…Не для нас гэты час, не для нас, мы яго нежаданыя дзеці…

— Алесь Пісьмянкоў
 
Андрэй Федарэнка (№90)
Вандроўка Апавяданне Ён сядзеў на Фрыдрыхштрасэ за столікам каля в’етнам­скай кавярні, у якой толькі што паабедаў (востры духмяны суп з крэветак, кавалак смажанай свініны з таксама вострай марынаванай моркваю на гарнір, дзве чаркі моцнай, 70 градусаў, кітайскай рысавай гарэлкі), і вось, без 20 еўра ў кішэні, затое з поўным страўнікам і з лёгкай душою, сядзеў, курыў, расшпіліўшы куртку, паклаўшы на столік побач з попелкай шапку і пальчаткі (жонка б за гэта не пахваліла – кепская прыкмета). Зіма, снежань, хутка Новы год, а ні снегу, ні марозу. На дрэвах сям-там жоўтае лісце. Пакуль ён абедаў, яшчэ больш пацяплела, нават нейкая пазнака сонца прабілася: не так было відно, колькі ўгадваўся яго дыск, прасвечваў праз смугу аранжава-апельсінавым святлом. Збоку, на газоне, свяцілася блакітная сінтэтычная елачка, пад якой стаялі два пузаценькія лялечныя Санта-Клаўсы – у чырвона-белых кажушках і шапачках, з белымі бародамі; адзін звычайны, падобны на нашага Дзед-Мароза, другі – негр; для поўнай еўраталерантнасці не хапала яшчэ аднаго – жаночага полу. “Усё па два, – падумаў ён. – Дзве чаркі гарэлкі, два Санта-Клаўсы, два сябры цяпер са мною”. Ён расслаблена, задаволена, сыта курыў, пазіраў на елачку, на вітрыну насупраць, якая падміргвала, пералівалася, пульсавала агеньчыкамі, фарбуючы ў розныя колеры тратуар, на машыны, на людзей, і думаў пра эвалюцыю беларускага пісьменніка, дзівіўся, як рассоўваюцца яго геаграфічныя межы. Вось сядзіць ён у цэнтры Берліна, а яшчэ ўчора быў у Мінску, а пазаўчора (ці калі? васямнаццатага? не, дзевятнаццатага, на Міколу) – у роднай вёсцы, калі прыехаў да Тані, стрыечнай сястры, і яны пайшлі на могілкі; была сапраўдная беларуская зіма, мароз, сонца і адначасова снег – падалі з неба рэдкія, буйныя сняжынкі, кружыліся, блішчалі на сонцы – а мы сунемся па цаліку, сястра з палкай паперадзе, я маладушна ззаду, ступаючы ў яе сляды, шкадуючы новых чаравікаў; я і цяпер у іх, у гэтых жоўтых чаравіках, на якіх, канечне ж, хоць нейкія мікраскапічныя родныя пылінкі засталіся... А прыемна так плаваць то ў першай, то ў трэцяй асобе, думаць пра сябе то “ён”, то “я”. Раптам крыху запознена пачало дзейнічаць спіртное. Мацней забілася падагнанае тытунёвым дымам сэрца, ажыла кроў, цёплая хваля пайшла ў кончыкі пальцаў ног. Стала беспрычынна лёгка, амаль радасна. Хаця чаму беспрычынна? Наадварот, многа прычын. Гэта і апельсінавае святло, і блакітная елачка, і што хутка любімы Новы год. І што апавяданне яго пераклалі на нямецкую мову, дзякуючы чаму ён тут і апынуўся, запрошаны на кніжную выставу. Што ў яго атрымліваецца спраўджваць дадзенае некалі самому сабе абяцанне: колькі б разоў ні быў у Берліне – абавязкова прайсці тым самым маршрутам, што і некалі ў першы свой прыезд сюды, гадоў 20 назад, таксама на нейкую кніжную выставу, толькі звязаную з драматургіяй. Тады было лета, ён – з картай у руцэ, аглушаны чужагалоссем мовы, зусім непадобнай на тую, якой вучылі іх у школе і ВНУ (хто б мог падумаць, што яна спатрэбіцца? альбо што спатрэбіцца калі-небудзь яму нямецкая драматургія?) – ішоў, куды вочы глядзяць, пакуль не апынуўся перад саменькімі дзвярамі Літаратурнага дома-музея Брэхта (ці Брехьта, як немцы змякчаюць), драматурга! – але не надта здзівіўся, гэтаксама, як не здзівіўся аднойчы ў Маскве, калі, таксама ўлетку, ратуючыся ад невыноснай спёкі, – пеклам патыхала ад дарогі, ад сцен, асфальт нават на ценевым баку вуліцы прыліпаў да падэшваў, – ішоў, думаючы чамусьці пра Гогаля, завярнуў у нейкі стары маскоўскі дворык, і першае, што ўбачыў – пад цяністымі ліпамі чорны бюст даўганосага чалавека, далей двухпавярховы асабнячок літарай П; шыльда на сцяне пацвярджала, што гэта той самы дом, дзе паміраў Гогаль; праз лісце ліп можна было разгледзець комін, з якога вылецелі ў вечнасць “Мёртвыя душы”, том другі. А за сцяной гэтага брэхтаўскага Дома-музея пачыналіся могілкі, больш падобныя на парк: зялёны, ідэальна чысты. Старыя і маладыя дрэвы заглушалі гукі мегаполіса. Заліваліся птушкі. Тут не было вянкоў, пластмасавых кветак, агароджаў у чалавечы рост. Каля абеліскаў і склепаў на зямлі не стаялі мутныя, пажаўцелыя і пачарнелыя, налітыя дажджавой вадой чаркі (з якіх у нас частуюцца нябожчыкі). Былі акуратныя дарожкі, дзе выкла­дзеныя пліткамі, дзе брукаваныя, дзе высыпаныя рознакаліберным гравіем, які асцярожна і прыемна храбусцеў пад нагамі. Паўз дарожкі цягнуліся вечназялёныя кусты, жывая агароджа з мірта, самшыта, вастраліста і, здаецца, нават з экзатычнага карлікавага падуба – усё ў форме геаметрычных фігур: прамалінейныя і крывалінейныя, авальныя, як пад лякала, і круглыя, як пад цыркуль; скрозь па зямлі, па кустах, па ствалах дрэў да самай кроны вісеў, віўся, поўз плюшч. У дальнім кутку хавалася лавачка пад бэзавым кустом, не кустом – дрэвам, так раскідаўся, вымахаў гэты берлінскі бэз – вышэй за ліпы і букі. Потым ён даведаўся, што выпадкова трапіў на Dorotheenstädtischer, знакамітыя могілкі французскіх гугенотаў, што гэта музей-запаведнік, ахоўваецца дзяржавай, што тут пахаваныя Гегель, Томас Ман, Брэхт, Грас... Так яму там спадабалася, такім сваім, запаветным зрабіўся гэты зялёны куточак, лаўка пад бэзам, што ў кожны свой прыезд у Берлін ён пачаў хадзіць сюды – нібы аддаючы даніну сабе цяперашняму, а сабе ранейшаму робячы справаздачу (“добры дзень, ліндэн-ліпа, пазнаеш мяне? – вось я зноў, жывы, дакранаюся да тваіх трэшчынак...”). З кожным разам ён быццам падрастаў. Цяпер, у гэты чацвёрты па ліку прыезд, ён ужо мог быць самому сабе, і сваім нябачным сябрам, не толькі экскурсаводам, а і перакладчыкам, бо нарэшце хоць збольшага пачаў разумець па-нямецку. Маленькая перамога. Нібы вылецелі з вушэй серныя пробкі, ці як пасля самалёта, калі заціснуць нос і моцна выдыхнуць праз вушы: піск, трэск, і вось пачынаюць аддалёк вяртацца знаёмыя гукі і словы. Нарэшце ён вырваўся з моўнага палону, з гэтага манатоннага кашмару, перастаў быць удзельнікам нямога кіно, дзе на яго долю перападалі толькі пейзаж, нацюрморт і дэкарацыі. Узрушаны, узрадаваны, ён цэлы дзень тоўкся сярод людзей у выставачным павільёне, спыняўся каля боксаў, стэндаў і прагна слухаў, прычым цікавіла яго не столькі лексіка, колькі асаблівасці маўлення, інтанацыі, а яны, як адбіткі пальцаў, аказваецца, у кожнага розныя: напрыклад, з усіх бакоў ён чуў: бейлін, бегін, берляйн, полен, болен, а ўсё гэта азначала – Берлін.   Сонца на міг зусім вызвалілася з-пад воблака, ад столікаў, сцен, ад прыпаркаваных машын, ад дрэў леглі ўпоперак вуліцы цені, – і зноў гэтае аранжава-апельсінавае святло перанесла на тыдзень назад, зноў пішчыць пад нагамі малады снег, падаюць, кружацца рэдкія вялікія сняжыны... Свеціць сонца. Снег чысты, зіхоткі, аж балюча на яго пазіраць. Збоку па снезе марудна рухаюцца два цені – дзявоча-падлеткавы Танін (а ёй шэсцьдзесят пяць!), і мой – няўклюдны, гарбаты, бо за спінай рукзак, дзе выпіўка і закуска. Іншая справа, чаго туды ісці такой парою, такім снегам – тым больш я толькі прыехаў, нават за сталом не пасядзелі, – але гэта ўжо мясцовая традыцыя: колькі сябе помню, яшчэ калі матка была жывая, як толькі прыязджаў, перш чым сесці за стол, выпраўляліся на могілкі. Больш за тое – гэты паход яшчэ трэба заслужыць, не кожнага возьмуць; напрыклад, Танін кавалер – Валодзя (жыве ў мястэчку Каменка за 4 км, хоча да Тані ў прымы, цяпер яны пасвараныя, і ён прыйшоў мірыцца), пакараны, як малое дзіця за шкоду, і пакінуты дома. Таня ў джынсах і ў валёнках, на ёй аранжавая горналыжная куртка-анарак з капюшонам, з-пад якога выбіваюцца махры хусткі-канаплянкі, невядома з якога куфра выцягнутай, бо даўно такіх не выпускаюць. Перад тым, як ступіць, яна мацае палкаю снег. “Ты пабач, ну! – сама сабе здзіўляецца яна; голас задыханы, але вясёлы, звонкі ў вясковай цішы. – Якая я стала старая шкарбонка, як каракаціца! Хіба я такой была? Я ж не хадзіла, а лётала!..” Таня ў нашым родзе – блудная дачка, саромная пляма на гонары сям’і. Мне было 5, ёй 15; памятаю нешта імклівае, як агонь, рыжае, як вавёрка, з задзёртым носікам, вострымі зубкамі, над вушамі куцыя коскі з банцікамі; хуліганістая, трохі, а мо і не трохі, без цара ў галаве; як усе такія “адорвы”, сябравала з хлопцамі, прычым большымі за сябе, гуляла ў футбол, хакей, у разведчыкаў, у ножыкі, у чыку і ў карты на грошы. Неяк на летнія канікулы паехала ў пасёлак Цыгламень Архангельскай вобласці ў госці да нашага дзядзькі, які працаваў там у порце, ды так дамоў і не вярнулася – імгненна ўляцела ў нейкую гісторыю, нешта звязанае з ранняй, школьнай цяжарнасцю, а ў тыя часы гэта было страшней за вядзьмарства ў Сярэднявеччы. Яе бацькі, а мае дзядзька з цёткаю, Сцяпан і Каця, хадзілі апранутыя ў чорнае, на фальшыва-спачувальныя роспыты адказвалі: “Горэ, чалавеча! Горэ!” І хоць Таня неўзабаве выйшла там замуж – ці за таго самага мясцовага рускага, які яе акруціў і спакусіў, ці за другога – не ведаю, памятаю толькі, што з таго часу ў нашай радні само імя яе пачало вымаўляцца як непрыстойнае слова, і доўга яшчэ потым, калі згадвалі яе пры дзецях, чырванелі, паніжалі голас, прыкладалі палец да вуснаў. Зрэдку Таня прыязджала ў вёску да бацькі з маткаю, спачатку з дзецьмі– двума белабрысымі хлопчыкамі-пагодкамі, потым з чалавекам, Валодзем, рахманым паморам-русацяпам з белымі вусамі. Пітушчы. Частаваў нас, малых, цыгарэтамі з фільтрам і расказваў, як выпіваў з Высоцкім. Не ведаю, дзе ён пасля падзеўся, казалі, што нібыта раздавіла бярвеннямі на сплаве, ці то яны проста развяліся; як бы там ні было, Тацяна без мужа, з двума велікаватымі ўжо хлопцамі вярнулася на радзіму, у апусцелую хату – да таго часу неяк раптоўна, у адзін год, не стала дзядзькі Сцяпана з цёткай Кацяю, пачала працаваць у парніках у Каменцы (памятаю сярод зімы памідоры, гурочкі, салатавага колеру маленькія качанчыкі капусты). Сыны выраслі, пажаніліся, абодва ўзялі ў жонкі мясцовых беларусак, гарадскіх, з кватэрамі, – а Таня так і жыве ў бацькоўскай хаце адна, ці, як апошні час, з кавалерам. Цікава, што ў гэтага яе кавалера з Каменкі мала таго, што аднолькавае з першым мужам імя, дык яны яшчэ і знешне падобныя: светлыя валасы, белыя вусы, нават адзін і той жа світэр пад горла, з аленямі на грудзях і з арнаментам на рукавах; толькі што той архангельскі Валодзя быў роўны характарам, а гэты, каменскі, – пераменлівы. Я бачыў яго ўсяго тры разы, і кожны раз у новай фазе. Першая – звычайны мужчына, працуе ў кацельні, трымаецца годна, гаворыць па тэме, не перабівае, але і сябе не дае перабіць, цікавіцца палітыкай, нават вядзе блог у сацсетках. Другая – калі сарваўся на паўгода на заробкі ў Расію, адкуль прыехаў ганарысты, непрыступны, выцягваў з кішэні жмуткі рускіх рублёў і яшчэ больш іх камечыў, піў чамусьці з рыльца, хоць сядзелі за сталом і былі чаркі, падпіўшы, геройнічаў: “да я! да мне!”, паплёўваў пад ногі, біў сябе ў грудзі, ледзь не рваў на сабе сарочку... І нарэшце фаза трэцяя – прыніжаны, прысаромлены, пакорлівы. “...Тыя дзеці, тыя ўнукі, – філасофствуе Таня. – Не едуць, не хочуць, а прыедуць, то ўставяцца ў планшэты, ні лесу не знаюць, ні рэчкі... От пакуль здаровая, ды нічога не баліць, а там каму я буду трэба? Цяпер дзеці не гля­дзяць бацькоў. Шчаслівы той, хто іх не мае! – і адразу ж выцягвае з кішэні смартфон, каб у соты раз пахваліцца: – Паглядзі, якія ў цябе пляменнікі!” На матавым экранчыку пры ўсім жаданні нічога не разгледзець, але я і так на памяць ведаю: два амбалы з кароткімі прычоскамі, як у фільмах пра 90-я, два сінявокія, белабрысыя нашчадкі Ламаносава, стаяць – адзін каля “бмв”, другі каля “Мерсэдэса”; ведаю таксама, якія яны зухі, спрытныя, удачлівыя, абодва працуюць у Расіі – паўгода там, паўгода дома: цяпер гэта лічыцца (куды мне з маім пісьменніцтвам) неблагой кар’ерай. Няньчачы ўнукаў, Таня прыгаворвае: “Расці, дзіцятко, вялікае, вырасцеш – будзеш, як бацька, у Расію ездзіць...” Квадратныя могілкі абгароджаны высокім штыкетнікам. Каля плота на пухнатым снезе зусім свежыя заечыя сляды: дзве лапкі-кропкі побач і дзве – адна за адной. Са снегу тырчаць дубцы акацый, побач – такой самай таўшчыні і вышыні высахлыя сцябліны палыну з дробнымі, бы верасовыя, пачарнелымі кветачкамі на канцах. Памагаю Тані адсунуць варотцы. Тут снегу яшчэ больш, чым на полі, нанесена амаль да паловы штыкетніка, бо ёсць чаму затрымліваць. Магілы дабраліся да самых варот, даўно возяць сюды хаваць з горада, і такое адчуванне, што ўсе гэтыя новыя помнікі, крыжы, агароджы ставяцца і лепяцца абы-як, дзе папала, адно на адно, крыва і коса, не пакідаючы ні сцежачкі, ні праходу. “Ты пабач, – дзівіцца Таня. – Як я не падумала? Сюды ж не ўлезеш”. Мы стаім у нерашучасці. Ні ёй, ні мне не хочацца ісці. Тым больш усе Таніны пахаваны ў дальнім ад варот усходнім кутку, мае – у дальнім заходнім. “Столькі снегу... Яны яшчэ абрыднуць, гэтыя могілкі... Хадзем, мабыць, назад...” Недалёка, метраў за дзесяць, магіла майго сябра і аднакласніка Сержыка. Вырашаю, раз я ўжо тут, адведаць хоць яго. Ступаю – і адразу правальваюся ў рыхлы снег вышэй каленяў. “Яны тут не забытыя, – усё нібы апраўдваецца Таня. – Я сюды часта хаджу. І палю, і шышкі вырываю, і акацыі гэтыя сяку – а такое паскудства! – карані, як вяроўкі, самі, як дрот, сякера спружыніць, ссячэш адну, а праз тыдзень на тым месцы дзесяць...” Сціплы помнічак з гранітнай крошкі. Снег наліп на партрэт, не відаць яго, затое добра бачны залацістыя літары і лічбы, надта мне знаёмыя і не надта прыемныя ў такім месцы – мае год і месяц нараджэння. Нас трое нарадзілася ў адзін год і ў адзін месяц: я, Сержык і Віця Смолер, і былі мы, як браты, жыць не маглі адзін без аднаго, заўсёды разам, усё было агульнае: школа, урокі, кніжкі, рыбалка, гульні... Ніколі не біліся. Але пасля школы– армія, новыя сябры, дзеўкі... Калі з Віцем Смолерам мы яшчэ нейкую сувязь падтрымліваем, зрэдку, у агульны дзень нараджэння, сазвоньваемся (важны, салідны чалавек, рэктар будаўнічага каледжа, у яго дарагая машына, дача ў Крынічным), дык з шалапутным Сержыкам мы ні разу пасля школы не бачыліся, і ў курсе яго дарослага жыцця я быў толькі завочна. У кожны свой прыезд пытаў у маці: “А дзе Сяргей?” – на што атрымліваў пачарговыя адказы: “– Служыць у Крандштаце!” “ – Жаніўся!” “– Развёўся!” “– У цюрме!” “– Выпусцілі з цюрмы!” І апошні раз: “– Дзе Сяргей?” “– На могілках! Картоплі пайшоў красці, ды ўбілі лапатаю!” Здымаю пальчаткі; па-дзіцячы пахукаўшы на пальцы, змятаю снег. З авальнага партрэціка на мяне ўважліва пазірае Сержык: падрэтушаваны, падфарбаваны, да нельга саладжавы – і ўсё адно надзіва падобны на таго, якім быў у 6 – 7 класе, толькі чамусьці ў касцюме і ў гальштуку з недарэчным шырокім вузлом. Сонца коса падае на помнік, асвятляе партрэцік, ад чаго вочы ў Сержыка як жывыя; здаецца, зараз ён падміргне і скажа: “Як я вас?” Ззаду ля варотцаў Таня гучна, на ўсе могілкі расказвае: “...