыжмурыўшы вочы, утрапёна з цянёт прыклікаць. Я пазнаю твой голас, пачуўшы аднойчы, хоць сцішэлы, зблуканы ў вяках.   Я пазнаю твой шэпт у харалах літанняў і дыханне тваё ў немаце. І тады... І тады маё сэрца адтане: як жа знекуль ты доўга ляцеў!   Як жа доўга было тут халодна-халодна – нават вусны балюча расцяць. Аніводнай заранкі, квяціны ніводнай – толькі цёмны, як згуба, прасцяг...   А не трэба ў сустрэчы ні слоў, ні абдоймаў, ні заклёнаў, ні поціску рук. Як журкоча мой голас у свеце паўсонным: я праменнем з табой гавару.   Я пачула анёльскіх шалоханне крылаў над маркотнай дарогай начы. І пакуль я з табой з ніадкуль гаварыла, расхінулася сноў далячынь. ...Мы знайшліся з табой. Не маўчы. Не маўчы. 19.09.2018     Вальс дажджу (слухаючы Шапэна) Я сыходжу ў дажджы. У тумане знікаю. І скажы, і скажы, хто была я такая.   Ці хмурынка імжы ці расіны зіхотка... Калыхаюць дажджы шэптаў цёплыя лодкі.   Я злятаю ў дажджы з разгайданае кроны. Сум лісцінай дрыжыць над пустэльным перонам.   Над перонам надзей, над прыстанкам адчаю дождж, як доля, ідзе: сцеражэ й прывячае.   Не шукаюць дажджы ні вакзалаў, ні станцый. Лёгка любяць кружыць развітальныя танцы.   Я знікаю ў дажджы. Растаю ў небакраі. Шлях далёкі ляжыць. Дождж Шапэна мне грае. 17.09.2018     Выгнанне (па вяртанні з дарог Лесі Украінкі) Ты чакала мяне, Айчына, стуль, дзе воля, як дзікі птах, з ледзь расплюшчанымі вачыма, рвецца ў роспач: паўстаць!.. світаць!?   Але дзе ж табе знаць, Айчына, памяць водзячы нацянькі, як затоеная ў лучыне яскра ўспыхвае з-пад рукі, як загубы і боль рашчынна волю ўзрошчваюць з цемраты... Ці жывая яшчэ, Айчына? Ці відзежаю стала ты?   Мы чужыя табе, Айчына. Ані пекла тут, ані рай. Хоць маліся, крычы, маўчы мы – паглынае Ўсё сон-дзіра.   На мяжы з табой, ноч-Айчына, пастрывожаныя клады. Стуль, дзе Воля нас прылучыла, больш не вернемся мы сюды... 10.09.2018     У дарозе Слова дрыжала, дрыжала, дрыжала празрыста. Трымцела на вуснах. Нібы на вейчыне пудкай перад упадам адчайна слязіна. Гэтак і я з бераг-жалю, як з джала, з вятрыскам паўценем сарвуся. Німбы над вечнасцю гутаць, да зарападу прычаліць – і згінуць.   Слова з прадоння, з прадоння, з прадоння, здалёку, з туману пазнання, кроплінай памяці цёмнай світанна зляцела… мне ў вусны. Гэтак і я на сутонні з ядомлі бяздомнай і золкай, падманнай дазвання, строма ўзбяруся над стомай, у ранах на целе… – Дадому вярнуся. 25.08.2018     Продчунь Мы развітаемся моўчкі, век мой-пустэльга, там, дзе сцяліся па-воўчы трэба і нельга – у ланцугох абавязкаў і забаронаў. Там, дзе ссыпаецца ляскат з трону ў пячоры.   Заўтра парадна настане: пошчак – у скронях. Але ж якое расстанне споўніцца сёння! Ані прамоў, ані горнаў, змоў ці паразы! Збродна збяруцца да трону зграйнікі разам.   Будуць хмялёва ліслівіць – шыі навысцяг – там, дзе шчасліва зласлівец душы ім выцяў. З гэтых пячор, як з нябыту, – ані сцяжыны. Жменька імёнаў забытых, гоман чужынны.   Зеўраюць дні, як варонкі, злосныя знашча. Гронак і зор незваротнасць. Холад лядашчы. Водмель. Бермудскі трохкутнік. Траская багна. Згон праметэяў прыкутых, цемрыкаў прагных. Залататронна, прыгонна – па-надпячорна нечысць выгульвае ў гонях змоўнікаў чорных.   ...Ноч разадзьму, быццам горан. Выкую золак. Сонца на дзедава ўзгор’е ўзвершыцца з долу. 16.08.2018     Незваротнае Чужы пасад. Забыты сад. У голлі месяц завісаў, нібыта ў ветру ў валасах. Знічы ці яблыкі ў траве? Тут заблукаў загубны век у плыўкім прывідным сяйве. У цішыні, як мёд, густой, па-над карункамі мастоў, па-над лятункамі лістоў, што жыцці зводзілі ў адно, рвучы й знітоўваючы зноў у радаводу палатно, счапіўшы думкі, мы з табой перасягаем сум і боль – і адлякоўваем Любоў. Каб стала цёпла галасам вяртацца ў той самотны сад, дзе ў голлі месяц завісаў. На той прароднены пасад дзе спелі мроі ў верасах і ў вечнасць вечар загасаў... 23.07.2018     Дзірван Кроплінай з Нябеснае ракі – Бог маргнуў – скацілася слязіна ў кругадзён бяспомныя пяскі, у чакання сцятае міжзім’я.   Непрагляднай пусткай забыцця месяц прабіраецца, як злодзей. Зоркі памінальныя мігцяць і аблокі схаладала ходзяць.   Ды відушча з цемрыва гадоў ветах узіраецца мне ў вокны. Расцярэбіць зжухлае гняздо – і падранкам па-за светам змоўкне.   Уздыхне, як мніх каханню ўслед, досвіткам струхнелым на гарышчы ў дзірваны па плечы ўрослы дзед, што з расшчэпы атамнай не выйшаў.   Дзе гасцінец, дзе гушчар густы – тут нядоля і нябыт зблудзілі. А з нябёсаў воблікі святых – спалатнелай дзедавай радзіны.   І маўчаць распята дзед і сад. І стаіўся час, напяўшы жылы, дзе ўсяму зімець і загасаць, чым яны калісьці даражылі...   27.04.2018     Чаканне Нідзе ніхто ніколі і ні з кім не поўз так доўга, доўга, доўга мёртвым полем, дзе скразнякі скуголяць, як ваўкі, а людзі змоўклі. Не галосяць болей.   А людзі, людзі, людзі... як быллё, самім сабе схмялела засцяць вочы. Якой магуты род змірэнча злёг, да кропліны сцякаючы ў падсочку! Ніхто ж ніколі тут і больш нідзе не наракаў так соладка на долю, што ўсё вядзе, вядзе, вядзе, вядзе праз хмызнякі ў сляды на мёртвым полі.   А ў полі тым хаваюць быльнягі прарослую з-пад памяці валошку, варожачы: “не згінь... не згінь... не згінь...”, збіраючы святла хоць трошку. Трошку... Хоць каліва, хоць жменьку, хоць прамень у цемрадзі збіраючы любові... Хто тое поле мёртвае міне, падайце голас акрыялы й мне – і ўзыдзе слова, слова, слова. Слова... 16.05.2018     Сустрэча У сутонні мярэжлівым ценем страпянецца галінка ў вакне. А ў спляценнях – зіхценне, зіхценне: Нехта просіцца ў дом да мяне.   Нехта цёплы, даверлівы, ясны, ціхі-ціхі, як шэпты лісця. Можа, золак, сцямнелы дачасна? Ці зблукалая радасць жыцця?   Але як мне вярнуць таму золку расплясканую ўпырск яснату? Смутна звялі гаючыя зёлкі, пакуль Нехта абвесціўся тут.   Сціхла мятлушка на падваконні, сцяўшы крылцы ў самотны замок. А з накрэсленых ценяў сутоння Нехта просіцца жальна дамоў.   Схамянуся ў паўсонным зіхценні, чужаніца й шчымліва свая: сумны Нехта, заблуджаны ў ценях, – гэта я? Гэта – я? Гэта – я. 30.05.2018  
 
Валеры Гапееў (№102)
І хай ніхто не пойдзе пакрыўджаным, або Грак і Монця Хрысцік Чытво. (Фрагмент) Частка 1 Вечарам у сераду 15 сакавіка 2006 года прафесар Андрэй Кузьміч Мархель закончыў у поўнай цішы кабінета вычытваць чарговыя старонкі работы магістрантаў Мацвея Хрысціка і Данілы Галоўчыка. Акуратна адсунуў убок аркушы, дзе-нідзе з пазнакамі простым алоўкам. На ягоным грубых формаў твары з’явілася задаволенасць, ён хмыкнуў і зірнуў на юнакоў, якія ўвесь гэты час сядзелі на рудой скураной канапе. Магістранты ведалі характар свайго кіраўніка, таму за час чытання стараліся дыхаць як мага цішэй. – Добра, вельмі добра, – Мархель паклаў цяжкую, шырокую, рыхтык рабоча-сялянскую, а не інтэлігенцкую далонь на тонкі стосік паперы. – У аўторак мы з вамі сустрэнемся, да гэтага часу я сфармірую дакладныя заўвагі, будзьце гатовыя да пытанняў. Наперадзе выхадныя, адпачывайце. Магістранты – хударлявы Мацвей, з тварам дзіцяці, які глядзіць на фокусніка, і цыганкаваты Даніла – падняліся з канапы. Прафесар выйшаў з-за свайго стала, паціснуў абодвум рукі. – Мацвей, беражы галаву, да сапраўднай вясны яшчэ далёка, я яна, твая галава, і табе, і мне спатрэбіцца, – пажартаваў ён, але ў інтанацыі і асабліва ў позірку Мархеля прабіліся чуллівыя бацькоўскія ноткі. – Ды ў мяне во, валасоў многа, – трохі зніякавеў ад такой увагі Мацвей, даланёй паправіўшы і насамрэч густую чупрыну доўгіх русых валасоў. – Ага, многа, – прафесар ужо ціснуў руку Данілу. – А ты разам з галавой рукі беражы, бо як казаў адзін вядомы дзед, практыка без тэорыі сляпая, але тэорыя без практыкі мёртвая! – Буду берагчы, Андрэй Кузьміч, – з ліслівай усмешкай адказаў Даніла. – Гэтым рукам яшчэ не адзін прыбор сабраць. – Пад маім кіраўніцтвам адзін – абавязкова! – усміхнуўся прафесар, потым па ягоным твары прабег цень, і ён загаварыў сур’ёзна: – Сябры мае, хачу вас не тое каб папярэдзіць, але перасцерагчы. І як старэйшы сябра, і як ваш навуковы кіраўнік. Падзеі ў краіне наспяваюць не самыя прыемныя. Калі вы ўжо сталі на сцежку навукі, калі ласка, не збочвайце. Разумею, кроў іграе, вы маладыя, арганізм патрабуе выхаду эмоцый. Але: палітыка – не справа вучоных. Альбо– альбо. Таму не ўвязвайцеся ні ў якія гульні, не патрапце ў пэўныя месцы ў пэўны час. Найлепш будзе, калі ў гэтую нядзелю вашым 24-гадзінным месцам будуць вашы пакоі. Няхай з півам і жанчынамі. Няхай у вас будуць пасля ўсіх падзей учадзелыя ад гульбішчаў галовы, але – катэгарычна – ніякіх кантактаў з самі ведаеце кім ні пад якім соусам. Сваю пазіцыю рэктар агучыў недвухсэнсоўна: усякі студэнт ці магістрант будзе адлічаны за 24 гадзіны, калі выявіцца хоць дробка ягонай апазіцыйнай дзейнасці. Паверце мне, тут зусім не жартачкі. Будзеце разумнымі! Усё, ідзіце. Юнакі пайшлі да выхаду, прафесар вёў іх позіркам і, калі дзверы адчыніліся, кашлянуў: – Прабачце, яшчэ адзін момант. Непрыемны па факце. Юнакі крутнуліся, насцярожаныя. – Такія справы, – Мархель вінавата паглядзеў у твар кожнаму. – Аспірантура на наступны год дала мне адно месца. Колькі я ні выпрошваў, колькі ні патрабаваў, колькі ні даказваў. Фінансаванне скарацілі, і чакаецца, што яно будзе ўрэзанае яшчэ больш, бо ж… Бо ж гэтыя палітычныя гульні ў дэмакратыю выцягваюць з нашай жабрацкай краіны апошнія сокі! – не ўтрымаўся, але ж не закрычаў, адно засіпеў ад злосці прафесар. – Прабачце за эмоцыі, – спыніў ён сябе. – Нават на абурэнне мы цяпер права не маем. Хрысцік… вам забяспечана месца. А за вас, Галоўчык, я буду змагацца, абяцаю… Мархель адвярнуўся ў кут, даючы зразумець хлопцам, што размова скончаная. Яны выйшлі, асцярожна прычынілі за сабой дзверы. Доўгім гулкім калідорам універсітэта з запыленай ляпнінай на карнізах яны ішлі моўчкі, пераварваючы пачутае. Пяць гадоў ва ўніверсітэце, магістратура, разам паўсюдна, і атрымліваецца: адзін плыве далей, другі застаецца на беразе. Высокія ўваходныя дзверы будынка натужліва рыпнулі. На вуліцы ішоў рэдзенькі снег. – Ну, шчасліўчык, далей нам не па дарозе? – з горыччу выціснуў з сябе Даніла, укладаючы куды больш сэнсу ў сказанае, чым толькі тое, што зараз Мацвею ехаць на сустрэчы з пяцікурсніцай Маргарытай (ці Марго, як называлі яе ў вочы і за вочы). – А? – адгукнуўся Мацвей, вынырваючы са свайго ці не заўсёднага задумення. – Ага, я паеду… Марго абяцала сёння сустрэцца, – дадаў ён вінавата. – Ды едзь, мне што… хіба я супраць? – быццам абыякава паціснуў плячыма Даніла, а горыч прабілася не ў словах, а ў паўзах. – Сёння твой дзень, сышліся зоркі! Месца ў аспірантуры атрымаў, намалёўваецца перспектыва стаць зяцем акадэміка. Не жыццё – талерачка з маслам. – Ай, кінь, – усміхнуўся дабрадушна Мацвей. – Марго… Мабыць, я не падыходжу да іх сям’і. Яны ж там – інтэлігенты ў пятым калене, а мы з табой – з сем’яў простых, з райцэнтраў правінцыйных. – І яна цябе распытвала пра твой радавод? – з іроніяй пацікавіўся Даніла. – Пытала, канечне, і пра сваіх з гонарам казала… А я са сваіх не далей за дзядоў ведаю, прыкра было, – згадаў Мацвей. – Пра прадзедаў і не пытаўся ў маці… Ну, я пабег… Хлопцы якраз падышлі да метро. Мацвей махнуў рукой, паправіў заплечнік і подбегам спусціўся па прыступках. Даніла глядзеў яму ўслед, і міжволі сківіцы яго сціснуліся, уздрыгвалі жаўлакі. Яму было не тое што крыўдна – ён у нейкі момант здрыгануўся ад думкі, што гатовы кінуцца ўслед за сябрам і спіхнуць яго з платформы пад цягнік. Каб вызваліць сабе дарогу. Бо Мацвей яе засціў. Але пасунуўся далей па тратуары – да прыпынку аўтобуса, каб праз паўгадзіны апынуцца ў цесным пакоі інтэрната. Даніла зайшоў у калідорчык, пачуў, што ў суседнім пакоі грае музыка,– там жылі два пяцікурснікі, з якімі не тое каб сябраваў, але адзін з іх, Андрусь, гэтакі мацак-паляшук з вясковым тупаватым тварам, граў на ўсім паверсе немалую ролю ў жыцці інтэрнатаўцаў. У яго заўсёды вяліся грошы, мог пазычыць на любы тэрмін. Пры гэтым не сказаць, каб ён недзе прападаў надоўга вечарамі, падпрацоўваючы ў якім Макдональдсе, – ягоная праца, відавочна, была звязаная з выкананнем нейкіх разнастайных даручэнняў, надта не абцяжарваючых фізічна і часова, але ж аплачвалася нядрэнна. То павага да Андруся была, факт. Даніла не стаў адчыняць дзверы ў свой пакой – шчыліна свяцілася бледным святлом, значыць, ягоны сужывец, другакурснік, зноў занурыўся ў свае кніжкі. Не пашанцавала: занудны і нецікавы хлопец, нават піва з ім не пап’еш. А ў душы клекатала, хацелася выгаварыцца. Таму таўхануў суседскія дзверы. Яго сустрэў з добразычлівай усмешкай Андрусь – ён увогуле ні да каго не ставіўся варожа, сваімі паводзінамі як быццам запрашаючы даверыцца яму і сябраваць. – О, будучаму вучонаму – нашая павага! – выгукнуў Андрусь. – А ці не будзеце грэбаваць падзяліць сціплую вячэру з правінцыялам, які марна пхнецца зачапіцца хоць кіпцюрамі, хоць зубамі ў навуковай эліце? На стале стаяла літровая пластыкоўка піва, на талерцы – парэзанае на трэць колца тонкай сыравэнджанай каўбасы, хлеб. Даніла не ўтрымаўся – праглынуў сліну. Парукаўся з гаспадаром пакоя, зачапіў пальцамі кавалачак каўбасы, закінуў у рот. – Што святкуеш? – Якое святкуеш? Піва захацелася, ды і вольны заўтра. То чыста па-сялянску, яшчэ вось агурочкаў дастану, – Андрусь палез у халадзільнік, выцягнуў трохлітровік і відэльцам спрытна патрапіў і выцягнуў па чарзе два апошнія агуркі. – Як справы? Нешта ты хмурны. Непрыемнасці? Даніла сеў на лёгкае крэсла, зірнуў паблажліва на суседа, які акуратна наліваў піва ў шклянкі. – От ты мне скажы, Андрусь… На цябе глядзіш – селянін селянінам, здаецца, падыдзі бліжэй – гноем патхне. І апранахі на табе хоць і не з сэканду, але бы чужое на табе. Ты не крыўдуй… Але бачыш ты людзей. – А што крыўдаваць? – адмахнуўся Андрусь. – Я ж у люстэрка сябе бачу. Ну так, ад зямлі, і зямля з-пад пазногцяў ніяк не выкалупваецца. Бачыў бы ты тую вёску, у якой я нарадзіўся і рос – ваўкі зімой па надворку шнырылі. Пазней ужо ў райцэнтр пераехалі. Маці з бацькам паўкабана дырэктару ліцэя завезлі, каб узяў. “Вучыся, хоць каб ты з віламі не пражыў жыццё”. Два тыя гады я начамі не спаў – вучыў. Усё ў лепшыя меціў. Ну во і паступіў сюды… Ат, вучоба – не галоўнае, тут дапяў. Фарту як не будзе, то згніеш там, дзе нарадзіўся. Мне во што свеціць? Па размеркаванні ў які калгас, інжынерам ці загадчыкам мехмайстэрні. У жонкі вазьму, як пашанцуе, настаўніцу з тых, што па размеркаванні гэтаксама запруць у балота, нараджаем аглаедаў, будзем бульбу садзіць, парсюкоў гадаваць… Перспектыва! – з лёгкай горыччу выгукнуў ён. – Не-а, не веру, – уважліва паглядзеў на праставаты твар сябра Даніла. – Ёсць нешта ў табе… Умееш ты жыць. Думаю, у балоце гніць табе не наканавана. Бачна ж, не мамка табе з дому грошы шле, круцішся неяк. І спрытна круцішся. Колькі табе на паверсе завінаваціліся? – Ды я не трымаю ў памяці такое, вунь блакноцік ёсць, – прастадушна кіўнуў на сваю тумбачку Андрусь. – Кручуся, анягож. – Я б на тваім месцы гэтакім шчодрым не быў, – Даніла адпіў са шклянкі. – Ну, нейкія капейкі ж маю ад працэнтаў, у дабрачыннасць не гуляю. Ды справа ж не толькі ў грашах, – прымружыўся Андрусь, і Даніла заўважыў мо першы раз у вачах хітраваты, нават драпежніцкі бляск. – Некаму я дапамагу, нехта мне дапаможа. Як людзі табе вінныя, дык ахвотней пагодзяцца. Некаму і даруеш, дык ён табе руку некалі падасць. – Ага, разагнаўся, – рагатнуў Даніла. – Людзей ты не ведаеш, ці што? – Ды ведаю, – адмахнуўся Андрусь. – Людзі ў наш час страшныя. І на вёсцы страшныя, што ўжо пра горад казаць. Усе па галовах да свайго ідуць. Ды нехта і запомніць. А нехта захоча яшчэ раз пазычыць. Ёсць карысць, – ён загадкава ўсміхнуўся. – З людзьмі трэба па-людску. Дарэчы, ты так і не адказаў: непрыемнасці ў цябе? – Больш чым, – Даніла сам даліў у шклянку піва, выпіў залпам. – Фіяска. Катастрофа. Тупік, бля! – Ого! Сапраўды? А праз што? – Праз каго… Мне мой сябар лепшы ўрабіў. – Мацвей? – нечакана наструніўся Андрусь. – Мацвей… – пацвердзіў Даніла. – Я не трапляю ў аспірантуру. А ён – ідзе. Такім чынам, мяне заграбуць у армію. Бляха, як жа я ненавіджу гэта… – Варта было чакаць, – пракаментаваў Андрусь прызнанне магістранта. – Што чакаць? – напружыўся Даніла. – Ад Мацвея варта было гэтага чакаць, – засяродзіўшыся ў сабе, адказаў Андрусь. – Мы з ім у адным ліцэі ў райцэнтры вучыліся. Маці мая – простая калгасніца некалі, дворнічыхай працавала, а ягоная – выкладчыца ў ліцэі. Колькі яна з мяне крыві выпіла… Мову выкладала. Самая нізкая адзнака ў атэстаце – яе. Ды то не бяда. З такой пагардай яна глядзела на мяне, як на чарвяка. Пры ўсіх была сказала, маўляў, з такога калгасніка як я, выйдзе адно калгаснік з дыпломам. Нічога, некалі я дакажу ёй… – Дык вы землякі з Мацвеем? – здзівіўся Даніла. – Год побач жывём, а не ведаў. – Вось, ён нават і не прызнаецца… – скрывіўся Андрусь. – Навучыла маці, з кім знацца, кім грэбаваць. Землякі… Дзе яму каго бачыць? Ён жа – зорка! У ліцэі насіліся з ім, як з пісанай торбай. Што ты – на абласной алімпіядзе першае месца па матэматыцы, такі поспех. А далей і на рэспубліцы – другое. І штогод пасля ездзіў на ўсякія там канферэнцыі, семінары. – Ды ён і ва ўніверы свяціўся, як лакіраваны, – працадзіў скрозь зубы Даніла. – А што б ён змог без мяне? Ягоныя ўсе ідэі – гэта як дзіцячыя фантазіі! Трэба было ўбачыць у тых ідэях рэальнае, практычнае. Я – бачыў. На трэцім курсе разам працу напісалі – кіраванне сістэмай з выкарыстаннем інфармацыйнага канала дадзеных. Я сабраў мадулятар, настроіў, па ім можна было серыю ў вытворчасць запускаць. На кафедры работа шум узняла – на патэнт жа пацягнула, па ёй доктарскую напісалі. А ўся слава – Хрысціку! Мяне нібыта не было. Над новай распрацоўкай заселі, а што былі б ягоныя голыя ідэі без мяне? Ну няхай ён фантаніруе пражэктамі, а ўмець бачыць карыснае, адсейваць?! – Даніла разгарачыўся, крычаў. – І цяпер ён – у аспірантуры, а мне ў боты вайсковыя?! Поскудзь! – Не здзіўляюся, – пакрывіўся Андрусь. – Усе заўсёды ў ягоным цені. Умее сябе падаць. Такі ўжо сціплы, такі задуменны… А насамрэч ён нас не бачыць, мы не людзі для яго. Сціплы, ага… Стукнулі дзверы ў калідорчык, нехта таргануў, пастукаў у пакой да Данілы, і ён крыкнуў голасна, раздражнёна трохі: – Тут я! Дзверы адчыніліся залішне імкліва – так уваходзяць альбо гаспадары, якія спяшаюцца, альбо нязваныя госці, упэўненыя ў сваіх нахабстве і сіле. Так і было: зайшоў пяцікурснік Раман, ростам пад два метры, шыракаплечы. Твар ягоны быў злёгку перакошаны ад злой рашучасці. – Вітаю, – сказаў ён скрозь зубы без прыязнасці, пабачыўшы ў пакоі Данілу і Андруся. – А дзе той гліст смаркаты? Я ў ягоны пакой заходзіў, там няма. Сужывец-заморыш сказаў, што вы разам. – Што ж ты так непаважліва ставішся да нашай будучай гордасці, можа, – нобелеўскага лаўрэата будучага, га? – рагатнуў Даніла. З Раманам яны былі знаёмыя з год. Асаблівае сяброўства раней не заводзілася, бо не было датуль агульных інтарэсаў: Раман вучыўся на іншым факультэце, мінчанін. Розныя тусоўкі. Спартсмен, кандыдат у майстры па грэблі. Рукі ў яго што абцугі. Вучоба яго цікавіла мала, ён ведаў, што выгоднае месца яму забяспечыць бацька, высокі чыноўнік у міністэрстве, ды і ў маці, якая займала пасаду ў клінічнай бальніцы дзяржапарату, хапала патрэбных нітачак у руках. Калі Мацвей пачаў раз на тыдзень сустракацца з Марго, Раман выпадкова спаткаў іх у начным клубе. Марго на заняткі хадзіла і трымалася дастаткова сціпла, апраналася, прыхоўваючы прывабныя формы цела, а ў начным клубе дазволіла сабе пабыць сапраўднай сэксі. І Раман запаў. Ён быў дагэтуль распешчаны ўвагай дзяўчат і маладых жанчын, лёгка заводзіў знаёмствы, трымаючыся пашла­вата-жартоўнай манеры, але з Марго, знешне вольнай ад лішніх межаў прыстойнасці, як яе разумеюць рэтраграды, атрымаў адмову ў здзеклівай форме. Раз’юшыўся, але стрымаў сябе. Ён запрасіў выпіць Данілу, які быў тады трэцім колам у веласіпедзе ля Мацвея і Марго, распытаў: што за краля недатыкальная? Даніла, удзячны за неблагую выпіўку, прызнаўся, што сам пакуль не ведае толкам – то была першая такая сустрэча за сценамі ўнівера. Але абяцаў інфармаваць пры патрэбе, як што выявіцца. Абмяняліся нумарамі тэлефонаў, праз нейкі час Даніла пазваніў. Зноў сядзелі ў кавярні, Даніла расказаў: бацька Марго – акадэмік, маці – доктар навук. Пазней ён даведаўся праз Мацвея нямала пра дзяўчыну: ці любіць кветкі і якія, якім парфумамам карыстаецца, што любіць глядзець… – І яшчэ, каб ведаў, – казаў пазней Раману. – Яе бацькі – вялікія дзяржаўнікі. Так што каб ніякай палітыкі. І сама яна выхаваная ў тым жа рэчышчы. Не актывістка, але мае вельмі катэгарычныя погляды адносна нацыяналістычных гульняў… Запомніўшы пачутае, Раман у хуткім часе без цяжкасцей выклікаў да сябе прыхільнасць Марго. Як ён зразумеў, дзяўчына не была абцяжараная вялікімі пачуццямі ні да каго, таму Раману яна таксама не адмаўляла ў сустрэчах. А праз колькі часу сама са здзіўленнем выклала навіну: аказваецца, іх бацькі – яе і Рамана – знаёмыя, амаль сябры, бо даводзілася раней супрацоўнічаць! Для Рамана гэта было найлепшым знакам. Ён асцярожна паказаў Марго, што трошкі раўнуе яе да сустрэч з Мацвеем, якія яна не спыняла, на што дзяўчына адказала: ніхто не мае права абмяжоўваць яе волю, а Мацвей – вялікае дзіцё, ёй падабаецца яго выхоўваць і настаўляць на розум. Ды Раман пакрысе зараўнаваў па-сапраўднаму. Хоць адносіны з Марго не зайшлі далей за сяброўскія пацалункі, але, хлопец адчуваў, яшчэ трошкі, і справа вырашаная. Да ўсяго, ён па-сапраўднаму запаў на дзяўчыну. Ды яшчэ бацькі мякка намякнулі: не будзь дурнем, не ўпусці такі шанец. Таму тыдзень назад ён прыходзіў у пакой да Данілы, дзе знайшоў Мацвея, акуратна згроб яго за грудкі, прыўзняў над падлогай і папярэдзіў спакойна: Марго – не ягонага поля ягадка. І лепш яму ціхенька збочыць і не паказвацца на вочы дзяўчыне. Іначай у нейкі дзень будзе збіты на горкі яблык. Што праўда, Мацвей нечакана псіхануў тады. Глядзі ты, сапраўды, худы, як гліст, хліпкі, а трымаўся, як той юнак на допыце. – Паспрабуй і атрымаеш вялікія непрыемнасці, – прасіпеў здушана ён. Раман, па праўдзе, разгубіўся на момант, паставіў магістранта на месца. Чорт яго ведае, якія там у яго ёсць сувязі, каб сапсаваць жыццё? Сёння кожны другі мае тыя ці іншыя падвязкі. Можа, у яго дзядзька – суддзя які значны ці пракурорскі работнік? Каб жа ён ведаў, што Мацвей, акрамя іншага, захапляўся псіхалогіяй, і паколькі сілай не вылучаўся, то меў у сябе на ўзбраенні невялікі арсенал практычных прыёмаў, каб уплываць на праціўніка, а як пашанцуе, дык і перамагчы. У гэты вечар, відавочна, псіхалагічныя прыёмы наўрад ці ўратавалі б Мацвея, бо Раман быў злы, як чорт – крылы ягонага вялікага носа разляталіся ў бакі і сцягваліся назад ад сапення. – Я яго папярэджваў, каб не лез да Марго! Сёння ў мяне білеты ў тэатр былі! – Ого, ты зацікавіўся драматургіяй? – падначыў Даніла, але ўмомант змяніў свой тон пад злым позіркам Рамана: – Прабач, разумею… Сядай да нас, хоць, па праўдзе, частавацца асабліва няма чым… Рамана ацверазілі гэтыя словы, мабыць, ён згадаў, што за ўсялякую інфармацыю пра Марго і яе справы з Мацвеем абяцаў частаваць Данілу ў любы час, як ні завітае. – Прабач, ды ж як пазваніў, сказала, што ўжо запрошаная на мінулым тыдні на сёння, дык выскачыў з хаты без грошай. – Шкада, халера… – задумліва прагаварыў Даніла, і было не надта зразумела, аб чым ён больш шкадуе: што Раман без грошай ці што не застаў Мацвея. – Грошы – не праблема, калі ёсць сябры, – адважыўся ўвязацца ў гутарку Андрусь, які да гэтага часу маўчаў, злёгку перапалоханы ад уварвання ваяўнічага Рамана. – Ну, за пазычаныя гуляць – не задавальненне, – паморшчыўся Даніла, бо ён быў вінен Андрусю пэўную суму і не хацеў яе павялічваць. – Але ж ёсць магчымасць і зарабіць… – Во зараз? І як? – здзіўлена зірнуў на таварыша Даніла. – Давай, заробім! – выгукнуў Раман, шумна сеў за стол. – Душа гарыць, нечым заліць яе неабходна… – І душу заліць, і падумаць… – загадкава прадоўжыў Даніла, павярнуўся да Андруся: – Рэальна цяпер зарабіць? – Рэальна, – хітравата ўсміхнуўся Андрусь, ягоны праставаты твар быў падобны ў гэтую хвіліну на гандляра хамутамі на рынку. – А наколькі я магу давяраць спадарству? Прашу прабачэння, як незнарок пакрыўдзіў каго. Даніла зразумеў, што Андрусь кажа сур’ёзна, таму адказаў цвёрда: – Раману я веру як сабе. Ты верыш мне – вер Раману. – Добра… Я прычыню дзверы… Даніла з Раманам пераглянуліся. Яны былі заінтрыгаваныя. У вачах Рамана адбіўся лёгкі неспакой, Даніла ціхім голасам яго супакоіў: – Не нервуемся раней часу. Андрусь – не дурань. Хіба на выгляд просты… А Андрусь за гэты час прымкнуў знутры дзверы, выцягнуў з-пад ложка аб’ёмістую валізу, пакорпаўся, пашамацеў паперай і пластыкам, прыцягнуў і паклаў на стол загорнуты бы том якога класіка. Нажом надрэзаў паскі ліпучкі, расхінуў абгортку. То быў стос тонкіх каляровых лістовак. – Тваю маць, – працягнуў Даніла, узяў у рукі адну лістоўку. – “Вы­ходзь на вуліцу! Усе на Плошчу! Бла-бла-бла… Зубр”. Ты гэтак зарабляеш? Ды за адну такую паперчыну выкінуць з універа, сама мала, не ведаеш? Ці ты ідэйны змагар і нам заплаціць хочаш са сваёй кішэні? Ці мо сам і надрукаваў? – рагатнуў Даніла, занерваваўся, бо выгляд такой колькасці лістовак на стале яго бянтэжыў. – Не нервуемся, грамада, – спакойна, нават з загаднымі ноткамі загаварыў Андрусь, паклаўшы руку на стос лістовак. – Так, можна і на гэтым зарабляць. Задача была такая: разнесці гэтыя лістоўкі і пакідаць у паштовыя скрыні ў пэўных дамах па пэўнай вуліцы. Тут тысяча штук… – Пайшоў ты на… з такой работай, – грэбліва паморшчыўся Раман. – Не хапала яшчэ пэцкацца аб свядомых! У мяне дзядзька – у КДБ! – Ды чакайце, я ж не дагаварыў, – паблажліва ўсміхнуўся Андрусь. – Умовы простыя. Яшчэ даецца фотаапарат. Лічбавы. Для справаздачы зрабіць здымкі. З усіх пад’ездаў. У мяне – чатырнаццаць. Здымак такі: рука апускае лістоўку ў паштовую скрыню. Значыць, робім так… – Андрусь сагнуў адзін рог лістоўкі да сярэдзіны, правёў пазногцем па згіну, адарваў акуратна. – От, маем такую штуку. Адну. Тут відаць нейкія літары… Як і затрымаюць з такім ражком – дык і што? А мы бярэм гэты ражок і ходзім па пад’ездах. Нас трое, адзін на шухеры, другі дэманструе апусканне лістоўкі, трэці здымае. Паўгадзіны часу, а маем дваццаць баксаў… – Жартуеш?! Дваццаць? – не паверыў Даніла, адкінуўся на спінку крэсла, расцягнуў твар ва ўхмылцы: – Ну ты, спрытнюга вясковы, і даеш! Дзе ты такіх працадаўцаў знайшоў? – Гэта няважна, – адмахнуўся Андрусь. – Я ж табе казаў: добра, калі многа сяброў. Ну што, хадзем? Фокус з адарваным ражком падзейнічаў і на Рамана, які быў набычаны, калі пабачыў лістоўкі. Грэла будучая роля хітруна, які “пракіне” тых апазіцыянераў. Ён адно кіўнуў на стол і спытаў: – А гэтыя лістоўкі… куды потым? – Ды ў смецце во і выкінем, – патлумачыў весела Андрусь. Было бачна, што перспектыва хутка, за нейкія паўгадзіны “зрабіць справу”, ды яшчэ без клопату і ў поўнай бяспецы, якія давалі яму хаўруснікі, яго ўзрадавала. Насамрэч, ён мог бавіць два наступныя вечары з нечым іншым, а затым зноў прапанаваць свае здольнасці. Ведаў: падобная работа яшчэ прапануецца. Там ён ужо будзе шчыраваць адзін – грошы заўжды трэба. А цяпер можна і падзяліцца часткай (ён прамаўчаў пра поўную суму), бо такая справа ўсякі раз збліжае людзей, ды яшчэ з добрай выпіўкай… – Не, пакуль не будзем выкідваць, – па-змоўніцку зазірнуў у вочы сябрам Даніла. – Потым памазгуем. Ёсць адна думка... Праз паўтары гадзіны яны вярнуліся ў пакой Данілы, напакаваныя бутэлькамі з розным пітвом і закуссю. Узрушаныя і зробленым, і наяўнасцю на стале прысмакаў, гучна размаўлялі, смяяліся. Пасля трэцяй чаркі паспакайнелі, Раман нагадаў Данілу: – Ты там нешта нейкае задумаў, як я здагадаўся. Выкладвай, ці як? – Ага, выкладу… – Даніла прымружыўся на Рамана: – Ты не заліваеш, што ў цябе дзядзька ў КДБ? – На халеру мне заліваць? Ты за каго мяне прымаеш? – наструніўся Раман. – Кажу як ёсць. – Дык вось… – Даніла памарудзіў, задраў галаву, абхапіўшы яе далонямі закінутых угару рук. – Добра б было, каб сябры твайго дзядзькі знайшлі гэтыя лістоўкі ў аднаго майго сябра, праз якога сёння мне пастаўлены крыж на аспірантуры. І ў цябе, дарэчы, адразу паменела б турбот з Марго. Нейкі час усе маўчалі. – А гэта добрая думка, – Раман хэкнуў і пацягнуўся да бутэлькі. – За яе можна выпіць. Сябры майго дзядзькі людзі такія… умеюць знаходзіць. – Западозрыць… – паморшчыўся Андрусь. – Трэба, каб чыста было… – Зробім чыста! – выгукнуў Даніла, выпіў налітае Раманам, загаварыў пераканаўча: – Я быў зайшоў да яго, ён пісаў на калене, на ложку седзячы. Зазірнуў чыста па-сяброўску – што пішаш? Там нейкія формулы, фантазіі ягоныя. Дык ён ці не падскочыў. І мяне хутчэй за дзверы, маўляў, там пачакай. Я выйшаў як апляваны. А там шчыліна ў дзвярах засталася, а праз яе люстэрка было відаць… У яго ў матрацы схованка! Туды ён засунуў такі вялікі скураны нататнік, у чахле з “маланкай”. Ён упэўнены, што ніхто не ведае пра схованку, – Даніла зрабіў націск на апошнім сказе і пры гэтым ухмыльнуўся. – Таго цюхцяя, што з Мацвеем жыве, я знаю, – задумліва працягнуў Андрусь. – Ён мне трошкі вінен. То я магу яго выклікаць на хвілін пяць-дзесяць сюды, знайду пра што гаварыць… Інтэрнат сёння амаль пусты, раз’ехаліся. Іхні пакой насупраць кухні, зручна зайсці... – Пайшлі! – рэзка падхапіўся Раман. – Нечага цягнуць. А то яшчэ вернецца. Словы прагучалі загадам. Даніла па-гаспадарску адшчапіў са стоса лістовак палову, падсунуў за пазуху. Супольна рушылі на паверх ніжэй – там быў пакой Мацвея, які ён дзяліў з ціхамірным першакурснікам. Андрусь зайшоў і неўзабаве выйшаў з цельпукаватым юнаком, які пакорліва пасунуўся следам за ім. Змоўшчыкі зайшлі ў адчынены пакой. Не марудзячы, Даніла ўпэўнена рушыў да ложка Мацвея, памацаў добра, засунуў руку ў матрац і выцягнуў нататнік у чахле. – Я ж казаў! Шмаргануў замок, адкрыў чахол, рашуча вызваліў з яго нататнік, засунуў у чахол лістоўкі з-за пазухі, зашмаргнуў. – Усе справы! Пайшлі. Добра п’яныя, яны разыходзіліся праз дзве гадзіны, задаволеныя кожны сабой і хаўруснікамі.   Цалкам фрагмент твора Валера Гапеева чытайце ў папяровым "Дзеяслове".
 
Сяргей Рублеўскі (№102)
Хлюст наезны Апавяданне Сяргей Рублеўскі Навукова-даследчыцкі інстытут, у якім працаваў Мікола Крываловіч, месціўся непадалёк ад яго дома. Так што на працу ездзіць не трэба было: прайшоў метраў чатырыста напрасткі – абсаджанымі клёнамі ды ліпамі дварамі – і вось ён, пяціпавярховы гмах са шкляным, як акварыум, калідорчыкам, які на фасадзе трохі вытыркаецца вонкі. І наогул усё было блізка ад жытла Міколы – шэраг крамаў, харчовы рынак, парк для вечаровага шпацыру, басейн з саўнай і шмат чаго яшчэ неабходнага для зручнага побыту. Мікола не мог нарадавацца, калі засяліўся ў цагляны, з прасторнымі балконамі дом у ціхім завулку. Радасць зразумелая, асабліва калі ўлічыць змалку ўкаранёную вясковую звычку Міколы і ў горадзе даставацца да патрэбнага месца пешкі. Дык лацвей, калі ўсё блізенька! Са зручнасцяў жыцця Міколу, бадай, найбольш падабалася тое, што на абед яму не трэба было хадзіць кагалам разам з калегамі ў аблюбаваную імі кавярню. А прыйшлося б, каб жыў далёка ад дома. Дык апетыт тады штодня быў бы так сабе, бо ежу, нібы перцам, хлопцы шчодра перасыпалі размовамі пра работу (куды ад яе падзецца), палітыку, пра светлую будучыню, цяпер ужо на новы капыл, ну і пра жанчын, вядома, без якіх тая будучыня мела б адбыцца толькі змрочнай. Мікола быў хлопец гарачы, адчайна ішоў у рожкі, калі падчас якой спрэчкі было не па яго, ледзьве не за грудкі гатовы быў брацца, асабліва пры абмеркаванні якой палітычнай куламесы. Дык які пры гэтым смак у яды… Іншая справа дома, дзе жонка Вольга гатавала куды смачней, чым у той кавярні, асабліва беларускія стравы. У гэты чэрвеньскі дзень Мікола крочыў на абед у асабліва добрым гуморы. Надоечы сябра, які трымаў непадалёк ад горада фермерскую гаспадарку, прывёз яму пакаштаваць пару колцаў самаробнай кілбаскі, дык Вольга наважылася згатаваць з яе на абед найсмачнейшую, якая ёй толькі ўдаецца, мачанку: з крышанамі сушаных баравічкоў у падліве, з каляндравай ды іншымі духмянасцямі, з тонкімі блінцамі, якія, здавалася, самі гатовы скручвацца ў трубачку – мачай ды еш… Як толькі Мікола ўвайшоў у свой двор, дык міжволі прыспешыў крок… І раптам з вакна прыпаркаванай каля тратуара машыны яго гукнулі: – Містэр, можна вас на хвілінку?.. Містэр, на адну хвілінку толькі… Яшчэ не аціхла водгулле перабудовы, і Мікола быў прызвычаены, да таго, што людзі звяртаюцца да яго па-рознаму, абы не так, як раней, калі ва ўжытку быў толькі традыцыйны “таварыш”. І “панам” называлі, што яму зусім не падабалася – аж скрыгатаў зубамі, і “спадаром”, што было нармальна… А тут раптам “містэр” – нечакана, нязвыкла, але трошкі і захапляльна, нібы новы абсяг жыцця адкрыў незнаёмы таварыш. – Містэр, мы ў вашым цудоўным горадзе праводзілі прэзентацыю і распродаж посуду фірмы “Цэптар”, імпрэза прайшла выдатна, амаль увесь посуд раскупілі. Застаўся толькі адзін камплект. Не везці ж яго за тысячу кіламетраў назад. Дык мы вырашылі падарыць гэты набор аднаму з жыхароў вашага, такога гасціннага горада. Вам пашанцавала!.. Агаломшаны такой неспадзяванкай, Мікола і вокам не паспеў міргнуць, як падцяты, нібы хорт, маладзён запытаў: – Вы ж у гэтым пад’ездзе жывяце? Тады мы зараз… – і на стаянку каля пад’езда пад’ехала аўто, з якога хвіліну таму вылез незнаёмец. Нечаканы добразычлівец подбегам перанёс на лаўку каля ўваходных дзвярэй дзве кідка аздобленыя каляровымі ілюстрацыямі блішчастых патэльняў, каструляў, сатэйнікаў каробкі ды адмысловы, блішчасты, нібы абабіты іскрыстай, яшчэ не кранутай пацямненнем бляхай “дыпламат”. Маладзён усунуў у рукі Міколу вялізную каробку, якую прыйшлося трымаць перад сабой, сам узяў пад паху другую, меншую, і “дыпламат”, і яны ўвайшлі ў ліфт. Пакуль узнімаліся на восьмы паверх, маўчалі. “А што казаць незнаёмаму чалавеку, – думаў Мікола. – Ён жа на колькі хвілінак завітаў. З непрадбачанага выпадку. Аддасць посуд, падзякую, пацісну руку, і няхай едзе сабе здаровы. Хаця… навошта нам з Вольгай той “Цэптар”, усё жыццё чыгуннымі патэльнямі абыходзіліся і думаць не думалі пра якія інакшыя – ці трэба мяняць звычнае… Але ж выпадак такі…” Тым часам Мікола неўпрыкмет пазіраў на выпадковага госця. Чарнявы, валасы кудзеркамі, абвіслыя вусы… Апрануты як на выхад: цёмны касцюмчык, камізэлька пад пінжаком, вузенькі, як рыба сарган, гальштук… Хварсіста… але толькі па форме. Было відаць, што апратачка танненькая і ўжо далёка не новая… Як працоўная. Невядома чаму, Мікола падчас гэтай неспадзяванай сустрэчы хоць і заўважаў, як звычайна, усе дробязі і адзначаў пра сябе, ды на гэты раз па сутнасці нічога не прымаў да ўвагі. Не меў на гэта і якую кроплю ахвоты. Мікола толькі пазваніў, і Вольга амаль імгненна адчыніла дзверы: здавалася, яна наўмысна стаяла непадалёчку ад іх і чакала мужа. Здзіўленая прыходам чужога чалавека, жонка ўсё ж не паказала сваёй збянтэжанасці, хуценька схамянулася, прыкрыла дзверы на кухню, каб крыху суняць духмяны пах свежага гатавання, і ветла запрасіла святочна выглядаючых, дзякуючы страката расфарбаваным каробкам у руках, мужчын у пакой. І тут увішны прыхадзень, нібы добра спрактыкаваны рэжысёр, разгарнуў на дзіва сужанцам сваю захапляльную тэатральную дзею, у якой Вольга, дарэчы, адразу атрымала ролю галоўнай гераіні, а Мікола – так сабе, другараднага, занядбанага статыста. Калі настойлівы госць зноў пачаў прамаўляць расповед пра мэту свайго візіту, ён звяртаўся толькі да Вольгі, нібыта Міколы і не было ў пакоі. Але ж і тое праўда, навошта яму другі раз слухаць адно і тое ж. Хоць разгублены муж усё ж быў злёгку пакрыўджаны такой няўвагай, але моўчкі працягваў выконваць адведзеную яму ролю. Маўчаў і здзіўляўся. Цяпер не з гаваркога прыхадня, а… са сваёй любай жоначкі. Калі добразычлівец распавёў пра свой шчодры дарунак, яна раптам па-дзявочы войкнула і радасна выдыхнула: – Ой, праўда, праўда?!. – не магла паверыць, ашчасліўленая. Мікола спачатку здзівіўся такой рэакцыі жонкі: “Няўжо і мая Воля таксама замбаваная надакучлівай цэптараўскай рэкламай ды яшчэ ўхваль­нымі размовамі заможных суседак пра славуты посуд, сябровак і былых каляжанак, з якімі разам працавала да пенсіі? Не заўважаў за ёй, здаецца, такой слабіны… Ці, можа, на дармаўшчынку клюнула… А я што? Сам жа і прывёў у хату спакусніка…” І сэрца Міколы напоўнілася мілажальнасцю да Вольгі з-за яе пачуццёвай адкрытасці і неахаванасці перад чалавекам са свету… Але сардэчная слабасць сужэнцаў доўжылася колькі імгненняў, бо прыхадзень раптам дастаў з кішэні сцізорык ды рашуча і спрытна пачаў разразаць ім упаковачную стужку, каб дастаць посуд з каробкі. Ён спярша дастаў каструлю, блішчастую, глыбочанькую і пачаў пакручваць яе перад Вольгай ды нахвальваць: – У ёй і страва больш смачнай атрымліваецца, і мыць дужа зручна, нішто не прыліпае, не прыгарае… Зірніце, якое дно тоўстае, з суцэльнага металу, доўга цеплыню трымае! У такім посудзе лацвей на марудным агні страву, калі трэба, утамляць… – і яшчэ, і яшчэ, толькі слухай! Але слухаць не давялося, бо незнаёмцу раптам патэлефанавалі і ён абачліва выйшаў на калідор, каб пагамаціць. Дзверы былі прыадчынены, і Мікола пачуў, што дабрадзей размаўляе на… венгерскай мове. Гаспадар ледзь стрымаўся, каб не пачаць роспыты пра Венгрыю, бо гадоў адзінац­цаць таму быў па пуцёўцы на Балатоне. “Ат, не да месца гэтыя неабавязковыя размовы цяпер, няхай хутчэй аддае дарунак ды сыходзіць сабе, можа, яшчэ няспешна паабедаць атрымаецца… Ды і чаму я думаю, што ён з Венгрыі, і ў Закарпацці ж вугорцы жывуць, ды і цыганы тамтэйшыя па-іхняму балбочуць…” Пра цыганоў Міколу згадалася мімаходзь, без дай прычыны, усё адно як спатыкнуўся на роўным месцы і далей пайшоў. Імпэтны госць вярнуўся праз пару хвілін у пакой і ўзнавіў свой рэй. Ён гэтак жа спрытна, як і першую, растрыбушыў другую каробку і пачаў нахвальваць блішчастыя патэльні – вялізную і меншанькую. І зноў жа паварочваў іх, пагладжваў даланёй, стукаў костачкамі пальцаў па дне толь­кі для Вольгі. А Мікола як зачараваны дзівіўся яго спрытным, хуткім рухам тонкіх рук, падчас якіх бліскучы бранзалецік на запясці амаль немагчыма было спаймаць позіркам. І другую дзею дамашняга спектакля рэжысёра-гастралёра зноў раптоўна перапыніў тэлефонны зумер, і зноў прыхадзень выйшаў паразмаўляць на калідор. Кожная перамова нагадвала сабой імправізаваны антракцік у самадзейным спектаклі. “Хто ж яму звоніць так настойліва? – схамянуўся Мікола. – Мусіць, напарнік, кіроўца легкавіка, які застаўся на двары”. І міжволі згадаў, як той падчас размовы каля машыны ўцяў галаву ў плечы, прыгнуўся да самага руля, усё адно як схаваўся, так, як хаваюцца дзеля пацехі маленькія дзеці: іх добра бачна, а галоўка затулена за якой-небудзь заслонай. Ён вас не бачыць – значыць, і вы яго. Смеху!.. І Міколу ўсё гэта было пацешным. Але цяпер ён задумаўся, бо не мог успомніць аблічча кіроўцы, адно што вусы адметныя разгледзеў… На гэты раз “антракт” быў карацейшы, чым папярэдні. Надышла апошняя дзея. Прыхадзень аберуч узяў блішчасты чамаданчык, паклаў яго на прыўзнятае калена і спрытна, аднаімгненна адкрыў замочкі – за­шчапкі гучна пстрыкнулі і ўзляцелі ўгору. Зыркае сонца адбілася на лёзах нажоў, якія ў два рады ляжалі ў глыбочанькіх гнёздах на адмысловай панэльцы. Маладзён з непрыхаваным гонарам адгарнуў панэльку, нібы старонку кнігі, і пад ёй адкрылася яшчэ адна, на якой такім жа чынам былі ўпарадкаваны відэльцы і ўжо інакшыя, цяпер сталовыя, нажы да іх. Усё выглядала бездакорна, хіба толькі Вольга трохі засмуцілася тым, што ручкі нажоў і відэльцаў былі атулены карычневай, а не белай – выглядалі б больш святочна – пластмасай. Але гэтае засмучэнне лёгка распусцілася, нібы драбок кавы ў кіпені, і дзея падаўжалася без замінак. Азораны добрым настроем прыхадзень тым часам узяў з каробкі аркушык паперы са шчыльна надрукаваным тэкстам і, трымаючы перад сабой, прамовіў: – Гэты набор посуду, цалкам, як ёсць, каштуе пяць тысяч долараў. Вось, вы ж бачыце… – і маладзён прыціснуў да сябе і разгладзіў на грудзях “дакумент”, той самы аркушык. Ад сужэнцаў да паперкі было пару крокаў, і яны не маглі прачытаць ніводнага слоўца, тым больш без акуляраў, але ж ім і не хацелася чытаць. Тое, што сказаў маладзён, абое ўбачылі ўнутраным зрокам у… сваіх галовах. Ну так і ёсць! Пяць тысяч… – Адзінае, што вам трэба, – працягваў свой маналог наезны артыст, – дык гэта заплаціць чатырыста пяцьдзясят долараў, бо такую суму мы павінны аддаць на памежнай мытні за тавар. А вось гэта для Міколы было зусім нечакана, нібы кварту халадзёнкі на цемечка вылілі. Каб мелася якое вольнае, не залучанае ў завіхураны прыхаднем час імгненне, дык ён абавязкова ўспомніў бы павучальны выпадак, які колькі месяцаў таму адбыўся з яго сябрам-фермерам у Маскве. На Беларускім вакзале, па выхадзе з цягніка, яго апанавалі гожыя хлопцы ў прывабных строях, надзіва гаваркія і ўсмешлівыя, якія адрэкамендаваліся рэпарцёрамі сталічнага радыё і пачалі падторкваць мікрафон пад нос ды віншаваць братку-беларуса як юбілейнага (трэба ж так пашчасціць!) наведніка мегаполіса. Балбаталі і ўсоўвалі ў рукі розныя электрапрыборы – ад праса да фена – падарункі ганароваму госцю ад мэрыі. Фермер цярпліва слухаў і чакаў, калі ж спакуснікі загавораць пра… грошы. І яны загаварылі пра падаткі, якія трэба выплаціць мэрыі, маўляў, толькі і ўсяго з яго. І вось тут сябра праявіў абачлівасць разам з прытоенай іроніяй і стойкасцю: “А давайце зробім так: падарункі, – і адразу пачаў вяртаць усунутае ў рукі, – застаюцца ў вас, а мае грошы – пры мне…” Хлюсты з адбіткам суму і шкадобы на тварах вымушаны былі пагадзіцца. На тым і разышліся. Праўда, на адыход яны хвілінаў дзесяць размаўлялі з Міколавым сябрам ды ўсё распытвалі яго, чаму адмовіўся ад такой звабнай прапановы. Па гарачых слядах прайдзісветы імкнуліся зрабіць своеасаблівую “работу над памылкамі”. …Але выратавальнага імгнення ў Міколы не было. Вольга падхапілася з канапы, падышла да пісьмовага стала і пачала даставаць са сваёй схованкі ды адлічваць зеленаватыя купюры. Муж стаяў агаломшаны: “Адкуль у яе такія грошы? Адкуль? Па капеечцы назбірала ўпотай? На дыетах вегетарыянскіх зэканоміла? А можа, “спонсар” які завёўся? Цяпер жа спрэс спонсары… Ды не, глупства, глупства…” – зараіліся ў яго галаве прыкрыя думкі. – А што калі долараў не хопіць, рублямі можна даплаціць, па курсе, вядома? – раптам разагнаў іх залішне гучны, як падалося Міколу, і нецярплівы голас Вольгі. – Думаю, можна. Разбяромся як-небудзь, – змрочна адказаў прыхадзень, спешна ўзяў грошы, нават не стаў пералічваць іх і рушыў да дзвярэй. У кватэры запанавала гнятлівая цішыня, як у тэатры пасля няўдалага спектакля. Ні прыхадзень, ні сужэнцы не сказалі адно аднаму ні слова, нібыта іх апанавала ўзаемная сарамлівасць. Адно што ў гэты момант у калідор выйшла маленькая ўнучка Юлька, якая гасцявала ў бабці і, каб не перашкаджаць дарослым, затаілася была ў другім пакоі ды забаўлялася з лялькамі. Прыхадзень пагладзіў яе па галоўцы, няўклюдным рухам гайдануў вялізны бухматы бант і ўзвышана, не хаваючы свайго захаплення прыгажосцю дзяўчынкі, зусім шчыра, нібыта быў сам-насам, прамовіў: – Прынцэса!.. – якраз тое слова, якое прагнулі пачуць маленькія вушкі. Пры гэтым хлюст шчымлівым, як у галоднага сабакі, позіркам, утаропіўся ў Міколу і ўсім сваім жаласным выглядам нібыта казаў яму: “Ну так, абдурыў я цябе, сталага дурня, хутка пра ўсё даведаешся. Але не сярдуй і асабліва не засмучайся: не цябе першага, не цябе апошняга растрыбушылі. Не сярдуй! Паглядзі лепш на сваю ўнучачку: якая прыгажунька, якая прынцэсачка!.. Усміхнецца табе – і ўсё як рукой здыме, усё забудзецца… А мне трэба спяшацца, шукаць новых дурняў, здабываючы свой сабачы хлеб…” Прыхадзень не ведаў, што цяпер якраз жа яго дакрананне да ўнучкі і раздзірала балючым верадам Міколаву душу, што ён успрыняў гэтае дакрананне як нахабную спробу апаганіць святую чысціню… Мікола ўжо крыху “працверазеў” і ледзь стрымліваў сябе ад злосці, ледзь сунімаў раздражненне і адчуванне незразумела адкуль апанавалай яго бездапаможнасці. Але нарэшце з асвяжальнай, як глыток вады ў спёку, палёгкай ён зачыніў за хлюстам дзверы, махнуў яму ўслед рукой і пайшоў на кухню. Вольга ўсё яшчэ разглядала ў пакоі посуд, і Мікола, панылы і змрочны, праглынуў спехам, не смакуючы, пару блінцоў з мачанкай ды пабег на працу – абедзенны перапынак быў ужо на сыходзе. У другой палове дня час поўз зусім марудна. Міколу здавалася, што ён так нікуды і не сыдзе, а ўрэшце застанецца да раніцы ляжаць скурчаным, як лянотная котка, на крэсле начальніка – там цяплей і ніхто не згоніць. А калі прыкметна стомлены маркотай сталы мужчына ўсё ж дачакаўся завяршэння працоўнага дня, выйшаў на вуліцу і рушыў дадому, дык міжволі адразу запаволіў хаду, нібы ўспомніў, што спяшацца няма куды – ніякага тэрміновага занятку дома на вечар не запланавана, а думка пра вячэру ў сувязі з такім хітра змушаным набыццём новага посуду толькі прыгнечвала. Мінаючы наступны двор, ён прысеў на лавачку, каб хоць якую хвілінку адпачыць… ад жыцця. Але, бадай, як ва ўсіх такіх ахвотнікаў, нічога з гэтага не атрымалася – з галавы не выходзілі думкі пра жонку. “Гэта ж трэба столькі грошыкаў шпурнуць на вецер, нібы ахапак лісця, як колісь, дурэючы ў восеньскім парку… Дык хоць бы зрабілі гэта як тады – з маладой гарэзлівасцю, з імпэтам! А так… Адно чарада сумных, посных, дробных, здаецца, загадзя прадвызначаных падзей…” – уздыхнуў Мікола і закурыў цыгарэту. “Дзіўна, з якой невыноснай горыччу трываю я страту зялёных паперак! – перасмыкнуў гаротнік плячыма. – Але ж якімі высілкамі даецца іх набыццё!.. Якімі высілкамі! Так рэдка шанцуе…” І неўзабаве, здавалася, наўмысна дзеля аблягчэння душэўных згрызот, у яго свядомасці ўсплыла халодная, як лядзяш, згадка: “А грошыкі ж… не мае, а Волеччыны! Яна ж іх, клапатліўка, па далярчыку, адзін да аднаго збірала… І прытым затоена, моўчкі, у многім, відаць, употай сабе адмаўляючы…” І гэтая згадка замест таго, каб напоўніць душу спачуваннем і спагадай да жонкі, выявілася непрыемнай абыякавасцю і прыкрым дакорам да яе: “Гэта ж трэба, свой бюджэцік цішком завяла!.. Усё адно як сужэнскую скібку жыцця надламіла на маё і тваё, адчужылася і, мусіць жа, даўно спланавала ўсё… – пачаў нішчыцца ў сваіх думках Мікола. – Можа, яна і шашні з кім завяла?..” – і ён зрабіў доўгую зацяжку, такую доўгую, што здавалася, у яго ўзнікла жаданне як-небудзь атруціцца. І не таму, што небарака ўжо не мог суняць неабачліва запаленае ў душы эратычнае ўяўленне. Не. Мікола ж наяве, цяпер, перажываў здраду сваёй любай Вольгі, якую яна па сутнасці ўчыніла яму сёння з хітрым хлуслівым прыхаднем. “Гэта ж трэба было так адразу, з першых слоў, нібы кілімчык, разаслаць перад ім сваю ядвабную душу: хочаш, узыходзь на яго сваімі стаптанымі чаравікамі, хочаш, сядай па-турэцку, хочаш, кладзіся на бок, адпачні, калі стаміўся… З такой лёгкасцю адкрыць незнаёмцу свае шчырыя жаданні, няхай сабе і побытавыя, але ж усё адно такія асабістыя… Вось цяпер і думай, ці цалкам яна мая, лёсам дадзеная сужэнка…” – уздыхнуў Мікола і ўзняўся з лаўкі. Ён быў добра стомлены доўгай чарадой тлумных думак, якія віравалі вакол аднаго, па сутнасці нікчэмнага, але такога гнятлівага для іх з Вольгай здарэння. Трэба было ісці дамоў, каб разарваць бясконцы ланцужок непрыемных разважанняў ды згадак, якія пакрысе пачыналі сыходзіцца на тым, што менавіта з яго, Міколы, волі ашуканец патрапіў у іх жытло. Ён не хацеў пра гэта згадваць і таму ўпарта паўтараў пра сябе: “Ну, выпадак такі… Ішоў па ўзмежку, а за штаніну сцябло дзеразы ўчапілася – даўжэзнае, кіпцюрыстае не адарваць…” Па вяртанні дамоў Мікола і знаку не даў Вользе аб сваіх перажываннях і наогул стараўся не згадваць пра паўдзённае здарэнне, пасля якога ў абоіх у душах завісла нервовае хваляванне, што, дарэчы, неўзабаве пацвердзіла і Вольга: – Зірні на гэты набытак, – адкрыла яна перад мужам удружаны ім прыхаднем блішчасты чамаданчык. – Бачыш, якія адметныя відэльцы!.. – Ну, што тут адметнага… Звычайныя… – Ага!.. Звычайныя на чатыры зубцы, а гэтыя – зірні ж, на тры!.. Што імі есці заведзена, можа, рыбу?.. – Скажы, ты ж уважліва разгледзела: адзін з крайніх зубцоў завостраны, як лязо ножыка? – спытаў Мікола, нібыта сам не мог паглядзець. – Калі зубец завостраны, дык тады для… вустрыц відэльцы! Так што аніякіх праблем з паяданнем двухстворкавых малюскаў у нас, любая, цяпер не будзе! Параскашуемся! – Не, не завостраны… – Ай, шкада… Давядзецца рыбкай марской перабівацца, ды і кавалачак торта з такога відэльца не зваліцца… – І бульбіну з рукі выпускаць не будзем… – у адказ кісла ўсміхнулася Вольга. Мікола, як толькі мог, стараўся надаць размове жартаўлівы тон, каб пакрысе спустошыць прыкрую тэму да нікчэмнасці, а тады і забыцца на яе. Але нічога не атрымлівалася – гумар саслізгваў са слоў, як вада са змазаных тлушчам качыных пёрак, і заставалася толькі цяжкая, шызая і рассыпістая, як шрот, існая праўда. Стомленаму за дзень Міколу захацелася трошкі пабыць аднаму, і ён затуліўся ў свой пакойчык. Спачатку наважваўся перачытаць адкладзеныя з мінулага тыдня газеты, але не ўтрымаўся і сеў за кампутар. Пачаў праглядаць у інтэрнэце навіны за дзень, знаёміцца з матэрыяламі, на якіх раней зрабіў закладкі, і неўпрыкмет, нібыта мімаходзь, пашырыў свой пошук на яшчэ адну тэму – ну так, што ты зробіш, не ўтрымаўся, пачаў пакрысе аглядаць сайты фірм па вырабе кухоннага посуду. І патрэбныя матэрыялы надзіва хутка адшукаліся. Прытым багата ілюстраваныя: Мікола, а неўзабаве і Вольга, якая падышла да кампутара, адразу пазналі на фотаздымках нахабна “падораныя” ім хлюстам каструлі і патэльні, ну і, натуральна, блішчасты, як бляшня на шчупакоў, чамаданчык з нажамі і відэльцамі. Відарысы посуду, здавалася, віталі сужэнцаў лёгкасцю свайго пазнавання і ўсё адно як падміргвалі і на фотаздымках не страчаным ззяннем. Сужэнцам, каб жа было гэта можна, захацелася зрабіць хоць які знак у адказ ні ў чым не вінаватым рэчам… І гэта быў першы момант на дзень, калі яны трошкі праясніліся жывым, незмаркочаным пачуццём. Як толькі Мікола яшчэ больш заглыбіўся ў інтэрнэт-росшукі, дык натрапіў і на адмысловы чат, на якім дзясяткі людзей абмяркоўвалі свае прыгоды з набыццём такога самага посуду. І небарака дужа здзівіўся: шмат пакупнікоў сваёй наіўнасцю і даверлівасцю былі дужа падобныя да іх з Вольгай, а ўвішныя “каміваяжоры”– да сённяшняга гіпнатызёрыстага прыхадня. Многія з іх, дарэчы, таксама праводзілі паспяховую “прэзентацыю” менавіта цэптараўскага посуду, на якой усё раскупілі, толькі адзін камплект застаўся, не везці ж яго дамоў… Ну і далей па сцэнарыі. Якраз наяўнасць скразнога сцэнарыя і агаломшыла Міколу. “Выходзіць, не толькі я, а ўсе, праз ашуканства зацікаўленыя ў набыцці сумнеўнага посуду людзі, – усяго толькі няўцямныя акцёрыкі-статысты ў загадзя задуманай вулічнай антрэпрызе. Нават тэкст вучыць не трэба, яго падкажуць або сам здагадаешся, што казаць, па ходу дзеі”. Мікола, каб засяродзіцца, зрабіў доўгі глыток кавы, якую яму паслужліва прынесла на стол Вольга, і падоўжыў знаёміцца з матэрыяламі чату. – А посуд жа і сапраўды сумнеўны! – звярнуўся ён да жонкі. – Вось, людзі асцерагаюцца, ці не шкодны ён для здароўя, немаведама дзе, у якой краіне зроблены, ці не кантрабандны… І ўсе перакананыя, што гэта ўсяго толькі падробка пад вырабы фірмы “Цэптар”, вонкавае падабенства кідаецца ў вочы… Дык, выходзіць, і вытворцы, – зноў глынуў кавы Мікола, – не ў апошнюю чаргу працуюць і дзеля шырока распаўсюджанай хлюстамі ў розных краінах спадманнай тэатральнай дзеі па распаўсюджванні тавару! А іх посуд – усяго толькі бутафорскі рыштунак… Мікола абапёрся на кампутарны стол і зноў задумаўся: “Цікава, а што было раней: сцэнарый па вымантачванні грошай праз спадманны продаж спадманнага посуду ці спярша ўсё ж наладжванне вытворчасці? Або і тое, і другое зарадзіліся адначасова? Хто тады аўтар гэтага сцэнарыя? І якім чынам – няўжо з прадчування? – у яго была ўблытана такая прыватная дэталька, як мае ўзаемаадносіны з Волькай, прытым праз грашовыя дачыненні… Можа, д’ябал затоены ў такіх дэтальках, гэты адвечны сцэнарыст з грашовым разлікам?..” – Мікола ад задавальнення сваімі разважаннямі, якія патроху ўзвышалі яго над прыкрым здарэннем, аж рукі пацёр. І, нарэшце крыху супакоены, пайшоў з жонкай глядзець тэлевізар. Назаўтра ён нечакана для Вольгі не прыйшоў на абед. Не захацелася дамоў, вырашыў схадзіць з калегамі ў кавярню, даўно ўжо не гаманіў з імі на такім натуральным сходзе. Падчас нясмачнага, як марскія водарасці, абеду Мікола раптам ні з чога ні з якага прамовіў загадзя падрыхтаваны спіч: – А вы ведаеце, сябры, – чамусьці трохі ў павучальнай манеры пачаў ён, – мы, славяне, асабліва ўсходнія, вельмі падобныя да… індзейцаў пары адкрыцця Амерыкі… Так, так, не здзіўляйцеся! Сваёй наіўнасцю, прастатой і даверлівасцю ў адносінах да тых, хто прыйшоў з торбай розных звабных рэчаў. Хіба што мы менш, чым індзейцы, ахвочыя да матэрыяльных дарункаў. Іх жа ў дрыжаку кідала, калі толькі ўбачаць шкляныя каралі, адмысловыя нажы, люстэркі, а нам і слова рэкламнага, брэндавага дастаткова, каб спакусіцца, а рэч, якую гэтыя словы прэзентуюць, і ўявіць зусім лёгка. Уяўлялі ж праз павучынне мудрагелістых слоў і нешта зусім не­абсяжнае і недасяжнае – рай на зямлі для ўсіх годных людзей, напрыклад. – Дык а як тады… – хацеў было ўступіць у размову Васіль Хурхулёў з шостай, яшчэ параўнальна нядаўна сакрэтнай лабараторыі ультрагукавых даследаванняў, але Аркадзь Флют, які сядзеў побач, моцна сціснуў яму руку на стале: маўляў, ціха-ткі, дай чалавеку вымавіць доўга намаўчанае, бачыш жа, як баліць яму… Васіль, у адрозненне ад Аркадзя, які ўжо колькі гадоў сябраваў з Міколам, мусіць, гэтага не заўважаў. – А згадайце, як не так даўно з прапановы вучоных мужоў была прынята праграма “500 дзён”. Роўна за чатыры этапы наважваліся перайсці з планавай эканомікі на рынкавую – і без праблем, усе ў шчаслівым супольніцтве і ўсе з тоўстымі кашалькамі ў кішэнях… Пяцьсот дзён на пераход у лепшы, куды больш шчаслівы свет. Праўда, без англійскіх газонаў. Дзеля іх на тры стагоддзі трэба было б затрымац­ца. Паводле падання роўна столькі часу патрэбна для іх рэгулярнага падстрыгання, каб газоны тыя набылі адпаведную якасць і гарт! – Мікола каўтнуў кампоту і падоўжыў. – Але так, як было ў нашай вёсцы падчас майго маленства, калі кіёчкам дзверы падпіралі і такім чынам пазначалі, што нікога няма дома, так у тым лепшым свеце ніколі не будзе! Там у памяці, як у шчыльна зашморгнутай на замочак кішэні, да скону дзён трэба будзе насіць англійскае выслоўе сямнадцатага стагоддзя: мой дом – мая крэпасць! І каб прыхадзень каторы ў яе, гэтую крэпасць, – ні нагой! Запомніце: ніхто! – і Мікола пры гэтым з асаблівай пранікнёнасцю агледзеў сваіх калег. – Магу і на англійскай гэтае выслоўе прамовіць, седзячы за кампутарам учора на зубок вывучыў: “My house is my castle”. Вось так! Калегі Міколы сядзелі як агаломшаныя, нават работнік бухгалтэрыі Юрась Чамчыль, які ў такіх выпадках калі не ўвяжацца ў спрэчку, дык усё адно што не даесць, пачаў моўчкі даставаць з кішэні цыгарэты і выходзіць з-за стала. – Ага, во-во самая пара перакурыць! – узрадаваўся Аркадзь, падхапіў подручкі Міколу, і яны гулка затупацелі па лесвіцы. “Нічога не зразумелі, інакш спрачаліся б…” – падумаў Мікола. Іншы раз, вы не паверыце, добра, калі цябе не разумеюць.