Прыду, па матцы паплачу, а па бацьку не буду, ён на мяне сварыўся: то я п’ю, то куру, то гуляю...” Вяртаючыся назад, справа ад варот заўважаю новую, яшчэ без агароджы, магілку. Прысыпаныя снегам вянкі. На стандартным, звараным з труб крыжы таблічка, на якой белай фарбаю... зноў мой год і месяц нараджэння! Праціраю вочы. Нейкае сапраўднае le déjà vu. “Віця Смолер, – абыякава пацвярджае Таня (яна ж не жыла ж у вёсцы і не ведае, што мы былі, як тры жалуды на адной галіне). – Увосень пахавалі! А багата хавалі! з вянкамі! а людзей-людзей было! Лапатаю ўбілі”, – пацішыўшы голас, паведамляе яна інтымна. “То не яго”, – машынальна папраўляю. “Яго! Жонка на почве рэўнасці! Недзе на дачы ў Крынічным! Не спецыяльна, яна і не хацела, ды неяк так махнула з гарачкі, так пацэліла ў спіну, што лёгкае адарвалася! Пахіркаў трохі ў бальніцы ды памер... Ты пабач, ну! – раптам ускліквае яна, павярнуўшыся ўбок вёскі і паказваючы палкаю. – А яно ідзе!” Валодзя, яе кавалер, ішоў да нас па нашых слядах. Пабачыўшы, што на яго глядзяць, спыніўся. Таня грозіць яму палкаю. “Я табе пакажу! Збіў мяне на сухрак (што такое “сухрак”?). Хай віну сваю помніць”, – але па голасе адчуваецца, што яна задаволеная: і ў такія гады ў яе ёсць кавалер. Брыду следам за ёю назад і сам з сябе дзіўлюся. Амаль абыякава на душы. Зусім не агаломшыла навіна, што я ўжо адзін з трох застаўся. Толькі варушацца ў галаве – вось яшчэ адзін нумар будзе выдалены з тэлефона, а таксама – нейкая недарэчная (ці наадварот, дарэчная), гуллівая думка, якую хачу і не магу прагнаць: чаму зноў лапатаю? Што за мода? Ці праўда, што існаваў некалі на Заходнім Палессі суровы спартанскі абрад, жорсткі звычай, які так і называўся – “Лапатня”: старых, нямоглых, слабых заводзіць на могілкі і забіваць лапатаю? Валодзя, чакаючы нас, стаяў навыцяжку. Нават вусы не тапырацца, а вінавата апушчаны кончыкамі ўніз. Калі мы падышлі, ён, каб паказаць, як каецца, сцягнуў з галавы спартыўную шапачку. Пакуль нас не было, ён напаліў грубку, вымыў падлогу, потым, у хаце, не даваў Тані ў рукі нічога ўзяць: дастаў прыпасы, якія прынёс у брызентавым рукзаку, насмажыў каўбасы, яечні на сале, сам сабраў на стол. Не было ніводнага нашага слова, з якім бы ён імгненна не згадзіўся: “усё так, чыстая праўда, правільна кажаце”. І хоць мы выдатна ведаем, што дастаткова мне паехаць, а яму выпіць, як усё можа змяніцца, – але ж так прыемна мець хоць часовую ўладу над кімсьці, лішні раз папікнуць чалавека, які выпрошвае дараванне. Увечары выходжу на двор. Марозік. Пара з рота. Цішыня. Ні гуку. Цені ад слупоў, ад плота. Цераз вуліцу чарнее мая хата, у якой даўно жывуць чужыя людзі. Малады сярпок месяца на чорным, з залатымі крапінкамі зорак, небе – не вертыкальны, а нахілены, амаль ляжыць, як на каляровай вокладцы кнігі Гогаля “Вечары на хутары...” Утульна свеціцца жоўтае вакенца за гіпюрнымі фіранкамі. Абсалютна сіні снег. І пах дыму з коміна – салодкі, першабытна-радасны, як пах смажанага мяса летам у курортных гарадах каля мора. Вось так стаяў на гэтым самым месцы, калі мне было 5 гадоў, глядзеў на плот, ад якога і тады ляжаў такі самы зубчасты цень на сінім снезе. І якая ж тады, у 5 гадоў, была радасць, якое шчасце! – не ад пазнавання новага жыцця, а ў 100, у тысячу разоў большае – ад вяртання ў жыццё старое, знаёмае (з якім нядаўна так страшна развітаўся, здавалася, назаўсёды); і з кожным удыхам гэтае жыццё ўлівалася ў кроў, з кожным зіркам павялічвалася; вастрэлі пахі, колеры, гукі... Мае сябры чакаюць мяне на вуліцы, клічуць мяне, і вось мы зноў разам, абдымаемся, радасныя, жывыя, і ўсе блізкія побач, смяюцца, віншуюць: ну вось і скончылася твая вандроўка, і нічога страшнага, а цяпер зноў усё па-новаму! – менавіта так і ўяўляецца мне смерць – як вяртанне да пачатку, да дзяцінства, да маці, сяброў, да маіх дзяўчынак, напаленай печы, дарогі ў школу, да кніг, хакея, цнатлівасці... Усё зноў упершыню, зноў так востра і зусім нястрашна. Калі б людзі не ведалі, што яны бессмяротныя, яны не жылі б і аднаго дня, і адной хвіліны, а, сабраўшыся разам, адной вялізнай атамнай бомбай узарвалі б і сябе, і ўсё на свеце. Але кожны выдатна ведае, што ён бессмяротны, што калі аднойчы нарадзіўся – гэта ўжо навек. У хаце Валодзя сядзіць, панурыўшыся, Таня ківае яму пальцам: “...І не дай Бог! не дай Бог! – з лукашэнкаўскім надрывам выгаворвае яна, – яшчэ на мяне падымеш руку! Вазьму якую лапату...”   Ён падняўся з-за століка, уціснуў у попелку недакурак (“ну што, хлопцы, хадзем, павяду вас”), і пайшоў – няспешна, маленькімі крокамі, каб расцягнуць час, балазе, ісці было недалёка. Каля метро U-Oranienburger Tor ледзь не пасярод тратуара, упрытык да жоўтай лініі веласіпеднай дарожкі, стаяў кіёск кшталту нашага “Белсаюздрука”, толькі ў гэтым за вітрынным шклом замест газет, часопісаў і канцылярска-школьна-пісьмовых прыладаў стаялі напаказ спіртныя напоі ў пляшках розных калібраў. Ён абышоў кіёск вакол, нагледзеў бутэльку з цёмна-зялёнага шкла, пляскатую, з зялёным яблыкам на этыкетцы, назбіраў па кішэнях цяжкіх манет па два еўра і дробных, каб без рэшты; фрау з белымі валасамі, перахопленымі чырвонай павязкай, як у біятланісткі Лауры Дальмайер, падзякавала і ўсміхнулася яму. Пляшка прадбачліва была выгнутая пасярэдзіне, яна легла ў кішэню, як там і была; прыемным цяжарам адвісла левае крысо курткі. Ніколі не перастану здзіўляц­ца такім, здавалася б, простым, а на самой справе дзівосным рэчам: у чужым горадзе, на чужой мове нешта папрасіць, разлічыцца чужымі грашыма, і табе, як ні ў чым не бывала, з падзякай, з ветлівай усмешкай імгненна падаюць менавіта тое, што ты і хацеў, – акурат як некалі ў нашым вясковым магазіне падавалі мне “Яблучнэ міцнэ”. Яго абагнала маладая мама, немачка з прыгожымі, хоць крыху поўнымі ў калготках ножкамі; за спінай рукзачок, у руцэ ля вуха мабільнік, ззаду сынок, маленькі немчык, адстаўшы, бегаў зігзагамі ад аднаго краю тратуара да другога і на ўсю вуліцу мяўкаў: “мяў! мяў! мяў!” Не паспеў ён здзівіцца гэтаму славянскаму мяўканню, а таксама пазайздросціць, што вось такі маленькі, а ўжо без усялякай вучобы, без курсаў-семінараў-практыкумаў-стажыровак так ведае мову, – як мама ўстрывожана крутнулася ўправа-ўлева, назад, усклікнула – з раздражненнем і адначасова з палёгкай – па-руску: “Руку дай, т-ваю макаўку!..”– і зноў затрашчала ў тэлефон па-нямецку. Фрыдрыхштрасэ перацякла ў Chauses str., злева паказаўся хмарачос на Robert-Koch-Pl., справа – цагляная, тэракотавага колеру сцяна, у якую метраў праз сто ўкліньваўся бокам новы хай-тэшны аляпаваты будынак Каталіцкай акадэміі. У сцяне ён убачыў уваход, якога раней не было, – вузкі, мажнаму чалавеку і бокам не праціснуцца, зайшоў і апынуўся на цэнтральнай алеі могілак. Ён ніколі не быў тут зімою. Зіма, нават такая, як цяпер – еўразіма, перамяніла ўсе дэкарацыі. Ён зразумеў, што дарэмна сюды ішоў. Хай бы заставаўся ў памяці зялёны, з сонечнымі плямамі, з птушыным шчэбетам, чысты, ціхі яго куточак. Цяпер больш рэзка кідаўся ў вочы чорны і шэры мармур магіл, засыпаных апалым лісцем; сям-там у цёмных кутках нават ляжалі латачкі снегу, які нібы саромеўся, што такі брудны і так мала яго; ствалы дрэў былі ў плямах лішайніку, у голых вершалінах – гнёзды; унізе слалася нейкая ненатуральна-зялёная расліннасць, падобная на наш бруснічнік ці барвінак, і плюшч – дзе карычневаты, дзе падсохлы, дзе пабіты марозікам. На яго любімай лаўцы, якая і ўлетку заўсёды пуставала, цяпер сядзеў з непакрытай галавой, у расшпіленым паліто, у сініх акулярах сляпы, заціснуўшы між калень белую палачку, падстаўляючы, як сланечнік, твар нябачнаму сонцу. Магіла Брэхта, як заўсёды, была засыпана алоўкамі і шарыкавымі ручкамі і застаўленая лампадкамі. Каля маленькага помніка Гегелю стаялі тры рабочыя (адзін нагнуўся) і разглядвалі зроблены наўскос сінім маркерам надпіс: “Veralten! dummes Lehre!” Ён пайшоў назад, скараціўшы шлях, і неўзабаве зноў апынуўся ля Каталіцкай акадэміі, толькі з другога боку. На маленькім пляцы паўкругам былі драўляныя лавачкі, пасярэдзіне тырчэлі пірамідкі туй, блакітных елак і з краю – адна маладая ліпа. Ён памацаў лаўку – халодная, дастаў газету, спецыяльна на гэты выпадак прыхопленую са століка каля рэсэпшн; перад тым, як паслаць, зірнуў на першую старонку. Карыкатура, перадрукаваная з “Шарлі Эбдо”. Міжземнае мора, перакуленая лодка з мігрантамі, зверху над усім аграмадны, з барадой, як у Саваофа, Пуцін, з вады цягнецца дзіцячая ручка, сутаргава сціскаюцца пальчыкі, адчайнымі намаганнямі стараючыся ў апошні міг ухапіць хоць валасінку барады і ўратавацца. Паслаў і сеў. Можна было пачынаць тое, дзеля чаго ён сюды ішоў, і вёў сваіх бедных сяброў: паспрабаваць яшчэ больш ажывіць іх, уваскрасіць цалкам, каб пагаварыць з імі, паўспамінаць, сказаць кожнаму добрае слова, якое адшкадоўвалася пры жыцці. “Ну што, хлопцы, вып’ем?” Але паблізу круціліся, выбіраючы месца для сэлфі, дзед з унукамі (двайняткі гадоў па пяць, у чорна-аранжава-жоўтых камбінезончыках, на першы погляд зусім аднолькавыя, і ўсё ж адразу можна было вызначыць, хто дзяўчынка і хто хлопчык), ды на пляцоўцы перад уваходам у Акадэмію таптаўся малады чалавек, абвязаны паўзверх каўняра спартыўнай курткі шалікам з лагатыпам мюнхенскай “Баварыі”. Шустрыя двайняткі, шчабечучы артыклямі: die, das, dem, ein – пабегалі вакол елак (“blau Baum”), туй, выбралі ліпу (“kleine Linden”). Ліпа і праўда была вельмі прыгожая, асабліва на гэтым рассеянным берлінскім сонцы – уся абсыпаная насеннем, нібы жоўтымі вялікімі стракозамі; здалёк можна было падумаць, што яна забыла скінуць восеньскае лісце. На лаўцы ляжала адна такая “страказа” – два празрыстыя сухія крыльцы, прымацаваныя да ножкі, на якой яшчэ і шарык, як гарошынка чорнага перцу. Дзед у цірольскім капелюшы трымаў у адной руцэ сумку, з якой вытыркаўся з’едзены да паловы батон-багет, у другой – сэлфі-палку, выставіўшы яе, як рыбак-мармышачнік вудку, і гэтак сама дзюбаючы ёю. Нарэшце – пайшлі. А малады чалавек усё сланяўся ля паркоўкі, як непрыкаяны; кудлатая галава ўціснута ў каўнер, рукі ў кішэнях; то ён ставіў нагу на бардзюр, то нагінаўся і правяраў надзейнасць металічных слупкоў, якімі ад праезджай часткі былі агароджаны газон і тратуар, то закладваў рукі за спіну, задзіраў галаву ў неба і калываўся з насоў на пяты, і па ўсім было відаць, што чалавеку абсалютна няма чым заняцца. Дарэчы, на смак і на пах “Апфель” – як кальвадос. Ён заплюшчыў вочы. Вось зіма, Сержык – у кажушку, у шапцы з апушчанымі вушамі, збіраецца на паляванне, чапляе на плячо стрэльбу руляю ўніз і робіцца падобным на героя-падлетка з партызанскіх аповесцяў Валянціна Тараса... Вось лета, сцежка ў лесе, шышкі пад нагамі, пах чарнічніку і багуну, Віця Смолер вядзе веласіпед, правай рукой трымаючы руль пасярэдзіне, у левай – цыгарэта, па-школьнаму схаваная ў кулак, – ён нешта ціха гаворыць, а напампаваныя колы пругка стукаюць аб карэнні, і пазвоньвае сам сабою званок... Вось мы ўтрох, галава да галавы, нагуляўшыся ў хакей, ляжым на жыватах на снезе каля расчышчанай нашай хакейнай пляцоўкі і смокчам кавалачкі лёду... І зноў лета, ружовая раніца, возера, чмокаюць каля берага ў траве карасі, і такі туман, што ледзь можна разгледзець паплаўкі... А вось мы вясною спрабуем футбольным мячом яшчэ не нагрэтую зямлю; а вось позняй восенню чакаем аўтобуса, каб ехаць у горад у кіно, на новую камедыю з Рышарам і Дэпардзьё, звінім у кішэнях капейкамі, спрачаемся, каму чарга купляць білеты, і кожны хоча паказаць, што менавіта ён сёння багаты... Не, нічога не атрымлівалася. Толькі-толькі яны пачыналі збірацца разам, як усё рассыпалася. Ён напярод ужо быў вінаваты перад імі. Баяўся гля­дзець ім у вочы. І зразумела, чаму: ён ведаў іхні фінал, а яны – не. Увесь час недзе за кадрам гэтых успамінаў – рэфрэнам да іх – гучала: “Што са мной будзе?”, а ён адводзіў вочы і ніяк не мог вымавіць: “Загінеш ад лапаты”... Тут, канечне, не да рамантыкі і не да лірыкі. Раптам ён зразумеў (а можа, памаглі некалькі глыткоў “Апфеля”) – так, не атрымліваецца, рассыпаецца, не выходзяць тут і цяпер памінкі па сябрах – бо ўжо яму не трэба гэта. Ён ломіцца ў адчыненыя дзверы, а яно ўжо робіцца само, паміма яго волі, і пачалося яно адразу ж тады, на вясковых могілках, калі, не пытаючы ў яго дазволу, пачаў пісацца ў галаве новы твор. І за гэты час ужо намахана – ён паглядзеў на растапыраныя пальцы – ого, пяць раздзелаў, кожны па 10 старонак... І ў гэтым новым творы, вядома ж, знойдзецца месца і маім бедным сябрам таксама. А цяпер трэба іх адпускаць і вяртацца ў наша апавяданне, тым больш, што малады чалавек, якога я палічыў за гультая-тунеядца, які быў знік, а цяпер зноў з’явіўся – з поліпрапіленавым, вясёлкавых колераў венікам і з сагнутым шуфлікам на доўгай ручцы, і ўжо старанна падмятае і без таго чысты пляц, усё бліжэй да мяне падступаючыся. Можна паспрабаваць угадаць, што будзе далей. Зараз наблізіцца, скажа “хай”, ці старамоднае “гутэнтаг”? Папросіць “раўхэн”? Зробіць выгляд, што яго не цікавіць зялёная, да палавіны адпітая пляшка ў маёй руцэ? Вось ён ужо, спадцішка на мяне пазіраючы, перакладае ў левую руку венік і, выціраючы аб штаны правую, з сарамлівай, вінаватай, як у Танінага Валодзі, усмешкаю падыходзіць да мяне. 2017 г.  