 
Ілля Сін (№91)
Libido Урывак з рамана   Некалі вузкакалейка віхляла паміж раскіданымі ў ваколіцах горада шахтамі і заводамі, але цяпер адзіны ацалелы ад яе невялічкі ўчастак выкарыстоўваецца толькі для забавы турыстаў у парку адпачынку. Марыя папраўляе сваю кандуктарскую фуражку і пасміхаецца, скасоўваючы квіткі, працягнутыя вусатым айцом сямейства. Ужо восень, гэта адзін з апошніх рэйсаў, і вагончыкі напаўпустыя. Нечакана яркія промні кастрычніцкага сонца трапляюць ёй у вочы, і яна прымружваецца. Рабаціністы хлопчык злізвае кроплі лёдава з вуснаў. Цяпер яны сталі не толькі пульхнымі, але і клейкімі. Пасажыры расселіся па сваіх месцах. Марыя дзьме ў свісток, і праз колькі імгненняў амаль цацачны паравозік кранаецца з месца, пыхкаючы прыемным саладжавым дымам. Колы кратаюцца паволі, нібы неахвотна, але неўзабаве ўваходзяць у роўны спакойны рытм – бы кардыяграма задаволенага жыццём пенсіянера. Марыя на нейкі час паддаецца гіпнатычнаму эфекту, ад чаго яе твар набывае яшчэ большую ўрачыстасць – цалкам адпаведную ролі. Праз нязлоснае, амаль жывое чухканне даносіцца смех. Нехта ўголас чытае на абгортцы чыпсаў склад прадукту па-казахску. Вагончыкі прамінаюць масток па-над невялічкім каналам і неўзабаве губляюцца паміж дзвюх сценаў непралазнага гаю (гэтая частка парку паспела зарасці ўшчэнт). Потым сонца з’яўляецца зноў – паравозік уска­раскаўся на схіл. Марыя пэўны час не адчувае нічога, і гэта прыемна. Неўзабаве кола скончыцца, цягнічок прыбудзе да цацачнага перона, Марыя пачакае, пакуль задаволеныя пасажыры выгрузяцца на платформу, пасміхнецца ім на развітанне, скажа кожнаму “да пабачэння”, пераапране свой шыкоўны мундзір на звычайныя джынсы ды швэдар і будзе паўгадзіны трэсціся ў перапоўненай маршрутцы. Гэта, напэўна, апошні сёлета сонечны дзень і апошні дзень яе працы. На зіму давядзецца ўладкоўвацца прадавачкай альбо прыбіральшчыцай. Па дарозе дадому Марыя зойдзе ў краму, каб набыць недарагіх сасісак і пачак цыгарэт. Дома яе, вядома, ніхто не чакае. Будзе да ночы сядзець ля вакна, узгрувасціўшы ногі на батарэю, піць гарбату і паліць адну за адной. У гэтым горадзе яе ніхто не ведае, і гэта добра. Чыгуначную каляіну перабягае ці то палёўка, ці то пацук, і дзятва ледзь не выкідваецца з вагонаў ад захаплення.   * * * Ідэальна круглая пройма ў асфальце. Шахта люка паспела ўжо напоўніцца розным лайном. Што і нядзіўна, бо чыгунную накрыўку здалі на металалом не адзін год таму. У асноўным, гэта абгорткі і пластыкавыя бутэлькі. Але не толькі, ёсць і нешта куды цікавейшае. Дванаццаць гадоў таму шкаляры Жэка і Вака скінулі ў люк знойдзены непадалёк на сметніцы гіпсавы бюсцік Леніна – выключна з пазнаваўчых мэтаў. Цяпер Жэка працуе наглядчыкам у мясцовай калоніі. Ён трохі распаўнеў пасля таго, як ажаніўся, але б’е па-ранейшаму з левай. Шахта выявілася неглыбокай, гіпс з плюханнем акунуўся ў застаялую ваду. Праз пэўны час дыфузія зрабіла сваё: цвёрдае цела пераўтварылася ў аморфнае і пастападобнае. Яно ўсмактала ў сябе набраклую тушку мёртвага ката (на наступны год кінутую ў люк хлопчыкамі з паралельнага класа), і ў выніку дзве абсалютна розныя рэчы сталі нечым адным. Усе гэтыя цікавыя хімічныя працэсы адбываліся ў поўнай цемрадзі, бо нейкі руплівец закрыў адтуліну самаробным шчытом з негабляваных дошак. Праз нейкі час шчыт прагніў ды абрынуўся, і смецце стала ізноў трапляць у люк – з розных прычынаў і з розных крыніцаў. Марыя праходзіць міма люка, гледзячы некуды наўзбоч, у вышыню. Галінкі чахлых таполяў паабапал дарогі ўжо амаль пазбаўлены лісця, іх чорная павута выразна прамалёўваецца на тле шарага вечаровага неба.   * * * На пліце закіпае вада для макароны. На кухонным стале ляжаць іншыя кампаненты будучай сціплай вячэры – плаўлены сырок і самотная сардэлька. Ёсць яшчэ палова ўчарашняй цыбуліны ды счарсцвелы хлебны акраец. Усе элементы гэтага нацюрморта ў сукупнасці ўвасабляюць абсалютную статычнасць. Як, зрэшты, і краявід за вакном: такія самыя падрапаныя панельныя дамы, як і той, дзе жыве Марыя. Кожны з іх мае ўласны нумар, выведзены чырвонай фарбай, бы лічбы на сэрцы. Марыі часта здаецца, быццам з вышыні птушынага палёту гэтыя дамы выглядаюць на забытыя ў пясочніцы цацкі: дзеці даўно ўжо выраслі, сталі піць піва і нюхаць клей, скончылі ПТВ, ажаніліся і развяліся, а цацкі ўсё яшчэ ляжаць у пясочніцы, падуладныя розным стыхіям. Нібы самае ўпартае і недарэчнае з усіх магчымых увасабленняў стабільнасці ды непарушнасці. Па іроніі лёсу, гэтыя пяціпавярхоўкі з’явіліся тут некалі менавіта як прыкмета руху, імклівага і бяздумнага ў сваёй жывёльнай вітальнасці. Горад вырас амаль што ў біблійных тэмпах. У панядзелак узніклі рыдваны пад новыя заводы, у аўторак раскашавалі жылыя мікрараёны, у сераду – крамы і дамы культуры, а ў суботу пэпээснікі ўжо запхнулі ў мясцовую кутузку першага алкаша, які акрапіў мачой тыльны бок свежапафарбаванай дошкі гонару – на яе акурат у нядзелю планавалі павесіць першыя партрэты перадавікоў. Але, натварыўшы тут справаў, рух вырушыў некуды далей, пакінуўшы за сваёй патыліцай незваротна сапсаваны ім прыродны ландшафт і пару соцень тысяч ягоных ачумелых насельнікаў, што і пасюль марна сіляцца зразумець, як і навошта яны тут з’явіліся. Марыя тут не нараджалася. Пяць гадоў таму яна выбрала гэты горад наўгад, тыцнуўшы пальцам у тэлефонны даведнік. Бо трэба было кудысьці ехаць і дзесьці жыць. Горад сустрэў яе абыякава. Была непераканаўчая ранняя вясна, вецер разносіў па прывакзальным пляцы пажухлыя лісты і малагабарытнае смецце. На адным з шапікаў красаваў надпіс пра распродаж гумовых ботаў. Бетонны пашчэрблены правадыр з вышыні свайго пастамента кпліва назіраў за мітуснёй гандляроў рыззём, якія бавілі час у млявых сварках. Свінцовыя аблокі раптам перарэзаў след ад рэактыўнага самалёта, і гэты рух у вышніх сферах выглядаў на сапраўдны здзек з тых, хто апынуўся пад непераадольнай уладай зямнога прыцягнення. Асфальт пакрыты тонкай сеткай капіляраў. Дзяўчына фарбуе вусны, углядаючыся ў свой адбітак на пыльным футарале з “переходящим знаменем”. Дошка гонару з белымі прагаламі замест партрэтаў. На пра­ржаўленай будцы аўтобуснага прыпынку красуе распалавінены рэкламны слоган “І ўсё”. Кожная з дэталяў існавала нібы паасобку, вылучаная з агульнага плану светабудовы. Рухалася ў нейкім сваім адасобленым рытме, хіба чыста механічна сінхранізуючыся з усім астатнім – альбо гэтаксама адасоблена захоўвала гордую непарушнасць. Марыя адразу адчула сябе адной з такіх дэталяў, і гэта было акурат тое, чаго яна хацела. З таго часу тут мала што змянілася. Адно, кожная дэталь дарэшты страціла для яе сваю вастрыню ўспрыняцця, пакрылася наростам успамінаў – як аскепкі шкла, што ладны час праляжалі ў рацэ, – а затым і наогул перастала быць заўважнай і хоць неяк адзначацца вокам. Абыходзячы запоўненую вадой выбоіну ў асфальце на шляху да яе пад’езду, Марыя нават не глядзела ў той бок, беспахібна абіраючы на аўтапілоце правільную траекторыю руху. Болей за тое, гэткую самую рэакцыю пачалі выклікаць у яе і новыя, пакуль незнаёмыя дэталі. Напрыклад, купкі неахайна апранутых людзей, якія ледзь не штодня збіраліся на заўсёды пустэльнай раней цэнтральнай плошчы горада, крычалі нейкія лозунгі, палілі вогнішчы, доўга і нярвова спявалі забытыя Марыяй яшчэ ў дзяцінстве песні. Нягледзячы на свой тлумны выгляд, яны выдатна ўпісаліся ва ўжо існы ландшафт. Як быццам масоўка з бутафорскімі шаблямі і на драўляных канях, што даўно чакала выхаду на сцэну за кулісамі камернай побытавай драмы. …Між тым, у алюмініевым рондалі нарэшце з’явіліся бурбалкі. Хоць нейкая падзея! Марыя засыпае туды соль і макароны, змяншае агонь, доўга памешвае пашчэрбленай драўлянай лыжкай, апускае накрыўку і вяртаецца на сваё месца каля вакна. Цяпер трэба зноў чакаць. Яна так і не змагла прызвычаіцца да чакання.   * * * На кухні неспадзеўкі сцямнела. Марыя пстрыкае запальнічкай. Полымя на імгненне асляпляе яе, ўгрызаючыся ў сятчатку вока. Потым эфект знікае. Марыя пстрыкае запальнічкай у другі раз. Цяпер светлавы шок ужо не такі моцны – сятчатка паспела трохі адаптавацца. Марыя думае пра Іншага, з’яўленне якога здатнае зрабіць няважнымі гэтую змятую прасціну, парыжэлы лінолеум на кухні і шызае святло, што сочыцца цераз проймы жалюзі. Іншы паўстае ў яе ўяўленні не як канкрэтны вобраз, але як нейкае прадчуванне, пэўная эмацыйная хваля. Як, напрыклад, дом. У Марыі ўжо даўно няма дома, і таму ён таксама з’яўляецца для яе неасязальнай эмацыйнай хваляй. Адзінота стала ейным выбарам і адначасова выпрабаваннем. Але Марыі хочацца выкарыстоўваць яе як інструмент – своеасаблівы разец скульптара, здатны надаць эмацыйнай хвалі выразныя абрысы. Спакваля адсякаць лішняе, каб з бясформеннай масы сталі вымалёўвацца ручкі, ножкі, галоўка. Каб урэшце гэтая маса набыла аблічча чалавека – іншага чалавека, які будзе заўсёды побач. Але яна ўжо ведае, што адзінота – гэта дрэнны сродак для пераўтварэння сусвету. Такі інструмент абсалютна нефункцыянальны. Марыя ненадоўга замірае, услухоўваючыся ў мернае пагрукванне на пліце накрыўкі рондаля, што раз-пораз ўздрыгвае ад пары. Адзінота здатная адно зрабіць гэты свет яшчэ больш аморфным – нават тыя яго праявы, якія маюць пэўныя абрысы і якія можна памацаць рукамі. Схамянуўшыся, Марыя ўстае, разгублена топчацца на месцы. Затым ідзе ў пакой. Звычайна шлях туды яна пераадольвае за восем крокаў, але гэтым разам атрымалася адзінаццаць. Па тэлевізары паказваюць канцэрт нейкага гурта. Марыя, як заўсёды, адключыла гук, і таму імпульсіўныя артыстычныя жэсты выглядаюць яшчэ больш смешна. Гітарыст рухаецца па сцэне з такім сур’ёзным выглядам, быццам кожны крок набліжае яго да жыццёвай мэты. Вакаліст выцягнуў уперад правую руку са скурчанымі пальцамі – нібы тапелец, які ўмольна просіць дапамогі. “Што яны ўсім гэтым хочуць сказаць?” – дзівіцца Марыя. Зрэшты, такім самым адчужаным цяпер падаецца ёй усё, што яна здатная бачыць, прымройваць, успамінаць. Прычынна-выніковыя повязі некуды зніклі, пакінуўшы розныя з’явы нягегла церціся адна аб адну ў бессэнсоўным броўнаўскім руху. Без усялякай надзеі на стыкоўку. Адзінота ніяк не здатная аднавіць гэтыя повязі, колькі ні намагайся. Гэта амаль тое самае, што склеіць раструшчаную елачную цацку. Вобраз Іншага ў яе ўяўленні чэзне, расплываецца, знікае. Макарона, тым часам, ужо зварылася. Марыя вяртаецца на кухню, выплёхвае на друшляк клейкае месіва, дадае туды сардэльку і сырок. Ідзе ў пакой. Цяпер атрымалася роўна восем крокаў. Есць, не адчуваючы смаку. Раптам без дай прычыны ёй становіцца смешна. Сардэлька выклікае ў яе непрыстойныя дзіцячыя асацыяцыі, і Марыя тут жа спяшаецца апавесці іх Іншаму, якога хаця б ненадоўга зноў адчувае побач. Смех праходзіць сам сабою, саступаючы месца пустэчы. Вакаліст заканчвае спяваць і застывае ў гераічнай позе. Муха, якая паўзе па тэлевізары, захоплена і палюбоўна абмацвае твар куміра сваімі лапкамі.   * * * Гэтай ноччу Марыя прачынаецца ад пранізлівага холаду. Сцюдзёны вецер падступна пранікае праз шчылінкі ў старых ваконных рамах, пракрадаецца пад коўдру, пакрывае скуру дробнымі пупырышкамі. Марыя сціскаецца ў камячок, сілячыся сагрэцца. Устае, апранае швэдар і цёплыя калготкі. Кладзецца зноў. Стала значна цяплей. Нерухома ляжыць, стараючыся ні пра што не думаць. Услухоўваецца ў буркаценне ў жываце, адчувае ледзь прыкметны трэмар у мускулах пляча. Ёй прыемна ўсведамляць сябе выключна як сукупнасць розных фізіялагічных працэсаў. Марыі цяпер вельмі хочацца, каб гэты стан працягваўся і каб далейшае яе перабыванне ў гэтым свеце было недзе на самым памежжы жывой і нежывой прыроды. Біялагічная рэдукцыя ўяўляецца ёй сапраўдным паратункам. Лішайнікі, імхі, на скрайні выпадак, амёбы… Але яна ведае, што ўзяць ды пазбыцца чалавечай сутнасці наўрад ці ўдасца. Хоцькі-няхоцькі, гэтае ярмо давядзецца трываць. Пашчэрблены месяц абыякава паўзе па халодным бэзавым небе. Дыханне Марыі цяжкае і перарывістае. Пакуль пустэча і непарушнасць, але яна прадчувае: нешта неўзабаве будзе дзеіцца. Яна ведае, гэта акурат такая ноч, калі мёртвыя ўстаюць са сваіх магілаў. І гэта яе мерцвякі. Кожны з іх мае твар. І кожны з гэтых твараў Марыі знаёмы. Пры сустрэчы яна не здолее проста прайсці міма, адвёўшы позірк убок. Дзевачка-дзевачка, дэманы мінулага знайшлі твой горад… Успаміны, як заўсёды, прыходзяць без запрашэння. Віно мякка дакранаецца да нёба, а пальцы адчуваюць вострыя канты келіха. Вусны зліваюцца з вуснамі. Па шыферным даху барабаніць дождж – па даху таго дамка з негабляваных дошак, з ганку якога відаць мора. Рукі абхопліваюць мускулістае каржакаватае цела, шчокі казыча колкае шчэцце… У гэтую пару, апанаваную бессанню, Марыя можа пераскокваць праз гады і неспадзеўкі апынацца ў іншым месцы, іншым часе і зусім іншых жыццёвых варунках. Перажываць іх бы наяве, губляючы арыентацыю, хто яна і дзе. Успаміны спараджаюць пякотку ў роце. Кожны з тых момантаў, якія ніколі не вернуцца, упінаецца ў яе цела малюткай іголачкай. Але яна ведае, што боль незваротнага – гэта толькі прэлюдыя. Дзевачка-дзевачка, дэманы мінулага знайшлі тваю вуліцу… Здаецца, праз шчылінкі паміж шыбай і рамай разам з ветрам пранікае і іх дыханне. А шоргат дажджу па асфальце прызначаны адно на тое, каб заглушыць і без таго амаль нячутны поступ іхніх ног. Дзевачка-дзевачка, дэманы мінулага знайшлі твой дом… Калісьці гэтыя людзі былі Марыі вельмі блізкімі, нейкі час яны нават былі адным з ёю целам. Але гэта было даўно. Іх целы ўжо канчаткова і незваротна набылі аўтаномнасць. У дадзены момант кожнае з іх, напэўна, бесклапотна спіць, і сніцца гэтым людзям, вядома ж, зусім не Марыя. У той самы час, калі іх фантомы няўмольна набліжаюцца да яе – бы зомбі ў галівудскіх фільмах. Дзевачка-дзевачка, дэманы мінулага знайшлі тваю кватэру… Марыя з жахам углядаецца ў цьмяныя абрысы рэчаў і мэблі, у ноч, у дождж. Яна пачуваецца абсалютна безабароннай. Ёй карціць залезці пад канапу, скруціцца камячком ды запхнуцца ў шафу, павіснуць пад столлю на жырандолі. А можа, лепей проста прыкінуцца мёртвай? Але яна разумее, што ад іх не схавацца. Дэманы мінулага ведаюць усе слабыя месцы ў яе фартыфікацыйнай сістэме. Марыя адчувае іх няспешны ўпэўнены поступ – ужо зусім блізка. Дзевачка-дзевачка, дэманы мінулага знайшлі цябе, гатовую ўсікацца ад страху… Яны апынаюцца побач з ёю неспадзеўкі, разам і адначасова. Упэўненыя рукі сцягваюць калготкі, рассоўваюць яе сцёгны, трымаюць за рукі… Зніякаявелая і здранцвелая, Марыя не можа нават паварушыцца. Яна не крычыць і не супраціўляецца, адно ціха енчыць сабе пад нос, бы смяротна паранены дэльфін. Дэманы мінулага могуць рабіць з ёю ўсё, што пажадаюць. І робяць. Неўзабаве ейнае цела скаланаецца ад болю. Курчыцца ў канвульсіях, амаль не зрушваючыся з месца. Няголеныя падпашкі ад поту пераўтвараюцца ў балота. Перад ёю – твары, твары і твары. Яны змяняюцца, часам наслойваючыся адзін на адзін. Вусатыя, гладка паголеныя, спярэшчаныя зморшчынамі… Выраз кожнага з іх удае жарсць, але Марыю гэтым не падмануць. Яно трывае, здаецца, бясконца. Кожнае імгненне становіцца надзіва пругкім ды эластычным ды завісае ў паветры замест таго, каб мякка адысці ў небыццё. Твары становяцца ўсё больш невыразнымі. Гэта значыць, што прыйшоў час дублёраў. Але сваю справу яны выконваюць таксама старанна. Марыя бы лялька ляжыць на спіне, стараючыся ні пра што не думаць і нічога не ўспрымаць. – Калі я вынесу ўсіх нябожчыкаў са сваёй памяці? Калі я вынесу ўсіх нябожчыкаў са сваёй памяці? Калі я вынесу ўсіх нябожчыкаў са сваёй памяці? – бясконца шэпча яна, ажно пакуль – нібы паратунак звыш – не прыходзіць крохкі нервовы сон.   (Цалкам чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова")
 
Сяргей Шапран (№100)
Пачуць літаратуру ў звычайным жыцці  Гутарка Сяргея Шапрана з Нобелеўскім лаўрэатам Святланай Алексіевіч – Стаўшы нобелеўскім лаўрэатам, Вы, Святлана Аляксандраўна, працяглы час казалі, што не абжылі гэты новы стан. Але цяпер, амаль праз чатыры гады, ужо, відаць, не можаце так сказаць? – Усяго тры гады прайшло, чацвёрты толькі пачаўся, не такі ўжо вялікі тэрмін... Я стараюся быць роўнай сабе самой і не здрадзіць ні сабе, ні сваім уяўленням і перакананням. У чымсьці я па-ранейшаму веру ў чалавека, у чымсьці... Вядома, хвіліны адчаю ў мяне таксама здараюцца – усё ёсць, як і ва ўсіх... Не магу сказаць, што нобелеўскае лаўрэацтва – гэта нешта асобнае ад мяне. Адзінае, што адчуваеш большую адказнасць за свае словы. – Святлана Аляксандраўна, прашу мне дараваць, але некаторыя пытанні будуць крыху запозненымі, аднак мне і сёння было б цікава пачуць Вашыя адказы на іх. І вось адзін з іх: Іосіф Бродскі, выступаючы з нобелеўскай прамовай, казаў пра няёмкасць, збянтэжанасць ад таго, што на гэтай трыбуне ён, а не Восіп Мандэльштам, Марына Цвятаева, Роберт Фрост, Ганна Ахматава, Уістан Одэн. «Гэтыя цені бянтэжаць мяне пастаянна, бянтэжаць яны мяне і сёння, – казаў Бродскі. – Ва ўсялякім выпадку, яны не заахвочваюць мяне да красамоўства. У найлепшыя свае хвіліны я здаюся сабе быццам бы іх сумай, але заўсёды меншай, чым любая з іх, паасобку». Вы ж, даведаўшыся пра прысуджэнне Вам Нобелеўскай прэміі, яшчэ падчас першай прэс-канферэнцыі міжволі ўспомнілі Івана Буніна і Барыса Пастарнака. Але вось калі пазней выступалі з нобелеўскай прамовай, якія, карыстаючыся вызначэннем Бродскага, цені мінулага бянтэжылі Вас? І ці бянтэжылі? – Сапраўды, перш за ўсё ўспамінаюцца ўсе нобелеўскія лаўрэаты, якія пісалі на рускай мове, паколькі гэта ўсё вялікія пісьменнікі. І потым, я шкадавала, што прэмію не атрымалі Алесь Адамовіч і Васіль Быкаў, што было б справядліва... Зрэшты, тут важна вось яшчэ што – каб цені вялікіх не прыгняталі, а, наадварот, давалі пачуццё свабоды. Каб яны спараджалі жаданне ісці далей і спрабаваць рабіць нешта іншае, новае, а не хадзіць па адным і тым жа коле, пастаянна натыкаючыся на саму сябе. Таму і хачу зрабіць вось гэтыя дзве кнігі: пра каханне і пра смерць. Мяне даўно цікавяць гэтыя метафізічныя, ірацыянальныя рэчы, якія мы не здольныя зразумець. Мне хацелася б ведаць, што сучасны чалавек думае пра гэта? Пра што ён здагадваецца? Чаго баіцца? І якія забабоны існуюць у гэтай сувязі ў нашым сённяшнім дні?.. Ва ўсялякім выпадку, калі чытала, як сыходзілі ў нябыт Старажытны Рым ці Рэч Паспалітая, мне кожны раз не хапала кніг, у якіх гаварылася б пра тое, што адчувалі людзі, калі разбураўся іх свет. І як у гэты час ратаваўся, за што, за якія апоры чапляўся чалавек – той самы чалавек, якога мы называем вечным? Бо самае галоўнае – гэта тое, што адбываецца з людзьмі, з кожным з нас паасобку. Адсюль і мая цікавасць да тэм кахання і смерці... Так што, паспрабуем прайсці цяпер яшчэ адзін шлях. (…) – Фармальнай падставай для гэтай нашай сустрэчы з’яўляецца тая акалічнасць, што нумар «Дзеяслова», дзе і будзе апублікавана наша з Вамі гутарка, – соты, і ў ім будуць прадстаўлены перш за ўсё аўтары самага першага нумара. У тым жа даўнім 2002 годзе ў «Дзеяслове» былі надрукаваны два аповеды з Вашай дагэтуль незавершанай кнігі «Чароўны алень вечнага палявання». Вы самі не раз прызнавалі, што пішаце падоўгу. Але вось гэтая Ваша кніга бясспрэчны рэкардсмен – Вы працуеце над ёй больш за дваццаць гадоў. Даўжэй толькі Гётэ пісаў свайго «Фаўста» – шэсцьдзясят гадоў! – Вельмі не проста сабраць гэтую праўду, яе аскепкі. І нават аднойчы пагаварыўшы з чалавекам, вы ніколі адразу не збераце нават кавалак для кнігі – вы павінны будзеце зноў і зноў прыходзіць да чалавека, а колькі размоў па тэлефоне, колькі лістоў!.. Я даўно ўжо думаю пра гэтыя дзве кнігі, але асабліва ў кнізе пра каханне так цяжка выскачыць з канона і прапанаваць новае прачытанне гэтай вечнай тэмы! Тым больш што я вывучаю не ўвогуле абстрактнага чалавека, а чалавека, побач з якім жыву. А ён вельмі змяніўся за апошнія дваццаць гадоў. Прыватнае жыццё, пра якое мы раней так грэбліва адгукаліся, набывае для яго ўсё большы сэнс. І чалавек не прыкрываецца ўжо ніякай ідэяй, а шукае сэнс свайго ўласнага жыцця, спрабуючы адказаць на пытанні: што ж гэта такое – быць шчаслівым? З чым ты пойдзеш з гэтага жыцця? Што будзеш успамінаць у апошнія хвіліны?.. «Ведаеце, што я згадаю перад смерцю? – сказаў мне адзін таксіст, калі мы загаварылі пра гэта. – Згадаю, як піў віно з жаночага туфліка!» Кожнаму, вядома, будзе ўспамінацца нешта вельмі асабістае. (…) – Калі рыхтаваўся да гэтай сустрэчы, даведаўся, што, яшчэ толькі падыходзячы да будучай сваёй кнігі «У вайны не жаночы твар», Вы сабралі першыя дзевяць апавяданняў і не ведалі, што з гэтым рабіць, і цэлы год потым чыталі ўсё, што было напісана пра вайну, каб скласці свой погляд на вайну. – Я збірала тады светапогляд вайны, але вайны мужчынскай. – Іншы на Вашым месцы тут жа выдаў бы гэтыя апавяданні, не клапоцячыся ні пра які светапогляд. – Не, мне нецікава так працаваць, бо так працаваць можна бясконца... Мне потым гаварылі, што я магу ўсё жыццё пісаць-дапісваць «У вайны не жаночы твар» – пакуль не памрэ апошняя франтавічка... Вядома, нейкія новыя дэталі з’явіліся б, але толькі не новы светапогляд... Не-не, вядома. Гэта ўсё працяглая праца і доўгія, напружаныя разважанні. – Але цяпер Вы працуеце паралельна адразу над дзвюма кнігамі? – Ну, пакуль так, пакуль я думаю... Гэта ўпершыню так – амаль паралельна... Я думала пра «Чароўнага аленя вечнага палявання» яшчэ тады, калі рабіла ваенную кнігу, але, дзякуй богу, што не напісала яе, паколькі гэта будзе зусім іншая кніга, чым думалася спачатку... Калі б я зрабіла яе тады, зрабіла тым чалавекам, якім была раней, кніга спазнілася б у гэтым часе. – А ў Вас ёсць адчуванне, што кніга павінна з’явіцца менавіта ў гэты час, не раней і не пазней? – Не, кнігу заўсёды трэба рабіць як бы ўвогуле. Не тое, што на ўсе часы... (Алексіевіч усміхаецца.) (…) – У сувязі з тым, што фінал працы не блізкі, успомніўся аповед Вашай перакладчыцы на шведскую Кайсы Эберг-Ліндстэн – яна была ў жаху, бо, пераклаўшы адну частку, чакала ад Вас наступную, аднак замест яе атрымлівала старую, але пераробленую. І так – тры гады. Па яе словах, праца была цяжкая і па-свойму неверагодна цікавая. – Разумееце, пакуль чалавек жыве і вы з ім размаўляеце, паставіць кропку ў вашай размове немагчыма – гэта бясконцы працэс, паколькі пра адну і тую ж рэч ён у іншы раз раскажа, магчыма, больш дакладна, бо шмат думаў пра гэта потым, пасля вашай сустрэчы, і ў яго адбылося ўнутры разняволенне, у выніку якога ён здолеў «дастаць» з сябе больш «матэрыялу»... Гэта ўсё досыць тонкая і складаная праца... Я вось нядаўна з цікавасцю праслухала лекцыю Дзмітрыя Быкава – якога вельмі паважаю – пад дзіўнай назвай «Действительно ли документальная проза Светланы Алексиевич подрывает российские скрепы» (Алексіевіч усміхаецца.) Я лічыла, што гэтая істэрыя ў рускай культуры вакол майго імя ўжо скончылася, але аказалася, што не. – Дык ці падрываюць Вашы кнігі «русские скрепы»? – (Алексіевіч смяецца.) Быкаў прыходзіць да дваякай высновы: быццам бы, так, а быццам, і не; быццам, я – пісьменнік, а быццам, журналіст. Неяк ўсё ў ім самім няпэўна... Але самае галоўнае, што мяне здзівіла, – ён так і не зразумеў, што я зрабіла – пра што гэтыя кнігі. Ён не зразумеў, што гэта гісторыя нашага жыцця пры Утопіі, і ўспрыняў іх на ўзроўні журналісцкай працы. Таму і не зразумела, пра што ён сам кажа. Адным словам, дзіўная лекцыя... (Алексіевіч усміхаецца.) Некаторым сапраўды здаецца, што рабіць тое, чым я займаюся, вельмі проста: паслухаў чалавека, запісаў, расставіў знакі прыпынку і – усё. – Прыгадалася, як Зміцер Плакс, які рыхтаваў п’есу па Вашай кнізе «Час сэканд-хэнд», пасля распавядаў: «Калі я пачаў працаваць з яе тэкстамі, я зразумеў, што там перароблена ўсё – ад пачатку і да канца. Гэтая мова яе цалкам выдуманая, цалкам сінтэтычная. Калі ты спрабуеш разбіць гэта на дыялогі – людзі так не гавораць. Гэта ты заўважаеш толькі тады, калі пачынаеш працаваць з яе тэкстамі, гэта геніяльна зроблена. За адно гэта можна даваць Нобелеўскую прэмію». – У звычайным жыцці чалавек так, вядома, не гаворыць – у штодзённым побыце яму хапае банальнасцей. Але я займаюся – займалася, ва ўсялякім выпадку да гэтага часу – чалавекам, які быў або каля смерці, або ў стане любові, а ў гэтым стане людзі кажуць надзвычайна. Не ўсе, вядома, але многія, таму што гэта стан, калі чалавек нібы вырастае, быццам на дыбачкі становіцца і дастае з сябе ашаламляльны матэрыял... Толькі гэтую тканіну трэба саткаць з вялізнай колькасці слоў, якія яны мне нагаварылі. (…) – Святлана Аляксандраўна, прабачце за наіўнае пытанне, але Вам вядома творчае натхненне? – Ну канечне! Вы вось паспрабуйце нешта напісаць, не вельмі выразна аформіўшы думку, якая Вас усхвалявала, – і калі Вы праз нейкі час паспрабуеце яе расшыфраваць, у Вас нічога не атрымаецца, бо гэтая электрычнасць ужо сышла. Гэта і ёсць натхненне. – Між тым хацеў бы яшчэ згадаць Вашага настаўніка Алеся Адамовіча і яго тэрмін «звышлітаратура», які многія палічылі тады ўразлівым: Адамовіч у адным са сваіх артыкулаў Адамовіч успамінаў Дастаеўскага, яго ўзрушэнне на Сямёнаўскім пляцы, калі жыццё, здавалася, не проста заканчвалася – абрывалася. Потым, па словах Адамовіча, варыянты гэтага перажывання пераходзілі з рамана ў раман Фёдара Міхайлавіча – «пакутлівае самаўгляданне асуджанага чалавека». – Так-так, вось гэты хуткапіс яго маўлення... – Але, працягваў Адамовіч, у Дастаеўскага гэта адна геніяльная гісторыя на ўсю кнігу, у Вашых жа кнігах падобных гісторый мноства. І калі прадоўжыць гэтую думку Адамовіча, лагічна прыйсці да высновы, што, можа быць, Вашы кнігі і ёсць тая самая звышлітаратура? – Я называю гэта раманам, сабраным з чалавечых галасоў. Гэтак жа кампазітар выбірае гукі з хаосу, які яго акружае. Аднак не думаю, што гэта звышлітаратура – тут трэба быць больш сціплым... Гэта не звышлітаратура, а нейкая іншая літаратура, што спрабуе расказаць пра пэўныя рэчы, пра якія звычайнай формай аповеду распавесці немагчыма і нават несумленна. Таму і ідзеш ад галоўнага – ад самога чалавека, якому паверыць любы, паколькі ты ідзеш ад непасрэднага сведкі... Мы ўжо не верым носьбітам нейкіх ідэй, таму што шмат разоў былі расчараваныя і ашуканыя. А вось сведку мы верым, асабліва калі такіх сведкаў мноства. Адзін можа і схлусіць, а калі сведкаў многа, дамагаешся ўжо нейкага вобраза падзеі і часу, пра якія яны распавядаюць. Аднак тут таксама трэба быць заўсёды напагатове, бо, распавядаючы, людзі ўсё адно твораць – кожны падае сваю версію. І пісьменнік павінен быць вельмі ўважлівым, з велізарнай інтуіцыяй, ён павінен чуць гэты фальш. Але, дзякуй богу, хоць