 
Андрэй Хадановіч (№90)
Дэталі Калі, зачапіўшы, казалі не “упс”, а “прабачце”, чыталі кніжкі з паперы й наогул чыталі, паэт быў піратам, і сцяг матляла на мачце. Не помню, якой краіны, – гэта дэталі.   Калі пад вышэйшым небам раслі вышэйшыя дрэвы, ты быў такім бескарысным, што ўсе карысталі, і, пагасіўшы святло, усе дзевы казалі: “Дзе вы?” Не помню, якія дзевы, – гэта дэталі.   І мора віна лілося ў глотку твайго рамантызму, і ты выпіваў усё, герой з граніту і сталі... А сёння дэталі вывальваюцца з арганізму. Не помню, якія дэталі, – гэта дэталі.   Раней Nawet durni... Ст. Е. Лец   Нават дурні раней дурэлі культурней.   Нават псіхі раней мелі меней пыхі.   Нават здрадніцы трохі больш надзявалі на задніцы,   а мужы-круцялі ад сораму больш пілі.   Але й ад занудаў калісьці было трохі больш карысці,   бо меней ад нас на свой наракалі час.     Еўрапеец Фартуна – цётка сляпая, з ёй важна не быць дубінай... Раптам дарогу мужык заступае. Рукі трымае за спінай.   Фікса. Фінгал. Татуха. Сіні ўвесь, як тапелец. Шнар ад вуха да вуха. Пытае: “Ты европеец?”   Справа ідзе да ночы. Дзядзька глядзіць у вочы.   Стаю, разгублены ўшчэнт. Што там за спінай – прэнт? Фінка? Букецік кветак? Святое Пісьмо для дзетак?   Ляпнеш не тое – і нож, схібіш у стылі – і куля. Сказаць яму: “анягож!” ці ўсё-такі лепш: “а хули!”?   А ён глядзіць на мяне: дык еўрапеец ці не?   Я здуру кажу такое: “Дзядзька, пакінь у спакоі!”   А ён уздыхае цяжка, на вуснах нямы папрок. Рукамі развёў незнарок: у правай – гарэлкі пляшка, у левай руцэ – агурок.   Пахітаў галавой: “Я ж думаў, ты свой...”   Сыходзіць сумна і горда, абраза і смага пячэ. Жыхар еўрапейскага горада, шукае дваіх яшчэ.                                               Пружаны, 23 ліпеня 2017     Вершыкі пра незалежнасць 1. Пад дудачку чужую не танчу – дырыжую.   2. Дзівосная птушка жораў. Курлыкае без дырыжораў.   3. Будавалі Ўтопію – атрымалі копію.   Будавалі Беламорканал – выйшла лепей за арыгінал.     (Не)расстраляная паэзія Байнэт і сучліт ходзяць ходырам, ласкава прашу ў наш вулей! Тут фота з Кляшторным Тодарам запосціў Таўбін Юлій.   Усе – прыстойная публіка, ні звадак табе, ні сварак. Старонку Майсея Кульбака расшарвае Ізі Харык.   Направа клікнеш – “Узвышша”, налева клік – “Маладняк”. Таўбін па-руску напіша – не дыскрымінуюць ніяк...   Не тое, каб любіш плакаць, ды штось разам з вершам цячэ, і кожнага хочаш залайкаць, каб аўтар пісаў яшчэ.   + Не разбіраўся ў палітыцы. Проста страляў у патыліцы.   Чыгунка (кавер) Твар правадніцы – цаглінаю. Рэйкі, платформы і шпалы. З радыё кавер з Калінаю льецца на словы Купалы.   Словамі сыплем дарослымі, лечым дзіцячыя траўмы: дзеўкі без вёслаў і з вёсламі, плот, палігон і шлагбаумы.   Згадкамі п’янымі, рэзкімі раны душэўныя гоім, з жартамі, часам габрэйскімі, хоць не ўсё ясна нам, гоям.   Добра гаворыцца ўночы нам без капюшонаў і кедаў. “Вып’ем за хлопчыка з лётчыкам, кажуць, Гагарын іх ведаў!”   Хлопчыкі з ніжнімі месцамі тостамі крояць размовы: “За чалавека на месяцы!” – выпілі. Космас, ты клёвы!   Цемра з кашмарамі-марамі дыхае ў ноч перагарам. Шэпчуцца каты з ахвярамі ў сумнай даліне над ярам.   Песня на штось намякае нам, суха заходзіць і чэрства... Вып’ем за Авэля з Каінам горкай атруты братэрства.     Двубой Дыскутаваў пра Еўропу, выбары і фашыстку з простым народам, па-за літаратурным гетам. Зладзілі: я – этычную, ён мне – этнічную чыстку. Ён – з бейсбольнаю бітай, я – з французскім багетам.     Злачынства і пакаранне     “Дрыготкая істотка я ці ўсё-ткі маю права?” – марцуе коцік з коткаю. ...А ў горадзе аблава.     Спачатку Абуджаешся ў поце. (Жахлівыя сны!) Вечарэе, бо хтось на абед з’еў твой ранак. Па вушах увесь час гэтак білі званы, што нябітых у кухні паменела шклянак.   У пачуццях разруха, у думках бардак, не палохае пекла і рай не цікавіць... Ды бярэш пыласос і ўвіхаешся так, быццам нешта ў жыцці яшчэ можна паправіць.     *  *  * Калі ўглядаешся ў люстэрка, яно ўглядаецца ў цябе – і прабягае вадамерка па хвалях-зморшчынах на лбе.   Выява робіцца крывою, адбітак – дзіўны і не твой, і вас у люстры больш, чым двое, і пахне скошанай травою, а потым іншаю травой.   І падымае валасы вам, бо чуеш кожным валаском, як побач, бы Арсеній з сынам, ідзе бяссмерце з касяком.     *  *  * Хутка дождж – і неба на ўсе маланкі зашпіляецца па чарзе, і п’яніць залева з першае шклянкі, і дарогу мне развязе.   Высыхаюць кроплі – і дзень шчаслівы замаўляе: “Песні пяі!”, і гучаць шпачыныя пералівы, і ўстаюць з калень салаўі.   Гэты свет не зломкі пальцам рабілі, не глухі стары дырыжор. Дык нашто захлынаемся ў кніжным пыле, калі ўсім нам пахне чабор?     *  *  * Калі неба чыркае знічкамі, хтось хавае іх ад дзяцей. Аб’явілі шкоднымі звычкамі секс, наркотыкі, ямб і харэй.   – Непатрэбны, бы кропка з коскаю, старамодны, як пан сахі… – Ці паэзія мая коўзкая? Ці мой смех занадта сухі?   Нетактоўны, як нож з цыбуляю. Але хтось насоўку бярэ. Значыць, гэта камусьці муляе... Значыць, гэта камусьці трэ...     *  *  * Скрыпка трохі нервова дрэмле ў калысцы-зыбцы. Сняцца вуліцы Львова й дахі Берліна скрыпцы. Сніцца кава па-венску, сніцца гарэлка па-менску ў падваротні знянацку, пуга й пернік па-брацку.   Ля музычнае школы ўзімку коўзанка й горка. Руль, педалі і колы. Крыкі “Дамоў!” і “Горка!”   Сняцца плошчы і рынкі, сняцца гарышчы й лёхі, барабаны й катрынкі, каты і скамарохі.   Сняцца масты й паромы, радасці і навалы, карнавалы, пагромы й новыя карнавалы.   Пісталеты і маскі. Пах карыды й карыцы. Словы старое казкі аб скрыпачы і скрыпцы.   Ластаўкі Ластаўкі неба цыруюць аблокамі, ластаўкі неба малююць алоўкамі.   Вецер, лагодна кранаючы ластыкам, правіць малюнкі аблокам і ластаўкам.   Неба плыве з Міхалішак у Хойнікі. Ластаўкі з небам гуляюць у хованкі.   Сочыш уважліва... толькі дарма... за чатырма... за дзвюма... за няма...   Два погляды 1917. Валошкі ў жыце. У Багдановіча. Зусім як у жыцці.   2017. Валошкі ў жыце. У жыцці. Зусім як у Багдановіча.   *  *  * Сонца свае далоні кладзе вам на плечы. Закапацца ў вадзе ці на хвалі пясочку легчы? Тэмпература за бортам (вашае пляшкі) у норме. Зняўшы ўсё, застаешся ў антываеннай форме.     Лічылка Ноч. Бяссонніца. Мора. Лічым авечкі-хвалі. Першая змыла ўчора замкі, што мы будавалі.   След мой сцерла другая, трэцяя – твой. За трыма – пятая набягае, бо чацвёртай няма.   Шостая дасць у плечы, сёмая лясне па твары, восьмая возьме рэчы, крыжык і акуляры.   А дзявятая прыйдзе – ў сёмае неба скрадзе. Сёння плавалі ў Нідзе. Заўтра ў Нідзе.     Конкурс маладых крытыкаў Аленка брыдзе па вадзе, між хваляў – скорыць любую, і голасна патрабуе: “А дзе глыбіня тут, дзе?!”     *  *  * Сам вырашай, ці выглядае хвора патрыятызм – або снабізм такі? Жывеш за метраў 800 ад мора – і бегаеш купацца да ракі.     *  *  * Пацягнуўшы за шпільку, выцягваеш вецер у косах, цёплы травень, начныя купанні і мокры ручнік, салаўіную песню ўвушшу і маланку ў нябёсах, твой заплечнік, што з ёй разам знік, і квіток на цягнік.   Пацягнуўшы за дым, маеш восень і вогнішча з хорам, дагарэлае лісце і клёкат, і згублены клёк. За аскепак бурштыну – апошні світанак над морам. За крыло матылька не цягні, там адно матылёк.     *  *  * Падае жнівень з метэарытных ног. Спёку і лівень шле самагонны бог. Хопіць малому зорнага крыгалому. Схопішся й за салому, тонучы ў снох.   Час і надвор’е сёння твае зусім. Нібы сузор’е, на тарзанцы вісім. Месяц над лесам патанае ў святле сам, плывучы ўсходнім крэсам нашых летаў і зім.   Зоры, як рыбы ў возеры між трысця. З кожнае хібы цешышся, як дзіця. Столькі відзежаў плавае без адзежаў. Лета без межаў. Межы – толькі ў жыцця.     Знямога – замнога зямнога.     *  *  * Прызначыш мне стрэлку ў пясочным гадзінніку – і схаваныя колісь за шклом адкапаем сакрэты. Пясочніца часу захлюпае ў два ручаі: адзін пацячэ на той бераг, а іншы – на гэты.   Твае гарады ні адзін не скарыў маладзён, ды крочу да замкаў і вежаў з чырвоным вядзерцам, а ў гэтым вядзерцы – пясочнае печыва дзён, якое аддам табе, разам з рукою і сэрцам.   Ты ў маміных кліпсах, трыпутнік да локця прыліп. І я, трохгадовы палоннік вачэй тваіх хітрых, адкрыў: канца свету не будзе – не выбух, а кліп, і цітры ў паветры, і крочым да зораў па цітрах.   *  *  * Вечар такі харошы, п’яны і малады. Добра, што час – не грошы. Дрэнна, што не заўжды.   Божанька сердабольны ў небе змяніў дызайн. Добра, калі ты вольны. Дрэнна, калі дэдлайн.   Ружавеюць каштаны, цвелячы і святых. Добра, што б’юць фантаны. Дрэнна, калі пад дых.   Шчэццю парос дашчэнту, ды ідзеш на бульвар. Добра, калі студэнты не пазнаюць у твар.   Думкі – звышгукавое, глупанямое кіно. Добра, што без канвою, а дэдлайны – лайно.   Фільм завершыцца файна, бо ў канцы хэпі-верш. І да свайго дэдлайну ты яшчэ пажывеш.  
 
Ірына Дубянецкая (№87)
ЭДЭНСКІ САД: СТВАРЭННЕ ЧАЛАВЕКА Кніга Роду 2:4б–25   Папярэднія заўвагі Ягвісцкая традыцыя і Божае імя Пасля аповеду пра велічную і ўрачыстую боскую дзею па стварэнні свету ў Кнізе Роду 1, Святарны аўтар, які толькі што падрыхтаваў касмалагічнае прачытанне і разуменне наступных гісторый, саступае месца іншаму апавядальніку, дазваляючы сабе зрэдзьчасу каментаваць або парадкаваць старадаўні матэрыял ды лучыць адрозныя эпізоды цыкламі радаводаў. Гэты старадаўні матэрыял належыць да гэтак званай Ягвісцкай традыцыі. Навукоўцы, якія імкнуліся неяк класіфікаваць шматлікія тэкстуальныя пласты Пяцікніжжа, назвалі так самую вялікую па колькасці тэкстаў групу старажытных аповедаў, у якіх Бог завецца іменем, вядомым ад самых ранніх часоў фармавання ізраільскага народа – Ягвэ. Гэтае імя пішацца чатырма гебрайскімі літарамі (йод-гэ-ваў-гэ): יהוה, JHWH. У постбіблійны перыяд, каб пазбегнуць згадак Божага імені намарна, яго пачалі называць грэцкім тэрмінам Тэтраграматон (Τετραγράμματον, Tetragrammaton, што значыць “чатырохлітарнае”). Падчас і пасля Бабілонскага палону Божае імя сакралізавалі настолькі, што на яго прамаўленне наклалі табу, і ўсе, хто чытаў пісанні ўголас, замянялі яго на Адонай (adonai) – “мой Госпад” (насамрэч, “мае Госпады”, бо гэта форма множнага ліку ад адон (adon) з суфіксам першай асобы адзіночнага ліку, аднак ужываецца яна з дзеясловамі адзіночнага ліку). Разам з сакралізацыяй імені Ягвэ з’явілася багаслоўская канцэпцыя паступовага адкрыцця Боскага імені народа, што адбілася на тэкстах Святарнай традыцыі, дзе яно ўжываецца з максімальнай ашчаднасцю, ды й наогул па магчымасці зусім не згадваецца. Але ў Ягвісцкай традыцыі ды іншых старажытных тэкстах імя Ягвэ гучыць лёгка і натуральна, як дыханне. Па вялікім рахунку, Бог Ягвэ ёсць цэнтральнай постаццю, галоўным дзейнікам усяго Старога Запавету, і шматлікія аўтары з любоўю і асалодаю прамаўляюць ягонае імя. Гэтае імя сустракаецца ў Гебрайскай Бібліі не менш за 6220 разоў! На вялікі жаль, чытач біблійных перакладаў цалкам пазбаўлены магчымасці дакрануцца да гэтага цудоўнага феномену. У Сэптуагінце – грэцкім перакладзе Бібліі, зробленым гебрайскімі вучонымі ў 3–1 стагоддзях да н.э., з прычыны тае самае сакралізацыі імя Ягвэ паслядоўна замянілі на грэцкае слова Kύριος (Kyrios, кірыёс), што значыць “Госпад”. Практычна ўсе хрысціянскія пераклады пайшлі за Сэптуагінтай і спрэс на месцы імені Ягвэ ставілі свой адпаведнік грэцкаму Kύριος: Dominus, Lord, Señor, Seigneur, Signore, Herr, Heer, Pan, Hospod, Господь, Господар і г.д. І як бы нам ні хацелася аднавіць у новым беларускім перакладзе гэткую вышэйшую справядлівасць, мы не рызыкнулі ісці супраць двухтысячагадовае традыцыі і паслядоўна замянілі (бо тут нельга сказаць пераклалі) Божае імя Ягвэ на слова Госпад, гэтак сама, як і перадалі Святарнага Элогіма канвенцыйным словам Бог. Каб спалучыць Бога Ягвэ з Ягвісцкіх сюжэтаў з Богам Элогімам са Святарнага аповеду ў Кн. Роду 1 і каб не пакідаць сумневу ў тым, што гэта адзін і той самы Бог-творца свету, Святарны рэдактар спалучыў абодва імені ў тэксце, які ідзе адразу за гісторыяй пра Элогіма і адначасова распачынае гісторыі пра Ягвэ – у гісторыі пра Эдэнскі сад у Кнізе Роду 2–3. І такім чынам, боскі дзейнік гэтае – і толькі гэтае! – гісторыі завецца Ягвэ Элогім, што, адпаведна, у перакладах гучыць як Госпад Бог. Сюжэты, сабраныя Ягвісцкім аўтарам у адзін аповед у Пяцікніжжы, першапачаткова не былі звязанымі міжсобку. Запісаныя недзе ў сярэдзіне першага тысячагоддзя да н.э., яны прайшлі не менш як тысячагадовую папярэднюю абкатку ў вусным хаджэнні і сталіся падмуркам для Ягвісцкага багаслоўя і канцэптуальнага пагляду на свет. Ягвісцкія гісторыі складаюць сюжэтную аснову Кнігі Роду, хаця пры апошнім кампанаванні яны аказаліся пераплеценымі з пазнейшымі тэкстамі Святарнай школы.   Пераход ад боскіх да чалавечых касмалагічных дзейнікаў Пасля стварэння гарманічнага і дасканалага сусвету (Роду 1), касмічны фокус перамяшчаецца на зямлю, на свет і чыны людзей. Дзесяць раздзелаў Пракаветнае Гісторыі (Роду 2–11), што стаяць адразу за Кн. Роду 1, аб’яднаныя адзінаю рысаю, унікальнаю для касмагоній Старажытнага Блізкага Усходу: у цэнтры падзеяў нава­створанага свету апынаецца чалавек. І менавіта ад чалавечых характараў, патрэбаў, матывацыяў ды выбараў залежыць далейшае развіццё стварэння. Ягвісцкія тэксты захоўваюць адчуванне маштабу касмічнае ўніверсальнасці падзеяў чалавечага свету. Уладары й апекуны навастворанае рэчаіснасці, людзі, нясуць адбітак вобразу Божага ў самой сваёй прыродзе; і гэта праз іхнія выбары фармуюцца, развіваюцца ды лучацца мірыядамі тонкіх сувязей сусветныя ўзаемадачыненні жыцця і смерці, чалавека і зямлі, мужчыны і жанчыны, пашырэння і паглыблення, космасу і хаосу. Ягвісцкія гісторыі яркія і запамінальныя, вобразныя і жывыя, яны будзяць фантазію і хвалююць розум. У Кнізе Роду яны ўтвараюць два няроўныя па аб’ёме літаратурныя цыклы – меншы, які распавядае пра Пракаветную гісторыю свету (Роду 2–11), і большы, пра прыватныя гісторыі патрыярхаў Абрагама, Ісака, Якуба і Язэпа (Роду 12–50). Раздзелы 2–11 утрымліваюць найбольш вядомыя і адаптаваныя заходняй культураю сюжэты: пра Эдэнскі сад, пра братазабойца Каіна, пра сувязь сыноў божых і дачок чалавечых, пра вялікую паводку і пра недабудаваную вежу ды змяшэнне моваў. Увесь гэты цыкл аповедаў утварае (ці імкнецца ўтварыць) адну цэльную гісторыю з адзіным сюжэтам. Гэты сюжэт разгортваецца ў паслядоўнасці стварэнне–развіццё–павелічэнне негатыву–паводка–перастварэнне, вядомай у іншых традыцыях Старажытнага Блізкага Усходу.   