нарадзілася я ў горадзе, але ўсё юнацтва пражыла ў вёсцы, і таму ў мяне цвярозае стаўленне да жыцця – мяне ж вёска выхавала, і я чую любы фальш, я памятаю гэтыя вясковыя аповеды, ведаю, як гавораць людзі, чыё жыццё было знішчана. Яны, гэтыя людзі, хоць і жылі, але гэта было ўжо згаслае пакаленне. – Увогуле, цікава, што застанецца – і ці застанецца? – ад нашага часу? У кагосьці вычытаў: сённяшняе маладое пакаленне не пакіне пасля сябе практычна нічога – ні ўспамінаў, ні нават почырку. Дакладная заўвага ў эпоху інтэрнэту... – Так, толькі нейкае мігаценне сэнсаў, усё такое лятучае, эфемернае... Людзі раней існавалі зусім у іншым часе і ў іншай прасторы. І я сама з вялікай цяжкасцю адваёўваю хоць бы рэшткі ранейшага рытму для працы, але рабіць гэта ўсё складаней. – А калі Вы ўсё ж знаходзіце час для працы? – Пасылаю ўсё да д’ябла і ўцякаю за горад. (Алексіевіч смяецца.) – А тэлефон? (У гэты момант нечакана зазваніў тэлефон Алексіевіч, і мы дружна засмяяліся.) – Я дастаткова жорсткі чалавек, калі гаворка ідзе пра захаванне самой сябе... Увогуле, я стамілася ад сябе ранейшай і хачу пра іншае думаць, іншае рабіць, але ніяк не магу вырвацца – мяне ўвесь час цягнуць ў маё мінулае жыццё! – Але гэта таксама, мусіць, своеасаблівая плата за Нобелеўскую прэмію. – Ці то за прэмію, ці то за жыццё – не ведаю... За ўсё разам, відаць... (Алексіевіч усміхаецца.) Сапраўды, каб нейкія рэчы сур’ёзна абдумваць, патрэбна адзінокае спакойнае жыццё, а тут проста нейкая віхура! – А калі Вашае жыццё было больш шчаслівым – да Нобелеўскай прэміі ці пасля яе? – Уласна, я не бачу асаблівых перамен, паколькі на мяне гэтыя знешнія рэчы не робяць такога ўжо вялікага ўражання. (…) – Аднак калі вярнуцца да Вашай Нобелеўскай прэміі, да цырымоніі яе ўручэння. Тады, у Стакгольме, Вы парушылі многае з таго, што можна было парушыць: не апранулі сукенку; падчас святкавання выступалі не з падзякай, а зноў гаварылі пра эпоху «чырвонай імперыі» і маленькага чалавека, свайго героя, ахвяру марксісцкай лабараторыі светлай будучыні... – А Вы чулі, як прымала публіка? Шведы сустрэлі прамову проста надзвычайна. Усё ж такі шчырасць заўсёды дзівіць людзей... А наконт сукенкі – калі мне сказалі, што трэба быць у дэкальтэ, я адказала: «Як жа я буду выглядаць, распавядючы пра Чарнобыль ці “цынкавых хлопчыкаў” у дэкальтэ і ў залатых каралях?!» Гэта ўсё ў мяне ёсць – і дэкальтэ, і каралі, але які ў гэтым сэнс? Я была б не я, калі з’явілася б на Нобелеўскай цырымоніі ў такім уборы! А так я засталася сама сабой. (…) – Але, Святлана Аляксандраўна, каб падвесці рысу пад ранейшым размовай: памятаю, якія разгараліся спрэчкі ў інтэрнэце, калі варажылі, пра што Вы скажаце ў тыя нобелеўскія дні ў Стакгольме. Вось Вы любіце паўтараць, што Вы – чалавек-вуха. Але тады, восенню 2015 года, Вы бралі да ўвагі спрэчкі вакол Вашага імя, прыслухоўваліся да іх? – Не, але я, вядома, слухала і чула. І доўга шукала ход, каб сказаць у гэтай зале па-беларуску – гэта было для мяне вельмі важна. І раптам успомніла гэтую маленькую-маленькую бабулю, якая мяне за вёску праводзіла. І я, вядома, была вельмі рада, што гэтыя яе словы прыйшліся да душы людзям, што яны многіх кранулі. – У гэтых словах, несумненна, была прытчавасць, якая і робіць звычайны тэкст літаратурай. – Гэта тое, чым я і займаюся, – здолець пачуць літаратуру ў звычайным жыцці. (…) – Не аднойчы назіраў Вас падчас сустрэч з чытачамі і кожны раз дзівіўся: як Вас на ўсіх хапае – кожнаму адказаць, кожнаму кнігу падпісаць і, самае галоўнае, кожнаму ўсміхнуцца! – Вы ведаеце, без любові да чалавека я б нічога гэтага не зрабіла. Без любові людзі проста не будуць з вамі размаўляць... Вось у мяне іншы раз пытаюць: «А ў Вас ёсць паперка з пытаннямі?» (Алексіевіч усміхаецца.) Не, я ніколі не ведаю, пра што буду пытацца – гэта залежыць ад самога чалавека, ад нашага агульнага настрою, гэта залежыць, нарэшце, ад закаханасці адзін у аднаго. У гэтай працы важна ўсё. – А Вы бываеце раздражнёнай? – Вельмі рэдка. У мяне татаў, роўны характар​​... Хоць часам усё ж здараецца... Я, напрыклад, пару разоў у жыцці выкідвала тэлефон праз акно, прама праз шкло... (Алексіевіч смяецца.) – Проста разбівалі акно?? – Так... Гэткім чынам у жыцці ўсё было. – Гэта пасля размовы з кімсьці? – Ну, вядома... У мяне не такі ўжо просты характар​​... (Алексіевіч усміхаецца.) – Вас у інтэрнэце – прабачце, што нагадваю пра гэта, – нават двойчы «хавалі». І калі набраць у Гугле Вашае імя, то найперш выскачаць такія фразы-запыты: «Святлана Алексіевіч кнігі», «Святлана Алексіевіч вершы», «Святлана Алексіевіч памерла» і толькі потым ідуць назвы Вашых кніг. – Я з цікаўнасцю гляджу на гэта, але не надаю такога ўжо значэння. Тым больш што той італьянец не толькі мяне – ён многіх «хаваў», гэта вядомы правакатар... Мне значна цікавей не пра гэта думаць, а напрыклад, сфармуляваць, знайсці загаловак для кнігі. Для мяне назвы кніг – гэта вельмі складаная, цяжкая праца. Вось паспрабуйце знайсці такі загаловак, як «Час сэканд-хэнд» або «Цынкавыя хлопчыкі», так? – Але Вы праглядаеце ўсё, што пра Вас пішуць? – Пасля Нобелеўскай прэміі ўжо не так нападаюць, а раней, здаралася, было па чатырыста-пяцьсот водгукаў, дзе як толькі мяне ні называлі! Але я спакойна на гэта рэагую. Я, вядома, чытаю, паколькі мне цікава тое, што называецца масавай свядомасцю. Праўда, гэта не азначае, што я чытаю ўсё запар – проста прагортваю-праглядаю, каб улавіць агульны настрой. Ці вось калі рускія пісьменнікі нападалі на мяне пасля ўручэння прэміі – я тады артыкулаў дваццаць прачытала, прычым прачытала з цікавасцю... (Алексіевіч усміхаецца.) А потым пачытала, што пісалі пра Буніна, калі яму далі Нобелеўскую прэмію, і падумала: усё ж такі шалёным сабакам мяне яшчэ не называлі!.. (Алексіевіч смяецца.) – А Буніна называлі? – Кім і чым толькі яго не называлі! Яшчэ і больш страшна было. Або што пісалі пра Бродскага... Калі хочаш быць сумленным і жадаеш заставацца самім сабой, за гэта трэба вельмі дорага плаціць. Так што Вы таксама спакойна стаўцеся да сваіх праблем... – А помніце, як Васіля Быкава называлі ў беларускіх газетах і па беларускім тэлебачанні: і «літаратурным паліцаем», і нават «звычайным Іудам»! – Так, што толькі ні пісалі, ні казалі! Нават яшчэ ў часы майго студэнцтва. Я ж, будучы студэнткай, таму і паехала ў Гродна на стажыроўку, бо захацела яго ўбачыць. Нам, маладому пакаленню, кнігі Быкава былі цікавыя... Але ён вельмі сэрцам ўспрымаў усё. Калі я, усё жыццё займаючыся, уласна, вывучэннем масавага мыслення, да ўсяго стаўлюся, як да інтэлектуальнай думкі, і магу абстрагавацца ад чагосьці негатыўнага, то Быкаў не мог. – І па начах спіце спакойна? – Так. Што ж я буду з-за гэтага хвалявацца?.. Уяўляеце, калі б «Архіпелаг ГУЛАГ» далі правіць сучаснікам – што ад кнігі засталося б?.. Таму трэба спакойна рабіць сваю справу і рабіць так, як ты сам яе разумееш. (…) – Я даведваўся ў «Акадэмкнізе», якія менавіта Вашы кнігі карыстаюцца найбольшай папулярнасцю – безумоўным лідарам продажу з’яўляецца «Час сэканд-хэнд». Аднак цікава, што чытае астатні свет? – Ой, гэта вельмі цікава. Зразумела, што цікавасць выклікае найперш «Час сэканд-хэнд», але яшчэ і «Чарнобыльская малітва» – некалькі гадоў таму толькі ў Францыі яна была выдадзена больш чым трохсоттысячным накладам. Гэта абсалютная фантастыка! Аднак што ўразіла мяне, дык гэта тое, што ў апошнія гады кніга «У вайны не жаночы твар» стала выходзіць у тых краінах, дзе да гэтага часу не выдавалася, і там яна мае поспех: у Амерыцы, Англіі, Калумбіі – дзе хочаш! Мяне гэта вельмі здзівіла... Магчыма, тут многае адыграла сваю ролю: і жаночы погляд на вайну і на каштоўнасць ўсяго жывога, і здольнасць людзей ахвяраваць сабой… Усё ж гэта тое, што ўжо сыходзіць, і мы, напэўна, апошняе пакаленне, якое бачыла, ведала людзей, здольных на падобныя ахвяры. Сёння людзі ўжо не стануць так лёгка аддаваць сваё жыццё, як гэта рабілі іх папярэднікі... Памятаю, як уразіў мяне аповед адной франтавічкі. Яны, па-мойму, тады Петразаводск адбілі ў немцаў, і раптам звяртаюцца людзі: «Хадземце хутчэй адкапаем – раптам яна яшчэ жывая!» І калі раскапалі магілу, убачылі прыгожую дзяўчыну. Тады й даведаліся, што яна была звязана з партызанскім падполлем, але немцы яе схапілі. Яе павінны былі расстраляць, аднак фінскі афіцэр, якому было даручана гэта зрабіць, сказаў ёй: «Заўтра я выведу цябе перад салдатамі і скажу: “Сталін – дзярмо”, – і ты паўторыш за мной. Толькі так я змагу цябе адпусціць». Назаўтра ўсё так і здарылася: ён тры разы сказаў ёй гэта, але яна не паўтарыла. І ён вымушаны быў яе расстраляць. – Цана кампрамісу. – Так. Сёння мы, калі б апынуліся ў падобнай сітуацыі, пра любога кіраўніка сказалі б, што ён – дзярмо, бо чалавечае жыццё вышэй за гэта. І зусім не значыць, што калі напісаў прашэнне прэзідэнту, то чымсьці паступіўся. Важней, што ты выратаваў сябе і сваё жыццё. Усё-ткі самае галоўнае – чалавек і яго сям’я. – Памятаеце, як пэўны час таму тут спрабавалі насадзіць лозунг, які, увогуле кажучы, прыпісваюць гебельсаўскай прапагандзе: «Не пытай, што дала табе краіна, – спытай, што ты даў краіне!» Аднак гэтая ініцыятыва хутка заглохла. – Не-не, людзі ўжо інакш думаюць – сёння чалавек шануе сваё жыццё. Шчыра кажучы, я нават была вельмі здзіўленая тымі рускімі, якія ехалі забіваць у Чачэнію і на Украіну. Напэўна, гэта часткова звязана з тым, што яны засталіся без працы і ўвогуле без якіх-небудзь маральных паняццяў і прынцыпаў, без разумення, што такое дабро і зло. І хоць часам кажуць пра нейкую рэлігійнасць, але прычым тут гэта? Я сама бачыла, як пад духавы аркестр праводзілі, як мне патлумачылі, добраахвотнікаў-патрыётаў ва Украіну. Нават поп быў там. Але я не ўпэўненая, што падобнае было б магчыма ў Беларусі. – Вядомы IT-бізнесмен Віктар Пракапеня, распавядаючы ў адным інтэрв’ю пра свой турэмны досвед, прывёў такую ​​гісторыю: адзін яго сукамернік цяжка пераносіў зняволенне, і тады наглядчык сказаў яму: «Што ты плачаш? Мой дзед такіх, як ты, у 1937-м чалавек па сто ў дзень расстрэльваў!» То бок гэты наглядчык не саромеецца, а выхваляецца тым, што яго дзед быў масавым забойцам. – Ну, калі ўлада кажа, звяртаючыся да чэкістаў, што, маўляў, вам няма чаго саромецца, а потым цяперашні міністр унутраных спраў Беларусі пераапранаецца ў форму НКУС!.. Вы можаце ўявіць, каб нехта ў Германіі апрануў форму СС? Ды ён проста да свайго працоўнага месца не дайшоў бы – яго адразу знялі б! – Раз ужо мы пра гэта загаварылі – а што Вы, Святлана Аляксандраўна, думаеце пра люстрацыю? – Мяркую, гэта працэс, які павінен быў адбыцца, але яго час прайшоў, мы страцілі гэты шанец. Хоць гэта дужа складанае пытанне, паколькі грамадства наша было наскрозь прасякнута бальшавіцкай, камуністычнай ідэяй... Напрыклад, мой бацька – найразумнейшы чалавек, дырэктар школы – уступіў у партыю падчас Сталінградскай бітвы. Ён, вядома, падпаў бы пад люстрацыю. Аднак ці была б у гэтым справядлівасць? Аналагічна і ягоныя сябры – таксама разумныя і сумленныя людзі – шчыра верылі ў камуністычную ідэю... Мой бацька лічыў, што сама ідэя добрая – гэта Сталін яе сапсаваў... Памятаю, як мы спрачаліся з ім, калі я вярнулася з Афганістана. Я сказала яму тады: «Тата, ты не вер усяму, што кажуць, – мы там забіваем людзей». І тата ўпершыню нічога не змог мне адказаць – ён плакаў. Для яго гэта было ўзрушэннем. І тым не менш ён да апошняга захоўваў партыйны білет і, па-мойму, да апошняга верыў у гэтую ідэю... Аднак, калі ўбачыла, як ён плача, я перастала спрачацца з ім – мне стала шкада яго. Я зразумела, што любоў вышэй за ўсё. – Любоў да бацькі? – Так-так, любоў да бацькі... Я потым часта чула ад сваіх гераінь: калі збіраемся, гаворым пра ўнукаў, пра рэцэпты, пра што заўгодна, але толькі не пра палітыку... Добра памятаю словы адной жанчыны: «Жыццё і наша любоў адзін да аднаго вышэй за ўсё». – У мяне быў сусед у вёсцы, дзядзя Пеця, ужо пажылы чалавек, з якім кожны раз, калі я прыязджаў, мы спрачаліся пра Лукашэнку. Але нашы спрэчкі, калі яны заходзілі надта далёка, звычайна заканчваў дзядзя Пеця, ён казаў: «Што мы будзем з-за іх лаяцца? Яны – далёка, а мы – тут». – Так-так, у чалавеку перамагае чалавечае... Я сама гэта даволі позна ўсвядоміла – мы ж былі зараджаны антыкамунізмам… Між тым была вялікая мудрасць у тым, што паэт Максіміліян Валошын ратаваў у сваім доме ў Кактэбелі і белых, і чырвоных. – Аднак вярнуся да пытання аб люстрацыі: на мой погляд, калі б яна ў свой час прайшла... – То паўтарэння гісторыі не было б, так. Але калі б гэта было зроблена своечасова – яшчэ на той хвалі энергіі... Хоць гэта было б, вядома, вялікае ўзрушэнне для нашага грамадства. Аднак і без таго дзіўна, як ціха – ва ўсялякім выпадку, нам так тады здавалася – сышлі 15 мільёнаў камуністаў, сышлі без крыві, ніхто іх не абараняў. Хоць, як сёння высвятляецца, пайшлі яны не без крыві... Зрэшты, мінулае павольна, але вяртаецца. Гэта нельга назваць камунізмам, аднак нешта падобнае даўно ўжо адбываецца. – На Вашу думку, у будучыні люстрацыя ўсё ж магчымая? – Баюся, што ўжо не атрымаецца, – ГК ЧП перамог. – Перамог? – Так. Не перамог тады, у жніўні 1991-га, але перамог цяпер. (…) – У 1990-я гады не раз гучалі публічныя прызнанні пісьменнікаў, якіх КДБ у свой час спрабаваў завербаваць. Спрабавалі завербаваць і людзей з блізкага атачэння Васіля Быкава, калі ён жыў у Гродне, а яму самому прапаноўвалі напісаць аповесць пра чэкістаў. А Вас, Святлана Аляксандраўна, не спрабавалі завербаваць? – Была адна такая гісторыя... Я тады павінна была ехаць у Бельгію – гэта было звязана з нейкай маёй навуковай працай, ужо не памятаю падрабязнасцей. І раптам тэлефануе нейкі мужчына і кажа, што хоча сустрэцца. А тады цяжка хварэла мая сястра – у яе быў рак у апошняй стадыі, і я адказала, што ў мяне зусім няма часу. Ён настойваў: гэта вельмі трэба, і нават сказаў, дзе працуе... Сустрэліся мы ў парку. «Мы дадзім Вам рэкамендацыю для паездкі ў Бельгію (у той час былі патрэбныя характарыстыкі для выезду за мяжу), хоць у Вас вельмі складаная біяграфія, – заўважыў ён. – Нягледзячы на тое, што Вы атрымалі першую ўсесаюзную прэмію і павінны былі паехаць па ленінскіх мясцінах, але супраць гэтага выступіў Ваш дэкан Булацкі. Вы і супраць Тоўсціка выступалі...» Гаворка ішла пра Мікалая Тоўсціка, з якім я і сёння сябрую. Мы разам вучыліся, і раптам на трэцім курсе ён вырашыў уступіць у партыю, але мы, наш курс, не далі яму рэкамендацыю. Так ён не ўступіў у КПСС, за што, напэўна, потым дзякаваў нам, трэба будзе ў яго спытаць... (Алексіевіч усміхаецца.) «Мы Вас можам выпусціць, – казаў мне гэты чалавек. – Але з адной просьбай: вярнуўшыся, Вы распавядзеце нам, што там было». Я адмовілася гэта рабіць. «Мы яшчэ раз з Вамі сустрэнемся», – сказаў ён на развітанне. – Вы разумелі, пра што гаворка? – Ну, вядома. Хто ж гэтага не ведаў! Гэта былі 1980-я гады, яшчэ не перабудова, але ўжо ўсё ішло да гэтага... Так што, нічым гэта не скончылася, не змаглі мяне завербаваць, а потым і сэнсу не было – пачалася перабудова… Між іншым, і ў Бельгію я тады не паехала, бо трэба было даглядаць сястру… Я нават не памятаю, ці прасілі мяне што-небудзь падпісаць?.. – Аднак пра люстрацыю я завёў гаворку яшчэ і ў сувязі з адной пісьменніцай, якая адыграла ў Вашым лёсе хай невялічкую, але ўсё-ткі ролю. Маю на ўвазе Эдзі Агняцвет... – Так, яна, Алесь Адамовіч, Васіль Быкаў і Віктар Каваленка пазычылі мне грошы на дыктафон і касеты, калі я пачынала працаваць над кнігай «У вайны не жаночы твар». – Усё ж асоба Агняцвет не такая ўжо адназначная... – Так, я ведаю гэтую гісторыю. Справа ў тым, што першым грошы даў мне Адамовіч, а потым ужо Каваленка, які і прапанаваў: «Папрасіце ў Эдзі». Яны, здаецца, разам працавалі, і яна якраз у той момант завітала да яго. «Ты можаш пазычыць? – спытаў ён у Агняцвет. – Вось дзяўчына такую справа хоча рабіць...» І яна тут жа дала грошы… Не ведаю, можа, грахі замольвала, а можа, проста была такім чалавекам?.. Зрэшты, я потым усё ім вярнула. – У Адамовіча ў запісных кніжках: «Гарачы “цыган” Андрэй Макаёнак на бурных сходах 1956-1957 гг. патрабаваў выключыць з СП хоць бы самых відавочных даносчыкаў і пасадчыкаў. Не аддалі і самых дробных. Не хто-небудзь, а “класікі” не аддалі. Каб не размотвалі клубок далей?» Эдзі Агняцвет, як кажуць, тады плакала: «Была камсамолкай, нас прымушалі...» Яе так і не выключылі з Саюза пісьменнікаў. Дарэчы сказаць, у іншы раз Адамовіч пісаў ужо больш прымірэнча: «Мы павінны былі задумацца (але гэта нас толькі абурала), чаму тыя, хто вярнуўся з ссылкі, самі пакутнікі, былі куды больш памяркоўныя і больш спагадлівыя да іх калег, што здрадзілі ім, чым мы, хто асабіста не пацярпеў... Тыя, што пабылі ў лапах НКУС, ведалі нешта такое пра людзей, пра сябе, пра чалавечыя магчымасці і межы, чаго не ведалі мы, каго толькі рыхтавалі да такога лёсу, – калі часы памяняюцца». – У маладосці я, вядома, выступала за люстрацыю, цяпер жа, калі больш пражыла і бачу, як цяжка даецца чалавеку выбар... Вось у мяне ў кнізе «Час сэканд-хэнд» ёсць ашаламляльны аповед аднаго чалавека: у 1930-я гады ён быў яшчэ дзіцём і вельмі любіў суседку цёцю Олю. Але калі адбылася перабудова і былі адчыненыя архівы КДБ, маці паведаміла яму: «Зараз я ўжо магу сказаць, што твая цёця Оля, якую ты так любіў, здала свайго роднага брата, і ён загінуў на Калыме». Чалавек гэты з’ехаў агаломшаны. А праз некалькі гадоў ад мамы прыйшоў ліст: цёця Оля памірае. Ён прыехаў і спытаў: «Цёця Оля, скажы: чаму ты гэта зрабіла?» – «Паспрабаваў бы ты знайсці ў той час хоць аднаго сумленнага чалавека!» – адказала яна. «А што ты наогул памятаеш пра 1937 год?» Цёця Оля ўсміхнулася: «Я была шчаслівая – мяне кахалі і я кахала». Не існуе хімічна чыстага зла. Зло – гэта і Сталін, і Берыя, і вось такая цёця Оля. І падобных гісторый у кнізе «Час сэканд-хэнд» – мноства. – У сувязі з гэтай дый іншымі гісторыямі, прычым не з аднаго толькі «Часу сэканд-хэнд», міжволі ўспамінаецца яшчэ такі адамовічаў запіс: «Я вось чытаю “Цынкавых хлопчыкаў” С. Ал[ексиевич], учарашнія школьнікі і раптам кінутыя... куды? Вярнуліся з жахам у душы: хто ж мы і што гэта такое? Ведаеце, гэтыя аповеды – на ўзроўні Даста[еўскага], веданне на тым узроўні. Хоць ніякага творчага шчасця, а наадварот». Святлана Аляксандраўна, на самай справе ніякага творчага шчасця? – Калі ўдаецца знайсці і сфармуляваць нейкія адказы, то кожны раз адчуваеш добра зробленую працу. Не ведаю, ці можна назваць гэта творчым шчасцем? (…) – Янка Брыль, калі я працаваў над кнігай пра Васіля Быкава, неяк пажадаў: «Дапаможа Вам бог, наш, літаратурны бог». Як, па-Вашаму, ён ёсць – літаратурны бог? – (Алексіевіч усміхаецца.) Ва ўсякім выпадку, я дакладна ведаю, што пачуццё шляху павінна быць. Памятаю, як пасля першай сваёй кнігі раптам выразна адчула гэта. Таму і паехала пасля ў Афганістан, а потым у Чарнобыль… Я тады ясна ўсвядоміла, што павінна рабіць у гэтым жыцці. Гэта і ёсць пачуццё шляху. (…) – Калі ўжо сканчалі працу над першай кнігай, Адамовіч нагадаў Вам пра гэтую размову: «Бачыце, Вы не мелі рацыю, – сказаў ён. – У трыццаць гадоў трэба было “зрабіць сябе”, каб быць гатовым да такой працы, таму што раней нічога не атрымалася б». – А мне яшчэ памятаецца, як ён сказаў, калі прынесла яму ўжо амаль гатовую кнігу: «Добра, што я не зрабіў гэтую кнігу, – мне б у галаву не прыйшло спытаць пра шматлікія рэчы! Як мужчына, я проста не ведаў, не падазраваў пра іх існаванне. І якое шчасце, што Вы гэта зрабілі!» Гэтыя яго словы вельмі шмат значылі для мяне тады, шмат значаць і сёння. Першапачаткова ён жа сам хацеў рабіць гэтую кнігу – гэта яго ідэя была. Ён, наогул, задумаў некалькі такіх кніг… Але вось як Адамовіч не падазраваў пра жаночы погляд на вайну, так і я цяпер, працуючы над кнігай пра каханне, я не магу справіцца з мужчынскімі аповедамі – гэта зусім іншая псіхалогія, і я часам проста не здагадваюся, пра што трэба спытаць! І ў гэтым для мяне вялікая праблема, з якой пакуль не ведаю выхаду. Чагосьці пастаянна не хапае... Я й да гэтага часу не зусім магу зразумець, як жа ўладкоўваецца ў мужчынскай свядомасці каханне. (…) – Васіль Быкаў любіў паўтараць знакамітую фразу, якую часта прыпісваюць Талстому, хоць не Леў Мікалаевіч яе «вынайшаў»: «Рабі што павінен, і хай будзе, што будзе». Не хацелася б, каб пытанне прагучала пафасна, але які Ваш прынцып жыцця? У гэтай сувязі прыгадваецца яшчэ гісторыя, якую, як кажуць, любіў расказваць следам за Эйнштэйнам Ваш настаўнік Алесь Адамовіч: пра тое, што стары Майсей быў забыўлівы – Гасподзь пакінуў 11 запаведзяў, але Майсей запомніў толькі 10, 11-я абвяшчала: «Не бойся!» – Не бойся, так. Але мне падабалася іншае выказванне Талстога: «Трэба правіць вышэй таго месца, куды табе трэба, інакш знясе». Яно вельмі доўга было маім дэвізам. А цяпер мне ўжо бліжэй іншае: «Як ні сумна ў гэтым незразумелым свеце, але ён усё ж цудоўны». Гэта з Івана Буніна. Або яшчэ па душы такія словы Олі Седаковай: «О, жыць гэта балюча» – тут ужо зусім іншая танальнасць… – Вы нагадалі мне пра вальтэраўскі афарызм: «Усё да лепшага ў гэтым найлепшым са светаў». Аднак, мяркую, гэта пад сумнеў можна паставіць – занадта ўжо аптымістычна гучыць. – І галоўнае, што жыццё вельмі кароткае і не паспяваеш ва ўсім разабрацца... Трэба ўсё ж больш часу, каб абдумаць нейкія рэчы. – Апроч таго жыццё мае звычай раптам абрывацца. – Так, на жаль. – Але вось яшчэ пра страх і пра 11-ю запаведзь. Мяне ўразіла адна гісторыя з жыцця народнай артысткі СССР Ларысы Александроўскай, якая, адказваючы неяк на пытанне, што было найстрашным на вайне, нечакана ўсміхнулася: «Самае страшнае было пасля вайны». І распавяла, як выступала на нарадзе ў Крамлі, дзе прысутнічаў Сталін, які, відаць, увайшоўшы ў гуллівы стан, запытаўся падчас выступу Александроўскай: «А чаму гэта прадстаўніца беларускага народа кажа па-руску? Гаварыце па-беларуску, мы зразумеем». І яна пачала ліхаманкава перакладаць. Калі ж, завяршыўшы прамову, села на месца, яе раптам паляпалі па плячы: «Пройдзем». І калі прывялі ў асобны пакой, загадалі: «Пачакайце». Так яна чакала пяць, дзесяць, дваццаць хвілін, але ніхто не прыходзіў. У галаве ў Александроўскай круцілася толькі адна здагадка: «Пасадзяць!»… Адпусцілі яе праз гадзіну — толькі тады й стала вядома, што ўвесь гэты час, пакуль яна жыла думкай пра арышт, стэнаграму яе выступлення перакладалі з беларускай на рускую мову. – Усё ж у мой час такіх страшных гісторый ўжо не было – гэта была адносна «вегетарыянская» эпоха. І мае страшныя гісторыі мелі хутчэй экзістэнцыяльны, асабісты характар. Калі, напрыклад, памерла мая мама, а я тым часам знаходзілася за мяжой… Ці тата захварэў на хваробу Альцгеймера, і вось прыязджаеш, а чалавека ўжо няма. Тата, які быў такі разумнік, які любіў мяне, і я цяпер не магла нават пагаварыць з ім!.. Пару дзён ён яшчэ пазнаваў мяне, а потым проста ўжо не мог успомніць... Гэта ўсё былі вельмі асабістыя ўзрушэнні… А пакаленне Александроўскай сталінская эпоха літаральна зжэрла. І я ўяўляю, які жах, якое пекла перажыла яна, чакаючы арышту. Ніякія складанасці нашага сённяшняга жыцця не параўнальныя з гэтым. – Жартам заўважу: Сталіна на Вас не было, Святлана Аляксандраўна. – Ну, яшчэ невядома, што нас чакае, яшчэ невядома... – Дарэчы сказаць, калі рыхтаваў кнігу інтэрв’ю і дыялогаў з Вамі «У пошуках сэнсу», заўважыў, што пра ўладу Вы цяпер кажаце не так рэзка, як дваццаць гадоў таму. – Дваццаць гадоў таму ўсе мы думалі, што гэта скончыцца ўжо заўтра… – А высветлілася, што ўсё яшчэ наперадзе (як Вы некалі слушна сфармулявалі: «Мінулае яшчэ наперадзе»), і ў грамадстве даўно існуе стомленасць ад марнага чакання. – Вядома, эфект стомленасці прысутнічае, але змяніліся і самі людзі: яны ўжо іншага хочуць – жыць сваім асабістым, прыватным жыццём. І ніякія агрэсіўныя формы супраціўлення ўжо не знаходзяць падтрымкі ў народзе. Толькі, напэўна, моладзь можа яшчэ выйсці на вуліцу, ды і то – наўрад ці... Калі ў мяне пытаюцца, чаму я не стала сцягам супраціву і чаму ў нас у «Інтэлектуальным клубе» няма ніякіх заклікаў да звяржэння, я адказваю: давайце спачатку зразумеем культурныя, ментальныя складнікі нашай праблемы. Палітычныя стачкі нічога ўжо не дадуць. Ну, закрыюць нас заўтра – гэта ж не выйсце са становішча. Значна важней, што ў нас у клубе выступяць, да прыкладу, Цімаці Снайдэр ці Віктар Пракапеня, і людзі пачуюць іх і задумаюцца... Той жа Пракапеня – вельмі разумны чалавек, з прыкметамі геніяльнасці, я сказала б. Ён бывае ў мяне, калі прыязджае сюды. З ім вельмі цікава гаварыць. У яго няма ніякага падлашчвання. Тым больш што ўсіх сваіх ён вывез адсюль, і сам досыць незалежны чалавек. Пракапеня сто гадоў абышоўся б без бізнесу тут, але ён сапраўды хоча штосьці зрабіць для Беларусі... Не ведаю, ці маю я рацыю, аднак мне здаецца, што трэба мяняць формы супраціву. Гэта не значыць, што варта ісці на кампраміс – зусім не. Да таго ж вялікае пытанне: дзе мяжа гэтага кампрамісу?.. Цяпер многае залежыць ад саміх людзей, ад учынкаў кожнага, асабліва, калі чалавек мае хоць маленькую, але ўладу… Вось адзін возьме для бібліятэкі мае кнігі, а іншы – не. Аднак не Лукашэнка ж сочыць за гэтым! Я не яго прыхільнік, але справа не ў ім адным. (…) – Прабачце за гэтае пытанне, але вось Вы падоўгу працуеце над кожнай са сваіх кніг, і тым не менш у Вас у планах яшчэ, як мінімум, дзве кнігі. Ці азначае гэта, што Вы запраграмавалі сябе яшчэ на энную колькасць гадоў? – Ну, гэта ўжо як літаратурны бог вырашыць... (Алексіевіч усміхаецца.) Усё-ткі я досыць даўно трымаю ў памяці гэтыя кнігі, даўно іх пішу, і гісторый у мяне шмат, але сабраць матэрыял – гэта хоць і цяжкая задача, аднак не самая складаная. У мяне няма новага погляду – і ў гэтым, паўтаруся, уся справа. – І на заканчэнне нашай гутаркі. Дырэктар маскоўскага Пушкінскага музея Ірына Аляксандраўна Антонава – ёй каля ста гадоў, – адказваючы неяк на пытанне: калі пасля будзе магчымасць, апынуўшыся перад Богам, задаць адно-адзінае пытанне, пра што б яна спытала? – сказала: «Я б спытала: “За што?” Ён ведае, што я маю на ўвазе». Заўважу, што за гэтай недамоўленасцю адчуваецца вялікая асабістая трагедыя... – Так, таямніца, нейкая асабістая таямніца. – Але хацеў бы пераадрасаваць гэтае пытанне Вам, Святлана Аляксандраўна: пра што Вы спыталі б у Бога, калі б з’явілася такая магчымасць? – …Я спытала б: чаму такі невялічкі тэрмін, бо так мала паспяваеш за гэты час!.. Я б гэта ў Яго спытала... Усё ж можна было б пабольш. Каб прыйсці да Яго не з пустымі рукамі...   Цалкам гутарку чытайце ў папяровай версіі часопіса.