Канцэптуальныя асаблівасці гісторыі Саду У сюжэце пра стварэнне, прадстаўленым у Кн. Роду 2–3, чалавечыя істоты набываюць рэальныя характары, індывідуалізуюцца, робяцца асобамі, свабоднымі суб’ектамі, змешчанымі ў цэнтры створанага свету – у Садзе. Гэты сюжэт утварае цалкам новую карціну сусветнага ўладкавання. Калі Святарная гісторыя стварэння ў Кн. Роду 1 высвечвае дасканала структураваную складанасць космасу і гармонію паміж усімі яго элементамі, звяртаючы ўвагу на іх класіфікацыю і дэталёвае апісанне (гэта можна назваць “аналітычным” падыходам да касмалогіі), сюжэт у Кн. Роду 2–3 сціскае ўвесь космас у абмежаваную прастору саду і аддае ўсю яго будучыню на волю выбараў і дзеянняў чалавечае пары (“сінтэтычны” падыход). Гэты сюжэт, відаць, самы любімы ў заходняй культуры, але, парадаксальна, і самы невядомы. Культура прыдумала сабе сваю гісторыю, не асабліва клапоцячыся яе адпаведнасцю біблейскаму прататыпу. Кожны памятае гісторыю пра Еву, якую Бог стварыў з Адамавай рабрыны і якая спакусіла Адама яблыкам. Незлічоная колькасць літаратурных ды філасофскіх тэкстаў, безліч твораў выяўленчага мастацтва ды інтэлектуальных пераасэнсаванняў. Вунь нават кадык завуць адамавым яблыкам, і лішнюю рабрыну завуць адамавай, і раслінка з назваю адамава рабрына ёсць. Аднак у біблейскім тэксце няма ані Евы, ані Адама, няма ні рабрыны, ні яблыка… Дык што ж тады там ёсць? А ёсць там найперш Бог на імя Ягвэ Элогім, які стварае свет і чалавека ў ім ды пільна сочыць, як чалавек асвойтваецца ў сваім свеце, як уладкоўвае яго пад сябе, якія выбары робіць. І калі чалавек знаходзіць нейкую раўнавагу – перакульвае ягонае жыццё дагары нагамі, змушаючы чалавека пераасэнсоўваць сябе і свет ды шукаць новае раўнавагі. Матывацыі Бога заўсёды не адназначныя, не лінейныя, ягоныя словы поўныя стоеных сэнсаў. І гэта нязменна стварае дадатковую – а можа і асноўную – напругу ўнутры аповеду. Ёсць там і чалавек, па-гебрайску ha-adam, га-адам, універсальная чалавечая істота па-за гендэрнай ідэнтычнасцю і без асабовага імені. Пэўны артыкль га не пакідае ў гэтым сумневу. (Першачалавек упершыню набывае імя толькі ў Кн. Роду 4:25, дзе Адам ужываецца без артыкля). Чалавек га-адам створаны з ha-adamah, га-адама – з зямлі, з якою назаўсёды злучаецца ягоны лёс. А таксама і з лёсамі іншых жывых істот, бо і яны таксама прыйшлі да жыцця з га-адама і сталіся неад’емнай часткаю чалавечага свету. Таксама там ёсць жанчына – iššah, ішша, якая самым сваім з’яўленнем мяняе ўсю сітуацыю, усе ўсталяваныя адносіны, прыярытэты ды ацэнкі. Пасля таго, як яна “вычляняецца” з га-адама, той застаецца тым, кім быў, – чалавекам, звязаным з га-адама. Але і яна таксама – чалавек, і ў дачыненні да яе га-адам пачынае звацца “мужчынам” – iš, іш. Такім чынам, жанчына перш, мужчына потым. І таму менавіта жанчына робіць выбар, які назаўсёды зменіць чалавечы лёс, змусіць іх пакінуць спакойны ды ўтульны сад – той “бацькоўскі дом”, дзе яны абое ўбачылі свет, і пачаць новае самастойнае жыццё, дзе яны ды іхнія нашчадкі будуць ствараць ды пераствараць свой – невядомы і складаны, але свой – свет. І калі задача чалавека працаваць на зямлі, то задача жанчыны – даваць жыццё. У Кн. Роду 3:20 чалавек дае ёй імя H̩awwah, Хава, бо яна, маўляў, “будзе маці ўсіх жывых” – h̩aj, хай. У Сэптуагінце гэтае імя перакладзенае семантычна – Ζωή (Zoe, Зоэ), – “жыццё”. Гэтае імя згадваецца ўва ўсёй Гебрайскай Бібліі толькі двойчы: апроч гэтага эпізоду ў Кн. Роду 3:20 яшчэ на самым пачатку наступнага раздзела, у Кн. Роду 4:1, дзе га-адам “зведвае” сваю жонку Хава, і больш нідзе. І вось тут у Сэптуагінтце імя перадаецца больш-менш фанетычна, з улікам адсутнасці ў грэцкай мове гуку [х] (яго, як і іншыя гартанныя семіцкія гукі, Сэптуагінта проста ігнаруе). У выніку атрымалася імя Εύα, (Eua, Эўа), якое і сталася падставаю для ўсімі ўлюбёнага міфа пра Еву.   Стылёвыя асаблівасці гісторыі Саду Мова тэксту Кнігі Роду 2–3 нібыта простая, блізкая да фальклорнага стылю, без разгорнутых эпітэтаў, апісанняў ці метафар. Сюжэт рухаецца хутка, усе персанажы яркія. Аднак гэтая прастата ёсць вынікам надзвычай прадуманай стылёвай мадэлі тэксту. Тут кожнае слова выверанае, тут няма нічога выпадковага, усё працуе на агульную ідэю і на стварэнне агульнай складанай карціны з двайным, а можа і трайным, дном. У дакладным ужытку слоў хаваюцца стоеныя сэнсы. Найважнейшыя літаратурныя прыёмы, што ствараюць непаўторны каларыт тэксту, які немагчыма перадаць у перакладзе, – алітэрацыі, сугуччы, праз якія ўзнікаюць нечаканыя сутнасныя сувязі паміж элементамі тэксту і якія надаюць новыя аб’ёмы сэнсу, размыкаюць усе сюжэтныя лініі ды высвечваюць іншыя ракурсы. Пра алітэрацыі адам – адама ды іш – ішша ўжо крыху сказана. Пра іншыя будзе сказана ў каментарах да Кн. Роду 3. Алітэрацыі і дакладныя паўторныя ўжыткі слоў дазваляюць казаць пра нешта важнае – настолькі важнае, што яно не падлягае дакладным фармулёўкам, але застаецца няпэўным і няўлоўным, хаця й, магчыма, самым сутнасным. Пры гэтым гаворка пра сутнасці вядзецца не наўпрост, калі хто не заўважыў – ну што ж, хай здавальняецца тым, што заўважыў. Але за бачным, яўным сюжэтам прасвечваецца іншы, больш складаны сюжэт, дзе лінейная ацэначнасць “добра-кепска”, “правільна-няправільна” размываецца, а часам і ператвараецца ў сваю процілегласць, дзе простая схема “загад – парушэнне – пакаранне” развальваецца, і паўстае складаная, шматузроўневая і шматсувязная карціна, у якой змей гаворыць голасам Бога, чалавек і змей завязваюцца ў нейкі ўраборусавы вузел, і наогул, кожны персанаж з кожным іншым мае сваю няпростую гісторыю. Усе асноўныя падзеі разгортваюцца ў трэцім раздзеле. Другі раздзел рыхтуе сцэну.   КНІГА РОДУ 2:4б–25 Тэкст у перакладзе на беларускую мову 2:4б. У дзень, калі Госпад Бог зрабіў зямлю і неба, ніякага куста польнага яшчэ не было на зямлі, і ніякая трава польная яшчэ не расла, бо не слаў Госпад Бог дажджу на зямлю, і не было чалавека, каб урабляць глебу. І вільгаць падымалася з зямлі і паіла ўсю паверхню глебы. Госпад Бог вылепіў чалавека з пылу глебы, і ўдзьмуў у ягоныя ноздры дыханне жыцця. І быў чалавек душою жывою. І пасадзіў Госпад Бог сад у Эдэне на ўсходзе, і змясціў там чалавека, якога вылепіў. І ўзрасціў Госпад Бог з глебы ўсякае дрэва, прывабнае на выгляд і добрае на ежу, і дрэва жыцця пасярод саду, і дрэва веды дабра і зла. І рака выцякала з Эдэну, каб паіць сад, і адтуль яна раздзялялася на чатыры галоўныя плыні. Назва аднае – Пішон, яна атачае ўсю зямлю Хавіла, у якой золата. І золата тае краіны добрае; там перлы і камень онікс. І назва другой ракі – Гіхон, яна атачае ўсю зямлю Куш. І назва трэцяе ракі – Тыгра, яна цячэ на ўсход ад Асірыі. І чацвертая рака – Эўфрата. Госпад Бог узяў чалавека і пусціў яго ў сад Эдэнскі, урабляць і ахоўваць яго. І загадаў Госпад Бог чалавеку, кажучы: “З кожнага дрэва ў садзе ўдосталь будзеш есці, Але з дрэва веды дабра і зла, не еш з яго, бо ў дзень, калі з’ясі з яго, смерцю памрэш”. Госпад Бог сказаў: “Нядобра чалавеку быць самому. Зраблю яму падмогу, адпаведную яму”. І вылепіў Госпад Бог з глебы ўсякага звера польнага і ўсякую птушку нябёсную і прывёў да чалавека, каб пабачыць, як той назаве іх; і як назаве чалавек душу жывую, такое ёй імя. Чалавек назваў імёны кожнай жывёліны і птушкі нябёснай, і кожнага звера польнага. Але для чалавека не знайшлося падмогі, адпаведнай яму. Госпад Бог спусціў забуць на чалавека, і той заснуў. І Ён узяў адзін з бакоў ягоных і закрыў цела на тым месцы. I зрабіў Госпад Бог з боку, які Ён узяў з чалавека, жанчыну, і прывёў яе да чалавека. Чалавек сказаў: “Вось яна, нарэшце, костка ад костак маіх і цела ад цела майго! Яна будзе звацца жанчынаю, бо з мужчыны была ўзятая яна. Таму пакіне мужчына бацьку свайго і маці сваю, і прылепіцца да жонкі сваёй, І будуць адным целам”. Яны былі абодва голыя, чалавек і жонка ягоная, але не саромеліся.   Выбраныя каментары Вершы 2:4б–5 Першапачаткова кнігі Бібліі мелі суцэльны тэкст, без аніякіх падзелаў. У трынадцатым стагоддзі Гебрайская Біблія была ўпершыню падзеленая на раздзелы (у тым выглядзе, які мы маем і дагэтуль), а ў шаснаццатым і на вершы. Не ўсе падзелы аказаліся ўдалымі. Другому раздзелу Кнігі Роду асабліва не пашанцавала. Мала таго, што мяжа паміж другім і трэцім раздзеламі пралягла пасярод цэльнае гісторыі са шчыльнымі лінгвістычнымі сувязямі (пра гэта будзе расказана асобна), але й пачатак новай гісторыі атрымаўся нейкім скамечаным. Першыя тры з паловай вершы належаць да папярэдняга сюжэту цалкам іншага аўтарства, часу напісання і багаслоўскай канцэпцыі. Такім чынам самы пачатак сюжэту пра сад (Роду 2–3) аказаўся змазаным, далучаным як працяг да іншароднага сказа. А сам першы сказ усяе гісторыі аказаўся падзеленым на два вершы. Цалкам ён гучыць так:   У дзень, калі Ягвэ Элогім зрабіў зямлю і неба, ніякага куста польнага яшчэ не было на зямлі, і ніякая трава польная яшчэ не расла, бо не слаў Госпад Бог дажджу на зямлю, і не было чалавека ўрабляць глебу.   Між тым, гэты пачатак вывераны, прадуманы і заслугоўвае павагі. Ён змадэляваны паводле лепшых узораў старажытнаблізкаўсходніх касмагоній, якія любому тэксту надавалі касмічнае вымярэнне. Касмаганічныя пралогі пераносілі дзею ў пракаветныя часы перад стварэннем свету, у па-над- і па-зачасавы пачатак усяго, які даў імпульс для развіцця свету і параметры гэтага свету. Стылёва такія пралогі ствараюць атмасферу пачатку словамі накшталт “калі нічога не было вызначана”, або “ў дні, калі ўсё пачыналася”. Вось, напрыклад, пачатак славутага бабілонскага эпасу 17–7 ст. да н.э. пра стварэнне свету Enuma eliš, Энума эліш – “Калі ўверсе”, эпасу, які быў добра вядомым усім адукаваным людзям старажытнага Блізкага Усходу і які моцна паўплываў на біблійных аўтараў:   Калі ўверсе неба не было названым, І зямля унізе не мела наймення, І Апсу, найпершы, творца й зачынальнік, З Тыямат стваральнай, што ўсіх спарадзіла, Свае воды разам змешвалі ўдваіх, – Але яшчэ ніваў не было ні багнаў, Не было праявы аніякай боскай, Не названы йменні, не пісáны лёсы – Тады нарадзіліся багі у іх. (Тут і далей пераклады з акадскай і сумерскай моў мае. – І.Д.).   Самымі раннімі мадэлямі для акадскіх, арамейскіх, ханаанскіх, гебрайскіх ды інш. тэкстаў былі сумерскія міфы, запісаныя ў трэцім–другім тысячагоддзях да н.э. Вось, напрыклад, пачатак вядомай гісторыі пра Гільгамеша, Энкіду і Падзем’е:   У тыя дні, у тыя далёкія дні, У тыя ночы, у тыя даўнія ночы, У тыя гады, у тыя прамінулыя гады, У пракаветныя дні, калі ўсё сутнаснае праявілася, У пракаветныя дні, калі ўсё сутнаснае ўзгадавалася, […] Калі неба было аддзеленае ад зямлі, Калі зямля была раз’яднаная з небам, Калі людскія лёсы былі вызначаныя...   Або іншы сумерскі тэкст:   У тыя дні, калі неба і зямля былі раздзеленыя, У тыя ночы, калі неба і зямля былі раз’яднаныя, У тыя гады, калі лёсы былі вызначаныя, Калі багі Анунна былі народжаныя, Калі багіні былі злучаныя шлюбам, Калі багіні атрымалі сваю долю неба й зямлі, Пасля таго, як багіні зацяжарылі й нарадзілі...   Ці вось яшчэ адзін паказальны сумерскі касмаганічны тэкст трэцяга тысячаго­ддзя да н.э., у якім развіваецца тэма свяшчэннага шлюбу паміж Небам і Зямлёю, і дзе фігуруе “зёлка нумун” (магчыма, гэтая расліна – часнык):   Калі дождж праліўся долу, і муры былі абрынутыя, Калі град з агнём праліліся долу, […] Калі дождж сказаў: “Я праліюся долу”, Калі ён сказаў: “Я абрыну муры”, Калі паводка сказала: “Я змыю ўсё прэч” – Неба апладніла, Зямля нарадзіла, Нарадзіла таксама зёлку нумун, Зямля нарадзіла, Неба апладніла, Нарадзіла таксама зёлку нумун.   Уважлівы чытач убачыць, што ў біблейскай касмалогіі ў Кн. Роду 2–3 ёсць алюзіі на ўсе прыведзеныя тут тэксты. І, як і ў гэтых тэкстах, першы сказ гісторыі служыць своеасаблівым касмаганічным пралогам, які адсылае нас у пракаветныя часы, калі яшчэ нічога не было вызначана, калі стварэнне было ў стадыі прадумвання, а сам працэс фармавання свету толькі-толькі пачынаўся.   * зрабіў зямлю і неба. Выбар слоў дэманструе канцэптуальную розніцу паміж Святарнай і Ягвісцкай касмагоніямі. У Святарным тэксце Кнігі Роду 1 Элогім сваёй велічнай дзеяй стварае (або раздзяляе) неба і зямлю. У створаным свеце свая іерархія: спачатку называецца верхні, боскі, нябачны, неспасцігальны складнік бінарнага цэлага – неба, а потым яго другая палова, зямля – ніжняя, людская, матэрыяльная, падлеглая дакладным законам, якія можна і трэба спасцігаць. Тут жа ж, у Ягвісцкім тэксце, Бог папросту “зрабіў” (ʿaśot, асот – форма дапасаванага інфінітыву ад ʿaśah) – цалкам уцямная рамесніцкая дзея – зямлю і неба. Парадак слоў расстаўляе прыярытэты апавядальніка: зямля стаіць на першым месцы, бо на ёй будзе асноўны фокус. На жаль, у перакладзе Васіля Сёмухі 2002 года, Уладыслава Чарняўскага 2002 году і ў выданні Беларускага біблійнага таварыства 2012 года слова ʿaśah, аса – “зрабіў”) перададзенае як “стварыў”, што безнадзейна размывае Ягвісцкую касмаганічную карціну. Ян Станкевіч у перакладзе 1973 года абраў слова “учыніў”.   * куста … не было…, і трава … не расла, бо не слаў Ягвэ Элогім дажджу на зямлю, і не было чалавека ўрабляць глебу. Тут, магчыма, працягвае развівацца вобраз двухчастнага свету. Куст – частка дзікай прыроды, ён залежыць ад дажджу, які, у сваю чаргу, залежыць ад Бога. Трава ж тут пазначае зеляніну, культываваныя расліны, залежныя ад чалавечай працы на зямлі.   * зямля і глеба; урабляць глебу. Адным з найскладанейшых выбараў, якія мы рабілі пры перакладзе, было разрозніваць або не два гебрайскія словы са значэннем “зямля”. Слова ereṣ, эрэц – “зямля”, якое было асноўным тэрмінам у Святарным сюжэце, тут у першых сказах новай гісторыі таксама паўстае як бінарная пара да канцэпту šammaim, шаммаім – “неба”. Аднак асноўнае слова дзеля пазначэння зямлі ў Ягвісцкіх тэкстах не эрэц, але адамá (adamah). І тут адама паўстае параю не небу, а чалавеку, гебрайскае слова для якога адам (adam). Словы адам і адама этымалагічна звязаныя, бо абодва паходзяць ад кораню адам – “быць чырвоным” – і звязаныя са словам дам – “кроў”. Для тэксту, аднак, важна не так лінгвістычная сувязь, як сугучча, якое ўтварае з гэтых слоў мужчынска-жаночую пару: адам і адама. Паводле Ягвісцкага бачання свету, адам-чалавек не толькі зроблены з адама-зямлі, але й ягоным асноўным пакліканнем у жыцці, ягонай мэтаю і прызначэннем ёсць клапаціцца пра адама-зямлю і працаваць дзеля яе – авед га-адама (ʿabed ha-аdamah, в. 2:5, а таксама 2:15 у дачыненні да саду), што значыць “урабляць глебу”, а літаральна – “служыць зямлі”. Гэтая бінарная пара неразрыўная. Пасля ўсіх пературбацый, звязаных з парушэннем забароны на спажыванне плоду з Дрэва, доляю адама-чалавека застаецца праца на адама-зямлі (гл. Рд. 3:17-19). І ў гісторыі Каіна, якая працягвае гісторыю саду, Каін працуе на адама-зямлі (Рд. 4:2, 12), якая там адыгрывае ў лёсе чалавека яшчэ большую ролю. Яна часам успрымаецца як жывая істота, нават разяўляе рот, каб прыняць кроў брата Каіна (Рд. 4:11). У абодвух сюжэтах сувязь паміж чалавекам і зямлёю ўзмацняецца і супольным праклёнам (спачатку ў Рд. 3:17, потым у Рд. 4:11). Дзе адзін, там і другая, дзе адна, там і другі. У беларускай традыцыі такія глыбінныя сэнсы могуць тычыцца хутчэй зямлі, чым глебы, бо зямля нясе значна большую семантычную нагрузку. Аднак калі эрэц у гэтых кантэкстах можа быць перакладзены толькі як “зямля” (у іншых кантэкстах слова можа пазначаць таксама краіну, г.зн. зямлю пражывання, як, напрыклад , ereṣ jiśrael, эрэц ісраэль – “зямля Ізраіля”), то адама можа азначаць і чырвоную глебу. Таму, каб разрозніць два словы для двух архіважных канцэптаў, мы пакуль што спыніліся на слове “глеба” для перадачы слова адама.   Верш 2:7 * вылепіў з пылу глебы. Дзеялоў jаṣаr, яцар – “вылепіў, зляпіў, сфармаваў”, тут у форме wa-jjiṣer, ва-ййіцэр, азначае дзеянне па наданні чаму-небудзь формы, найперш у самым простым, мануальным значэнні. Біблісты ў сувязі з гэтым вобразам часта гавораць пра Бога-ганчара. З верхняга рыхлага слою (ʿapar, афар – пыл, парахна, жвір – мы не знайшлі лепшага адпаведніка) чырвонае гліністае глебы (га-адама) Бог зляпіў чалавечую фігурку (га-адам) і ўдзьмуў ёй праз нос жыццё.   Верш 2:9 * і дрэва жыцця пасярод саду, і дрэва веды дабра і зла. Вобраз дрэва – цэнтральны вобраз усяе гісторыі. Ён будзе разгледжаны ў каментарах да трэцяга раздзела. Тут толькі неабходна зазначыць, што тэрмін “веда” (daʿat, дáат) ніякім чынам не мусіць ператварацца ў “пазнанне” ці “спазнанне”, як мы чытаем у большасці беларускіх перакладаў. Субстантыў даат вытворны ад дзеяслова jadaʿ, ядá – “ведаць”. Паняцце ведання – ключавое ў другім, трэцім і чацвертым раздзелах. Разам у гісторыі саду і гісторыі Каіна гэты корань сустракаецца сем разоў (Рд. 2:9, 17; 3:5, 7, 22; 4:1, 9), і ён не толькі яднае ўсе эпізоды, але й стварае пэўную канцэпцыю жыцця і смерці.   Верш 2:18 * нядобра чалавеку быць самому. Які рэзкі кантраст тут гучыць з дасканалым стварэннем у Кн. Роду 1! Там амаль кожная новая стваральная дзея завяршалася прастаўленнем “знака якасці”: “І Элогім убачыў, што гэта добра” (Рд. 1:4, 10, 12, 18, 21, 25, 31). Слова tob, тов – “добра”, паўторанае сем разоў, ёсць асноўнай характарыстыкай боскае працы: усё, што Бог робіць, ён робіць добра, дасканала. І таму так нечакана тут, у Роду 2:18, гучыць катэгарычнае lo tob, лё тов – “не добра”. У Ягвісцкай гісторыі няма нічога вызначанага раз і назаўжды, нічога, застылага ў абсалютнай дасканаласці. Тут сусвет разгортваецца, як дарога, па меры таго, як дзеючыя асобы ідуць па ёй. Наперад нічога не вядома, ды й таго “пераду” няма, пакуль нехта не зробіць выбар у нейкім пэўным кірунку. А тады і сам кірунак акрэсліцца, і наступствы зробленага кагадзе выбару стануцца бачнымі, і новыя магчымасці адкрыюцца, патрабуючы новых выбараў дзеля далейшага развіцця свету і таго, хто па ім ідзе. * падмогу, адпаведную яму. Якой дапамогі чалавеку чакае Бог? Урабляць зямлю? Ахоўваць сад? Ці ўсё ж такі сфакусаваць сваю ўвагу на забароненым Дрэве, на якое Бог яму так выразна ўказаў, а чалавек на гэта ніяк не адрэагаваў? Чаго хоча Бог ад чалавека: каб ён слухаўся загаду ці каб парушыў яго? Жывёлы, якіх Бог стварыў дзеля “адпаведнай” дапамогі, відавочна не дапамаглі чалавеку зрабіць выбар. І давялося ствараць жанчыну… Слова kenegdo, кенегдо – “адпаведную яму” літаральна значыць “той, хто насупраць яго, перад ім”.   