 
Пятро Васючэнка
Ад тэксту да філалагемы Роздум пра літаратуру і жыцьцё... Прапаную суму роздумаў пра літаратуру і жыцьцё, народжаную ў шматгадовым пошуку адказу на пытаньне: ці важыць літаратура што-небудзь у рэальным быцьці? Паралельна шукаўся адказ на пытаньне пра прыроду літаратурнага генія. “Хто такі геній?” – сталася для мяне пытаньнем рабочым, бо ў той час працаваў над кнігай “Вялікія пісьменьнікі ХХ стагоддзя” (Масква, 2002), і трэба было высьветліць, каго з вялікіх аўтараў новага часу лічыць геніяльным, а каго – проста таленавітым. У свой час, на прапанову Валянціна Акудовіча стварыў “Філалагему генія”, надрукаваную пад рубрыкаю “Пастамент для крытыка” ў штотыднёвіку “Культура”: «Прызначэньне таленту ў літаратуры – адкрываць або ўвасабляць эпоху. Геній – той, хто пераадольвае эпоху. Рабле, Шэксьпір, Сервантэс, Гётэ, Дастаеўскі – былі зацятымі змагарамі з уласным часам. Геній Купалы – у процістаяньні і пераадольваньні агрэсіўнага XXстагоддзя». Працуючы над кнігай, я сутыкнуўся са складанасьцю ў вылучэньні тыпалагічнага шэрагу, які вызначаў бы сумарны вобраз творцы. Вялікі пісьменьнік ХХ стагоддзя мог быць традыцыяналістам, такім, як Джон Галcуорсі, эксьперыментатарам, такім, як, прыкладам, Клод Сімон, прыхільнікам сінтэзу наватарства і традыцыі (Уільям Фолкнер). Ён мог мець доўгі (Джордж Бернард Шоу) або кароткі (Акутагава Руноске) век. Ствараць эпапеі (Марсэль Пруст), шмат раманаў (Агата Крысьці), замест раманаў – апавяданьні і п’есы (Антон Чэхаў). Працаваць у “паважным” жанры філасофскай прозы або ў “лёгкім”, казачным (Астрыд Ліндгрэн). Вялікі пісьменьнік уяўляецца як носьбіт адметнай назапашанай веды, што пасьля перацякае ў шэдэўр. У ХХ стагоддзі гэтая веда, як правіла, заснаваная на негатыўным жыцьцёвым досьведзе. Улюбёнцаў лёсу ў сьпісе вялікіх значна меней, чым асобаў з драматычным лёсам. У маладосьці многія перажылі стан “выкінутасьці” або “закінутасьці”, некаторых ліхі кон перасьледаваў ажно да старасьці і сьмерці. Блуканьні ў пошуках заробку, жорсткая барацьба за існаваньне, зьмена прафесіяў, як правіла, неінтэлектуальных і нятворчых, непрызнаньне – усім гэтым азмрочаная маладосьць такіх майстроў, як Марк Твен, Джэк Лондан, Максім Горкі, Янка Купала, Эрнэст Хэмінгуэй, Генры Мілер, Юджын О’Ніл ды іншых. Многія зьведалі горыч палітычнай апалы, выгнаньня, турэмнага зьняволеньня (Мігель Анхель Астурыяс, Хорхе Луіс Борхес, Міхаіл Булгакаў, Іван Бунін, Якуб Колас, Уладзімір Маякоўскі, Аляксандр Салжаніцын, Воле Шоінка). Вялікія пісьменьнікі рэдка былі шчасьлівыя ў сямейным жыцьці. Шмат хто з іх разбураў уласную сям’ю ў пошуку новай, і тут рэкардсьменам можна лічыць Генры Мілера, які жаніўся і разводзіўся пяць разоў. Сямейнае шчасьце Льва Талстога альбо Янкі Купалы толькі ўмоўна можна лічыць шчасьлівым. Нехта (прыкладам, Максім Багдановіч) сыходзіў з жыцьця, не стварыўшы сям’і і не пакінуўшы спадкаемцаў. Сёй-той (Андрэ Жыд, Оскар Уайльд) шукалі шчасьця ў аднаполым каханьні. Захад жыцьця вялікага пісьменьніка нячаста асьвятляўся ўсеагульным прызнаньнем, славай, дабрабытам. Самотным і невядомым сышоў з жыцьця Франц Кафка, толькі пасьля сьмерці прызнаны бацькам сусьветнага мадэрнізму. Леанід Андрэеў, аблашчаны сонейкам славы ў маладосьці, сышоў з жыцьця закінуты ўсімі, у прыцемках. Жыць у брудзе і крыві ХХ стагоддзя і не запэцкацца для пісьменьніка было немагчымым. У нейкім сэньсе адкіды жыцьця робяцца для пісьменьніка былога стагоддзя будаўнічым матэрыялам, з якога ён творыць свой хранатоп. Творы такіх аўтараў, як Максім Горкі, Жан-Поль Сартр, Эрых Марыя Рэмарк здатныя шакаваць сваёй брутальнасьцю, імаралізмам, скаталагічнымі эфектамі. Дый і ў аўтараў больш “прыстойных” стае дысгармоніі. Літаратура вырастала з гэтага бруду. Дазволю сабе яшчэ адно самацытаваньне: “Мастацтва XX стагоддзя можна параўнаць з кветкамі, якія прарастаюць скрозь асфальт, сьмецьце, чарапкі, ашклёпкі, камяні і бруд; яны красуюць на пустках і зломах, але гэта ўсё ж кветкі” (“Філалагема літаратуры ХХ стагоддзя”). Найважнейшая крыніца пісьменьніцкай веды – адукацыя, зьвесткі, атрыманыя шляхам чытаньня. Вялікі пісьменьнік ХХ стагоддзя самаствараецца і самавыяўляецца праз тэкст, сьпярша чужы, пасьля свой. Практыкі сістэмнага, філалагічнага (Максім Багдановіч), філасофскага (Герман Гесэ) або бессістэмнага (Янка Купала) чытаньня не пярэчаць адно аднаму. Геній выплаўляецца ў выпадку любога судакрананьня з чужым тэкстам, які робіцца часткаю свайго. Пісьменьнікі-інтэлектуалы тварылі ня толькі свае мастацкія сьветы, але і свае філасофіі (экзістэнцыялісты А.Камю і Ж.-П.Сартр, абсурдысты С.Бэкет і Э.Іянеска). Адны падхоплівалі і рухалі наперад інтэлектуальны і этычны досьвед папярэднікаў, другія палемізавалі з усімі і ваявалі супраць усіх (Л.Талстой, Б.Шоў, У.Маякоўскі); але ўсё адно гэта быў досьвед перастварэньня рэчаіснасьці, інтэлектуальнай яе плашчыны. Мне могуць запярэчыць, што інтэлектуалізм прысутнічаў і ў творчай практыцы папярэдніх эпохаў. Яно так. Але ў сьветаадчуваньні мастака ХХ стагоддзя прысутнічае ўсьведамленьне вычарпанасьці пісьма. “Усё ўжо напісана”, — кароткая фармулёўка такога сьветаадчуваньня. Прыгадаем, што казаў Х.Л.Борхес у эсэ “Чатыры цыклы”: “Гісторыяў усяго чатыры. І колькі б часу нам ні засталося, мы будзем пераказваць іх – у тым або іншым выглядзе”. Гэта пачуцьцё змушае пісьменьніка ХХ стагоддзя суміраваць у сваёй творчасьці папярэдні інтэлектуальны досьвед цывілізацыі, караскацца, бы Сізіф, на вяршыню ўласнай веды. “пісьменьнік-бібліятэка” (Х.Л.Борхес), “пісьменьнік-энцыклапедыя” (Д.Джойс), “пісьменьнік-слоўнік” (М.Павіч), “пісьменьнік-архіў” (А.Салжаніцын), “пісьменьнік-лабірынт” (В.Ластоўскі) – характэрныя пісьменьніцкія тыпажы найноўшага часу. Праз прызму перажытага, пераасэнсаванага і прачытанага пісьменьнік узіраецца ў свой час. Мы звыкліся з думкаю, што пісьменьнік “адлюстроўвае” сьвет. Але нагадаю яшчэ раз, што вялікі пісьменьнік не адлюстроўвае, а пераадольвае і перастварае рэчаіснасьць. Ён творыць свой уласны сьвет, з адпаведнай сістэмай каардынатаў, з унікальнымі прасторай і часам. Здатнасьць такога перастварэньня – почырк дэміурга, почырк генія. На гэты раз я ня буду сьцьвярджаць, што гэтая здольнасьць пісьменьніка выявілася толькі ў ХХ стагоддзі. Дэміургавасьцю літаратура займаецца ад часу свайго ўзьнікненьня. Але толькі ў дваццатым стагоддзі, у эпоху бруду і зломаў гэты прынцып актуалізаваўся. Андрэй Белы абвяшчаў жыцьцятворчасьць галоўнай функцыяй літаратуры ў цыкле артыкулаў “Сімвалізм”. “У нашыя дні руінаў і будаўніцтва, і дыктатуры пралетарыяту” ўзвышэнцы спавядалі дэміургавасьць як самамэту літаратуры. Бо астатнія функцыі літаратуры – пазнавальная, выхаваўчая, эстэтычная – ужо як бы скампраметавалі саміх сябе. Жыцьцепадабенства створаных літаратурай сьветаў даводзіцца праз вербальную вобразнасьць. Мастацкі сьвет можна апісаць пры дапамозе мапы, як гэта зрабілі У.Фолкнер (мапа Ёкнапатофы, намаляваная пісьменьнікам на печы) або Д.Толкіенам, які ня раз маляваў мапу свайго Міжзем’я. Можна нават перапіс насельніцтва ў сваёй літаратурнай акрузе зрабіць, скласьці дасье на кожнага яго жыхара, белага, чорнага і мяшанца, як гэта зьдзейсьніў той самы Фолкнер. Імітаваць рэальную прастору і час можна пры дапамозе фіктыўных хронікаў і летапісаў (“Камароўская хроніка” Максіма Гарэцкага). Можна родную вёску перастварыць на літаратурны хранатоп і рухаць яе ў глабальнай прасторы і часе, чаго дамогся Іван Мележ, стварыўшы “Палескую хроніку”. Сярод іншых відаў мастацтва менавіта літаратура найздальнейшая да стварэньня альтэрнатыўных хранатопаў. Чаму менавіта яна? Ды таму, што іншыя віды мастацтва (скульптура, жывапіс, музыка, тэатр) у якасьці будаўнічага матэрыялу выкарыстоўваюць блізкія да рэальнасьці субстанцыі (камень, фарба, гук, рух). Мімезіс у літаратуры найбольш ускладнёны, бо ён мае ў аснове надзвычай апасродкаваны і аддалены ад натуры матэрыял – слова. З усіх відаў мастацтва літаратура найбольш адмысловая паводле сваёй прыроды – вербальна-знакавай. Літаратура – найменш мімезісны від мастацтва. Літаратура – закрытая, эзатэрычная форма творчасьці. Няма нерасшыфраваных музычных, скульптурных або жывапісных твораў. Ёсць нерасчытаныя руны або іерогліфы. Літаратура перастварае быцьцё паводле аблічча і падабенства сьвету рэальнага. Яе хранатоп – прастора-час – таксама маюць чатыры бачныя каардынаты. Але літаратурныя прастора і час не ізаморфныя ў дачыненьні да рэальных прасторы-часу. Пісьменьнік адмыслова арганізоўвае прастору і час. Распрацаваны розныя спосабы вербалізацыі прасторы-часу. Арганізацыя прасторы – гэта, як правіла, яе звужэньне, абмежаваньне. Невербалізаваны Сусьвет мусіць канцэнтравацца ў межах больш вузкай прасторы, бо літаратура вучыць нас кампактным, даступным для чалавечага розуму формам мысьленьня. Чалавечы мозг ня можа ахапіць астранамічныя велічыні, у якіх месціцца рэальны касьмічны Сусьвет. Люблю перабіраць літаратурныя топасы – гэта мікрамадэлі звужанай касьмічнай прасторы. Краіна. Гэта абалонка для існаваньня нацыі. Для нашай літаратуры характэрны, відавочна, беларусацэнтрызм, які выявіўся перадусім у спадчыне У.Караткевіча. Той пераарыентаваў ня толькі беларускую гістарычную яву, але нават рай і пекла зрабіў беларусацэнтрычнымі. Губерня, рэгіён. Вялікі сатырык М.Салтыкоў-Шчадрын здолеў космас расейскага жыцьця зьмясьціць у межы губерні (“Гісторыя горада Глупава”). За яе хронікай прасочвалася думка пра імперыю як вялікую дрымучую правінцыю. У.Фолкнер упадабаў акругу, якую назваў Ёкнапатофаю. Праз акругу ён мысьліў увесь амерыканскі Поўдзень з яго гістарычна задазенай драмай. Іван Мележ праз драму Палесься асэнсоўваў катастрофу Беларусі і ўсёй чалавечай цывілізацыі, выбітай з арбіты аўтэнтычнага, натуральнага быцьця. Места. Лондан Дыкенса, Парыж ад Рабле да Пруста, Пецярбург Дастаеўскага, Хрысьціянія Ібсэна, Вільня Багдановіча і Жылкі, Полацак Ластоўскага, Прага Кафкі. Літаратары стварылі мройныя дублі ўлюбёных гарадоў, і менавіта дзякуючы гэтым мроям рэальныя гарады зрабіліся культурнымі сталіцамі сьвету. Мястэчка. Ведаю двух мастакоў, дзякуючы якім сьціплае мястэчка касьмізавалася і зазьзяла паміж сузор’ямі: Шолама-Алейхема, які стварыў Касрылаўку – яўрэйскі Эдэм у краіне гояў, і Андрэя Мрыя, што прыдумаў Шапялёўку, няўдалы сацыялістычны рай на ўлоньні зямлі беларускай. Вёска. Гэты хранатоп, безумоўна, папулярны сярод беларускіх літаратараў, якія мроілі вёску цягам доўгіх стагоддзяў, прысьвячаючы ёй летапісы («Баркулабаўскі летапіс»), хронікі (“Камароўская хроніка” М.Гарэцкага, “Палеская хроніка” І.Мележа), раманы («Вёска» А.Федарэнкі). Быў час, калі асяродкам тварэньня беларускай літаратуры служылі шляхец­кія гнёзды, а творцамі былі так званыя хлопаманы – польска-беларускія літаратары (А.Міцкевіч. У.Сыракомля, Я.Чачот, В.Дунін-Марцінкевіч, Э.Ажэшка, А.Ельскі), якія стварылі хранатоп маёнтка. Але ўжо неўзабаве, на іншым полюсе новага беларускага літаратурнага топасу фарміруецца вобраз-сімвал хаты, або беларускага Дому. Завершаны і ідэальны стан гэты топас атрымаў у творчасьці Якуба Коласа. Культура хаты і замка – дзьве іпастасі беларускай рэчасінасьці, два яе трывалыя субстраты, што складаюць цэлае. Пачаткі «Новай зямлі» й «Пана Тадэвуша» супадаюць канцэптуальна. Яны працятыя вострай настальгіяй па Бацькаўшчыне, якую адзін паэта называе Літвой, а другі – родным кутам. У творы Міцкевіча шляхта змагаецца за родавы “замэчак”, у паэме Коласа змаганьне йдзе за кавалак зямлі й волю. Так паўстаюць два непадзельныя архетыпы Бацькаўшчыны – вертыкальны й гарызантальны. В.Акудовіч вывеў іх генезіс адпаведна ад Міцкевіча і Багушэвіча. Беларусь немагчымая без абодвух. Ёсьць і іншыя, актуальныя для Беларусі топасы. Прыкладам, топас мяжы, рэалізаваны ў паэзіі М.Багдановіча (верш “Мяжы”), прозе М.Гарэцкага (навэла “Літоўскі хутарок”), драматургіі С.Мрожака (“Дом на мяжы”). Або кватэра як рэдукаваны вобраз хаты, актуалізаваны праз канцэпцыю “тутэйшасьці”. Хата Мікіты Зносака, героя трагікамедыі Янкі Купалы “Тутэйшыя”, страціла сваю зьмястоўную і фармальную трываласьць і ператварылася ў часовы прытулак для маргіналаў, што сядзяць на валізках, гатовыя ў дарогу, і ў прахадны калідор для іншых маргіналаў – што косяць пад касмапалітаў, а застаюцца тымі ж тутэйшымі. Такая іх спасьцігла трансфармацыя. У беларускім постмадэрне, што запачаткаваўся ў эмбрыянальнай фазе ажно за часамі В.Ластоўскага, паважаюць топасы лабірынту і руінаў – адвечныя атрыбуты беларускай маргінальнасьці. Ва ўсе часы, колькі існуюць беларусы з іх рудыментарным пантэізмам, з памяцьцю пра ледавікі і мора, што пялёскалася ў Палескай катлавіне за часамі крэйды і дэвону, беларуская сьвядомасьць будзе адгукацца на поклічы натуральных топасаў – лесу, возера, балота. А памяць пра Герадотава мора адгукнецца пачаткам “Палескай хронікі” І.Мележа: “Хаты стаялі на востраве”. Літаратурны час таксама падпарадкоўваецца аўтарам-дэміургам, паскараецца і запавольваецца паводле яго волі. Прапаную простую формулу хуткасьці апавядальнага часу: V = N1:N2 дзе: V – хуткасьць літаратурнага часу; N1 – колькасьць перададзеных аўтарам падзеяў; N2 – колькасьць умоўных адзінак тэксту (прыкладам, старонак). Чым больш падзеяў – тым хутчэйшы час. Час лірычнага твору вымяраць цяжэй, бо цяжка дамовіцца аб тым, што лічыць у ім за падзею. Надта хуткабежны час у дэтэктыве, трылеры, авантурнай прозе. Яму адпавядае і хуткі час чытаньня (кніга “глытаецца” за вечар). Нясьцерпна замаруджаная хада часу ў чэхаўскай аповесьці “Стэп”, дзе малога Ягорушку вязуць па навуку ў горад. Мастацкі час можа быць рытмічны і арытмічны. Дастаткова ўпарадкаваная нясьпешная хада эпічнага часу. У той жа час прозу Дастаеўскага ліхаманіць; зманлівае зацішша ў ёй тоіць у сабе абвал падзеяў. Аўтары любоўнай прозы любяць тармазіць час ад сустрэчы герояў напачатку да іх вясельля ў фінале, і гэты затарможаны прамежак часу запаўняюць расстаньнямі, рэўнасьцю, здрадамі, падазрэньнямі, слязамі і да т. п. Час, які вяртаецца да свайго пачатку, утварае кола або цыкл. Адлюстраваны ў творы гадавы цыкл спарадзіў летапіс, хроніку, раман-год, паэму-год. Прыкладам раману-году могуць служыць “Сяляне” Уладзіслава Рэйманта, дзе назвы частак – “Восень”, “Зіма”, “Вясна”, “Лета”; падзеі чалавечага жыцьця, каханьні і здрады, пакуты і мазольная праца – усё падпарадкавана архаічнаму земляробчаму календару, у адпаведнасьці з якім Новы год адзначаюць увосень. Коласава “Новая зямля” – узор паэмы-году. Цыклічны час шанаваў Янка Купала, і ў драматычнай паэме “Адвечная песьня” ён закальцаваў лёс гаротнага селяніна ў падвойнае містычнае кола. Затое ў паэме “Яна і я”, хранатоп якой задуманы як новы Эдэм для закаханай пары, гадавы цыкл размыкаецца, пакінуўшы героям лепшыя часіны года і чалавечага жыцьця – вясну і лета, юнацтва і маладосьць. Пра казку кажуць, што час у ёй застыглы. Колькі існуе казка, столькі Курка Раба (птушка-дэміург) нясе яйка (спараджае Сусьвет). Легендарны час – гэта вельмі-вельмі даўно. У тыя часы кахаў, пакутаваў ад здрады і помсьціўся ўсяму сьвету Машэка, герой паданьняў і паэмы Купалы “Магіла льва”. Літаратура ХХ стагоддзя вынайшла жанр раману-дня (“Уліс” Джойса, “Адзін дзень Івана Дзянісавіча” Салжаніцына). Пра эксьперыменты з мастацкім часам можна гаварыць бясконца, імі перапоўненая літаратура ХХ – ХХІ стагоддзяў, а пачатак ім, можа быць, паклаў Генрык Ібсен, які вынайшаў аналітычную кампазіцыю (драма “Здані”) і шырока скарыстаў у п’есах прынцып аналітычнай кампазіцыі. З новай эпохай звязаная і практыка пашырэньня мастацкага часу, выйсьця ў іншыя прасторава-часавыя вымярэньні. Генрык Ібсен уводзіць у драму матыў містычнага (трансцэндэнтальнага) падарожжа (“Пэр Гюнт”), што завяршаецца вяртаньнем героя да радзімы і каханай (у адпаведнасьці з канцэпцыяй “адвечнага вяртаньня” Ф.Ніцшэ). Хаця, па вялікім рахунку, арфічны матыў вядомы літаратуры столькі гадоў, колькі яна існуе. Першым містычную вандроўку зьдзейсьніў Гільгамеш, герой аднайменнага шумерскага эпасу, калі накіраваўся ў пекла, каб выбавіць з яго свайго сябра, “дзікага чалавека” Энкіду; спроба скончылася няўдачай. Аід наведвалі Арфей, Геракл, Адысей. У Сярэднявеччы пекла, чысьцец і рай наведаў Дантэ. Палясоўшчык Тарас, Мацей Бурачок, Гервасій Выліваха – беларускія літаратурныя персанажы, якія зьдзейсьнілі інфернальнае падарожжа. Уваход у іншыя вымярэньні аўтары разам з іх героямі шукалі пры дапамозе стымулятараў, якімі маглі быць алкаголь, наркотыкі, галюцынагенныя расьліны. “Я-герой” Карласа Кастанеды ўвайшоў у іншасьвет пры пасярэдніцтве таямні­чых грыбоў, Адольф, герой Яна Баршчэўскага, наведаў будучыню, спажыўшы жабер-траву, што расьце на дне беларускіх азёраў. Рып ван Уінкль, ягоны амерыканскі двайнік з навелы Вашынгтана Ірвінга, зьдзейсьніў аналагічнае падарожжа дзякуючы ўласнай ляноце і чарадзейнаму сну. Сучасныя фантасты, карыстаючыся адкрыцьцём Эйнштэйна, выпраўляюць у мінулае і будучыню сваіх герояў і пры гэтым не заўжды памятаюць, што аналагічныя скачкі ў прасторы і часе апісаныя ў старадаўніх, у тым ліку і беларускіх, казках, паданьнях, сагах. Мастацкі хранатоп рухаецца ня толькі вонкі, ён зьмяняецца, эвалюцыянуе ўнутры сябе, ствараючы адмысловыя экзістэнцыйныя мадэлі. Мадэль старажытнагрэцкай літаратуры, як трапна заўважыў М.Бахцін, нагадвае сістэму выспаў, паміж якімі перасоўваюцца нарацыйныя плыні. Літаратурны хранатоп Сярэднявечча палярызаваны і арыентаваны паводле жорсткай вертыкалі “нябёснае – зямное – інфернальнае”. Барочны хрантоп поўніцца асіметрычнымі рухамі, карункамі вобразу і думкі. Рамантычны сьвет падвойны, у ім мроя аддзялілася ад явы і запанавала над ёю; адразу ж утварылася памежная зона, у якой ява і мроя зьмешваюцца; узьнік гафманізм, падхоплены Гогалем, Баршчэўскім, Булгакавым. Экзістэнцыйная сістэма постмадэрнізму ўяўляе сабой сьвет паўтораў, адлюстраваньняў, заблытаных калідораў, супадзеньняў і несупадзеньняў. Існасьць уяўляецца як сьвет-бібліятэка, сьвет-архіў, сьвет-лабірынт, сьвет-тэкст, сьвет-слоўнік, сьвет-аўтограф, сьвет-каталог. Пастаўце адно супраць аднаго два люстэркі – і атрымаеце дрэнную бясконцасьць постмадэрну. Мастацкі хранатоп няўрымсьлівы. Ён ірвецца ў іншыя плашчыны, ён рухавы ўнутры сябе, ён імкнецца перайначыць той сьвет, які лічыцца яго першаасновай. А што пачаткам усяму – рэальны, створаны або пераствораны другім разам, паводле літаратурных канонаў, сьвет? Пакінем гэтае пытаньне; яно, бадай што, вырашанае. Евангельле ад Іаана кажа пра першаснасьць Слова. Сьвет, паводле Карана, напісаны каламам, сьвяшчэнным пяром, якое стварыла тэкст, у якім зашыфраваны лёс чалавецтва. Парадыгма чалавечых паводзінаў, адносінаў чалавека да дабра і зла занатавана ў скрыжалях Майсея, накрэсьленых ім пад дыктоўку Госпада на Сінайскай гары. Усё, што было, што ёсьць, што будзе, даўно запісана. Борхес выказаў запозьненую здагадку пра занатаванасьць існага. Л.