Верш 2:21 * зáбуць. Ва ўсіх вядомых мне сучасных перакладах слова тардэма (tardemah) перадаецца словазлучэннем глыбокі сон, моцны сон: “крепкий сон”, “deep sleep”, “profond sommeil”, “tiefen Schlaf”, “дълбок сън” і гд. Між тым, яно аніяк не звязанае з коранем jašen, яшэн – “спаць”. Яно значыць не сон, а хутчэй транс, экстаз, забыццё – стан, у якім чалавек цалкам выпадае з рэчаіснасці і – як часта здараецца ў Бібліі – атрымлівае прарочыя відзежы. Септуагінта ўдала перакладае яго як ἔκστασις (extasis – парушэнне свядомасці, агаломшанасць, транс). Вульгата таксама знаходзіць лацінскае слова sopor – надзвычай глыбокае западзенне ў сон. Прапанаванае тут слова зáбуць уяўляецца найлепшым з вядомых нам беларускім адпаведнікам. * адзін з бакоў. Вось яна, славутая рабрына, якой ад пятага стагоддзя аргументавалі другаснасць жанчыны ў дачыненні да мужчыны і якой няма ў біблейскім тэксце! Біблейскае слова ṣelaʿ, цэлá, якое ўжываецца ў Бібліі 41 раз, нідзе і ніяк не азначае “рабрыны”. Аднак традыцыя ад часоў сярэднявечча замацавалася настолькі моцна, што ў сучасным іўрыце рабрына завецца цэла. Гэтую традыцыю распачала Вульгата, пераклаўшы слова цэла як costae – “рабрына”. Сэптуагінта была апошнім на два тысячагоддзі перакладам, дзе гэтае слова знайшло адэкватны адпаведнік: πλευρά (pleura) – “бок”. У Гебрайскай Бібліі цэла значыць менавіта бок. Найчасцей яно ўжываецца як архітэктурны тэрмін у дачыненні да храма ці ахвярніка, у якога ёсць два бакі, правы і левы. Часам яно пазначае бакавы пакой або бок узгорка. Тут, у Кн.Роду 2:21–22 хутчэй за ўсё маецца на ўвазе менавіта архітэктурны вобраз, бо дзеяслоў, ужыты для паўстання жанчыны, – binah, біна – будаваць. Літаральна фраза гучыць “Ягвэ Элогім збудаваў з боку, які ён узяў з чалавека, жанчыну”. У гэтай касмалагічнай канцэпцыі чалавек першапачаткова не мае ніякай гендэрнай прывязкі – ён проста чалавечая істота. Але ў ягонай прыродзе ёсць два бакі, якія патэнцыйна могуць несці значэнне мужчынскасці і жаноцкасці. Гэта значыць, мужчынскасць і жаноцкасць былі закладзеныя ў чалавека, але без патрэбы не разрозніваліся. Калі ж з’явілася патрэба, Бог раздзяліў гэтыя бакі, і з аднаго чалавека паўстала разнаполавая пара з рознымі касмалагічнымі функцыямі і задачамі, прычым кожная палова была цэласнаю ў сабе: Бог “закрыў тое месца целам”, так што ніякіх вонкавых слядоў раздзялення не засталося. Але чалавек адразу адчуў і пазнаў унутраную еднасць, былое адзінства, калі павітаў жанчыну як “костку ад свае косткі” і “цела ад свайго цела”, і выказаў імкненне да аднаўлення колішняга адзінства, сказаўшы, што мужчына “прылепіцца да жанчыны, і будуць адным целам”. На гэтым этапе гісторыі чалавек і жанчына пачуваюцца як адно цэлае. Аднак неўзабаве раўнавага ў пары будзе перакуленая, і гармонія будзе парушаная. Гісторыя мяняе рытм. (Працяг будзе)  
 
Адам Глобус (№89)
Парыжскія казкі Зялёны сом У Сене пад Парыжам вырас велізарны, як бервяно, сом. Вырашыў той зялёны сом ажаніцца. Ён прыплыў у Парыж і запатрабаваў тры нявесты, каб было з каго выбіраць. Сом быў такі вялікі, а Парыж тады быў яшчэ такі маленькі, што парыжане спалохаліся рачной пачвары. Збаяліся, што выпаўзе на бераг і разбурыць горад, а жыхароў усіх чыста зжарэ. Таму і кінулі парыжане ў рачныя хвалі трох найпрыгажэйшых маладых парыжанак. Тры дні і тры ночы зялёны сом разглядаў сваіх палонніц, а потым узяў і вярнуў іх на бераг Сены жывымі ды вясёлымі. Прыгажуні былі вясёлыя, бо атрымалі ад зялёнага сома па куфэрку з золатам і каштоўнымі ўпрыгажэннямі. Менавіта пасля гэтага здарэння Парыж і пачаў расці, мацнець ды квітнець.   Чырвоная шапка Да мінскага мастака Гены аднойчы падляцеў анёл у чырвонай шапцы. – У мяне ёсць для цябе падарунак! – сказаў той мастаку. – Я падару табе сваю чырвоную шапку. Ты надзенеш яе і паляціш у Парыж! Гена, як і ўсе мастакі на свеце, марыў злётаць у мастацкую сталіцу. Праўда, у мужчыны не было грошай, і ў той даўні час самалёты яшчэ не ляталі з Мінска ў Францыю. Гена з двух кавалкаў мыла зрабіў муляж бомбы і пранёс яго ў салон самалёта, які збіраўся ляцець з Беларусі ў Растоў. Мастак паказаў сцюардэсе «бомбу» і загадаў накіроўвацца ў Парыж. Самалёт не змяніў курсу. У выніку Гена трапіў у растоўскую турму. Туды да мастака прыляцеў анёл. – Ты чаму не ўзяў у падарожжа чырвоную шапку? – злосна спытаў анёл. – Пасаромеўся! Калі я хадзіў па Мінску ў тваёй шапцы, усе знаёмыя і незнаёмыя з мяне насміхаліся! – Мог бы і патрываць кепікі. Мог бы і паслухацца анёла-ахоўніка! – Я паслухаўся, паспрабаваў паляцець у Парыж – і цяпер я сяджу ў турэмнай камеры! – Не перажывай моцна. Доўга ты тут не затрымаешся. Я зраблю так, што цябе з растоўскай турмы перавядуць у мінскую вар’ятню. Паходзіш пару месяцаў па ёй у чырвонай шапцы – і цябе выпусцяць. Так і адбылося. Гену этапавалі ў Мінск, дзе з турмы перавялі ў бальніцу. Пакуль мужчына вёў рэжымнае жыццё за кратамі, у састарэлай савецкай імперыі адбылася рэвалюцыя. З бальніцы мастак выйшаў у незалежную Беларусь. Гена ўзрадаваўся, што цяпер можа спакойна паехаць у Францыю. Ён узяў білет у Парыж, сеў на цягнік і выправіўся ў сталіцу мастацтваў. Усю дарогу Гена праехаў, як раіў яму анёл, у чырвонай шапцы. Яна і зараз захоўваецца ў атэлье паспяховага парыжскага партрэтыста Генадзя Чыжа-Мінскага. Час ад часу мастак расказвае пра падарунак анёла і паказвае цікаўным чырвоную шапку.   Чорная патэльня Людаед Валерый Дзік не любіў галіцца. Ён насіў кароткую бараду. Калі Дзік еў смажаную чалавечыну, тлушч цёк з рота па губах на сівую шчэць. Людарэз гучна чвякаў, стагнаў, соп. Без сапення, пастогвання, пачвяквання і без перапэцканасці ў гарачы чалавечы тлушч гэтаму нелюдзю было кепска. Свае апошнія тры гады Дзік жыў толькі тым, што паляваў на дзяўчатак-падлеткаў. Ён усыпляў ахвяру хлараформам, грузіў яе ў аўтафургон з надпісам «Рамонт і рэстаўрацыя мэблі», дзе душыў. Задушанае дзіця злачынца прывозіў у сваю сталярную майстэрню. У людаеда была раскошная, добра абсталяваная майстэрня. На фургоне з мэбляю людаед праездзіў па Парыжы ажно тры гады. Валерый задушыў, разабраў і падсмажыў на вялікай патэльні трыццаць тры дзяўчынкі. Усе яны былі з розных раёнаў горада. Адна з вострава Сітэ, другая з Елісейскіх Палёў, трэцяя з Манмартра… Барадаты людаед ніколі не паляваў двойчы на адной і той жа вуліцы. Злавілі пачвару на жыўца. Прынадзілі мілавіднай дзяўчынкай у чырвонай сукенцы. Схапілі ў Лацінскім квартале. Калі людаед Дзік зрабіў напад, куля, выпушчаная са снайперскай вінтоўкі, прабіла яму сэрца. Вобшук у мэблевай майстэрні даў самыя неверагодныя вынікі, бо маньяк захаваў усе рэчы сваіх непаўналетніх ахвяр. Чорная патэльня, на якой людаед смажыў чалавечыну, стала адным з самых каштоўных экспанатаў музея крыміналістыкі. Вядома, лабаранты старанна адмылі з яе ўвесь чалавечы тлушч, але і без яго глыбокая чорная патэльня пакідае жудаснае ўражанне. Глядзіш на яе чорнае дно – і ўяўленне малюе табе смажаныя дзявочыя ручкі з лакіраванымі пазногцямі.   Белыя канверты Стары блазан П’ер Гусак жыў на баржы. Ён з дзяцінства марыў жыць на вадзе, каб у любы момант можна было ўзяць і паплыць у далёкі райскі край. За сваё доўгае і цяжкае жыццё П’ер так і не завёў сям’ю. Нават сяброў у яго не завялося, акрамя хіба што баржы з назваю «Адэлаіда». У адзін з цёплых майскіх вечароў П’ер вячэраў на палубе «Адэлаіды». Ён няспешна ёў срэбнай лыжачкай запраўленую сметанковым маслам грэчневую кашу. Ёў з апетытам. Глядзеў на спакойную Сену і ўяўляў сябе маленькім хлопчыкам, якога маці корміць смачнай кашай. Уяўленне было такім яркім, што Гусак ажно спалохаўся, калі пачуў чужы голас з набярэжнай: – Шаноўны! Паслухайце... У мяне ёсць бутэлька цудоўнага віна. Бутэль­ка ёсць, а сабутэльніка няма. Можа, вы, шаноўны, пагодзіцеся выпіць са мной? П’ер спакусіўся дарагім віном. Такога каштоўнага і смачнага напітку ён яшчэ не піў у сваім жыцці. Бутэлька была невялічкай, але віно ў ёй чамусьці не заканчвалася. Гусак хацеў спытаць у госця пра дзівосную якасць бутэлькі, але не паспеў. Госць, які назваўся Янам з Турава, дастаў з кішэні невялічкі белы канверт. «У нашай кампаніі не хапае жанчыны!» – сказаў мужчына і вытрас з канверта папяровую ляльку. Маленечкая цацка вокамгненна ператварылася ў маладую прыгожую жанчыну. Ян наліў прыгажуні поўны келіх віна. – Я так доўга спала ў белым канверце, што мне абавязкова трэба патанцаваць! – Пакуль ты патанцуеш, я крыху пасплю. Дарога з Турава ў Парыж мяне моцна стаміла. Думаю, што П’ер дазволіць мне гадзінку паспаць на палубе ягонай «Адэлаіды». Стары блазан прынёс свайму новаму сабутэльніку падушку з коўдрай, і Ян заснуў, седзячы ў шэзлонгу. Прыгажуня, якая назвалася Нінай з Мазыра, пратанцавала амаль усю ноч. Пад раніцу яна дастала з кішэні белы канверт, рыхтык такі, як у Яна, і вытрасла з яго на стол папяровую ляльку. Тая імгненна ператварылася ў маладога чалавека, які назваўся Анатолем з Гомеля. Ніна пацалавала Анатоля і папрасіла ў П’ера дазволу адасобіцца з маладым чалавекам у каюце. Захмялелы стары дазволіў Анатолю і Ніне схавацца ад чужых вачэй у сваёй каюце. Як толькі сонца пазалаціла Сену, Анатоль і Ніна выйшлі на палубу. Мужчына ператварыўся ў папяровую ляльку, і Ніна схавала яго ў свой белы канверт. П’ер раптам заўважыў, што віно ў бутэльцы нарэшце скончылася. Ён пабудзіў Яна: «Можа, у цябе, дарагі сябра, ёсць яшчэ віно?» Той папрасіў прабачэння, бо віна ў яго больш не было. Ян загадаў Ніне ператварыцца ў папяровую ляльку, якую акуратна паклаў у свой белы канверт. Развітваючыся, госць пакінуў П’еру трыста еўра за арэнду «Адэлаіды», чым вельмі ўсцешыў старога і моцна п’янага блазна.   Залаты парк Рэзчык па каменю Арцюр Дзяцел быў даволі пасрэдным майстрам у звычайным жыцці, але ён меў адметныя і непаўторныя здольнасці ў жыцці патаемным. Арцюр лавіў на парыжскіх вуліцах рудавалосых дзяцей і ператвараў іх у залатыя скульптуры. Ён толькі дакранаўся да спіны дзіцяці шурпатай далонню, як яно камянела і рабілася залатым. Незвычайныя скульптуры Дзяцел ставіў у зімовым садзе, які прыбудаваў да сваёй майстэрні. Сярод пальм і фікусаў назбіралася ажно трынаццаць залатых дзяцей, калі рэзчыка Дзятла затрымала паліцыя. Ён нічога ўцямнага сказаць не змог, бо і сам не ведаў, адкуль займеў свае неверагодныя здольнасці. У час апазнання бацька аднаго з залатых хлопчыкаў звар’яцеў. Ён пазнаў свайго сямігадовага Рамэна. Мужчына абняў скульптуру, заскавытаў і заплакаў… І бацькоўскія слёзы ператварылі залатую скульптуру зноў у жывога хлопчыка. Іншыя бацькі таксама сваімі горкімі слязьмі вярнулі дзецям жыцці. Здавалася б, што гісторыя павінна была скончыцца добра, але ў яе сумнае заканчэнне, бо рэзчык Дзяцел уцёк з-пад варты. У яго з’явілася новая здольнасць: ён цяпер можа ператвараць у ржавыя жалезныя скуль­птуры рыжых паліцэйскіх.   Сіняя гадзюка Франсуа Бык меў высокі рост, і вагі ў ім было на асілка. Дарма людзі кажуць, што вялікі чалавек мусіць быць добрым. Бык быў злы як цэрбер. Сваю лютасць ён накіроўваў на людзей маленькіх. Франсуа проста шалеў, калі бачыў ліліпута або карліка. Ён біў недамеркаў і недаросткаў, біў смяротным боем, збіваў іх да страты памяці... Увесь Парыж ведаў, што Франсуа Бык забаўляецца тым, што б’е і калечыць карлікаў. Ведаць ведалі, а злавіць на гарачым не маглі. Здавалася, што ўжо ніхто і ніколі не знойдзе ўправы на велікана Быка. Але знайшоўся і на гэткага цэрбера наморднік! Карлік Андрэй Вуж трымаў у тэрмасе сінюю гадзюку. Ён яе злавіў недзе ў Амазоніі, калі разам з цыркам ездзіў на гастролі ў Бразілію. Як толькі Бык высачыў Андрэя, наблізіўся да яго і нахіліўся, Вуж адкрыў свой тэрмас і прыціснуў яго да твара злачынцы. Гадзюка ўкусіла велікана за шчаку пад правым вокам. Ад змяінай атруты Франсуа і сканаў. Карліка судзілі, але ў судзе не знайшлося сведак, якія маглі б абвінаваціць Андрэя ў забойстве. Вуж выйшаў з судовай залы свабодным чалавекам, і ўсе парыжскія ліліпуты і карлікі віталі яго як героя.   Сінія нагавіцы Марсэль Рог пашыў сабе сінія нагавіцы. Яшчэ з дзяцінства яму хацелася мець у сваім гардэробе пашытыя на заказ нагавіцы. Марсэль не быў моднікам, апранаўся сціпла, рэчы купляў на скідках. Жаданне наведацца ў атэлье пайшло ад дзеда, той шмат разоў расказваў унуку, як пашыў сабе нагавіцы і пасля гэтага яго жыццё змянілася да лепшага. Каб не пашытыя з сіняга аксаміту нагавіцы, ніхто з дзяўчатак і не зірнуў бы ў бок Марсэля. (Унук насіў імя ў гонар дзеда.) У сініх нагавіцах Марсэль Рог-cтарэйшы пачаў карыстацца вялікай папулярнасцю. Яе ён скарыстаў цалкам і поўнасцю. Выбраў сабе прыгажуню з багатымі бацькамі і ажаніўся з ёю. Дзякуючы сінім нагавіцам Марсэль-старэйшы стаў галоўным інжынерам, а пазней і дырэктарам фабрыкі па вытворчасці фарфоравага посуду. Унук, як і дзед, працаваў на гэтай фабрыцы, але звычайным рахункаводам. Вёў сціплае самотнае жыццё і ў адзін цудоўны дзень нарэшце вырашыў пашыць з падоранага дзедам аксаміту сінія нагавіцы. Пашыў. Надзеў. Выйшаў прайсціся. Каля ўваходу ў метро яго перанялі сіняносыя бэйбусы. Іх было двое. З белазубых ратоў яны выплёўвалі на Марсэля Рога-малодшага брыдкаслоўныя кепікі. Той спрабаваў абысці п’яных, але яны нахабна загароджвалі дарогу. Рог раззлаваўся. Ён так моцна ўзлаваўся, што стаў павялічвацца ў памерах. Ён рос – і ўся адзежа на ім пачала разрывацца на шматкі. Нават чаравікі парваліся на кавалкі. Адно сінія нагавіцы павялічыліся разам з гаспадаром. Калі Марсэль-малодшы займеў пяціметровы рост, ён голымі пятамі патаптаў зубатых бэйбусаў. Відавочцы, што засталі гэткае дзіва, атрымалі шок. Ніхто не змог пераадолець здранцвенне і зняць метамарфозы хоць бы на тэлефон. Пасля бойкі з бэйбусамі цела рахункавода вярнулася ў свае звычайныя сціплыя памеры. Сінія нагавіцы таксама зменшыліся. Дамоў Рог-малодшы пайшоў басанож. Ідучы па вуліцах, Марсэль думаў пра дзеда, які меў рацыю, сказаўшы, што ў чалавека ў сініх нагавіцах пачынаецца зусім новае жыццё.   «Чорны хвост» «Чорны хвост» – так называлася атэлье ў Парыжы. Яно мусіла называцца «Чортаў хвост», бо там майстар на ўсе рукі Ізідор Шпак абсякаў навостранай сякерай даўжэзныя, брудныя, кудлатыя і смярдзючыя хвасты ў чарцей. Замест абсечаных хвастоў над валасатымі азадкамі Ізідор навешваў кароценькія шаўковыя і зручныя ў карыстанні штучныя хвосцікі. Справы ў атэлье ішлі выдатна. Шаўковыя хвосцікі сталі моднымі, і яны карысталіся неверагоднай папулярнасцю ў чарцей і чарціх. Шпак наняў цэлую брыгаду ветурачоў, якія сяклі хвасты з раніцы да вечара. Здавалася, што Ізідор у хуткім часе адсячэ ўсе чорныя чортавы хвасты на белым свеце. Яно так толькі здавалася… У атэлье «Чорны хвост» наведаўся сам Д’ябал. Ён прыйшоў зусім не дзеля таго, каб адсекчы сабе хвост. Ён прыйшоў, каб раз і назаўжды забараніць адсяканне хвастоў чарціхам і чарцям, бо такую справу лічыў антыпрыроднай, а таму і шкоднай. Ізідор Шпак хацеў запярэчыць Д’яблу, але той ператварыў яго ў птушку. Між іншым, Д’ябал не любіць і не прымае ніякай штучнасці. Нават простыя шпакоўні ён называе турмамі для птушак і, дзе іх убачыць, абавязкова разломіць і скіне на зямлю.   