Андрэеў у постніцшэанскую эпоху мроіў Кнігу лёсаў, якую гартае Нехта ў шэрым. Якуб Колас, дасьледуючы зямную экзістэнцыю ў “Казках жыцьця”, кажа пра Кнігу, у якой занатаваны ўсе таямніцы існага. Першаслова матэрыялізавалася ў рэальных тэкстах, якія кіравалі хадою цывілізацыі. Можна пералічыць суперкнігі, якія абумовілі лёс чалавецтва і тыпы цывілізацыяў у гістарычную эпоху: Біблія, Каран, Рыгведа, Авеста. Былі кнігі, якія так або іначай пераварочвалі лёс кантынентаў, народаў і нацый, накіроўвалі цывілізацыйны рух у пазітыўнае або негатыўнае рэчышча, перакульвалі масавую сьвядомасьць, праграмавалі будучыя глабальныя і лакальныя зьмены: “Молат ведзьмаў”, “Капітал”, “Архіпелаг Гулаг”, “Дудка беларуская” з яе гістарычна значнай “Прадмовай”. Кніг баяліся болей, чым сёньня ядзернай бомбы. Кнігі спальвалі. Палілі ня толькі інквізітары. У Беларусі спалілі “Трэнас” Мялеція Сматрыцкага – антыуніяцкі тэкст, надзелены выбуховай сугестыўнай сілай. Скарыну ледзьве не спалілі разам з ягонымі кнігамі і друкарскім станком, калі ён павёз іх у Маскву. Па загадзе Гебельса ў Нямеччыне спальвалі кнігі Гейнэ і Томаса Мана. Калі вам расказваюць пра тое, вясковая бабуля са злосьцю распальвае печ кнігамі, зьнесенымі з гарышча, не сьпяшайцеся абурацца, а скажыце: “О, сьвятая прастата!” – і ратуйце кнігі. Бабуля, як і кожны грамадзянін планеты ХХІ стагоддзя, мае ў сваім целе вірусы бібліяфобіі. Цывілізацыя, прарываючыся праз полымя спаленых кніг, тварыла сябе праз слова і тэкст. Узьдзеяньне слова, тэксту, літаратуры на жыцьцё адбываецца праз сістэму універсальных і глыбока апасродкаваных узаемасувязяў. Гэтыя сувязі прасякаюць сьвет і паядноўваюць слова, тэкст, цела, космас, расьліны, жывёлы, прадметы, мінералы, душу, розум, навуку, веру, колеры, сьвятло, музыку і г. д. Зачапі за адно зьвяно – і ўвесь сусьвет адгукнецца. Толькі для спасьціжэньня гэтай сістэмы, якая прасьвечвае праз знакі і сімвалы быцьця, патрэбная больш дасканалая за астралогію і філасофію навука, яшчэ не адкрытая. Ёсьць Эрас тэксту і Улада тэксту. Улада тэксту – гэта «Статут ВКЛ», «Наша ніва», «Капітал» і «Майн кампф». Гэта грамадзянская лірыка, «агіткі», нават дэтэктыў і маскульт. І, вядома, уся літаратурная дыдактыка. Эрас тэксту – халоднае хараство «Вянка», постмадэрновыя літаратурныя гульні і тоўстыя, прасякнутыя водарам друкарскай фарбы тамы, якія, Бог вем, ці прачытаеш ты калі... Уплыў літаратуры на лакальныя падзеі чалавечага быцьця жывіўся наіўнай, непагаснай да сёньняшняга часу верай у тое, што ўсё, што выйшла з-пад друкарскага станка, — шчырая праўда. Нават самы бессаромны fiction. Вера выклікала прагу перайманьня. Людзі пачыналі паводзіць сябе так, як папулярныя літаратурныя героі. Бедныя Лізы! Колькі іх патапілася ў вясковых сажалках ды іншых вадазборах, пасьля таго як экзальтаваныя паненкі прачыталі шчымлівую аповесьць Карамзіна! Экзальтаваныя расейскія маладзіцы, замужнія пані здраджвалі мужам і кідаліся пад цягнікі, па прачытаньні “Ганны Карэнінай” Льва Талстога. А цнатлівыя юнакі і дзяўчаты давалі ўрачыстае абяцаньне ня жыць у шлюбе і не працягваць род, бо таму іх вучыла “Крэйцарава саната” яснапалянскага мудраца. Вялікі Гётэ напісаў “Пакуты маладога Вертэра” – і хваля самагубстваў пракацілася па Нямеччыне. Вось вам ключ да рэалізацыі літаратурных прагнозаў. Пісьменьнікі ня проста прадказваюць будучыню. Яны яе праграмуюць. Жуль Верн, прыкладам, не прадказаў, а запраектаваў зьяўленьне падводнага чаўна, палёт на Месяц, ядзерныя войны. Зрэшты, аналагічнае прадбачаньне мы знаходзім яшчэ ў старажытнаіндыйскім эпасе “Рамаяна”, дзе падрабязна апісаныя ня толькі ядзерныя бойкі, але і наступствы радыяцыйнага апраменьваньня. Прадказаньні Уэлса, Чапека, Ластоўскага, Купалы, Кафкі, Оруэла, Гесэ, Хічкока мусілі спраўдзіцца, бо яны былі не прагнозамі, а праектамі. І вось маем ня толькі ядзерную зброю, але і “ежу багоў” (сінтэтычныя прадукты), робатаў, штучны інтэлект, канцлагеры, таталітарныя сістэмы, інтэлектуальныя гульні, глабалізацыю, птушыны грып. Напаўзабытая Верачка, гераіня напаўзабытага раману “Што рабіць?” напаўзабытага рускага пісьменьніка Чарнышэўскага мроіла ў сьне ўсеагульную роўнасьць, шчасьлівых людзей будучыні, якія жывуць у палацах з крышталю. Бадай што маем! І што? У крышталёвых палацах холадна і няўтульна. Навошта Уладзімір Дубоўка так неабачліва запэўніваў у сваім праграмным вершы, адрасаваным Беларусі: “Чарнобылем не зарасьцеш…” Кажуць: “Не чапай ліха…”. Караткевіч у вершы “Дзяўчына пад дажджом” як бы прадказваў час, калі над Беларусьсю пачнуць плысьці стронцыевыя хмары, і Куляшоў у паэме “Цунамі” пра тое ж папярэджваў. У тую эпоху час цунамі і стронцыевыя хмары ўтвараліся ад выбухаў на далёкіх каралавых атолах, але ж мы ведаем, што для беларусаў благія прадказаньні як правіла абарочваюцца сваім бокам… Літаратары канструююць ня толькі лёсы цывілізацыі, але і свае ўласныя – праз тэксты. У драме «Назад, да Мафусаіла» Бернард Шоу марыў пра даўгалецьце будучых насельнікаў Зямлі. Ён лічыў, што чалавецтва дурное таму, што мала жыве і не пасьпявае набрацца мудрасьці. Вось каб гадоў пяцьсот вучыцца жыць, а пасьля жыць без памылак!.. Аўтар і сам паспрабаваў быў жыць паводле ўласнага літаратурнага праекту, вёў выключна здаровы лад жыцьця і амаль дасягнуў мэты, дажыўшы да 94 гадоў. Ягонае дасягненьне паўтарыў Кандрат Крапіва, заклаўшы падваліны пад уласнае даўгалецьце камедыяй “Брама неўміручасьці”. Таксама ледзьве не дажыў да ста гадоў. Я памятаю ягонае пахаваньне: то быў сьветлы смутак. Францішак Аляхновіч – той адразу ведаў, што “Круці не круці – трэба памярці”, але гэтым сваім веданьнем набліжаў уласную сьмерць, выпусьціўшы яе з бочкі. Як і М.Багдановіч сваімі вершамі, дзе эстэтызаваліся хвароба і сьмерць, набліжаў уласны зыход з жыцьця. Адпаведным чынам набліжалі ўласную сьмерць Э.Хэмінгуэй, Д.Лондан, С.Ясенін, У.Караткевіч, А.Сыс. Янка Купала спрагназаваў уласны ўзьлёт і падзеньне – перапынены палёт – праз ікарыйскую мадэль сваёй творчасьці. Ён рызыкаваў упасьці, як прыкмеціў яшчэ ў сваім эсэ “Як агонь, як вада” А.Лойка, ня раз. Літаратурная багема, як паэт сам прызнаваўся, падштурхоўвала яго ў бездань, але ён утрымаўся. Адным з улюбёных яго твораў была драма Г.Ібсена “Будаўнік Сольнес”, дзе ў форме сімвалісцкай прыпавесьці распавядаецца пра дойліда, які спрабаваў збудаваць уласную Бабілонскую вежу, але ўпаў з рыштаваньняў і забіўся, і гэта быў таксама спынены палёт. Купалаўскі герой раз-пораз імкнецца адарвацца ад зямлі, ды падае – беларускі Ікар. Ён пакутуе ад таго, што думка яго мае арліную моц, але Бог не дае яму крылаў. І вось фатальная гібель Купалы – беларускага Ікара… Леанід Андрэеў спраграмаваў сваю долю ў драме “Жыцьцё Чалавека”, якая амаль з матэматычнай дакладнасьцю перадала перыпетыі лёсу мастака – ад яго гучнай славы ў маладосьці да самотнага чаўрэньня і паміраньня ў глухой вёсачцы ў Фінляндыі, пад шэпты злавесных старых баб. Леў Талстой шматкроць задумваў свае ўцёкі на Каўказ. Уцёкі яснапалянскага мудраца ад хіжае сям’і былі працягам яго твораў, у якіх мроіліся яму горы, бляск іх вяршыняў, непакорлівы Хаджы Мурат і такі ж нязломны куст дзядоўніка. Як жа настойліва скарачаў сваё жыцьцё Анатоль Сыс! Ён меў за звычку псаваць літаратурныя вечарыны сваім калегам па пяру, а потым – сьвята і ўсім беларусам, калі ляжаў у труне ў Доме літаратара 9 траўня, а плошча сьвяткавала Дзень Перамогі. “Не хадзіце за мной, не хадзіце…” – чэсна папярэджваў ён сваіх шчырых прыхільніцаў і прыхільнікаў, бо прадчуваў, як далёка могуць усе разам зайсьці. Анатоль Сыс ня раз казаў пра сябе, што ён – сын Купалы і брат Багдановіча. Ён даўно ўжо па сваім узросьце павінен быў памерці. Цяпер ён сярод блізкіх. Пісьменьнікі ня толькі сваю сьмерць, але і сваё жыцьцё пасьля сьмерці спрабуюць вербалізаваць (спрагназаваць). Варта прыгадаць тастаменты Гаўптмана, Жылкі, Караткевіча, Кафкі. Сябра апошняга, Макс Брод, не паслухаўся волі нябожчыка, пайшоў невербалізаваным шляхам і вярнуў цывілізацыі яе класіка. Яшчэ адна з авантураў тэкстаў – калі літаратурны герой выходзіць з-пад кантролю і пачынае гуляць у містычныя гульні са сваім стваральнікам. Надта часта літаратурныя героі сакралізуюцца і, паміж волі аўтара, робяцца эмблемамі нацыі. Так сталася са Скарлет, гераіняй культавага амерыканскага раману (і фільму) “Аднесеныя ветрам”. Стваральніца, М.Мітчэл лямантавала: “Які такі сімвал нацыі? Яна ж прастытутка!” Але было позна. Героі Коласа густа насялілі ня толькі сьвет школьных і студэнцкіх падручнікаў, але і плошчу імя іх стваральніка, і некалькі музеяў Коласа, і коласаўскі заказьнік каля Мікалаеўшчыны. Рэгіён жыве паводле коласавых тэкстаў. Увасобленыя ў дрэве Міхал, Антось ды іншыя персанажы паэмы блукаюць разам з грыбнікамі па стаўбцоўскіх лясах. “І пабачыў я новую зямлю і новае неба…” Не біблейскую, а рэальную новую зямлю адкрыў сваімі тэкстамі для сотняў і тысячаў людзей аўтар паэмы. “Свая зямля – вось што аснова”. Літаратурныя героі, як гэта часта здараецца ў сучасных дэтэктывах, стаюцца двайнікамі сваіх дэміургаў. Драматург Мікалай Эрдман, як зазначылі яго біёграфы, быў зьнішчаны сваім ценем – “Самазабойцам”. Андрэя Мрыя загубіў ягоны персанаж – Самсон Самасуй. Персанажы могуць даць жыцьцё рэальным людзям. Персанаж аповесьці М.Гарэцкага “Дзьве душы” даў псеўданім і другое жыцьцё (інтэлектуальна-творчае) Ігнату Абдзіраловічу, заснавальніку найноўшай беларускай філасофскай школы. Сяргей Ясенін сваімі апошнімі творамі выклікаў да жыцьця Чорнага чалавека, які і адабраў жыцьцё ў свавольнага паэта, што любіў гулянкі са сьмерцю. Вацлаў Ластоўскі пераўвасобіўся ў свайго персанажа – Падземнага Чалавека – і зьнік назаўжды ў лабірынтах створанага ім літаратурнага сьвету. Уладзімір Караткевіч сышоў у створаны ім беларусацэнтрычны інша­сьвет. Напрыканцы ХХ стагоддзя ўсе вядомыя раней функцыі літаратуры (мастацтва) як бачыш вычарпаліся, нават рэлаксацыйная. Мастацтва нібыта дэградуе.  Але адна з непрыкметных раней функцыяў мастацтва захоўваецца. Гэта – функцыя пераўтварэньня, культурнага абжываньня Сусьвету, афармленьня і алітаратурваньня мёртвай, аморфнай матэрыі. Магчымасьці мастацтва ў гэтай сферы напраўду невычэрпныя. Увесь чалавечы сьвет застаецца амаль не культурызаваны, не афілалагічаны. Мадэль сьвету – амаль не крануты літаратурай (мастацтвам) цалік. Хаця былі ўжо Мікеланджэла і Шэксьпір. Стварэньне эстэтычнай, а не тэхнагеннай сферы існаваньня, выпраўленьне першароднага граху цывілізацыі – задача мастацтва на ХХІ стагоддзе. Крэатыўная функцыя літаратуры – апошняя, што засталася ў ХХІ стагоддзі, — стварае ідэальныя ўмовы для мадэляваньня новай Беларусі, Беларусі ва ўмоўным ладзе. Хай сабе Беларусь ня цалкам спраўдзілася ў сваім натуральным еўрапейскім абліччы і строі, якія найбольш ёй пасавалі б. Тым болей шанцаў для яе спраўдзіцца праз літаратуру. Караткевіч стаўся перастваральнікам Беларусі ў абсалютна неспрыяльных для таго варунках. У кожным часе літаратар можа ажыцьцяўляць творчы праект уласнае Беларусі. Літаратура магла б перастварыць і цывілізацыю, алітаратурыць сьвет, калі б пазбылася ранейшае свае завядзёнкі – ствараць антыутопіі. Творы гэтага жанру множыліся ў былым стагоддзі. Галоўныя антыутопіі ў беларускай літаратуры як бы ўжо створаныя. Іх пісалі А.Мрый, А.Адамовіч, В.Быкаў, А.Мінкін ды іншыя. Выснова: ХХІ стагоддзе – час вяртаньня утопій. Кажуць пра няздатнасьць літаратуры процістаяць Сетцы або віртуальным мастацтвам. Дык віртуальнае мастацтва таксама абапіраецца на тэкст, на літаратуру. Паміж вербальным і віртуальным тэкстам тая толькі розьніца, што віртуальны тэкст складзены з дзьвюх літараў (ёсьць ток/няма току), а вербальны – з трыццаці – трыццаці дзьвюх і болей. Гібель літаратуры адкладваецца.
 
Алесь Разанаў (№100)
Нехта яшчэ мае прыйсці?!. Зномы * Чалавек упісаны ў чалавецтва: яно ў ім набывае аблічча і голас, у ім ён месца і жыццяпіс. Ці ў грамадзе, ці сам, чалавек – людзі.   * Няўзнак стукнуў сякерай па камені, і з яго, шэрага, непрыкметнага, замкнёнага ў сабе, выбліснула іскрына. Гэтак і ў людзях, знадворку звычайных і непрыкметных, захоўваюцца боскія іскрыны, і калі аб’яўляюцца, то як бы насуперак ім самім, н я ў з н а к. І пакуль іскрына блішчыць, чалавек разумее, хто ён на самой справе, а калі згасае, згасае і разуменне ці, больш дакладна, хаваецца ўглыб, пакідаючы ў памяці з н а к пра тое, якім сабою самім ён можа быць.   * Творачыся, твор – ці гэта верш, ці карціна, ці музычны эцюд – асягае пачатак, у якім усё ўпершыню і ў якім ён сам робіцца першатворам. Ён змястоўны не тым зместам, што выяўляе, а тым, што выяўляецца сам і захоўваецца ў пачатку, і, адно асягаючы пачатак, слова знаходзіць сябе – аднаходзіцца.   * У папярэднікаў свой асаблівы статус. І да якога б веку ні дажывалі наступнікі, да якой бы велічыні яны ні дарасталі, папярэднікі заўсёды застаюцца непераўзыдзенымі. А сам сабе кожны і папярэднік, і наступнік.   * На тым месцы, дзе бярэзіна займела якуюсьці драпіну ці рану, вырастае чага – грыб, што мае гаючыя ўласцівасці. Прымаю паразу, калі несвядома, а калі і свядома, з яе мае выснавацца ўласцівасць, якою дагэтуль не валодаў, – ч а г а.   * Вынік пасылае знакі дарозе і справе, але сам не можа ўвайсці ні ў дарогу, ні ў справу. І таму дарога доўжыцца, справа дзейсніцца, а чалавек ёсць.   * Suum cuique – кожнаму сваё… Што праміне каза, выявіць сабака, што праміне сабака, знойдзе певень, што праміне певень, заўважыць чалавек: усякая істота выявіць, заўважыць і знойдзе тое, што адпавядае ёй і чаму адпавядае яна сама, і ўсё роўна нешта – ці не самае істотнае – заўсёды застаецца не выяўленым, не знойдзеным, не заўважаным. Нехта яшчэ мае прыйсці?!.   * Якімі яны ні былі б – ці гэта тэрыторыя, ці радовішча, ці маёмасць, – людзі ваююць між сабою за частковасці – і самі ўвасабляюцца ў частковасці: чым большая частковасць, тым большая асабовасць, і наўзаем: чым большая асабовасць, тым большая частковасць.. А кожнаму прысвячаецца ўвесь свет, а кожнаму свеціць усё сонца.   * Падарыў чалавеку, з думкай якога лічыўся, новую кнігу, а падарыўшы, узяўся яе перачытваць, суадносячы яе з тым, каму падарыў. І ў засвоеных на памяць зместах пачалі выяўляцца новыя нюансы і гучаць новыя інтанацыі.   * Камень, які Сізіф ускочвае на гару, – гэта ён сам, адасоблены ад сябе самога. Справа не ў камені, які спадае з гары, а ў заклёне багоў – у той неад’емнасці, якой лучыцца Сізіф з каменем. Некалі, калі Сізіф укладзецца ў яго дарэшты, камень сам станецца гарою, а Сізіф вольным і ад яго, і ад сябе.   * Пайду знаёмай дарогай – пабуду з зямлёю і з небам і з нечым яшчэ, што памятае дарога. І яшчэ з тым і тым некім, кім некалі быў сам і хто застаўся ў дарозе.   * Алфавіт, ці, інакш, абэцэда – дом, з якім людзі звыкаюцца і ў які ўпісваюцца сваёю істотай, і тое, з чым яны звыкаюцца і ўва што ўпісваюцца, становіцца для іх на ўсё жыццё алфавітам. Знаёмая перакладчыца з Нямеччыны, што выдатна валодае рускай мовай, кажа, што найбольш не засвоеным у рускай мове для яе ўсё яшчэ застаецца кірылічны алфавіт.   * Ці то ў мастацтве, ці то ў палітыцы, ці то ў надзённым жыцці ролю, якой бы выключнай яна ні была, гуляць не так ужо і складана, і гэта таму, што г у л я ц ь. Складана б ы ц ь. Гуляць – супадаць з уявай, быць – супадаць з явай.   * Праўда – правільная веда, і правільная яна таму, што праведа, і хто яе вызнае, той праведнік. Нравственность – праўдлівасць. Нравственный – праўдлівы.   * Гук адчувае, слова ведае: яно асягае мэту і надае гукам, якія яго наймяноўваюць, мэтазгоднасць.   * Ведаю, што я недасканалы, і, ведаючы гэта, радуюся, што не вечны. Недасканалы не вечны – не вечна недасканалы.   * Ён ведае сабе кошт, – кажуць пра аднаго ўсюдыздатнага чалавека. Цікава – які? Заўсёды тойсамы ці ўсякі раз новы? Кошт выяўляецца, калі нешта купляецца і прадаецца, і той, хто ведае сабе кошт, таксама ўваходзіць у гэтую суадносіну. Той, хто не купляецца і не прадаецца, кошту сабе не ведае, а мо і не мае.   * Ці спёка, ці дождж, ці завея, ці маразы, ці адліга, надвор’е палітыка прыроды і, у адрозненне ад усіх іншых палітык, самая адрасная – усе жывыя істоты з ёй у заўсёдным дыялогу. * З кожнай наступнай прыступкай папярэдняя пакідаецца, калі не пакідаецца – наступная не асягаецца. Набытак тады набытак, калі ён адпускаецца і адпускае, набытак, што не адпускаецца, – пастка.   * “Дарагія людзі!...” – кажу на сустрэчы з радакамі – сялецкімі людзьмі. Яны згаджаюцца, але па-свойму: “Ну, так, ну, пэўна… І таму ва ўсе часы нас усё займалі ды заваёўвалі – бо дарагія”.   * Горы вучаць рабіць свой крок сувымерным і абапірацца на трывалае. Раблю гэта, а калі не раблю, ва ўсім, што слізкае, хісткае, знарокавае ды парахнявае, выяўляецца здрада. Здрада – рада, якая паказвае, як не трэба было паводзіцца, што не трэба было рабіць, аднак рада – постскрыптум.   * Чытаю “Рыгведу”. Перакладчыкі пазначаюць, якім памерам напісана тая ці гэтая мантра: гаятры, ануштубх, трыштубх, вірадж… Гэта ў дачыненні да старажытнаіндыйскага эпасу. Аднак і ў айчыннай літаратуры ёсць палеткі, што чакаюць сваіх каморнікаў, якія падыдуць да іх не са стандартнай харэічна-ямбічнай меркаю, а з такою, што ўлічыць і вылічыць іхнія, яшчэ не азначаныя, адмысловасці.   * Самай істотнай асаблівасцю ўсякага краявіду з’яўляецца далечыня, яна сама ягоная ўласцівасць. Адымі яе – дрэвы не будуць ведаць, дзе яны ёсць, рэкі – куды цякуць, а курганы – што хаваюць. Усё адыходзіць у далечыню і з далечыні прыходзіць, і ва ўсякім ландшафце далечыня самая блізкая і самая знаёмая з’ява. Калі думка думаецца, у прысутным адкрываецца сутнае, а ў блізкім – далечыня.   * Адною сцяжынай ішлося з дому, а назад… – адкуль іх столькі ўзялося?!. Іду, збочваю, вяртаюся да развілак, распазнаюся – пакуль не схавалася сонца, усё-такі спадзяюся выйсці туды, дзе ўсё станецца знаёмым і пазнавальным. Як бы ні блыталіся самі і ні ўблытвалі ў блуканне, усё-такі ў любым апынанні асноўнае, што ёсць яны, сцежкі, і што ёсць яно, сонца.   * “І гэта міне…” Тое, што мінае, мінае так, што пэўным чынам застаецца. Жыццё – здзяйсненне, і ў ім да самай завяршальнай дзеі прысутнічае ўсё, што адбывалася раней, і тое, што адбывалася раней, збіраецца ў завяршальнай дзеі, каб сапраўды мінуць і сапраўды развязацца.   * Перагортваю чарнавікі – іх адначасова і зашмат, і замала. Зашмат – бо расчытваць іх няпросты клопат, замала – бо ў іх, каб яны змаглі стацца творам, заўсёды нечага не хапае. Яны як кірмаш (ці, калі на сербалужыцкай мове, – вікі), і пры тым чорныя вікі, дзе самае непрыдатнае (найменш здзейсненае) будзе каштаваць найбольш, а самае здзейсненае – найменш. Лічуся з платай: што набываю, а што пакідаю нечапаным, каб калі-небудзь зноў да яго вярнуцца. Або не вярнуцца.   * Твор: хвіліны вымаўляюць; гадзіны слухаюць; дні выяўляюць; месяцы чытаюць; гады распазнаюць; дзесяцігоддзі тлумачаць; стагоддзі маўчаць і маюць.   * Народная прымха: калі чорны кот перабег дарогу – чакай няўдачы. Усякая дарога – пераадоленне абмежаванасці, і ў кожнага яна свая, і свой чорны кот, які спадцішка выпільноўвае дарогу, каб раптам аб’явіцца ў самы вырашальны момант, – ён з’яднаны і злучаны з чалавечай самасцю. І адно самасцю высноўваюцца і самасці адрасуюцца прымхі.   * Рытм – тое, што фармуе паставу верша; інтанацыя – тое, што вызначае яго аблічча.   * Калі быў у войску, час-почас звяртаўся да сваіх пабрацімаў-саслужыўцаў па дывізіёне са словам “хлопча”. Праз нейкі час гэты зваротак вярнуўся да мяне і стаўся маім знакам, мянушкай: хлопча казаў, хлопча дзяжурыць, спытайся ў хлопча, хай хлопча зробіць… Што вымаўляем – маем.   * На памылках спыняюцца, аб памылкі спатыкаюцца, у памылкі ўдумваюцца і ўглядаюцца: роўнае мінаецца без увагі, а памылкі запамінаюцца – і памылкі здабыткі, калі яны намацваюць і знаходзяць утоены ў словах і ў рэчаіснасці змест. Нехта і не хацеў бы – а піша з памылкамі, нехта свядома, уводзячы ў мову асаблівасці сваёй гаворкі, дапускае ў пісьме памылкі, а нехта іх вынаходзіць і аб’яўляецца з імі як з творамі, што прыналежаць адно яму.   * Колькасць пераходзіць у якасць – закон, упісаны ў падручнікі дыялектычнага матэрыялізму. Але як пераходзіць – сама? Самохаць? Механічна і аўтаматычна? Не, не аўтаматычна і не механічна, не самохаць і не сама, а тады, калі дзейсніцца з’ява пераходу і калі ёсць той, хто ў ёй удзельнічае. І тады адна зрэнка відушчасці істотнейшая за ўсю масу поцемкаў, і тады адна гранула разумення змястоўнейшая за цэнтнеры цемрашальства. Творчасць – у пераходзе.   * У Рабкоры, што ў Акцябрскім раёне, калі выходзіў з тамтэйшай крамы, супаткаўся з бабуляй-няўклюдай: абапіраючыся на дзве кульбы і трымаючы торбу, яна ўскарасквалася на ганак. Як мог дапамог ёй, і ўжо ў самой краме, нібы ўзважваючы ў галаве нейкі кошт, яна запыталася ў прысутных – усе яны ёй, было відаць, былі знаёмыя ці мо нават блізкія: “Адкуль гэты чалавек?” Прысутныя няўцямна маўчалі. Нічога больш не прамовіла і яна і, ніяк мне не падзякаваўшы, пасунулася да прылаўка. Пэўна, каб дзякаваць, трэба найперш ведаць, каму дзякуеш. Я другі раз выйшаў з крамы.   * Сярод малых і вялікіх, простых і ганаровых помнікаў, калі абыходзіў сялецкія могліцы (могілкі), найбольшую ўвагу прыцягнула і кранула нейчая магіла з невядома якіх часоў: на ёй не было ні крыжа, ні хоць якога знаку, і яна амаль уцягнулася ў зямлю. У ёй выяўлялася нешта, што было сутнасцю саміх могліцаў: не ўзвышацца над зямлёй, а супадаць з зямлёй, не заставацца, а знікаць.   * “І сонца некалі пагасне…” Як для каго і як якое сонца: чалавек не толькі тая самая постаць, што аб’явілася і распазнаецца, але і не тая самая, і, жывучы, не толькі памірае, але і нараджаецца – з новым сонцам і для новага сонца.   * Калі ў далёкай далечыні рэйкі пачынаюць супадаць – так і павінна быць. Але калі яны пачынаюць супадаць у блізкай блізіні – гэта ўжо катастрофа. З там і тады катастрофа настойліва ссоўваецца ў тут і цяпер, даказваючы і паказваючы, што няма нічога, што магло б з ёю зраўняцца, адужаць яе, пераўзысці. І бесперапынна, сцвярджаючы нейкае правіла ці паўтараючы мантру, соўгаюцца па рэйках цягнікі, не дазваляючы ім ні канчаткова супасці, ні раз’яднацца. * Адкладаю меч – ён нецярплівы, і з ім я небяспечны найперш самому сабе, бо дарэшты не ведаю, хто мне ёсць хто (хто сябра, хто вораг, хто здрайца, а хто проста старонні) і хто самому сабе я сам; абапіраюся на шчыт – ён умее чакаць.   (Цалкам зномы Алеся Разанава чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова").  