Чорны абмен Парыжанін Эдгар Кіт узяў сабе за жонку маладзенькую правінцыялку з далёкага беларускага мястэчка Ліда. Эдгар шукаў нявесту на сайтах для знаёмстваў, знайшоў, з’ездзіў па дзяўчыну ў Ліду і прывёз у Парыж. Анжэліка… Менавіта гэтак звалі новую парыжанку. Анжэліка была выдатніцай у ложку, але хатняя гаспадыня з яе атрымалася нулявая. Эдгар асабліва не перажываў з-за гэтага, лічыў, што Анжэліка маладая і яшчэ навучыцца як след весці хатнія справы. Зусім іншае думала маці Эдгара – старая карга Маргарыта. Яна пачала біць Анжэліку арэхавым дручком. За разбітую талерку, за непамыты кубак, за незасланы ложак Анжэліка атрымлівала ўдары дручком па галаве. Маргарыта Кіт так моцна лупіла нявестку, што праз нейкія тры месяцы забіла дзяўчыну. Эдгар пахаваў жонку ў сямейнай капліцы і штодня ездзіў на могілкі, каб паплакаць. Пэўна, Эдгар Кіт сплакаўся б ушчэнт, каб не рашучасць Маргарыты. Старая карга пайшла да гаспадара могілак і папрасіла ўваскрасіць Анжэліку. Гаспадар запатрабаваў велічэзныя грошы за свае паслугі, а калі Маргарыта пагадзілася іх заплаціць, ён сказаў, што нават з вялізнымі грашыма ў яго не б’е лічба ў бухгалтэрыі. Не б’е, бо не хапае цела! Старая пагадзілася легчы ў магілу замест забітай нявесткі і лягла, а перад гэтым яшчэ па трайным тарыфе аплаціла сваё ўласнае пахаванне. У чорнай касе могілкавай бухгалтэрыі ўсе лічбы пачалі біць – і Анжэліка атрымала дазвол на вяртанне да Эдгара Кіта, з якім яна пражыла доўгае і шчаслівае жыццё парыжанкі ў першым пакаленні.   Белая Дзева Шафёр-дальнабойшчык Эміль Варабей марыў пра жонку. Яму хацелася, каб дома жонка чакала свайго Эміля. Верабей спадзяваўся, што з кожнай камандзіроўкі будзе прывозіць сваёй любімай падарункі. Вераб’ю было пад пяцьдзясят, а жонка ўсё ніяк не знаходзілася. Аднойчы недзе паміж Парыжам і Марсэлем дальнабойшчык спыніў фуру, выйшаў у поле і папрасіў у высокага сонечнага неба жонку. «Неба, дай мне жонку!» – сказаў Эміль Верабей. Неба злітавалася і паслала шафёру Белую Дзеву. Тая стала жонкай дальнабойшчыка, але папрасіла нікому не расказваць пра яе і пра ласку неба. Эміль даў клятву трымаць язык за зубамі. Пратрымаўся тры гады. Цэлыя тры гады Верабей вазіў падарункі для Белай Дзевы і быў самым шчаслівым чалавекам у Парыжы. Толькі шчасця ў Эміля было значна болей, чым ён мог панесці. З-за гэтага ён і прагаварыўся. Дзесьці паміж Марсэлем і Парыжам у прыдарожнай забягалаўцы шафёр расказаў недаверлівым калегам-дальнабойшчыкам пра сваё вялікае шчасце. Была месячная ноч. Было прахалодна. Неба адклікала Белую Дзеву. Эміль Верабей вярнуўся з камандзіроўкі ў цёмную і пустую кватэру старога халасцяка.   Ружовая пашча Здарылася тое пад раніцу, можа, а пятай, а можа, і а палове на шостую... Таксістка Элеанора Лінь дакладна не памятае. Недалёка ад залатога помніка Жанне д’Арк Элеанора пабачыла голага мужчыну з галавой ката. Лінь спачатку падумала, што мужчына надзеў карнавальную маску. Яна прытармазіла каля яго, тут каціная галава і пазяхнула на ўсю сваю ружовую пашчу. Жанчына спалохалася. Зачыніла акно і праехала метраў сто. Таксістка стамілася. Ёй страшэнна балела галава, хацелася сцішыцца і паспаць. Яна пазяхнула і пабачыла маладога чалавека, які паклікаў яе рукой. Пасажыр назваў адрас у раёне Дэфанс. Па дарозе Элеанора вырашыла расказаць пасажыру пра голага чалавека з кацінай галавой. Калі яна сказала пра ружовую пашчу, малады чалавек пачаў смяяцца. Ён смяяўся так нахабна і гучна, што таксістка спыніла машыну і азірнулася. У смяшлівага пасажыра была чалавечая галава, а ўсё астатняе цела зарасло шэрай поўсцю, нібыта кацінае. Перапалоханая Элеанора Лінь выскачыла з таксі і пабегла. Яна бегла ад Елісейскіх Палёў праз Сену да Эйфелевай вежы, дзе ледзь змагла спыніцца. Аддыхаўшыся, жанчына злавіла таксі і вярнулася да сваёй кінутай машыны. Год яна нікому не расказвала гісторыю пра ружовую пашчу, а калі аднойчы расказала сяброўкам, тыя з яе здзекліва пасмяяліся.   Чорны бурак Каля начнога клуба «Ду-ду» грузчык Марсэль Бей пачаў лупіць студэнта Сержа Бурака. Серж пакурваў электронную цыгарэту і думаць не думаў, што некага тым пакурваннем раздражняе. Бей, пабачыўшы, што ў «Ду-ду» зусім няма жанчын, што вечарынка зладжана выключна для хлопцаў, узлаваўся. Марсэль спадзяваўся паскакаць з дзяўчаткамі, а тут – адны мужыкі толькі для мужыкоў. А самы нахабны з іх стаіць і пускае з рота паднікаціненую пару! У лыч яму! Наском чаравіка ў пячонку! Абцасам ў лабэшнік! Таптаць, качаць, затаптаць такога! Качаць па тратуары! Каб заліўся крывёю! Каб зубы павыплёўваў! Каб здох! Бей біў Бурака і гарлапаніў: «Ненавіджу вас, педаў! Заб’ю галубца! Затаўку вырадка!!!» Пад градам удараў Бурак страціў прытомнасць, праваліўся ў кому, а праз тыдзень памёр. Драўляную скрыню з прахам Сержа Бурака закапалі пад каменны крыж. Праз тры тыдні пад крыжам вырас вялікі чорны бурак. У час моцнай навальніцы маланка ўдарыла ў каменны крыж. Чорны бурак выскачыў з зямлі і паляцеў у турэмны двор, дзе прагульваўся арыштант Марсэль Бей. Чорны бурак ударыў Марсэля ў скронь, праламаўшы чэрап, і забіў.   Белатвары Акцёр Габрыэль Кот прыехаў у Парыж, каб вывучыцца на артыста. Свой першы намер – зрабіцца кінаакцёрам – Габрыэль адкінуў, спужаўся вялізнай канкурэнцыі. Нават тэатральныя студыі напалохалі правінцыяла, таму ён і апынуўся ў маленькім цырку. Каб атрымаць там месца навучэнца, Габрыэлю Кату давялося прайсці выпрабаванні… Першым і, бадай, самым цяжкім было выпрабаванне камаром. Усю першую ноч у цырку Габрыэля прамучыў камар. Ён зунзоніў над вухам. Сядаў на нос. Але знікаў, калі Кот запальваў лямпачку. І з’яўляўся зноў, калі лямпа згасала. Пад раніцу Габрыэль здагадаўся, што камар яго выпрабоўвае. Ці з’явіцца неадольная лютасць? Ці заб’е хлопец насякомае? Ці здагадаецца, што іспыты пачаліся? Габрыэль здагадаўся, лютасць на камара прапала – і хлопец заснуў. Другі іспыт быў з Асілкам. Ён назваў Габрыэля Ката сабакам. Асілак быў братам Гаспадара. Ён быў асноўным артыстам у цырку. На ім трымаўся кожны другі нумар. Таму Габрыэль змаўчаў. Асілак узрадаваўся маўчанню вучня і абліў Ката вадаспадам найбруднейшай лаянкі. Зразумела, што Габрыэль ледзь стрымаўся, калі яго назвалі брудным і смуродным сабакам. Але ў Ката хапіла розуму адкінуць уласную пыху і такім чынам прайсці другі іспыт. Трэцяе выпрабаванне атрымалася самым лёгкім. Асілак пакінуў пад люстэркам у грымёрнай кашалёк, у якім Габрыэль знайшоў яго крэдытную картку і паперку з кодам да яе. Ідзі і бяры грошы. Ідзі і раскашуй за чужы кошт. Спакуса была. Яшчэ не ачахла злосць на лаянку Асілка. Яшчэ хацелася помсціць. Яшчэ шмат пра што падумалася, але сквапнасць Габрыэль Кот перамог. Кашалёк з карткаю і наяўнымі грашыма застаўся ляжаць пад люстэркам. Чацвёрты іспыт прайшоў цяжка, бо быў эратычным. Габрыэль Кот быў цнатлівым хлопцам. Вопыту ў стасунках з распуснымі жанчынамі ў яго не было. Таму з’яўленне аголенай акрабаткі Ані агаломшыла Габрыэля. Ані, дачка Гаспадара, была прыгажуняй. Яна любіла сваё цела і любіла разгульваць аголенай. Ані сказала Габрыэлю, што любіць уночы прагуль­вацца без вопраткі. Цела Ката гарэла агнём. Жаданне накінуцца на Ані і згвалтаваць яе з’явілася і не знікала. Кот пачырванеў. Вочы яго наліліся крывёю. Пальцы сціснуліся ў кулакі. Здавалася, што ў наступнае імгненне хлопец нападзе на дзеўку. Не напаў. Здагадаўся, што яго выпрабоўваюць на блудлівасць. Габрыэль выпіў літровую бутэльку «Вітэль» і супакоіўся. Ён нават пажартаваў, што ў наступны раз абавязкова прапануе Ані інтымныя забаўкі. Акрабатка адказала, што патрывае да наступнага разу і назвала Габрыэля Белатварым Акцёрам. Мянушка да Ката прыляпілася. Гарачую злосць выклікала ў Ката сучачка Ані. Акрабатка знарок нацкавала сабаку на Белатварага Акцёра: «Кусі яго! Кусі гэтага фанабэрыстага імпатэнта! Кусі яго за нагу!» Раз’юшаная, нацкаваная дробная сучка скочыла на Ката і ўчапілася ў калашыну яго выхадных нагавіц. Хлопец страсянуў сучку з нагі, але на яе іклах засталіся кавалкі нагавіц. Белатвары раззлаваўся страшэнна. Як стрымаўся? Сам не ведае. Нехта яму дапамог. Каб ведаць дакладна хто… Нехта сказаў: «Ператрывай!» Кот ператрываў. Нагавіцы былі сапсаваны цалкам. Іх давялося зняць і выкінуць. Добра, што, выкідаючы нагавіцы, Белатвары Акцёр выдатна разумеў, што прайшоў чарговы іспыт. Каб загладзіць сваю віну, Ані прапанавала Габрыэлю шклянку віна. Ён выпіў яе нагбом. Дзяўчына зноў напоўніла шклянку, але Белатвары Акцёр падумаў і вырашыў адмовіцца. І правільна зрабіў. Сёмы і апошні іспыт, які выпаў на долю Габрыэля Ката, якога цяпер усе звалі Белатварым Акцёрам, быў скачок праз нябыт. Гаспадар прапанаваў вучню ўзняцца на хмарачос. Гэта быў самы высокі будынак у футурыстычным Дэфансе. Настаўнік скочыў з яго… Белатвары Акцёр скочыў з хмарачоса за сваім настаўнікам. Ён ператварыўся ў салёны дождж, а той зрабіўся воблакам, якое павольна паплыло да зямлі. Перад самай зямлёю воблака палілося салёным дажджом, які сабраўся ў Белатварага Акцёра. Гэтым якасным скачком і скончылася цыркавая навука Габрыэля Ката. Ён стаў майстрам і пачаў зарабляць тым, што без усялякіх страховак скача з хмарачосаў.   Белы кубак Патомны чарадзей Франсуа Грак, як і большасць парыжскіх патомных чарадзеяў, любіў з раніцы зайсці ў якую кавярню і выпіць кубачак чорнай кавы. Грак заўжды быў ашчадным. Можна сказаць, ягоная ашчаднасць межавала са сквапнасцю. Нават за кубачак эспрэса Франсуа плаціць не хацеў. Каб не плаціць, Грак звычайна клікаў афіцыянта і прапаноўваў яму пайсці ў заклад: калі чарадзей падкіне пусты фарфоравы кубак пад столь, а той упадзе на каменную падлогу і не разаб’ецца, за эспрэса заплоціць афіцыянт. У варыянце з пабітым кубкам заплоціць Грак, але ўжо за тры кубкі і тры эспрэса. Наіўны афіцыянт пагаджаўся. Франсуа падкідаў кубак пад столь, і той там завісаў. Кубачак вісеў у паветры, афіцыянт глядзеў на яго і чакаў, калі той пачне падаць. Тым часам чарадзей Грак сыходзіў з кавярні. Афіцыянт прайграваў, бо праз нейкія пару хвілін кубак пачынаў павольна апускацца з-пад столі на падлогу. Ён рабіў гэта так павольна і акуратна, што шанцу разбіцца ў яго не было.   Жоўтая шафа Гэта толькі здаецца, што ва ўсіх аптэках аднолькавя лекі. Яно зусім і не так. У адной аптэцы яны салодкія, як малінавае варэнне, а ў другой – горкія, як палын. Ну і вынік ад прымання быццам бы аднолькавых лекаў можа быць самы розны. Калі ты набыў таблеткі з добрых рук Жыльбера Зая ў маленечкай аптэцы, што на бульвары Капуцынаў, лічы сябе здаровым. Не паспееш адну пілюлю праглынуць, а здароўе ўжо перапаўняе тваё цела. Гэта ўсё заўважыў і паліцэйскі Жэрар Цюць. Ён не проста гэта заўважыў і апісаў у чорным працоўным нататнічку, але і пачаў сачыць за аптэкарам Жыльберам. Цюць высачыў, што Зай раз на тыдзень залазіць у сваю жоўтую шафу і там сядзіць цэлую гадзіну. Жоўтая шафа так зацікавіла паліцэйскага, што ён вырашыў сам у яе залезці і аднойчы ўскочыў туды адразу за Жыльберам. Паліцэйскі апынуўся ў лепшым свеце, у Эдэме. Там ён знайшоў Жыльбера, і той прызнаўся, што ў раі яму жывецца сумнавата, таму ён падпрацоўвае ў парыжскай аптэцы. Лекі Зай прыносіць у яе непасрэдна з Эдэма, таму ад іх такі імгненны станоўчы эфект. Жэрар Цюць наталіў сваю цікаўнасць. Ён не перашкаждаў Заю хадзіць з лепшага ў горшы свет, але сам у Парыж не вярнуўся. Ён застаўся ў Эдэме, дзе ахоўвае ўваход у жоўтую шафу, каб абы-хто не шастаў туды-сюды.   Чорны штатыў Паважанаму фотамайстру Трыстану Ліню турыстычнае бюро «Спадарожнік» заказала рэпартаж пра Нотр-Дам. Трыстан тры дні запар здымаў сам сабор і ўсё, што рабілася навокал. У семдзесят сем гадоў працаваць цяжэй, чым у трыццаць тры. Цяжэй у разоў дзесяць. За тры дні працы Лінь страшэнна стаміўся. Ён прысеў адпачыць на лаўцы каля рэчкі. Фатограф адпачываў, гледзячы на Сену, і ўбачыў на другім беразе самога сябе. Другі Трыстан Лінь быў удвая маладзейшы за першага. Ён крочыў лёгкай хадою па набярэжнай і нёс на плячы чорны штатыў. Такі ж самы штатыў стары Лінь меў у маладосці, калі працаваў фатографам-крыміналістам. Трыстан так захваляваўся, пабачыўшы сябе маладога, што нават не здагадаўся сфатаграфаваць другога сябе з чорным штатывам на плячы. Пра ўбачанае дзіва Трыстан расказаў у турыстычным бюро «Спадарожнік», а праз тры дні пасля гэтага здарэння ён выправіўся ў доўгае падарожжа да сваіх дзядоў, прадзедаў і прапрадзедаў.   Срэбны дождж Радыёжурналіст Габрыэль Карп захапляўся рыбалоўствам. Яго жыццё складалася з дзвюх рэчаў – працы і рыбалкі. Працаваў Габрыэль старанна, каб зарабіць як мага больш і мець магчымасць парыбачыць у вольныя дні і тыдні. У выхадныя ён вудзіў рыбу на рэчках і азёрах, а ў час адпачынку лётаў з Парыжа ў Нарвегію, дзе любаваўся кітамі ды лавіў тунца. Габры­эль Карп быў выдатным рыбаком, ён заўсёды вылоўліваў утрая больш за ўсіх, хто лавіў побач. Яму шанцавала, і ён быў найвялікшым майстрам у рыбалоўнай справе. Жыццё Габрыэля Карпа скончылася нечакана. Ён ішоў на працу праз мост Марыі. Магутны вецер падхапіў Карпа пад пахі і перанёс з моста на сярэдзіну рэчкі. Сена сказала Карпу: «Ты выцягнуў з мяне столькі рыбы, што я мушу спыніць цябе. Я ператвару цябе ў чараду верхаводак і паглыну!» Сена зрабіла з журналіста Карпа чараду верхаводак, якая пасыпалася ў рачныя хвалі срэбным дажджом.   Чырвоная галава Цырульнік Франсуа Рак у час працы любіў гаварыць. Ён расказваў пра падарожжы, адпачынкі, тэлесерыялы і свае неверагодныя прыгоды са шматлікімі жанчынамі. Франсуа быў мужчынскім майстарам. Яго цікавілі тыповыя мужчынскія заняткі: паляванні, выпіўкі, адзюльтэры ды аўтагонкі. Франсуа так любіў гаварыць, што ўсе думалі: ён і слухаць любіць. Слухаць жа Рак не толькі не любіў, але і нават злаваўся, калі нехта пачынаў яму пра нешта расказваць. Асаблівае абурэнне ў Франсуа выклікалі людзі са смярдзючым ротам. Адзін з кліентаў так шмат гаварыў і ў яго так страшна смярдзела з рота, што Рак не стрываў і адрэзаў яму галаву. Акрываўленую чырвоную галаву цырульнік кінуў у ракавіну і выклікаў паліцыю. Пакуль паліцэйскія ехалі на выклік, смярдзючы кліент дастаў сваю чырвоную галаву з ракавіны і паставіў сабе на плечы. Галава прырасла. Кліент аблаяў Рака бруднымі і смярдзючымі мацюкамі ды пайшоў на другі бок вуліцы, каб дастрыгчыся ў іншай цырульні.   Гора Горкае Заможнаму гандляру вінтажнымі машынамі Эжэну Грабу захацелася паплаваць па Сене на самай простай драўлянай лодачцы з вёсламі. Увішныя сакратары арганізавалі рачную прагулку. Граб выграб на сярэдзіну рэчкі. Там з вады высунулася дзіцячая ручка, а за ёй з’явіўся і мілавідны тварык. «Дапамажы! Выратуй! Выцягні мяне з вады...» Сэрца гандляра здрыганулася, і ён выцягнуў з рэчкі Гора Горкае. Яно ўскочыла Эжэну на шыю і там замацавалася. З таго моманту на Граба і пасыпаліся непрыемнасці. Падатковая інспекцыя праверыла яго аўтамабільныя крамы і наклала вялізныя штрафы. Паліцыя ўзбудзіла супраць Эжэна крымінальную справу і абвінаваціла ў забойстве, якога ён, вядома, не рабіў. Суд прызначыў неверагодна жорсткае пакаранне. Граб апынуўся ў турме, дзе яго за непаслухмянасць пасадзілі ў карцар. Толькі там Гора Горкае злезла з шыі асуджанага гандляра і пераскочыла на тоўстую шыю начальніка турмы. Праз які тыдзень Эжэна з турмы выпусцілі і абвінавачванні з яго знялі. Самай казачнай падзеяй для Граба ў гэтай драматычнай гісторыі была знаходка латарэйнага білета. Эжэн вырашыў пасля турмы наведаць касцёл і запаліць свечку, каб такім чынам адзначыць нечаканае выратаванне ад Гора Горкага. Выйшаўшы з касцёла, Граб знайшоў на прыступках латарэйны білет, па якім атрымаў выйгрыш у мільён еўра.   Зялёныя гузікі Сціплы бібліятэкар Альфрэд Тур закахаўся ў прадаўшчыцу гузікаў. Пайшоў набываць гузікі для кашаміравага кардыгана, бо карычневыя не пасавалі да смарагдавай воўны. За прылаўкам Альфрэд убачыў Жызэль. Убачыў і закахаўся. З першага погляду і назаўжды. Такое можа здарыцца адзін раз за ўсё жыццё. Яно і здарылася з бібліятэкарам Турам. Раз на тыдзень Альфрэд прыходзіў у краму і набываў сабе некалькі зялёных гузікаў. Браў па завядзёнцы толькі зялёныя. Купляў танныя. Назбіраў цэлую бляшанку з-пад шакаладнага печыва новых і непатрэбных гузікаў. А ўсё ніяк не наважваўся прызнацца ў сваім вялікім і неадольным каханні. Альфрэд нават загаварыць з Жызэль не мог, тлумачыў усё на мігі. Прадаўшчыца гузікаў пашкадавала сарамлівага пакупніка. Яна запрасіла яго на каву, а потым і да сябе ў кватэру, якая была якраз у доме насупраць яе галантарэйнай крамы. Там Альфрэд Тур распрануўся і лёг на аголеную Жызэль. Ён лёг на яе і памёр ад шчасця. Каханка моцна спужалася. Пачала плакаць і прасіць неба, каб яно вярнула жыццё яе сарамліваму Альфрэду. Ці то неба зрабіла ласку, ці то сам Тур знайшоў у сабе сілы, але ён ажыў. Альфрэд Тур вярнуўся да Жызэль так надоўга, што яны разам пражылі да праўнукаў, якіх назвалі ў гонар прадзеда і прабабы – Альфрэд і Жызэль.  
 
Ірына Дубянецкая (№89)
ЭДЭНСКІ САД: ВЕДА ДАБРА І ЗЛА (Працяг) Кніга Роду 3 Папярэднія заўвагі Унутраныя сувязі гісторыі Саду Гісторыя, якую мы звыкла прачытваем як гісторыю пра спакусу, грэхападзенне і пакаранне, гаворыць хутчэй пра складаны працэс росту і сталення людзей ды іхнія адносіны паміж сабою і сваім светам. У гэтым сюжэце чатыры персанажы: Ягвэ Элогім, чалавек, жанчына і змей, і ўсе яны злучаныя паміж сабой – кожны з кожным – мноствам сувязяў. Чалавек улучаны ў некалькі тыпаў бінарных сувязяў – знешніх і ўнутраных, вертыкальных (іерархічных) і гарызантальных. Усе гэтыя сувязі акцэнтаваныя лінгвістычна. У выпадку знешніх і ўнутраных сувязяў бінарныя пары афармляюцца аднакарэннымі ці алітэрацыйнымі словамі з пазначэннем роду: ha’adam–ha’adamah (га-адам–га-адамá), што значыць “чалавек–зямля” і ha’iš–ha’iššah (га-іш–га-ішша) – “мужчына–жанчына”. На вонкавым плане гэта найперш сувязь паміж чалавекам, га-адам, і светам, га-адамá, які ён пакліканы даглядаць. Бо га-адамá – гэта не толькі глеба, рэчыва, з якога складаецца сам чалавек, і не проста зямля, якая корміць яго і ад урадлівасці якой ён залежыць (у 3:18 Бог папярэджвае: “церне і асот яна праросціць табе, і будзеш есьці польную траву”). Гэта ягоны, чалавечы, свет, адзіны і навечны, ягонае жыццё і ягоная смерць, мэта і змест ягонага існавання. Гэта свет, чый лёс знітаваны з чалавечым лёсам непарыўнай повяззю і ўзаемазалежнасцю: дзе адзін, там і другі. На самым пачатку гісторыі, у Кнізе Роду 2:5, на зямлі нічога не расце, “бо не было чалавека, каб урабляць глебу”. Потым, у 3:17–19, пасля парушэння чалавекам забароны на дрэва веды, Ягвэ Элогім акрэслівае сітуацыю, у якой абое – чалавек і зямля – апынуліся: “Праклятая зямля (глеба) праз цябе, у высілках будзеш есьці з яе ўсе дні жыцьця твайго – пакуль ня вернешся да зямлі (глебы), зь якой ты быў узяты”. І нават па-за садам змест чалавечага жыцця застаецца той самы: “І выслаў яго Госпад Бог з Эдэнскага саду ўрабляць глебу, зь якой ён быў узяты” (3:23). На ўнутраным плане чалавек улучаны ў іншую бінарную сувязь. Гэта стаўленне чалавека да сваёй сэксуальнасці і да сваёй унутранай іншасці. Жанчына ўзятая з чалавека, і ён распазнае яе як частку сябе, як свой працяг. У Кнізе Роду 2:23–24 чалавек вітае з’яўленне яе ў сваім жыцці і свой новы стан адмысловым спевам:   Вось яна, нарэшце, костка ад костак маіх і цела ад цела майго! Яна будзе звацца жанчынаю, бо з мужчыны была ўзятая яна. Таму пакіне мужчына бацьку свайго і маці сваю, і прылепіцца да жонкі сваёй, і будуць адным целам.   Але адначасова з тым жанчына застаецца незалежным суб’ектам, з якім чалавек непазбежна сутыкаецца твар у твар. І гэтае сутыкненне мяняе яго: га-адам робіцца мужчынам, га-іш, у гэтай гісторыі толькі ў дачыненні да га-ішша, жанчыны. Гарызантальныя і вертыкальныя сувязі фармуюцца праз пэўнае ключавое слова, што тычыцца абедзвюх частак бінарнае апазіцыі – і толькі іх. Нечаканыя гарызантальныя сувязі развіваюцца паміж чалавечай параю і змеем. Чалавек і жанчына лінгвістычна злучаныя са змеем словам ‘arum /‘arom (‘арум /‘аром). Гэтае слова ўпершыню сустракаецца ў сумежных фразах, у апошнім сказе другога раздзела (2:25) і першым сказе трэцяга (3:1). На жаль, падзел паміж раздзеламі пралёг праз семантычна цэласны эпізод. “Яны былі абое‘arumim (‘аруммім), чалавек і жонка ягоная, але не саромеліся” – і адразу: “Зьмей быў самы ‘arum (‘арум) за ўсіх польных зьвяроў, якіх зрабіў Ягвэ Элогім”. Слова ‘аруммім – форма множнага ліку ад ’arоm, “голы”, якая супадае з множным лікам слова ‘аруммім – “разумны, хітры, разважны, здольны”. У перакладзе гэтая сэнсаўтваральная гульня слоў прападае, бо ў нас няма магчымасці перадаць ‘арум і ‘аром адным словам. Сэнс гэтай лінгвістычнай гульні у ненавязлівай дэманстрацыі нейкай сіметрыі, падабенства паміж чалавекам і змеем. Нездарма менавіта змей – і толькі змей – можа падштурхнуць жанчыну да лёсавызначальнага выбару. Гэта той выпадак, калі тонкія, амаль незаўважныя “капілярныя” сувязі ўнутры тэкста ствараюць паралельны сюжэт, які размыкае гісторыю, размывае ў ёй усе відавочныя схемы. Такім чынам, паміж чалавечай параю і змеем завязваецца лёсавы вузел, які з цягам гісторыі будзе толькі шчыльнець. Так, у 3:7, пасля парушэння забароны, вочы ў людзей расплюшчыліся, і яны “ўведалі, што яны голыя” (‘эрумім), і ім стала праз гэта прыкра. Сувязь са змеем далей мацнее з увядзеннем яшчэ адной алітэрацыі: выпраўляючы чалавека ў свет па-за садам, Ягвэ Элогім дае яму адзеннне са скуры – ‘or (‘ор). І хаця гэта, відаць, звычайная чалавечая скура на чалавечым целе, яна мае змяіныя канатацыі. Змей і чалавек – абодва з вонкава гладкай скураю. Абодва – аголеныя. Абодва – разумныя. Вертыкальныя адносіны развіваюцца ў тэксце паміж чалавечай параю і іхнім творцам, Ягвэ Элогімам. У выпадку адносінаў чалавек–Бог, ключавым словам стаецца jada‘ (яда‘) –ведаць і вытворнае ад яго da‘at (да‘ат) – “веда”. Веда дабра і зла належыць Богу. “Вось, чалавек стаўся як адзін з нас, хто ведае дабро і зло,” – кажа Ягвэ Элогім (3:22). Набыццём веды пазначаны і працэс чалавечага сталення. Для чалавека і жанчыны веда і жыццядайная, і смяротная. Паняцце веды шчыльна асацыюецца з цэнтральным вобразам гісторыі – з дрэвам.   Дрэва дзвюх магчымасцяў На пачатку гісторыі, у Кнізе Роду 2:8 Ягвэ Элогім пасадзіў “сад у Эдэне на ўсходзе, і зьмясьціў там чалавека, якога вылепіў”. Задача чалавека – даглядаць і ахоўваць гэты сад. Бог напаўняе сад адмысловым сэнсам (2:9): “І ўзрасьціў Госпад Бог з глебы ўсякае дрэва, прывабнае на выгляд і добрае на ежу, і дрэва жыцьця пасярод саду, і дрэва веды дабра і зла”. Апроч моманту пасадкі, дзве назвы дрэва – “дрэва жыцьця” і “дрэва веды дабра і зла” – ніколі не згадваюцца разам. У кожнай сітуацыі гаворка ідзе пра адно дрэва. Дрэва жыцця было пашыраным вобразам на Старажытным Блізкім Усходзе, а вось дрэва веды дабра і зла вядомае толькі з гэтага тэксту. Ці дрэва жыцця тое самае, што дрэва веды, ці гэта два розныя дрэвы? Больш за тое, у гутарцы са змеем жанчына гаворыць проста пра дрэва “пасярод саду” – можа гэта яшчэ адно дрэва? Дык колькі дрэў было “пасярод саду”, адно, два, ці тры? Якая сувязь паміж жыццём і ведаю? Рытмічная арганізацыя гебрайскага тэкста фармуецца паралелізмам паміж двума радкамі – тыповым літаратурным прыёмам, пакліканым паступова ўводзіць новую інфармацыю пра феномен у фокусе (2:9b):   і дрэва жыцця пасярод саду, і дрэва веды дабра і зла.   we‘es   hahajjim  betok   hagan we‘es   hadda‘at  tow      wara‘   Рытм дасканалы – усе галосныя паўтараюцца, і аніводны не парушае адзінства. У гэтым сугуччы паўстае адзінае дрэва – дрэва жыцця, якое ёсць пасярод саду, і якое ёсць дрэвам веды дабра і зла. Далей у тэксце кожная назва дрэва будзе згадвацца паасобку. У 2:16–17 дрэва “веды дабра і зла” стаецца фокусам боскай забароны. Жанчына, аднак, гаворыць, што з дрэва “пасярод саду” ім няможна есці (3:2–3). Ці было гэта дрэва “жыцця”, якое было такім чынам лакалізаванае ў 2:9? Відаць не, бо пасля таго, як чалавек з’еў з дрэва, Бог заклапочаны тым, каб не даць яму дапасці да дрэва “жыцця” (3:22). І з усяе гэтае амбівалентнасці акурат і складаюцца сэнсы гісторыі. Так, дрэва адно. Але з яго можна пакаштаваць як жыцця, так і смерці, як далучыцца да боскай веды, гэтак і ўсвядоміць свой уласны канфуз. Так, дрэваў многа. Як многа шляхоў чалавечага пазнання, многа шматмерных сувязяў, з якіх тчэцца чалавечае жыццё, многа магчымасцяў зрабіць свой адзіны жыццёвы выбар. Так, Бог забараніў чалавеку каштаваць плод з дрэва. І так, Бог зрабіў усё магчымае, каб чалавек самастойна вырашыў пакаштаваць забароненага плоду.   Пераклад гісторыі саду ў Кнізе Роду 2–3 рыхтавала Караліна Мацкевіч, доктар біблістыкі, якая жыве і працуе ў Лондане. У групе мы працавалі над гэтым тэкстам доўга, узгадняючы складаныя месцы, на якія надзвычай шчодры гэты тэкст. Нават цяпер, пасля рэдактуры, зробленай для гэтай публікацыі, засталося багата пытанняў і сумненняў.   КНІГА РОДУ 3 Тэкст у перакладзе на беларускую мову 3:1. Зьмей быў хітрэйшы за ўсіх польных зьвяроў, якіх зрабіў Госпад Бог. І ён сказаў жанчыне: «Вось жа сказаў Бог: “Ня ежце з кожнага дрэва ў садзе!”». Жанчына адказала зьмею: «З пладоў дрэваў у садзе мы можам есьці, А з пладоў дрэва, што пасярод саду, Бог сказаў: “Ня ежце зь яго і не кранайце яго, каб не памерлі”». А зьмей сказаў жанчыне: “Сьмерцю не памрэце, бо ведае Бог, што ў дзень, калі зьясьцё зь яго, расплюшчацца вашыя вочы, і будзеце як багі, якія ведаюць дабро і зло”. Жанчына ўбачыла, што дрэва добрае ў ежу, і што яно прывабнае вачам, і жаданае дзеля разуменьня. І ўзяла з пладоў яго і ела, і дала таксама свайму мужу, які быў зь ёю, і ён еў. І вочы ў іх абаіх расплюшчыліся, і ўведалі яны, што голыя. І яны сшылі фігавае лісьце і зрабілі сабе падпаяскі. І пачулі яны голас Госпада Бога, які хадзіў па садзе дзённым ветрам, і схаваўся чалавек з сваёй жонкаю ад аблічча Госпада Бога сярод дрэваў у садзе. Госпад Бог гукнуў чалавека і спытаў у яго: “Дзе ты?” А той адказаў: “Твой голас я пачуў у садзе і спалохаўся, што я голы, і схаваўся”. І Бог сказаў: “Хто распавёў табе, што ты голы? Ці ня еў ты з дрэва, з якога я наказаў табе ня есьці?” Чалавек адказаў: “Жанчына, якую ты даў мне, каб была са мною, яна дала мне плод з дрэва, і я еў.” І сказаў Госпад Бог жанчыне: “Што гэта ты зрабіла?” Жанчына адказала: “Зьмей зманіў мне, і я ела”. І Госпад Бог сказаў зьмею: “За тое, што ты зрабіў гэта, пракляты ты больш ад усякай жывёлы і ад усякага зьвера польнага. Будзеш хадзіць на сваім бруху і есьці пыл усе дні свайго жыцьця. І пакладу варожасьць паміж табой і жанчынаю, і паміж тваім нашчадкам і ейным нашчадкам. Ён паразіць цябе ў галаву, а ты паразіш яго ў пятку.” Жанчыне (ён) сказаў: “Моцна памножу твае высілкі і твае зачацьці, у цярпеннях будзеш нараджаць дзяцей, і тваё памкненьне да твайго мужа, і ён будзе кіраваць табой. А чалавеку сказаў: “За тое, што ты паслухаўся голасу жонкі сваёй і еў з дрэва, пра якое я наказаў табе, кажучы: ‘Ня еж зь яго!’, праклятая глеба праз цябе, у высілках будзеш есьці з яе ўсе дні жыцьця твайго. Церне і асот яна праросьціць табе, і будзеш есьці польную траву. У поце свайго твару будзеш есьці хлеб, пакуль ня вернешся да глебы, з якой ты быў узяты; бо ты пыл, і ў пыл вернешся. Чалавек назваў імя сваёй жонкі “Ева”, бо яна была маці ўсяго жывога. Госпад Бог зрабіў чалавеку і ягонай жонцы адзеньне са скуры і адзеў іх. І сказаў Госпад Бог: “Вось, чалавек стаўся як адзін з нас, хто ведае дабро і зло; і цяпер як бы ён не працягнуў сваю руку і ня ўзяў таксама з дрэва жыцьця і ня зьеў, і ня стаў жыць вечна”. І Госпад Бог выслаў яго з Эдэнскага саду ўрабляць глебу, з якой ён быў узяты. І выгнаў чалавека, і пасяліў з усходу ад Эдэнскага саду керубаў і палымяны меч калаўротны, ахоўваць дарогу да дрэва жыцьця.   Выбраныя каментары Верш 1 * вось жа сказаў Бог: “Ня ежце з кожнага дрэва ў садзе”. Гэтую фразу змея амаль усе перакладаюць як пытанне (“Ці сапраўды сказаў Бог…?” і да т.п.). Аднак пытання тут няма. Змей сцвярджае, што Бог сказаў менавіта гэта. Блытаніна ўзнікае праз неразуменне таго, якія словы змей прыпісвае Богу. Тэкст тут наўмысна амбівалентны. Перакладчыкі і каментатары, сыходзячы з апрыёрнага пераканання ў хлуслівасці змея, разумеюць ягонае цытаванне Богавых слоў як наўмысна скажонае: “Не ежце ні з воднага дрэва ў садзе”. Гебрайскі сказ можна разумець і так, і гэтак, бо па-гебрайску слова qol (кол) значыць “усё”, а таксама “любы, кожны, усякі”. І таму miqol ‘es hagan (мі-кол ‘эц га-ган) – “з усіх дрэў у садзе” або “з кожнага дрэва ў садзе” з адмоўнай часцінаю lo (лё) – “не” можа быць зразумета як “ні з воднага дрэва ў садзе”. Але самае простае разуменне гэтых слоў – “з кожнага дрэва ў садзе”. І тады змей гаворыць праўду: Бог не кожнае дрэва зрабіў дазволеным для ежы. Дрэва веды дабра і зла апынулася пад забаронаю (гл. 2:17). І жанчына, калі гаворыць пра забароненае дрэва “пасярод саду” ці то пярэчыць змею, ці то проста ўдакладняе. Такім чынам сюжэт набывае дадатковую глыбіню, і змей з падманшчыка ператвараецца ў Богавы цень. І гэтая двайная гульня захоўваецца і надалей, калі змей, з аднаго боку, спрачаецца з Богам, абвяргаючы ідэю імгненнай смерці ад забароненага плода, а з другога боку – раскрывае таямніцы таго, што “ведае Элогім” (3:5). Змей абяцае, што ў людзей “расплюшчацца вочы” – і вочы насамрэч “расплюшчыліся” (3:7); ён кажа, што яны “стануцца як багі” – і яны насамрэч становяцца, паводле Ягвэ Элогіма, “як адны з нас” (3:22).   Верш 6 * І жанчына ўбачыла, што дрэва добрае ў ежу, і што яно прывабнае вачам, і жаданае дзеля разуменьня. Тэкст прыцягвае ўвагу да таго, што выбар жанчыны быў не спантанны, але асэнсаваны. Жанчына ўважліва глядзіць на дрэва, узважвае яго якасці. Яна бачыць у ім тое, што было закладзеным у яго ад пачатку Богам: “І ўзрасьціў Ягвэ Элогім з глебы ўсякае дрэва, прывабнае на выгляд і добрае на ежу, і дрэва жыцьця пасярод саду, і дрэва веды дабра і зла” (2:9). У сваёй прывабнасці гэтае дрэва гэткае ж, як і ўсе дрэвы ў садзе. Але жанчына заўважыла ў ім і тое, чаго не бачыла раней, нешта, што адрознівала яго ад астатніх дрэў: яно было “жаданае дзеля разуменьня”. Слова haskil, (гаскіл) азначае “розум, разуменне, мудрасць”. Гэтае новае бачанне дрэва аказваецца вырашальным для жанчыны, жаданне разумець перамагае страх смерці, і яна выбірае разуменне, а не паслушэнства.   * і дала таксама свайму мужу, які быў зь ёю, і ён еў. Сувязь паміж мужчынам і жанчынаю падкрэсліваецца ўзаемнай прыналежнасцю праз усю гісторыю. Тут гэта праяўляецца асабліва выразна. Ён для яе не проста “яе муж” – išah (ішаг), а яшчэ “які быў з ёю” – immah (іммаг). Люстраны адбітак гэткай падвойнай прыналежнасці аб’яўляецца ў 3:12, дзе чалавек перакладае адказнасць на жанчыну, называючы яе “жанчына, якую ты даў мне, каб была са мною”. Тут у дадатак да дзеяслова з суфік­сам прыналежнасці “ты даў мне” – natattah (нататта) ужываецца прыназоўнік прыналежнасці “з” з суфіксам першай асобы адзіночнага ліку “са мною” – ‘immadi (‘іммады). У абодвух выпадках адной формы было б дастаткова, і таму гэтае збытковае “быццё разам” часта прапускаецца перакладчыкамі. Аднак для разумення тэкста гэта істотна. Тут, у 3:6, гэтая кароткая заўвага пра тое, што яе муж “быў з ёю”, наўмысна заблытвае чытача: ці ён ёсць з ёю імпліцытна, заўсёдна, як неад’емны і неадменны складнік ейнага жыцця, ці то ён быў прысутны пры размове жанчыны са змеем? Калі так, то што ён рабіў, якая ягоная роля ў гэтай гісторыі? Ці ён таксама прагнуў разумення і, адпаведна, падзяляў выбар жанчыны, ці то ён папросту паслухмяна з’еў прапанаваны жанчынаю фрукт, не задумваючыся пра наступствы.   