 
Круглы стол (№99)
Беларуская літаратурная крытыка: чаму гэта (не) працуе?.. Круглы стол Літаратура адбываецца ўнутры тэксту: пад вокладкай кнігі няма лайкаў, шэраў, прэзентацый, інтэрв’ю, сэлфакоў, гарачых сабак, каментароў і каментатараў. Экстралітаратурныя чыннікі зусім нядаўна ўвайшлі ў поле тэксту як паўнавартасныя актары. Калі ў старазапаветныя часы ХІХ ст. плёткі і флуд абсарбаваліся часопіснымі і кніжнымі варыянтамі ўспамінаў і эпісталярыю, цяпер – прадукуюцца ў выглядзе тэксту, у рэальным часе і ў прасторы, дзе цяжкавата праводзіць якія-кольвек падлікі. Гэтая камунікацыйная труба бясконца выштурхоўвае з сябе далёка не шэрае рэчыва, у сувязі з чым аб’ём плётак як тэксту перавышае аб’ём самога літаратурнага твора – нават калі абмяркоўваецца раманіст, а не паэт. Кантэнт гэты з’яўляецца бясплатным і, як дакляравана, заўжды застанецца бясплатным і лёгкадаступным, у адрозненне ад кніжак, якія трэба здабыць, прачытаць і, на жаль, зразумець. Крытыка ў краіне, дзе крытыка не надта вітаецца, – з’ява дастаткова праблематычная. З аднаго боку, ёсць пэўныя ментальныя перашкоды ў тым, каб у вузкай супольнасці гаварыць наўпрост тое, што думаеш; з другога боку, пастаянна адчуваеш недахоп патрэбных інструментаў у сваім (пласт)масавым слясарным наборчыку (а яшчэ ж і новыя выпускаюцца!); з трэцяга – бачыш навокал дастаткова абыякавую атмасферу што да беларускай кніжкі наогул; з чацвёртага; з пятага; з шостага – аргументаў больш і больш. “Абы не працаваць”, як той казаў. Дарэчы, таксама аргумент: літаратурная крытыка як праца таксама малаверагодная. Яна можа быць прафесіяй, магчыма – пакліканнем, перакананнем, але няцвёрдым, хутчэй вадкім, а ў пэўныя эпохі (як наша, напрыклад) і газападобным. Дык крытыка ёсць ці крытыкі няма? Літаратура мае ў ёй патрэбу, ці крытыка мае патрэбу ў літаратуры? На колькі адсоткаў праяўляецца стужка літаратуры, калі срэбра не вымываецца крытычнай кіслатой? Функцыі крытыкі размытыя паўставаннем літаратурнай сітуацыі 2010-х – з узбуйненнем выдавецтваў, з’яўленнем цэлага шэрагу прэмій і ўзнагарод, развіццём новых медыяў, дзякуючы якім на першы план выходзяць стракатыя рэкламныя агляды, “дзясяткі найлепшых”, рэпублікацыі пастоў у сацсетках. Крытычны тэкст перастае асэнсоўваць сам сябе як значнае выказванне, не знаходзіць сабе месца, дрэйфуе ці то ў літаратуразнаўчы аналіз, ці то ў публіцыстычную нататку. І нават у такім кшталце можа бытаваць далёка не ў кожным медыя. З другога боку, рэкламна-прэміяльны дыскурс не надта прагне дэканструкцыі: ва ўмовах замкнёнай прасторы сучаснай літаратуры на гэта трэба мець немалую адвагу, альбо будаваць кампліментарную літаратурна-крытычную рэпутацыю. Якім чынам мусіць бытаваць крытыка цяпер і ці патрэбна ствараць пляцоўку для яе? Пра ўсё гэта Саюз беларускіх пісьменнікаў і Беларускі Калегіюм пагутарылі летась 30 лістапада ў кнігарні “Логвінаў”. Ціхан ЧАРНЯКЕВІЧ    Ігар Бабкоў: Я рады, што мы сабраліся працягнуць дыскусію пра беларускую літаратуру, беларускую крытыку. Гэта вельмі здаровае адчуванне, калі ўсе разумеюць, што штосьці важнае не прамовілася. Наўздагон першай дыскусіі ў нас была размова з Максімам Жбанковым. І тут Ціхан Чарнякевіч сказаў, што працяг патрабуецца. Ціхан Чарнякевіч: Чаму мы сёння збіраемся гаварыць пра крытыку? Для мяне гэта амаль што пяшчотна блізкая галіна, за якую баліць і перажываецца. Увогуле, чым жыве крытыка, зусім не зразумела, таму што як такой яе, шмат хто кажа, не існуе. Наракаюць на адсутнасць крытыкі і журналісты, і пісьменнікі, і перакладчыкі. Выдаўцы таксама былі б не супраць, каб пра выдадзеныя імі кнігі пісалі значна больш і значна часцей. Мы знаходзімся ў такой сітуацыі, калі крытыкі вельмі мала, штосьці абагульняць пра яе даволі цяжка. Яна знаходзіцца ў стане ці то анабіёзу, ці то, магчыма, прагне нейкага ўваскрасення, але для гэтага пакуль што не зной­дзеныя “прэпараты”. Пры гэтым літаратары старэйшага пакалення ўвесь час згадваюць, як было раней. Той функцыі, якую раней адыгрывала крытыка, яна сапраўды цяпер не мае. Ідэалагічная? Не. Функцыя фармавання эстэтычнага поля? Ніякіх маніфестаў, як гэта было пры германцах ХІХ стагоддзя, калі крытыка была вельмі шчыльна звязаная з філасофіяй, таксама няма. Што сёння разумеецца пад крытыкай? Як яна бытавала ў Беларусі спачатку? У часы “Нашай Нівы”, пры маштабнай расійска-імперскай крытычнай прадукцыі, вялізных выдавецкіх машынах беларуская крытыка знаходзілася ў вельмі вузкім коле і фармавала якраз эстэтычныя прынцыпы, нейкім чынам перагукаючыся, магчыма, з сімвалісцкімі, постсімвалісцкімі, акмеісцкімі групаваннямі, якія прагнулі менавіта эстэтычнага асэнсавання літаратуры. Эстэтычнай была барацьба ў 1920-я гады, калі змагаліся некалькі больш ідэалагізаваныя, скажам так, літаратары з менш ідэалагізаванымі. Ні Багдановіч, які пісаў, што ніколі не будзе чысціць боты капіталу, ні Дубоўка ці Бабарэка не былі нацэленыя на продаж кніг. Стральцоў, у 1960-я гады пішучы пра Багдановіча, таксама не ставіў такую мэту. У той жа час, калі браць прэтэнзіі да сучаснай крытыкі, мы бачым, што крытык нібыта абавязаны стаць прыдаткам да СМІ, да выдаўца, да ўмоўнай кнігарні. Ён папулярызатар, чалавек, які пашырае аўдыторыю, выходзячы на іншыя ўзроўні. Ён піша для хіпстараў, для студэнтаў ці школьнікаў, не ведаю, для каго яшчэ… Складае “топы”, спісы, рэкамендацыі. Мне цікава, якою функцыя крытыкі бачыцца ўнутры самой супольнасці? Мне цікавы чытач крытыкі ва ўмовах, калі сам чытач літаратуры – немалая праблема. Якой мусіць быць крытыка цяпер? Якое месца яна займае? Заўсёды лічылася, што крытык дастае нейкі, магчыма, незаўважны твор і ставіць яго на абстрактную покуць. Цяпер пэўны твор падымае наверх літаратурная прэмія. Змянілася суб’ектнасць. І я хацеў бы ад нашай вузкай грамады пачуць, якім мусіць быць крытык сёння, калі ён вырашыў, што не стане фарміраваць эстэтычныя каноны і ў той жа час не хоча быць рэкламістам і піяршчыкам. Ігар Бабкоў: А хто сказаў, што не хоча? Можа ён, наадварот, прагне ўпісацца ў новую капіталістычную рэальнасць?.. Калі мы абмяркоўвалі сітуацыю з літаратурай, гучала гіпотэза: паўстае зусім іншая культурная фармацыя, якая зжарэ раней ці пазней тыя практыкі, якія мы называем традыцыйна літаратурай. Гэтая фармацыя ў нас, у адрозненне ад развітых заходніх культураў, паўстае практычна без удзелу карпаратыўных монстраў. Самі аўтары раптам знаходзяць у сабе рэсурс: яны і крытыкі, і піяршчыкі, яны фармуюць уласную публіку. Калі ўявіць сабе асноўны мэсідж Марціновіча, скіраваны да крытыкаў, то гэта хутчэй “не замінайце”, чым “дапамажыце”. Што з крытыкай? Зразумела, адной стратэгічнай магчымасці для ўсіх крытыкаў ужо не будзе ніколі. Сама культура распадаецца на розныя фрагменты, тыпы, стратэгіі. Нам трэба “прыдумаць схему”. Якія магчымасці і стратэгіі паўстаюць у гэтай новай сітуацыі для беларускай крытыкі? Якія нішы ты бачыш? Ціхан Чарнякевіч: Нішы ў нашай крытыкі цяпер вельмі вузкія. Ёсць інстытуцыялізаваныя аддзелы ў дзяржаўных выданнях, дзе крытычныя артыкулы выходзяць толькі таму, што там працуюць людзі і ім трэба нешта пісаць рэгулярна, запаўняць газетную/часопісную плошчу. Ёсць кніжныя блогеры, якія фоткаюць кніжачку для інстаграма і пішуць пра яе адзін абзац. Гэты адзін абзац з фотачкай можа існаваць у выглядзе кніжных сетак, скажам, якой мог бы стаць беларускі Bookster. Ёсць стратэгія, калі крытык-фрылансер піша для пэўных выданняў. Для нас такія выданні – найбольш папулярныя сайты, то бок “Наша Ніва” і “Радыё Свабода”. Час ад часу там з’яўляецца літаратурная крытыка. Таксама пад маскай літаратурнай крытыкі могуць з’яўляцца выказванні блогераў. Ці з’яўляецца гэта ўласна крытыкай? Мне, насамрэч, цікава самому ведаць, што такое крытыка? Ян Новік: Існуе звычайны падзел на літаратурную тэорыю і літаратурную крытыку. Відавочна, што літаратурная крытыка так ці інакш нешта абслугоўвае, ці то чытача, ці то ідэалогію. Літаратурная крытыка дае выказванні кшталту “А горш, чым Б”, а літаратурная тэорыя кажа “А паходзіць з Б” ці “А злучана з Б”. Мне як філосафу куды бліжэй тое, што завецца літаратурнай тэорыяй. Спрэчкі пра смак фламастараў не надта цікавыя. Па сутнасці, гэта пытанне “чаму чалавек спараджае вакол сябе магчымыя сусветы?”. Літаратура не абслугоўвае нешта, а існуе як замкнёная сімвалічная прастора. Наста Грышчук: Але чаму крытыка не можа існаваць, як мастацкая літаратура, такой сабе замкнёнай сістэмай, дзеля самой сябе? Калі літаратура – гэта практыка, якая даследуе і адлюстроўвае рэчаіснасць, то літаратурная крытыка – такая ж практыка, якая даследуе рэчаіснасць літаратурную. Калі глядзець адсюль, то яна не выступае ні з рэкламнай функцыяй, ні з ацэначнай. У прынцыпе, яна можа спалучаць і ацэнку фламастараў, і А, якое паходзіць з Б. Калі казаць канкрэтна пра нашую рэчаіснасць, то цяпер усё залежыць не ад нейкай ідэалогіі і не ад рэкламы: цяпер літаратурная крытыка існуе кропкава, у залежнасці ад асобаў. У кожнага чалавека, які гэтым займаецца, ёсць сваё гледзішча, і адсюль ён танцуе. Таму казаць пра нейкае абагульненне даволі цяжка. Валянцін Акудовіч: Згадаю любімага Парменіда: ёсць тое, што ёсць, а чаго няма, таго няма. За апошнія гадоў дваццаць колькі было вэрхалу з нагоды таго, што няма літаратурнай крытыкі!.. Ці яна не такая. Але пераважна, што няма. Калі яе няма дзесяцігоддзямі, то, мабыць, штосьці ў гэтым ёсць?.. І я магу наперад сказаць, што я вельмі цаню сённяшнюю інтэлектуальную працу (інтэлектуалы павінны хаця б гаварыць, калі не могуць нічога зрабіць), але выніку ніякага не будзе. Пакуль не будзе спакушальнікаў – не будзе літаратурнай крытыкі. Грошы – найлепшы спакушальнік. Вось адзін прыклад. Здаецца, у час другога Гедройца хтосьці прыдумаў на кожную кнігу з шорт-ліста замовіць крытычны тэкст. Плацілі (па нашай беднаце) неблагія грошы. Слухайце, якія класныя былі тэксты! Я па сёння іх згадваю. Бліскучыя! Якая патэнцыйная магчымасць літаратурнай крытыкі!.. Андрэй Адамовіч (праходзячы праз кнігарню): Можна кароткае пытанне? Я пра спакусу... На апошнюю кнігу Марціновіча вы б напісалі за сто баксаў артыкул? Валянцін Акудовіч: Не, за сто не напісаў бы. А за тысячу напісаў бы... А ўрэшце рэшт, можа і за тысячу не стаў бы. Ведаеце, калі я пачынаў займацца крытыкай, я быў упэўнены, што гэта самы высокі жанр. Спачатку – жыццё, потым – проза, вершы, усё астатняе, і падсумаванне – якраз літаратурная крытыка. Мне, вядома, прыкра, што яе звялі да абслугоўвання, але ўрэшце рэшт, так амаль усюды. Гэтым крытыка трымаецца ва ўсім свеце. Буйныя выдавецтвы маюць свае каманды крытыкаў, якія працуюць аб’ектыўна, але разам з тым – абавязаныя пісаць пра кожную новую кніжку. Вось такая дваістасць. Зараз таго наіву да важнасці крытыкі ў мяне няма. Яна ўсё-такі віхлянула кудысьці ў іншы бок. Наста Грышчук: У мінулым годзе ў музеі Багдановіча сабраліся крытыкі і казалі пра тое ж: чаму ўсё кепска. Я паўтаруся: усё ў рэчаіснасці зводзіцца да матэрыяльнага існавання. Як не існуе літаратурных агентаў, так не існуюць не крытыкі ўвогуле – няма інстытуту. Адпаведна, людзі, якія крытыкай займаюцца, “прычэпліваюцца” да часопісаў, арганізацый, сайтаў... Усё банальна: хочацца кушаць. Крытык, можа, і высокае прызванне, але што тут зробіш?.. Міхал Бараноўскі: Хвіліну таму ты сказала, што крытыка сама па сабе літаратура. Графаманы пішуць вершыкі, прозу… Чаму ж ніхто не бярэцца проста так (раз гэта частка літаратуры, і вельмі пачэсная) пісаць крытыку? Наста Грышчук: Чаму не бяруцца? Бяруцца. Ціхан Чарнякевіч: Я нават прозвішчы магу назваць. Але не буду. Міхал Бараноўскі: Але сярод аўтараў паэзіі, прозы вылучаюцца імёны, якія наўрад ці зарабляюць вялікія грошы. Чаму тады, калі гэтыя людзі ёсць, мы не ведаем пра іх масава? Наста Грышчук: Таму што такая спецыфіка працы. Да крытыкі даходзіць увогуле менш людзей. Справа ў прапорцыі. Міхал Бараноўскі: Зусім нядаўна прачытаў кніжку Ганны Кісліцынай “Вlonde attack”, якая выдавалася тыражом 500 экзэмпляраў. Гэта сярэдні тыраж мастацкай літаратуры. Значыць, магчыма? Магчыма. Але для гэтага, напэўна, трэба працаваць. Наста Грышчук: Гэта адзінкавая з’ява. Колькі яшчэ крытычных кніг можна назваць? У параўнанні з прозай/паэзіяй. Ігар Бабкоў: Я б змяніў перспектыву абмеркавання. Па-першае, дадаў бы значна больш аптымізму і, па-другое, – значна больш канцэптуальнасці. Мне здаецца, якраз з Ганны Кісліцынай пачаўся бунт беларускіх крытыкаў. Кісліцына, напэўна, першая ва ўсёй гэтай традыцыі напрыканцы дзевяностых паспрабавала радыкаль­на змяніць вобраз і ролю саміх крытыкаў. Не крытыка прыдатак да літаратуры, а літаратура – нагода для таго, каб выйсці ў прыгожай чырвонай сукенцы і расказаць, як я стамілася ад чытання гэтых вашых графаманскіх тэкстаў. Гэта было фантастычнае шоў канца 1990-х – пачатку нулявых. Усе з жахам глядзелі і чакалі, што яна скажа і пра каго. І гэта было абсалютна перпендыкулярна ўсім схемам і чаканням тагачаснай літаратурнай сцэны. Калі Кісліцына – гэта крытыка-шоў, крытыка-спектакль, то потым дзве фантастычныя і мае ўлюбёныя аўтаркі крытыкі яшчэ раз зламалі парадыгму. Ліда Міхеева і Марыйка Мартысевіч зрабілі не менш важную рэч – змянілі ракурс бачання. Яны перасталі раздаваць эстэтычныя адзнакі ў дачыненні да літаратуры. Літаратурны тэкст для іх стаўся нагодай размовы пра грамадства, пра ўласныя перажыванні і г.д. Прычым, Ліда – сацыёлаг, а Марыйка скончыла наогул рускую філалогію. І нейкай праграмы адзінай у іх, канечне, няма. Але тэксты аднолькава нефарматныя ў дачыненні да старой каляіны. То бок, вы бачыце – як мінімум два разы зламаная парадыгма. Валянцін Акудовіч: А Жбанкоў? Куды? Такая блукаючая камета… Ігар Бабкоў: Тое, што робіць і рабіў Максім, – гэта ўвогуле асобны тэатр. Як ён любіць казаць, прыватны джаз. І зноў жа, літаратурныя тэксты – толькі нагода гаварыць пра нейкія важныя рэчы, якія адбываюцца з грамадствам. Уяўляеце, якая місія выплывае? Няма нічога больш дыягнастычнага ў дачыненні да рэальнасці, чым тая літаратура, якая гэтую рэальнасць адбівае. Які-небудзь няшчасны сацыёлаг, каб расказаць пра беларускае грамадства, будзе траціць кучу грошай, замаўляць апытанні… А тут вазьмі дзве кніжкі – Бахарэвіча і Станкевіча, альбо Славаміра Адамовіча і Алену Казлову – і вось абсалютна розныя праекцыі аднаго і таго ж грамадства, з рознымі перспектывамі. Уяўляеце, якое фантастычнае поле інтэлектуальнай работы? Галоўнае, гэта выхад за сітуацыю абслугі. Літаратура – гэта аўтарскія галюцынацыі, але галюцынацыі не простыя, а з нагоды рэальнасці. Тэарэтык літаратуры ці літаратуразнаўца – акадэмічны даследчык: ён спрабуе зразумець, як гэтыя галюцынацыі паўсталі, якія ў іх карані?.. А крытык – гэта заўсёды крышачку шаман, вытлумачальнік і псіхааналітык, можа быць. Толькі не самога літаратара, а грамадства. Літаратар сніць і прагаворвае, лежачы на кушэтцы, неўсвядомленае, а крытык робіць з усяго гэтага прыгожы партрэт і выстаўляе яго ўсяму грамадству. Ціхан Чарнякевіч: Я б хацеў абараніць усё-такі права крытыкаў на ўласныя галюцынацыі. Я думаю, што мы знойдзем у гісторыі беларускай крытыкі добры тузін ці два імёнаў, дзе галюцынацыі крытычныя былі не менш важныя за галюцынацыі паэта, празаіка ці яшчэ каго-кольвек… Для мяне гранічна важна, што крытыка – гэта частка літаратуры, а ні ў якім разе не частка навукі ці медыя-прасторы. То бок, гэта літаратура і ёсць. Тое, што яна не праяўленая як жанр у поўнай сваёй ступені ў Беларусі, – так склалася. Але гэта менавіта галюцынацыі – з нагоды кнігі, з нагоды аўтара. Што перашкаджала Эліяту галюцыніраваць наконт Вергілія, а не наконт сучасных яму амерыкана-англійскіх пупкіных?.. Нічога не перашкаджала. І кніжкі вельмі нядрэнныя выходзілі. Чаму крытыка як літаратура рэдка паўстае ў нас? Іншае пытанне. Але гэта дакладна не абслуга, як і літаратар не абслугоўвае ніякую рэчаіснасць… Ігар Бабкоў: Працягнем размову пра некалькі бунтаў, якія радыкальна мяняюць сітуацыю з роляй крытыка. Вось з’яўляецца Ціхан, які гаворыць: “Добра, вы там бунтуйце, глядзіце свае спектаклі і галюцынацыі, а ў крытыкі ёсць свая, утульная, прыгожая і вельмі важная ніша, і я хачу абараняць яе і застацца ў гэтай нішы”. Гэта трэцяя пазіцыя. Потым з’яўляецца пакаленне, як Жбанкоў любіць казаць, “маладой шпаны”, з’яўляюцца новыя выданні, якія свядома задзіраюць усіх, прычым робяць гэта весела, адчайна правакатыўна, той жа “ЛітРаж”, які знайшоў сваю нішу якраз у крышачку анархічным пацвельванні з усіх нашых новых капіталістаў, спектакляў… Як толькі з’яўляецца які-небудзь важны пісьменнік, які б’е сабе ў грудзі і пачынае крычаць, што ён прасунуў беларускую літаратуру на стагоддзі наперад, адразу з’яўляюцца тэксты на “ЛітРажы” і акуратненька з гэтым разбіраюцца. Валянцін Акудовіч: Люблю Бабкова крытыкаваць… Глядзіце: Кісліцына – раз-два і знікла. Марыйка – за крытыку грошай не даюць, калі сам для сябе пішаш, – знікла. Жбанкоў – ён вольны, што пісаць, такі ў яго статус, але ён не піша, калі яму не плоцяць. Тое ж самае з маладымі, вясёлымі, харошымі... Яны пішуць, таму што сайты плоцяць. То бок я зноў да спакушальніка. Мая ўпэўненасць, што крытыка – гэта самае высокае ў літаратуры, – даўно пахіснулася. Я не выключаю, што патэнцыйна крытык можа быць “вышэй, па-над”. Але ахвяраваць сваім творчым жыццём і напісаць штосьці большае, чым уласна проза і паэзія, мне здаецца, сёння ніхто не гатовы. Ігар Бабкоў: Тое, пра што вы гаворыце, – палітэканомія вытворчасці сэнсаў. Хтосьці, напрыклад, працуе (калі казаць пра Захад) у акадэміі, ва ўніверсітэтах, і гэта дае ім стратэгічную пазіцыю адноснай фінансавай незалежнасці. Універсітэт – гэта такое месца, дзе выкладаеш, працуеш з сэнсамі і дзе твае тэксты адразу ідуць у працу. Потым, людзі не абавязаныя выдаваць па два тэксты на месяц. Чалавек можа напісаць два геніяльныя тэксты за жыццё, і гэтага, паверце, часам бывае дастаткова. І ўсё ж такі ёсць такая рэч, як самарэалізацыя. Ты сядзіш, чакаеш, пакуль складуцца зоркі, а зоркі ўсё не складаюцца… Пакуль не зразумееш, што трэба купляць білецік, каб нешта выйграваць. Трэба пісаць тэксты, каб быць у кантэксце. І тое, пра што мы гаворым, гэта, мне падаецца, радыкальнае ўскладненне магчымых роляў для крытыка. Крытык, напрыклад, у познесавецкія часы – гэта вельмі акрэсленая, просценькая задача, можа, не ідэалагічнага абслугоўвання, але такога выстаўлення іерархічных адзнак. Толькі некаторыя заваёўвалі права з гэтым не лічыцца: Адамовіч, Бярозкін… Насамрэч, не так і мала. Вы калі ў “Нёмане” пісалі, ні на каго не зважалі, Валянцін. Валянцін Акудовіч: Бярозкін – вось ужо хто вуха трымаў востра. А Адамовіч… Быў час, калі ўжо можна было бунтаваць. Вось калі дзе квітнела крытыка, дык гэта за савецкім часам. Са страшэннай сілай. Шмат хто станавіўся знакаміты на ўсю краіну, і нават больш, чым уласна пісьменнікі, таму што крытыкі выконвалі ідэалагічную задачу – задачу сацыялістычнай рэвалюцыі. Яны мусілі не проста кусаць і гаўкаць, а хапаць за лыткі, вырываць кавалкі мяса, а там ужо дастрэльвае КДБ… Гэта быў залаты час крытыкі! (дружны нервовы смех.) Міхал Бараноўскі: Вось тут гаварылася пра грошы як спакусу. Але і твор мусіць быць спакусай. Бо крытык – яму ж не пра абы-што хочацца напісаць. Мне падаецца, вельмі важным складнікам мусіць быць сама літаратура як спакушальнік. І калі выказванняў мала, значыць, не так моцна яна спакушае… Валянцін Акудовіч: Літаратуры няма, вы хочаце сказаць? Міхал Бараноўскі: Я б так песімістычна не казаў, але нечага не стае. Валянцін Акудовіч: Тэарэтычна вы маеце рацыю. Літаратура ў нас спакушальнік – ці не? Яшчэ варыянт пры адсутнасці спакушэння грашыма – гэта спакушэнне славай. Калі амбітны крытык хоча трошкі вядомасці, ён прыліпае да скандальнага літаратара, на якім грамадства факусуе ўвагу. Напісаць пра Бахарэвіча, умоўна кажучы. Наста Грышчук: Мне здаецца, не трэба проціпастаўляць умоўнага спакушальніка ў выглядзе грошай і спакушальніка-літаратуру. Яны павінны існаваць разам як дзве аднолькава важныя часткі. На адных грошах нічога не зробіш, і на адной літаратуры, які б ты ні быў энтузіяст, доўга не праедзеш. Валянцін Акудовіч (задуменна): Не. Пратрымацца на грашах можна... Міхал Бараноўскі: Яшчэ адна матывацыя, вельмі важная для мяне як для чытача крытычных тэкстаў. Яе можна азначыць як “глядзіце, што я знайшоў”. Калі крытык звяртае ўвагу на малавядомага, але вартага аўтара. У мяне на такія тэксты самае вялікае запатрабаванне. Бо тыражы малыя, на рэкламу кніг грошай у выдавецтваў не так шмат, і трэба прыкладаць вялікія намаганні, каб самому адсочваць цікавых аўтараў. А крытык можа выступіць пасярэднікам. Наста Грышчук: Каб нешта адбіраць, трэба перапрацоўваць масу матэрыялаў, вялізныя аб’ёмы. Каб была мажлівасць нармальна, грунтоўна працаваць – патрэбныя грошы. Не таму, што ты хочаш узбагаціцца, – гэта проста неабходнасць. Іначай не атрымаеш незалежнай аб’ектыўнай поўнааб’ёмнай крытыкі. Ігар Бабкоў: Мы гаворым пра сацыяльныя, прафесійныя структуры. За што патэнцыйны крытык можа атрымліваць грошы? Адна рэч, калі ён працуе праграмістам з дзевяці да дваццаці. Можа быць, ён пасля васьмі вечара, па дарозе дадому, будзе штосьці абдумваць, але гэта, ясна, не зусім тая работа, якая дазволіць яму рэалізавацца. Іншая рэч, калі ён працуе ў Інстытуце літаратуры Акадэміі навук. Альбо на кафедры літаратуры ці любой іншай гуманітарнай кафедры якога-небудзь з універсітэтаў. У нас дзясяткі і сотні людзей, якія займаюць гэтыя пазіцыі... Наста Грышчук: У мяне была такая ілюзія, таму я пайшла пасля журфака ў “ЛіМ” – у адзіную літаратурную газету, куды можна было патрапіць на стаўку па размеркаванні. Але вельмі хутка ілюзіі разбурыліся. З аднаго боку – вядомая спецыфіка выдання. З іншага – нягледзячы на падабенства журналісцкай і літаратурнай працы, яны зусім розныя. І ў ідэале, калі ты крытык, то праца твая мусіць заключацца ў наступным: ты чытаеш усё, каб нічога не прапусціць, з гэтага нешта адбіраеш – і пішаш. Ігар Бабкоў: Някепска вы прыдумалі… Наста Грышчук: А як іначай? Медык працуе толькі медыкам. Ігар Бабкоў: Мяне ўразіла размова з Вірджыніяй Шыманец, якая выдала па-французску Бахарэвіча. Вельмі шчырая і дэпрэсіўная размова, дзе гераіня гаворыць пра тое, што французскі кніжны рынак – абсалютная безнадзёга, 70-80% рынка падзеленыя паміж сямю карпарацыямі-монстрамі, і што застаецца незалежным выдаўцам… Насамрэч, рэальнасць нам увогуле нічога добрага не абяцала. Таму, мне здаецца, ёсць сэнс задавацца пытаннем, чаму беларуская крытыка існуе, нягледзячы на ўсё тое, пра што мы гаварылі. Ян Новік: У мяне ўвогуле цудоўная ідэнтычнасць – я філосаф. І гэты рэфрэн – штодзённы: што б ты ні пісаў, гэта ніяк не паўплывае на надоі малака… Пры тым, што ёсць доўгія на гадзіну адказы, навошта гэта патрэбна, я звычайна кажу: для сябе. Я, прынамсі, бачу, што ў нас ёсць спакушальнікі, вельмі знаёмыя і вельмі білізкія. Гэта а) мяжа Беларусі; б) напрыклад, EPAM. Колькі б ні плаціла выдавецтва, як капірайтар можна зарабіць болей. І за мяжой Беларусі як прафесар літаратуразнаўства ты заробіш болей. Тое ж з філасофіяй. Пафас мой у тым, што, можа, не трэба ў першую чаргу задавацца пытаннем, каму прадацца і каго абслугоўваць? Рабіць у першую чаргу тое, што вымагае нейкі ўнутраны стрыжань. Напрыклад, у таго ж Бурдзьё (“Сацыялогія літаратуры”) ёсць досыць цікавае меркаванне, што калі літаратура сталая, у яе з’яўляюцца аўтаномныя правілы, якія дазваляюць есці хлеб з малаком, але рабіць так, як патрабуе літаратура ўнутры цябе. Ціхан Чарнякевіч: Калі ўжо ўводзіць нейкія асабістыя канатацыі, для мяне крытычная залежнасць – мысліць. Трэба дачакацца, калі цябе пакліча кніга, калі ты падумаеш, што зразумеў яе, і потым пачаць разважаць. І ты атрымліваеш ад гэтага проста неверагодны кайф, насамрэч. Гэты кайф мне, напрыклад, значна важнейшы за грошы. Я думаю, ён мае чыста пісьменніцкія карані. Пісьменнік жа таксама піша не таму, што яму трэба 50 баксаў, груба кажучы. Нейкія іншыя, больш тонкія матэрыі, якія ён хоча ў сабе развярэдзіць і развярэдзіць у іншых, у чытачах. Ян Новік: Атрымліваецца, у нас тут клуб ананімных наркаманаў, якія атрымліваюць кайф ад напісання тэкстаў. І ў той жа час мы разважаем, а хто б нам даваў грошы за тое, што мы шыраемся. Ігар Бабкоў: Пра гэтыя тэмы мусяць усё ж разважаць прафесійныя менеджары, і гэта зусім іншы кшталт гаворкі. Няма нічога горшага, як у момант, калі людзі разважаюць пра паэзію, пачаць разважаць пра грошы. То бок, знізіць узровень гаворкі. Сэнс збіраць паэтаў ці крытыкаў, каб паскардзіцца адно аднаму, што не плоцяць грошай?.. Гэта тэатр абсурду. Наста Грышчук: Пытанне ў тым, чаму гэта не працуе? Ігар Бабкоў: А мне здаецца, што цудоўна працуе, і мы з вамі абазначылі механізмы гэтай працы. У нас ужо ёсць крытыка як індывідуальны тэатр, прычым у розных версіях – і Кісліцына, і Жбанкоў. Калі Максім выходзіць і гаворыць, што яму патрабуюцца вострыя, як нож, тэксты, то ўсе адразу пачынаюць разумець, што ў культуры ёсць запатрабаванне такіх тэкстаў, вострых, як нож, а не “ля-ля-ля”. Мусіць з’явіцца штосьці звышвартае. Марыйка Мартысевіч і Ліда Міхеева – зноў жа, цэлы кірунак, якім могуць ісці дзясяткі людзей. Ціхан абазначыў унутраную ідэнтычнасць крытыкі, звязаную з аўтаномнасцю і самадастатковасцю літаратурнага свету. Ёсць яшчэ літаратурная традыцыя, той жа Багдановіч. І гэта важна. Памятаеце Эліята: пасля 25 год можна пісаць вершы толькі тады, калі вызначышся ў дачыненні да традыцыі?.. Аб гэтую традыцыю разбіваецца шмат хто. Многія расейскамоўныя літаратары, інтэлектуалы, як толькі ім задаюць пытанне аб традыцыі, ужо не могуць проста так наіўна існаваць у рускамоўным посткаланіяльным ландшафце. Іх перакідвае на білінгвізм, трылінгвізм… Плюс крытыка як абслуга новай фармацыі. Не будзем ставіцца па-снобску да гэтай ролі. Насамрэч, уменне патрапляць у фармат – гэта таксама адзнака прафесіяналізму. Мне здаецца вельмі класным фарматным крытыкам Дзяніс Марціновіч. Простыя, густоўныя, фарматныя тэксты, якія дазваляюць чытачу або гледачу штось­ці зразумець. Фарматнасць і работа ў новым рэжыме таксама могуць выступаць паважнай прафесійнай задачай крытыка. І самае галоўнае – мы падышлі да сакрэтнага ядра, да ўнутранай наркаманістасці, да спакушэння сэнсам. Урэшце рэшт тое, што збірае ўсіх вакол літаратуры, – гэта не грошы, і не слава, і не сацыяльны прэстыж, а спроба зразумець, што мы тут робім, у гэтым свеце. Тое, што звычайна замыльваецца пасля чатырнаццаці год, калі людзі пачынаюць думаць, што ўсё забылі, альбо наадварот – усё ведаюць. Літаратура – анталагічны непакой, яна не дазваляе супасці з карцінкай. Крытык таксама развярэджвае гэтую застылую карцінку. Любая культура – застылая магма сэнсаў. Яны мёртвыя, і каб ажывіць іх, патрэбная жывая энергетыка тэкста, слова, чалавека, урэшце. Міхал Бараноўскі: Мы казалі пра твор. Мы казалі пра чалавека, які хоча асэнсаваць гэты твор. Пра грошы, якія патрэбныя. Хацелася б згадаць таго, хто гэтыя грошы плоціць. Я не кажу пра выданне. Я кажу пра запатрабаванне. Калі б было чаканне на гэтыя тэксты, то было б больш замоў, больш тэкстаў. Значыць, на такі “прадукт” запатрабавання мала. І як вынік крытыкі самі па сабе ёсць, а вось у літаратурным працэсе іх недастаткова для таго, каб цалкам гэтую сістэму абслугоўваць. Валянцін Акудовіч: Калісьці даўно ў літаратурна-філасофскім сшытку “Зно” я друкаваў аднаго немца. Прысябраваліся, і ён кажа: “Валянцін, дзіўная сітуацыя. У нас на адну кніжку выходзіць некалькі дзясяткаў рэцэнзій. А ў вас на дзясятак кніжак адна рэцэнзія калі выходзіць – і тое не заўсёды”. Спашлюся на прыклад: у мяне выйшла ў Нямеччыне кніжачка “Код адсутнасці”, дык у Швейцарыі, Аўстрыі і ўласна ў Нямеччыне штук дзесяць рэцэнзій з’явілася. У Беларусі за ўвесь час існавання кнігі, а гэта гадоў дзесяць, я не памятаю хоць адной. Гэта я да чаго? Тут шмат пра рамантызм крытыкі казалі... Але крытык як прафесіянал павінен атрымліваць зарплату. Як рабочы на будоўлі атрымлівае зарплату, як токар атрымлівае зарплату, як хто заўгодна – гэта прафесія. А вось гэтыя рамантыкі, якія таксама ў крытыцы павінны быць… Хай смокчуць. Пра палітыку напішаш – паўсюль запрашаюць, плоцяць і г.д. А каб за метафізіку мне з тых нябёсаў хоць капейчына звалілася… Ды ні адной! Я выдаў пяць ці шэсць кніжак і за іх нічога не атрымаў. Ні разу. Ну, адзін раз… І ўсё адно я іх пішу і буду пісаць далей. Але я не кажу, што гэта нармальна. І тым больш – адносна крытыкі. Інстытут крытыкі – у шырокім сэнсе – як месца працаўладкавання крытыка, які хай сабе не надта заможна, але жыў бы і сям’ю карміў, – гэта мара. І пакуль рамантызм адносна крытыкі будзе існаваць, ніколі яна не складзецца ў з’яву, падзею сістэмную, працаздольную, эфектыўную і г.д. На жаль. А пакуль і знаку нідзе няма, каб хто думаў, як гэта зрабіць. Так, паэтычныя рэфлексіі. Ціхан Чарнякевіч: Фактычна нам патрэбныя спадары менеджары. Не толькі крытыкам, але і літаратарам, каб яны маглі за свае шэсць кніг атрымліваць, як у згаданых германіях. Там працуе сістэма. Я сустракаўся з нямецкімі крытыкамі, якія ў харошых газетах працуюць: у Франкфурцкай, Ляйпцыгскай… Там ёсць, скажам так, сто газет, і ў кожнай – тыднёвы дадатак крытыкі. Але й немцы таксама плачуць, што не могуць жыць з крытыкі, і гэта такая жудасная прафесія, і трыста еўра за рэцэнзію – гэта слёзы, і яны не могуць карміць сям’ю. Прафесія запатрабаваная, але за апошнія пяць гадоў колькасць аб’ёму, вызначанага на літаратурную крытыку, скарацілася дзе ўдвая, дзе – на 70%. Ідзе вельмі моцнае зразанне літаратурнай крытыкі па ўсіх, нават па самых старэйшых выданнях. Ігар Бабкоў: Усё ж такі гэта зусім іншая рэч, калі ў краіне існуе культур­індустрыя, адпрацаваная, са сваёй палітэканоміяй, а не толькі са сваім механізмам паўставання сэнсаў… Я прачытаў не так даўно, што ў Нямеччыне штогод выходзіць 45 тысяч (?!) новых раманаў. За кожнай кнігай стаіць выдавецтва, якое хоча атрымаць прыбытак. Каб прадаць наклад, трэба вылучыцца на фоне астатніх 44 999 кніг. Так, культур­індустрыя працуе. Але гэта не абавязкова вялікае шчасце, разумееце? Шчасце, калі вы першы. А калі вы крытык, які абслугоўвае не топавую дзясятку літаратуры, а якога-небудзь няшчаснага правінцыйнага генія?.. У кожнай культуры ёсць свае гісторыі шчасця і няшчасця. Я за тое, каб мы ўсведамлялі адноснасць нашай кармы. Так, у нас усё бязладна, няма грошай, няма культур-індустрыі. Ёсць посткаланіяль­ная вайна, у якой кожны сам вызначае свой самурайскі чын і сваю задачу. Ёсць партызанскія атрады, ёсць асобна ўзятыя героі. Мне гэта анархізм падабаецца. Я лічу, што гэта прыўкрасна і што я гэтую карму заслужыў чымсьці харошым. Тое, што жабракі – дык і Бадлер быў жабраком, прабачце. Валянцін Акудовіч: Мы сабраліся абмяркоўваць праблемы крытыкі ці нашыя эйфарыі? Ігар Бабкоў: Грошы ёсць сэнс зарабляць. Гаварыць пра іх бессэнсоўна. А ўжо скардзіцца, што іх мала, – гэта бессэнсоўна ўдвая. Ян Новік: У сённяшняй сітуацыі мне падаецца відавочным, што а) дзяржава нам нічога не заплаціць; б) “Логвінаў” ці яшчэ які выдавец таксама не маюць грошай; в) на інстытуцкіх пазіцыях ты таксама будзеш ліпець. Але ёсць аўдыторыя. Калі не шукаць дзядзю Васю, які заплаціць, а працаваць адразу з аўдыторыяй і ствараць яе вакол сябе, праз пэўны час гэта можна канвертаваць. Ігар Бабкоў: А можа, у гэтым і ёсць сэнс: не дакармліваць крытыка, каб ён быў злы. Валянцін Акудовіч: Галодны крытык вельмі лёгка прадаецца. Наста Грышчук: Ёсць і такі момант: нашая аўдыторыя даволі вузкая, гэта не ўся Беларусь, відавочна. І вельмі цесная супольнасць саміх літаратараў. Ёсць уціскі несвядомыя, неадмысловыя, кшталту “абы не пакрыўдзіць”, “нас і так мала”, “нельга пра сваё казаць кепска”, карацей, купляйце беларускае. Гэта ўвогуле самы забойны аргумент: не крытыкаваць, бо гэта ж сваё, па-беларуску, а значыць – прыўкрасна. Гэта няправільна, гэта шкодзіць самой жа літаратуры. Ян Новік: Трэба пашыраць супольнасць. Гэта дасць магчымасць пазбегнуць названых праблемаў, і адначасова большая супольнасць – большая магчымасць канвертацыі. Зміцер Савельеў (архітэктар): Як вызначыць, што патрэбна супольнасці, якая чытае крытыку? Як мусіць выглядаць той прадукт крытыкі, каб яго можна было чытаць не толькі вузкаму колу, але і больш шырокаму? Наста Грышчук: Больш шырокаму – гэта вось тое, пра што спадар Валянцін казаў. Калі ты падсоўваешся да некага, хто ў цэнтры ўвагі, і адваёўваеш кавалак аўдыторыі. Такі даволі танны ход. Зміцер Савельеў: Але які мусіць быць аб’ём крытычнага тэкста? Можна напісаць пяць радкоў – і дастаткова, а можна – дзесяць старонак... Наста Грышчук: Калі ты можаш усё сказаць пра кнігу ў пяці радках – віншую. Валянцін Акудовіч: Не блытайце рэкламны ролік і крытыку. “Харошая кніга, чытайце!” – гэта проста інфармацыя. Выдавецтва, якое не мае грошай на крытыка, так і піша. Ігар Бабкоў: Які кантэкст крытыкі абсалютна мёртвы і не адродзіцца ніколі? Умоўна кажучы, секцыя крытыкі ў Саюзе беларускіх пісьменнікаў ці ў Саюзе пісь­меннікаў Беларусі. Штосьці фармальна агульнае для розных роляў. Валянцін Акудовіч: Дый ці трэба пра гэта згадваць. Гэта сапраўды прамінулы час, іншая эпоха. Міхал Бараноўскі: Наконт згуртаванняў. Я не ведаю, наколькі карэктна прыво­дзіць гэты прыклад… Bookster як спроба зрабіць сіндыкат крытыкаў, якія ствараюць кантэнт на адной платформе. Наколькі я ведаю, праект даволі цяжка рухаецца, а цяпер і амаль не рухаецца. То бок, згуртавацца спробы былі. І да канца яшчэ не кінутыя. Ціхан Чарнякевіч: Сёння было абвешчана пра рэанімацыю Bookster. Паглядзім. Насамрэч, такія спробы інстытуцыялізацыі па ўсім свеце ёсць, у той жа Нарвегіі – Саюз літаратурных крытыкаў. Дом прыгожы на беразе мора, дзяржаўнае фінансаванне, і гэтак далей, і гэтак далей… Валянцін Акудовіч: Не распавядайце на ноч. Я спаць не буду. Ціхан Чарнякевіч: Я проста чытаў Вікіпедыю. Ігар Бабкоў: Што рэальна зрабіць зараз, і дзеля чаго мы збіраемся, – гэта падтрымліваць адно аднаго. Гэта не каштуе амаль нічога, але дае энергію і адчуванне локця. Калі ёсць прыўкрасны Bookster, чаму б усім разам не захаваць яго?.. Калі ёсць у нас добрыя крытыкі, якія пішуць цудоўныя тэксты, ім трэба казаць пра гэта сёння, а не пісаць лісты на магілку. Трэба ствараць асяродак. Калі згадаць дыскусію пра новую літаратуру, была мая гіпотэза, што аўтары твораць самі сябе. Яны самі сабе выдавецтва, і прамоцыя, і ўсё іншае... Крытыкі ў падобным становішчы. Вось гэтая посткаланіяльная і анархічная сітуацыя ў беларускай культуры – з недахопам грошай і сімвалічнага капітала – гэта сітуацыя, тым не менш, вельмі хуткіх сацыяльных ліфтаў. А сацыяльнае, палітэканамічнае і сімівалічнае – яно, насамрэч, у сучасных грамадствах увесь час пераходзіць адно ў другое. Людзі, якія робяць, умоўна кажучы, чыста сімвалічныя рэчы і не клапоцяцца пра сацыяльны статус, раптам выяўляюць сябе сацыяльна абароненымі. Вось як Борхес. Сядзеў, сядзеў, сядзеў – а потым бац! – дырэктар Нацянальнай бібліятэкі, падарожжы па свеце і г.д. Валянцін Акудовіч: Слухайце, у нас сітуацыя вельмі простая: сімвалічны капітал не канвертуецца ў грошы. І калі незнаёмыя людзі даведваюцца, што ў мяне за мяжой выдаваліся кніжкі, а я пляшку самага таннага піва не заўсёды магу сабе дазволіць… Яны нічога не разумеюць. У нас гэтая мяжа паміж сімвалічным капіталам і ўласна грошыкам абсалютна непераадольная, і няясна, калі яна пераадолеецца. Штосьці я не памятаю, каб мне хоць раз плацілі больш, чым таму, хто ніякага сімвалічнага капіталу не мае. Сімвалічны капітал мы зарабляем вось так, а калі грошы… праз іншую задніцу. Міхал Бараноўскі: Калі метафару ліфта працягнуць, у ліфт патрапіць проста, але домік невысокі. Ян Новік: А мне гэта нагадала разумовы эксперымент, калі чалавек, замкнёны ў ліфце, не адчувае ніякай розніцы: ці ліфт з паскарэннем падымаецца, ці падае на паверхню планеты. Ціхан Чарнякевіч: Я думаю, шмат якія праблемы абазначылі, нейкія разломы зямной кары ўбачылі. Адтуль і трошачкі магмы на нас лінула… Я таксама мару пра асяродак, дзе б стала абмяркоўвалася беларуская літаратура. Пра віртуальны, хутчэй за ўсё, асяродак, чым нейкую інстытуцыю, дзе менавіта беларуская кніжка была б першаснай. Ідэя Bookster мне таксама блізкая. Пры тым што ў Расіі і ва Украіне шматлікія падобныя асяродкі ўжо існуюць. У нас яшчэ не. Можа быць, наша сённяшняя сустрэча, дзякуй усім удзельнікам, была пэўнай фокус-групай, на якой мы адпрацавалі новыя прыёмы, якія потым стануцца паўнавартаснымі новымі праектамі пра літаратуру, пра чытанне і кніжную сферу наогул.
 
Ігар Бабкоў (№99)
У мяне ёсць тэчка, якую я дастаю ў асаблівыя моманты свайго жыцця. Яна ляжыць у шафе, на самым дне, разам з іншымі паперамі, у якіх сабраныя артэфакты эпохаў. Дастаткова грубая, калі не сказаць разбухлая. Там многа ўсяго. Запісы размоваў, выпадковыя нататкі. Старонкі часопісаў з публікацыямі, выцінкі з газетаў. Фотаздымкі. Энцыклапедыя прамінулага, дзе сабраныя шмат якія выпадковыя і невыпадковыя рэчы. Я люблю пераглядаць яе змесціва: перачытваць чарнавыя накіды, класіфікаваць, шукаць забытыя скарбы. Як я ўжо казаў, я дастаю тэчку ў асаблівыя моманты: не толь­кі тады, калі штосьці не так, ці ўжо занадта добра. Часам гэта лёгкае хваляванне перад новым. Альбо адваротна, адчуванне тупіка. Ці трывога. А часам проста хочацца прынюхацца да самога сябе – іншага, штосьці спраўдзіць, зразумець. Я ведаю дакладна, што калі дастаю і пераглядаю ўсё гэта, са мной абавязкова нешта здараецца. У самай найбліжэйшай будучыні. Тэчка падпісаная “Вершы Францішка: выпісы і адхіленні”. Яго вершы там таксама знаходзяцца.   *  *  * Сляпы паэт дажывае жыццё ў Вільні Горадзе, у якім паветра мае гісторыю   Ён прачынаецца, прыгадвае галасы дрэваў Дакранаецца да ценяў, ідзе па калідоры на кухню   Гатуе каву, вяртаецца з ёй у пакойчык Бярэ адну з нялічаных кнігаў   Што прыгожа і з гатовасцю стаяць на паліцах Сядае ў фатэль, адгортвае на выпадковай старонцы   І ўглядаецца ў верш, пра тое, што лепш не бачыць Як час за вокнамі глытае пыл чалавечы     *  *  * Штосьці пячэ ўнутры як быццам колы павярнуліся слабасць стала як сіла а сіла слабасцю   каштаны і клёны ўбраліся ў чырвань часу і вецер за вокнамі пяе пра жоўтае сонца     *  *  * Час шапоча пеаны Шэпча шэрыя сутры   Крокі Крывёю расквеціць   Альбо Пакіне ў спакоі   У Шоргат Верыць не верыць   Крочыць альбо захавацца   Шэрай крывёй захлынуцца Шэптам сказаць даволі     *  *  * Прадзіраючыся праз коміксы, Што падсоўвала ім эпоха   Праз чэргі ў супермаркетах, Распродажы сноў У прыгарадных электрычках   Праз шэлегі, леі і франкі, Што прыходзілася выпрошваць у Часу   Праз вусціш пустых світанкаў, Праз адчай пурпуровы   Паміраючы, уваскрасаючы, Падыходзячы да самага скраю   У самым сэрцы начы, Яны разумелі:   Наступала новая яснасць     *  *  * Лялечныя мінатаўры Пад халодным небам Эдэма   Абазнаныя У прыходах поўні У раптоўнай восені, снах, перапынках   Майстры Няпэўнасці, самоты   Адчаю зеленавокага Светлай тугі напрадвесні   Чакаюць вецер з усходу   Не ведаюць Хто з іх Эдып, хто Тэзэй А хто Арыядна     *  *  * Больш непатрэбны словы, каб гаварыць Слёзы, каб плакаць   Аблокі, каб любіць вецер І ветразь, каб плыць у акіяне   Толькі сны Толькі абуджэнні   Толькі самотны шпацыр Па самым скраі   Заблытанай, ледзьве бачнай сцежкі Жыцця і смерці     Стары валацуга Куан Дэ (狂德) ўглядаецца ў сваё сэрца Вядомы падарожнік па мянушцы Куан Дэ – дасканалы ў шаленствах Не выходзіць з дому апошнія пяць стагоддзяў Гартае на дасвецці старыя забытыя кнігі І ведае ўсё, што будзе – да самых дробных драбніцаў   Любіць размаўляць з журавамі пра веснавыя танцы Даглядае на гародзіку гарбузы і рэпкі Часам строіць гучанне свірысцёлачкам і жалейкам Але збольшага цікавіцца майстраваннем сэрца     *  *  * Мудрае сэрца падобнае крыху да флейты Грае пяшчотна, калі ў душы вецер І крыху да куфра – бо ўсё, што ні ёсць пад небам, можа схавацца і будзе там у бяспецы   Малое сэрца рыхтык, як птушанятка корпаецца ў найбліжэйшым, сочыць за кожным гукам цешыцца сярод дробязяў, але з вялікаю верай У цеплыню і міласць, і ў дасканаласць свету     *  *  * Вялікае сэрца хаваецца ў бязмежным У золаце надвячорка, сярод белапенных хваляў Гоіць і суцяшае, верыць і спадзяецца У кожным тваім імгненні, у цёплым Тваім дыханні     *  *  * Брыль у дарогу Майструе з апалага лісця Стары валацуга     Куан Дэ чытае Бгагаватгіту Што мне тады адказаў Крышна, я не помню Было горача, з абодвух бакоў ляцелі стрэлы   Потым адразу: канец лета, стары парк, рака І жанчына камусьці шэпча: маё дзіцянятка   Калыска сярод каштанаў, птушыныя галасы Сэрца б’ецца ўнутры трапяткім камячком, нібы ў палоне   Вецер заблытаўся сярод густой духмянай травы І яшчэ дзесяць тысяч год расці дрэвам     Куан Дэ перапісвае Шэкспіра Ён не спяшаўся апранаць маску, хвіліну запаволіў На бакавым калідоры, перад тым, як выйсці на сцэну   П’еса ішла даўно і падышла да развязкі Кароль прымаў дары на вяршыні славы   Каралева сядзела за кроснамі, пляла інтрыгі Прынцэса, у таварыстве сябровак, чакала прынца   З будкі суфлёра спяваў хор менестрэляў І ўсе як адзін па сюжэце ўдавалі шчаслівых     Яго роля была надзвычайна простай Увайсці на сцэну, раптоўна, у апрычоны момант   Сказаць праўду: паўсюль здрада, усё падвісла на нітцы Ворагі зусім блізка, пільнуюць ля самых межаў   Урэшце ён падаў на падлогу, з нажом у сэрцы І ўсе пляскалі – у радасным шале – ад смерці героя     Ён мусіў чакаць, пакуль не празвінелі званочкі Але гэтым разам было не так, як звычайна   У вялікай залі было ціха і цёмна На крэслах партэру сядзелі хіжыя птушкі   Месяц схаваўся за хмары, сціх вецер І хтосьці Незнаёмы на небе падмалёўваў зоры     Потым ён ішоў па пустой дарозе у адсутнасць Думаў пра яе сны, пра значэнне слова навонкі   Дакранаўся да зорак, слухаў галасы і шэпты І крыху шкадаваў, што забыў назву тэатра     Куан Дэ думае пра родную мову Жалейка мая, свірысцёлачка Сястра мая, маё шчасце   Твае гукі чыстыя Тоны незамутнёныя   Са мной, праз сны і аблокі Са мной, у жыцці і ў смерці   У халодным чэрвені І ў трывожным лістападзе   Грай, не спыняйся     *  *  * Звар’яцелы падарожнік Куан Дэ Марыць прайсці праз свет як меч праз фіранку І выйсці на той бок – у гаючую пустэлю Дзе ўжо няма справы да слоў – і сноў – Амітабхі   Крыху хвалюецца, ці не надта гэта нахабна І ці не будзе парушана тонкая раўнавага дхармаў І хто тады, калі Я не ўбачыць сябе ў люстэрку Возьме пэндзаль і туш і занатуе гэтыя словы     *  *  * Калі памірае мова Птушкі не вяртаюцца з выраю І сны гарчэюць     *  *  * Як быццам падышлі да скраю І там адкрылася мора І цяпер можна плакаць, смяяцца Можна ісці як ветразь   Збіраць па беразе камні: Ракаўкі і каралі Быць як птушкі, як неба І не баяцца смерці     *  *  * Калі не застаецца Я Хто цябе ўбачыць, вецер?!
 
«УЗВЫСІЦЦА...
«УЗВЫСІЦЦА НАД РЭЧАІСНЫМ»   99 нумар часопіса «Дзеяслоў» адкрываецца нізкай вершаў пісьменніка філасафічнага складу Ігара Бабкова. Дарэчы, на пачатку 90-х ён і пачынаў з паэзіі, яго помны дэбютны зборнік «Solus Rex» звярнуў на сябе ўвагу вузкай (элітарнай) публікі, што вылучалася з тады яшчэ шырокага кола прыхільнікаў краснага пісьменства. Не магу ўстрымацца, каб не працытаваць тут пакінуты на маім асобніку аўтограф аўтара (мне здаецца, тадышні Бабкоў ужо прадбачыў сябе сённяшняга, а мо і заўтрашняга): «Лявону Галубовічу, прыхільніку, чытачу й інтэрпрэтатару Франьцішка Эн (N.), Борхэса, Чжуан-Цзы, восені, вольных мікрафонаў, шпацыраў, бара Дома літаратараў, беларускай філязофіі, новаэўрапейскага суб’екта, птушкі Дадо – з прыемнасьцю – Аўтар». Во як! У гэтай паэтычнай падборцы пад назвай «Вершы Францішка» няма пэўнасці ў адлюстраваннях жыцця, але шмат сэнсаў, якія акупуюць бяссэнсавую прастору нашага быцця. Такая тонкая метафарычная матэрыя, насычаная духоўнасцю і глыбокімі філасафічнымі падтэкстамі… Бабкоў апошнім часам шмат піша і шмат прамаўляе. Магчыма, што ён шукае той сэнс жыцця, у які ўвесь чалавек не ўкладваецца, а часткова пакідаецца ў сваіх праявах мастацкай творчасці і філасофскіх спасціжэнняў.   Малое сэрца рыхтык, як птушанятка корпаецца ў найбліжэйшым, сочыць за кожным гукам цешыцца сярод дробязяў, але з вялікаю верай у цеплыню і міласць, і ў дакладнасць свету   Вядомая міфа-гістарычная пісьменніца Людміла Рублеўская ўсё-ткі змусіла нас звярнуць сур’ёзную ўвагу на сваю творчасць і сучасны айчынны кінематограф. Часопіс друкуе яе кінааповесць-фантасмагорыю па матывах гістарычных хронік «Пад залатымі трубамі» (па сутнасці гэта кінасцэнарый). Назоў не надта каб… Аднак гэта не так важна. Чытач (і магчымы глядач) апынаюцца ў сярэдзіне ХVІ стагоддзя на абшарах ВКЛ, дзе раскручваюцца інтрыгі паміж князямі Радзівіламі і каралём Жыгімонтам ды яго сужэнкай-італьянкай каралевай Бонай Сфорца за пераемнасць улады… Перад намі – шэраг зменлівых кароткасюжэтных сцэнаў у каралеўскіх палацах Кракава, Варшавы і княскім замку Нясвіжа і маёнтку Гаранёны… Пах і страх атруты пераследуе сямейную дынастыю паўсюль. Асабліва звяртае на сябе ўвагу змаганне паміж Бонай Сфорца і сёстрамі Ганнай і Барбарай Радзівіл. Не абыходзіцца, як і ва ўсякім творы мастацтва, без дзіўнаватых фантазій аўтара. Але яны даволі праўдападобныя і не выклікаюць вялікага недаверу. А да таго ж – сцэнар, што рэдка здараецца, чытэльны і займальны. А ўжо як будзе тое глядзецца на экране, калі фільм усё ж з’явіцца, то ўжо будзе залежыць ад таленту кінарэжысёра… «1530 г. Кракаў. Каралеўскі палац. Жыгімонт Стары незадаволена ўсаджваецца ў крэсла. Перад ім – Радзівіл Геркулес і Яаб Магнус, які трымае куфэрак. – Я згадзіўся на гэтую сустрэчу ў памяць нашага старога сяброўства, Юры. Але я не памяняю свайго слова. Пасада канцлера, якая вызвалілася пасля смерці твайго брата, будзе належаць Альбрэхту Гаштольду, Радзівілы і так маюць уладу большую за маю. Геркулес апускае вочы, каб не выдаць гнеў. – Але Радзівілаў на гэтым свеце застаецца ўсё менш, ваша каралеўская мосць. Я прашу толькі аб каралеўскім правасуддзі. Азіраецца на Магнуса. Алхімік выходзіць наперад, адчыняе куфэрак. – Мы сабралі доказы таго, што смерці іх мосцяў Ганны Мазавецкай з Радзівіаў і яе двух сыноў, канцлера Мікалая Радзівіла, кашталяна Троцкага Яна Радзівіла не былі выпадковымі. Вось сведчанні… Вось вынікі даследавання целаў… Вось выяўленая мною ў кожным выпадку атрута… Вось сведчанні, што атруту перадавалі са світы каралевы, а замаўляў такія рэчывы ў Фларэнцыі дарадца каралевы Луіджы Сфорца… Жыгімонт Стары незадаволена прымае паперы, пачынае чытаць…» Друкуюцца вершы Ігара Сідарука. Яго лірыка кахання «Я думаў, ты верасень чысты…», як мне падаецца, у сваёй пераважнасці залішне эмацыйная і не дарэшты вывераная ў суадноснасці слоў і адчуванняў. Вершаў шмат, ёсць і выбітныя рэчы:   А я сказаць адной табе хачу, Як у самоце патанае вечар. І толькі ветру тое я шапчу, Аб чым з табой ужо даўно маўчу, Маўчынне што ж, таксама добра лечыць.   Леанід Дранько-Майсюк назваў працяг сваёй архіўна-літаратурнай працы «У Вільні і больш нідзе…» аповесцю пра Адама Станкевіча, не дапасоўваючы сюды слова дакументальнай… І напраўду, цягам густоўнага аповеда вымалёўваецца цэльны вобраз вядомага святара і асветніка, згіблага ў ГУЛАГу праз бальшавіцкую крывавую ідэалогію. З датклівым пачуццём павагі выпісаныя і ўзноўленыя (станоўчыя і спрэчныя) штрыхі ягонай біяграфіі, творчасці і жыццядзейнасці, у рэшце рэшт, паказваюць нам Адама Станкевіча як беларуса ва ўсёй яго нацыянальнай годнасці і чалавечай іпастасі. Мяркую, чытачу будзе цікава азнаёміцца і з такой вытрымкай з шырокафарматнага тэкста аповесці: «У маладым заходнебеларускім лагеры сварка і разлад прайшлі праз усе адведзеныя гісторыяй скупыя гады; удзельнікі руху дзялілі не грошы, маёмасць і славу, а перш за ўсё мелі розныя светапогляды. Шырокі ў сваім кругаглядзе А. Луцкевіч, скажам, хваліў Леніна і цаніў Кальвіна, які сваімі навучаннямі па-сутнасці стварыў падмурак для капіталізму; Адам жа Станкевіч вышэй за Кальвіна, капіталізм і Леніна ставіў Ісуса Хрыста. Айцец А. Станкевіч лічыў: палітыка, якую праводзіў А. Луцкевіч і, напрыклад, падпольны камуніст Б. Тарашкевіч, мяжуе з небяспечным летуценнем, з авантурызмам; нацыянальная работа не павінна адыходзіць ад хрысціянства. Зрэшты, біліся нават не за ідэі, бо ідэя была адна – Беларусь; кожны біўся за свой партыйны гурт; нястомна, бясконца змагаліся за лідэрства, хацелі пад свой уплыў узяць нацыянальны рух – словам, амаль кожны прагнуў забраць у свае рукі справу». Вершы Віктара Слінкі нечым няўлоўным падобныя да вершаў І. Бабкова. Аднак калі ў Бабкова як чытач я шукаў і знаходзіў сэнсы, то ў Слінкі іх амаль немагчыма вылавіць і намацаць, бо ў яго творах няма межавых сцен (скажам, яго мастацкая сфера не асцэнена), там спрэс адтуленая прастора, з якой, як ні дзіўна, няма выратавальнага выйсця…   …Люстрана́я пространь хараства. Выцвіласць адсеяных імгненняў. Пазачасавасці – не схаваць Повязяў удзячнасці, – ўзаемна…   Мемуарную прозу Міколы Гіля чытаць цікава, асабіва прыхільнікам літаратуры сталага і старэйшага пакаленняў; яго аповеды жыватворна бруяць беларушчынай (не ў нацыянальна-палітычным сэнсе, а ў сваёй рэчаіснай – учарашняй і сённяшняй – натуральнасці). Прырода і людзі бацькаўшчыны паўстаюць ва ўсіх сваіх праявах жыцця. Вось і гэты аповед: выбраўся літаратар на сваю малую радзіму, Лагойшчыну, а там мала што з пазнавальнага і засталося, то паехаў ён на веласіпедзе па ваколіцах і сустрэў бубулю з каровай на пастве; прыпыніўся, разгаварыліся… І вось яна ўспамінае сваіх шэсць кароў – усё сваё жаночае жыццё – а разам з імі, можна сказаць, і ўсю нашу беларускую калгасную долю… «Усё добрае пачынаецца з павагі да чалавека, а ўсё благое – з непавагі да яго. Непавага, сцвярджэнне нікчэмнасці і таннасці чалавека ўзгадоўваюць лёкайства, падхалімства, зайздрослівасць, халуйства, прадажнасць, несумленнасць, двурушніцтва, безадказнасць, абыякавасць і – тое ж п’янства. Доўгія гады нам казалі, што чалавек – гэта гучыць горда, а самі рабілі зусім іншае, відочна паказваючы і сцвярджаючы, што чалавек – гэта казюрка, чарвяк, шрубачка, пылінка, нішто. І людзі вырасталі казюркамі, чарвячкамі, шрубкамі». Вершы з нізкі Тадоры Шпількі (Таццяны Будовіч) пад назовам «Хачу стаць словам для цябе…» найперш вызначаюцца ўнутраным настроем і цёплай пачуццёвай аўрай. Мне цяжка зразумець, чаму лірычная паэтка абрала для сябе гэткі сатырычна завостраны літаратурны псеўданім. Ён не тое што не пасуе, а ад пачатку зніжае тонус успрымання насамрэч узвышанага стылю і трапяткога голасу паэткі:   Ды німбам выратавальны купал па-над галавой і стропы – як ніці лёсу ці марыянеткі, што там, на нябёсах, трымае Той, Хто загадзя ведае, як упадзе падкінутая манетка.   Апавяданне Алеся Гізуна з Баранавіч «Дзень апошняга яблыка» прысвечана памяці земляка, адметнага творцы Яна Збажыны. Яно нечым блізка напамінае мне творчасць самога адышоўшага літаратара, калі браць пад увагу яго помныя тэксты афарыстычнага кшталту. «…той, хто мае свой час, часцяком страчвае ўсялякую здольнасць ягонага ўліку. Фізіка часу не адмаўляецца, але пераадольваецца. Час, нібы рака: ты стаіш у ёй, яна адчувальна, але несувымерна цячэ паўз цябе, ціхая і магутная плынь вады. Пакуль ты ў вадзе – ты ў сваім часе, ты – частка яго. Чапай нечапанае. Чэрпай невычэрпнае. Сузірай і асэнсоўвай. Але варта выйсці на бераг, далучыцца да ўсеагульнае гонкі – і той час незаўважна й незваротна сплывацьме па-за табою…» Мяркую, кожны, хто не адрынае творчы метад экзістэнцыі, зразумее і ўспрыме метафарычныя пасылы паэта Вадзіма Кораня. Ягоны трыпціх «Existenz» прысвечаны памяці мамы (у паралельнай прывязцы яе вобраза да біблейнай Марыі)… Адчуваецца творчы рост паэта і яго мастацкі патэнцыял адносна яго папярэдніх публікацый.   Марыя! Ты была побач, калі Ён канаў на крыжы, Ён бачыў цябе, і Яму, пэўна, яшчэ больш балела… Цікава, а як бы Ён далей жыў, калі б ТЫ на Ягоных руках памерла?..   Ідэю і сэнс апавяданняў Паліны Качатковай чытачу даводзіцца разгадваць нераўнуючы як зменлівыя ўзоры ў калейдаскопе: зрух – і новы малюнак з тых жа рысаў і фарбаў, толькі ў новым ракурсе… З прозай дэбютуе Аляксандра Хамянок (імпрэсія «Ліст у будучыню»). Па гэтай цытаце вы збольшага можаце меркаваць пра творчасць аўтаркі: «Сачыненне я напісала на «выдатна». Хутчэй за ўсё гэтую адзнаку мне паставілі авансам: у настаўнікаў часта ёсць асаблівае чуццё, што добрая адзнака можа ператварыцца ў нешта большае. У маім выпадку так і здарылася. За што і дзякую, бо я нарэшце зразумела, пра які страх распавядала Святлана Аляксандраўна, пра які страх пісала мне мая бабуля. А зразумець – значыць стаць крыху смялейшай». Выдатная, я сказаў бы, геніяльная лірыка дарэвалюцыйнага Уладзіміра Маякоўскага ў перакладах Андрэя Хадановіча. Вось:   Ты, што сэрца абакрала мне і ранаю развярэдзіла ў душы ўсю брыду маю, – дар мой прымі, каханая, можа быць, я нічога больш не прыдумаю. Сённяшні дзень фарбуйце – у святы. Творыцца роўная крыжу містэрыя. Бачыце, як прыбіты, распяты цвікамі слоў на паперы я.   Вялікі тузін непрычасаных думак непераўзыдзенага Ежы Ленца пераклаў Міхась Мірановіч. Да прыкладу: «Жыць вельмі шкодна. Хто жыве – той памірае». Тых нешматлікіх з чырвонай кнігі літаратуры, якія займаюцца альбо цікавяцца крытыкай, можна адаслаць да «круглага стала», што ладзіўся з прычыны яе нездаровага стану з удзелам В. Акудовіча, І. Бабкова, Ц. Чарнякевіча, Н. Грышчук, Я. Новіка, А. Адамовіча, М. Бараноўскага і З. Савельева. «Дык крытыка ёсць ці крытыкі няма? Літаратура мае ў ёй патрэбу ці крытыка мае патрэбу ў літаратуры? На колькі адсоткаў праяўляецца стужка літаратуры, калі срэбра не вымываецца крытычнай кіслатой?» – упарта і бесспадзеўна дапытваўся ў сабранага гурта Ціхан Чарнякевіч. На што Валянцін Акудовіч безапеляцыйна даводзіў: «Слухайце, у нас сітуацыя вельмі простая: сімвалічны капітал не канвертуецца ў грошы. І калі незнаёмыя людзі даведваюцца, што ў мяне за мяжой выдаваліся кніжкі, а я пляшку самага таннага віна не заўсёды магу сабе дазволіць… Яны нічога не разумеюць». Вядомая дыктарка Зінаіда Бандарэнка дзеліцца ўспамінамі пра былога старшыню Беларускага тэлебачання і вядомага паэта Генадзя Бураўкіна. Шаноўны Кастусь Цвірка (часопіс віншуе яго з васьмідзесяціпяцігоддзем, а мы далучаемся!) распавядае пра сваю выдавецкую працу ў «Беларускім кнігазборы» ў 2016 годзе, піша пра вядомых вучоных, пісьменнікаў і проста людзей з глыбокім нацыянальным каларытам, не абыходзячы неардынарных бакоў і свайго ўласнага жыцця . Выбітны філосаф Валянцін Акудовіч працягвае публікаваць урыўкі з новай кнігі «Трэба ўявіць Сізіфа шчаслівым. (Хроніка беларускага інтэлектуала)». Гэтым разам ён піша пра «Інтэлектуалаў і Плошчу». Друкуецца працяг артыкула «Вёска Камаровічы ў Мазырскім павеце» польскай пісьменніцы Эмы Яленскай пра быт, жыццё і гісторыю палешукоў у перакладзе выдатнага нашага фалькларыста Уладзіміра Васілевіча. Літаратуразнаўца з Гомеля Ірына Бароўская разважае пра песенную лірыку М. Танка, Н. Гілевіча і Г. Бураўкіна. Літаратар Уладзімір Сіўчыкаў прапануе ўвазе чытачоў свае «штрыхі да партрэта Івана Міско». Леанід Галубовіч рэцэнзуе зборнік балад выбітнога творцы Уладзіміра Арлова «Паручнік Пятровіч і прапаршчык Здань». А ў традыцыйнай рубрыцы «Дзеяпіс» можна азнаёміцца з анатацыямі да кніг, што нядаўна пабачылі свет. Таму – чытаем! І – прасвятляемся ў нашым цёмным царстве. Альбо – не чытаем і – жывём там жа навобмацак…   ЛеГал, "Літаратурная Беларусь".