Верш 7 * і ўведалі, што яны голыя. Дзеяслоў jada‘ (яда‘) – “уведалі” – аднакрэнны з dа‘аt (да‘ат) – “веда”. Яго не варта перакладаць “зразумелі” або “пазналі”, як досыць часта прапануюць перакладчыкі, бо тут неабходна захоўваць прычынна-выніковыя сувязі аповеду: людзі з’елі плод з дрэва веды і як вынік уведалі. Толькі вось што яны ўведалі? Жанчына прагнула разумення і мудрасці (haskil, гаскіл), а атрымала веду (dа‘аt, да‘ат) – таго, што яны ‘эруммім – веду сваёй галізны, сваёй цялеснасці. А таксама сваёй сувязі са змеем, які, як мы памятаем, быў самы ‘арум сярод усяе жыўнасці.   Верш 8 * дзённым ветрам. Выраз leruach hajom (лё-руах га-ём) звычайна перакладаюць як “у дзённай прахалодзе”. Гэты верш часта цытуецца як ілюстрацыя антрапаморфнасці боства ў раннебіблійных уяўленнях: “І пачулі яны голас Госпада Бога, які хадзіў па садзе ў дзённай прахалодзе”. Маўляў, Бог прагульваецца па садзе прыемнай парою, і голасам гукае чалавека. Аднак у гебрайскім тэксце ўсё выглядае крыху інакш. Слова руах азначае вецер, а не прахалоду. І тут яно ўжытае са шматзначным прыназоўнікам лё-, які можа пазначаць давальны склон, прыналежнасць (родны склон), кірунак руху да чаго-небудзь ды інш. Тут яго значэнне не відавочнае, і гэта ўскладняе разуменне сказа. Васіль Сёмуха ідзе за традыцыяй, перакладаючы “у час дзённай прахалоды”, Уладыслаў Чарняўскі наогул абірае варыянт “апоўдні”, і толькі Янка Станкевіч чуе тут вецер і прапануе пераклад “з ветрам дзянным”. Прыназоўнік лё- можа азначаць, што хтосьці/штосьці стаецца або робіцца кімсьці/чымсьці. Мы прапануем разумець яго тут менавіта такім чынам. Гэта значыць, што Бог не хадзіў па садзе тады, калі там веяў дзённы вецер, але сам быў гэтым ветрам. Гэта мяняе ўсю карціну, разам з разуменнем “хаджэння” і голасу. Замест антрапаморфнага боства паўстае магутны ўладар стыхій – вобраз, які добра вядомы з іншых кніг Гебрайскай Бібліі.   Верш 13 * зьмей зманіў. Дзеяслоў з асабовым суфіксам першай асобы адзіночнага ліку hišiani (гішыані) – “падмануў мяне” – гучыць алітэрацыйна са словам hannachaš (ганнахаш) – “змей”, і таму мы выбралі варыянт “змей зманіў мне”. Караліна Мацкевіч прапаноўвала “змей звёў мяне”. Праз гэтую гульню слоў жанчына спрабуе выставіць змея прыроджаным манюкам, а сябе, адпаведна, наіўнаю ахвяраю, і такім чынам зняць з сябе віну. Яна таксама, услед за чалавекам, перакладае адказнасць за свой выбар на кагосці іншага. Іронія ў тым, што яе ніхто ні ў чым не абвінавачваў. Бог проста спытаўся ў яе: “Што гэта ты зрабіла?”. Замест таго, каб адказаць на пытанне, жанчына пачынае апраўдвацца, вінавацячы змея. Гэта, відаць, і прыводзіць да нязводнай варажнечы паміж нашчадкамі жанчыны і нашчадкамі змея, пра якую гаворыць Бог ў вершы 15.   Верш 15 * ён паразіць цябе ў галаву, а ты паразіш яго ў пятку. Тут двойчы паўтараецца рэдкі дзеяслоў šuph (шуф). Апроч гэтага верша, ён ужываецца толькі двойчы на ўсю Гебрайскую Біблію – у Кнізе Ёва 9:17, дзе Ёў кажа, што Бог “у віхуры пабівае/паражае мяне”, і ў Псальме 139:11 (паводле Сэптуагінты, 138:11), дзе дзейнікам шуф выступае цемра: “цемра апанавала/паразіла мяне”. Тут важна, што паводзіны нашчадкаў і змея, і жанчыны ў дачыненні адно да аднога сіметрычныя і апісваюцца адным і тым самым дзеяннем. Толькі змеевыя нашчадкі атрымаюць удар у галаву – гэта значыць, у тое, што наперадзе, а жанчыніны ў пятку – у тое, што ззаду. Такім чынам, жанчына і змей закруціліся ва ўраборусавы вузел.   Верш 16 * памножу твае высілкі, …у цярпеньнях будзеш нараджаць дзяцей. Словы ‘issabon (‘іццавон) – “высілкі” і ‘eseb (‘эцэв) – “цярпеньні” аднакарэнныя. Форма ‘іццавон ужываецца толькі тры разы ў Гебрайскай Бібліі: двойчы тут, у 3:16 і 17, і ў 5:29, дзе гаворка ідзе хутчэй пра працоўныя намаганні. Форма ‘эцэв сустракаецца, апроч 3:16 яшчэ 6 разоў. Як і ў 3:15 у выпадку слова шуф – “паражаць”, тут увага тэкста на рэдкай форме ‘іццавон – “высілкі”, паўторанай двойчы. У 3:17 гэткім жа словам апісваецца праца чалавека на зямлі: “у высілках будзеш есьці (зь) яе ўсе дні жыцьця твайго”. “Высілкі” будуць лёсам і жанчыны, і чалавека – і менавіта гэта лучыць іхнія лёсы. Толькі для жанчыны высілкі вынікаюць у нараджэнні нашчадкаў, а ў чалавека – у служэнні (авад) зямлі.   * тваё памкненьне да твайго мужа. Слова tešuqat (тэшукат) мае цьмянае значэнне і незразумелае паходжанне. Яно ўжываецца аднолькавым чынам тут і ў гісторыі Каіна ў 4:7, дзе вельмі падобная сітуацыя тэкстуальна змадэляваная паводле гэтай. Тут памкненне жанчыны да свайго мужа вынікае ў тым, што ён ёю кіруе; там памкненне граху да Каіна, і Каін мусіць кіраваць ім. У абодвух выпадках кіруе той, да каго адчуваецца памкненне. І яшчэ адзін раз тэшукат ужываецца ў Песні песняў 7:10(11) у кантэксце любоўнага жадання. Найчасцей гэтае слова перакладаецца як “жаданне”. Сэптуагінта перакладае яго як “вяртанне” або “паварот”, відаць таму, што прачытвае гебрайскае слова tešuqat (тэшукат) як падобнае да tešubat (тэшуват) – “павяртанне”. Сярод нашых варыянтаў былі “поцяг”, “пажада”, “(па)вяртанне” і “скіраванасць”, але “памкненне” выглядае найлепшым выбарам.   Верш 18 * церне і асот яна праросьціць табе. Побач са словам qos (коц) – “церне” ужытае рэдкае слова dardar (дардар), якое сустракаецца яшчэ толькі ў Гасеі 10:8) і таксама паралельна з “цернямі”, таму перакладаецца звычайна як калючая расліна, магчыма, дзядоўнік. Роднаснае яму слова derur (дэрур) – “воля, вольны бег”, што асацыюе яго з пустазеллем. Сёмуха прапануе “ваўчкі”, Чарняўскі “бадзякі”, а Станкевіч ужывае “асот” – паўсюднае пустазелле, але без калючак.   Верш 19 * у поце твару свайго. Літаральна, у поце носу свайго. Хоць у арыгінале больш натуралістычная карціна, мы пайшлі за звыклай ідыёмай.   * ты пыл, і ў пыл вернешся. Так Ягвэ Элогім акрэслівае чалавечы лёс. Кагадзе, у 3:14, Бог сказаў змею, што той будзе “есці пыл усе дні свайго жыцьця”. І вось цяпер высвятляецца, што пыл – гэта чалавек! Дык што – ці каго – будзе есці змей? І што есць чалавека? Слова ‘aphar (‘афар) – “пыл” лучыць чалавека і змея, закручваючы іх абодвух у яшчэ адну ўраборусавую сувязь.   Верш 20 * Чалавек назваў імя сваёй жонкі “Ева”, бо яна была маці ўсяго жывога. Імя Chawwah (Хавва), якое чалавек дае жанчыне, звязанае ў тэксце са словам chaj (хай) – “жыццё”. Найчасцей перакладаюць “маці ўсіх жывых”, бо так нібыта лягчэй зразумець, пра што гаворка. Аднак, калі хай прачытаць як назоўнік, сэнс фразы будзе “маці ўсяго жыцця”, а калі як прыметнік – “маці ўсяго жывога”. Важна, што гэтае жыццесцвярджальнае імя яна атрымлівае акурат пасля гутаркі пра нязводнае змаганне яе са змеем, пра болі і высілкі ў іх з мужам жыцці і пра канчатковае вяртанне чалавека ў пыл. Сцверджанне, што яна маці ўсяго жывога пэўным чынам спраўдзіцца ў наступнай гісторыі – у аповедзе пра Каіна, дзе пачнецца новы віток жыцця, не створаных людзей, а народжаных. Прычым людзей, якія здабылі веду і праз гэта сталіся смяротнымі.   Верш 21 * адзеньне са скуры. Назоўнік ketonet (кетонет) – “адзеньне, апранаха, туніка” таксама ўжываецца ў Кнізе Роду 37:23 ў дачыненні да Язэпавага шматкаляровага плашча. Слова ‘or (‘ор) – “скура” алітэрацыйнае словам ‘арум – “голы” і ‘аром – “разумны”. Яго з’яўленне ў тэксце яшчэ больш ускладняе змяіна-чалавечыя адносіны. Пад скураю каментатары традыцыйна разумеюць скуру жывёлы. Нават высоўваліся ідэі, што Бог учыніў першае ахвярапрынашэнне, забіўшы жывёлу. Аднак ніякай згадкі жывёлаў у тэксце няма. Ёсць проста “скура”, а чалавечае цела, як мы ведаем з уласнага досведу, заўсёды “адзетае” ў скуру. Мы не ведаем, як выглядалі людзі да выгнання з Эдэну, але цяпер – па-за садам – яны маюць скуру. Відаць, менавіта гэтая скура, а не скураная вопратка, маецца тут на ўвазе.   Верш 23 * Госпад Бог выслаў яго з Эдэнскага саду ўрабляць глебу, з якой ён быў узяты. Цыкл завершаны. Чалавек-адам, зроблены з зямлі-адама, абрабляў зямлю ў садзе, даглядаў і ахоўваў яе. Цяпер сад для яго недаступны. Ягоны новы свет – усё тая ж адама, але ў большым маштабе, вялікая і нязведаная, хаця па-ранейшаму непарыўна з ім звязаная. Гэта лёс чалавека. А што ж жанчына? Дзе яна ў гэтай гісторыі? Ці яна таксама – імпліцытна – выгнаная з Эдэну? Але як можна было на яе забыцца? А можа, на яе не распаўсюджваецца выгнанне, як не распаўсюджвалася Богава забарона есці плод з дрэва, зробленая да ўзнікнення жанчыны? У папярэднім вершы, 3:22, жанчына таксама не згадваецца ў звязку з нежаданнем Бога дазволіць чалавеку пакаштаваць плод з дрэва жыцця. У наступным вершы, 3:24, дзе чалавек канчаткова выгнаны, яе таксама няма. Пасля “адзення са скуры” ў 3:21 яна прападае з поля зроку. Наратыў вяртаецца да свайго пачатку, дзе быў проста чалавек, універсальная чалавечая істота. “Маці ўсяго жывога” чакае свайго часу, каб аб’явіцца на новым вітку пракаветнае гісторыі свету.  
 
Людка Сільнова (№89)
У КАНЦЫ БУДУЦЬ ГОРЫ   Свежае імя Кіслы, як антонаўка ўлетку, Гарадок… Вёска Селівонаўка – Сіні васілёк.   Асвяжае памяць мне Імем – маладым, свежым – Ад Адама як! – Зялёны наліў.   Кусь! – і Маладзечна аж Мне відаць здалёк!.. Вёска Селівонаўка, Сіні васілёк. 2017 г.     Белая ружа            Таццяне Сапач,            беларускай паэтцы А магло ўсё быць іначай: святы Доўжыцца, і цешыцца бабуля ўнучкай… Мы па Тані гучна плачам: я, ты, – Адкідаем снег – нагой, а хто анучкай.   Гэтак сумна на кладах вясною! Гэтак традыцыйна і фармальна: – Ты фарбуй, а я пакуль пастою, Абцяру яе партрэт авальны…   – Малады зусім памёр, за сорак… – А да гэтага ніхто не ходзіць. Божа ж божа! Бачыш, зарасло як?.. Тыя словы рэхам доўга бродзяць   У душы маёй, яшчэ не сталай – І не маладой ужо пры гэтым… Гэтак плакалі, Таццяны як не стала, Беларускім нашым колам-светам!   Без яе лістка рудога, Вільні, Без Шапэна, траў сухіх, тэатра, Дому і дзвярэй, што адчынілі Нам дарогу ў Сад, – не далі б рады.   Вобраз твой і створаная казка – Як чытанне перад сном дзіцятку! – Застануцца ў памяці нязгаслай Белай ружай і канцом пачатку.   А магло ўсё быць іначай; Таня, Ты жывая, ездзіш разам з намі!..   Кажуць – лепшых забірае неба! Мы ўсе – з горшых, і, відаць, так трэба. 2016 г.   Часопіс “Дзеяслоў” Ад сузірання, мілы брат, – да дзеі слоў! Містычнай, рэлігійнай пагатоў!   Глянь, лодачкі з артыстамі плывуць, Каб нас у рух містэрыі ўцягнуць…   Каторы год, каторы горад мы Збіраемся як дочкі і сыны –   Аціхлыя – на свята Дзеі слоў… – А ты чытаў апошні “Дзеяслоў”?                                         2017 г.     Прысвячэнне да кнігі “Горад Мілаград” Каб кожны пагартаць быў рады “Бульвары”, “вулачкі”, “прысады”, Хадзіць па бруку Мілаграда, Глядзець з мастоў на вадаспады, Вам аўтар “места” гэта ўзвёў З найлепшых сноў сваіх і слоў.                                     21.01.2017 г.   Прысвячэнне да зборніка “Там, дзе Уша серабрыцца” (Верш, напісаны ў Аўтобусе вандроўных літаратараў) Там, дзе Уша серабрыцца, – Сонца ўстае і садзіцца, Вецер так сэрца трывожыць, Кніга старонкамі ходзіць. Гэта празрыстая кніга – Тонкім лядком у адлігу, Шкельцам блакітным і звонкім… З ранку да ночы старонкі Нехта нябачны гартае, Пра Маладзечна чытае. Потым – кладзе на парог Чысты, драўляны… Мо – Бог?   Недзе на небе – таксама Кліча маленькага мама: “Сынку мой! Сонейка села. Хутка ўжо ноч… і вячэра Стыне… ў талерку табе я Цёплай заціркі надзеі – Белай і поўнае сілы, Глянь, апалонік наліла…” 22-23.05.2016 г. Мінск – Маладзечна – Кушляны – Заскавічы     Сіняе і чырвонае Бэз, шыпшына, званочкі, Васількі і півоні – Усё Сіняга дочкі І сыны ўсё Чырвонага.   Мая любая гама! І любімая музыка! Мае Тата і Мама, І сцяжыначка вузкая.   Цераз лес, цераз поле, Над балотам матэрыі І над Бібліі горадам – Новым – у Эзатэрыку.   Барбарыс і вяргіні, Гладыёлусаў пашчы, Касачоў пысы львіныя… У чырвоным і сінім, Фіялетавым, “зімнім” Сімвал Тайны гарачай.     Восеньскі эцюд Пліткі тратуарнай краты. І лістоўка кандыдата (“А-чатыры”) ў дэпутаты   На зямлі валяецца, Смеццем называецца…   Я ўся мокрая іду, Каб схавацца ад дажджу.   У празрыстым магазіне Скрозь цуркі на свет гляджу…     Тры галубкі ля пад’езда Галубкі мне Нізкім голасам- Стогнам Прабурчэлі: “Скончылася ўсё.   Скончылася ўсё. Бур-бур! У будучыню Ты глядзі: Там – яшчэ будзе ўсё!..” 4.04.2016 г.     Электрычнасць Да чаго б гэта вершы так пішуцца – Нібы самі з асадкі спускаюцца? На аркушыку дробненька крышацца, Па магнітных радках разбягаюцца…   Вось разбегліся ўсе! Нібы ластаўкі, Занялі правады электрычныя, Што багі ці хлапцы так нацягвалі Ўсю вясну між слупамі карычневымі… 2.04.2016 г.     *  *  * Мне здаецца, я мора энергіі, Яно ў ёлачнай цаццы качаецца Майго цела, такога нягеглага: Ледзь кранеш – і нічога не маецца! 2.04.2016 г.     Цыркачка Ты – хто? Я – цыркачка з вандроўнага цырку “Шапіто”.   Уцякачка У тоненькім зялёна-ружовым трыко…   Бога заначка, Калі пад новыя планы тут не падыдзе ніхто. 28.05.2017 г.     Гарбатая чара Знайсці ў сабе сілы – і подзвіг зрабіць. Па-нашаму сёння – той зрух сатварыць, Які перайначвае ў нечым быццё (Ці хоць бы прыватнай асобы жыццё) У бок да Задумы, Закона, Святла… Дзе ў Людкі – ужо ні двара, ні кала, Што значыць – адсутны і дом мой, і лёс, І страшная чара паэткавых слёз…   Гарбатая чара: слязінку яшчэ Дадаць – і ўся вільгаць у бездань сцячэ. Расколецца чара, і спрахне метал Так хутка… як ціхі пралёт матылька. 6.11.2015 г.     Сёмы ўзрост Дзясятак сёмы размяняла, Нібы купюру я на днях З такім вось дзіўным наміналам – “Сямёрка”… Проста на вачах Калег сваіх, з радні найродных І незнаёмцаў Богу ўгодных.   Адна як перст. Сціскаю ў жмені Гады – манеты без наймення…   Як вецер дзьме! У пераходзе Падземным гулка. Думкі ў лёдзе, Нібы ў глазуры белай рыба: З далечыні, на продаж хіба…   Ўсё гэта я?.. Паэт ва ўзросце Складаным робіцца ці простым – Як немаўля, што, без адзення, Увесь – адчай, увесь – здзіўленне Перад чужой магутнай сілай?..   Я ў сёмы ўзрост жыцця ўступіла. 3.05.2017 г.     Зварыла кашу-гарбузянку І Зварыла кашу-гарбузянку, Бо сёння Ўсіх Святых гулянка!   І моладзь (“гэткая й такая!”) У страшных мерцвякоў гуляе.   Аматарцы жывых мелодый, У двор мне лепей не выходзіць…   ІІ Нячысцікі і крывасмокі, Да раніцы ім будуць скокі!   У клубах языкі развяжуць Ім журналісты і пакажуць   На хатнім – днём, а ноччу – яркім Экране косці, кроў, падвязкі…   ІІІ Згадаю бабу-партызанку. Вайной Абрэмку, ці Абрамку,   Жыдоўскага падлетка (збег ён Тады з “Даўгінаўскага пекла”),   Шмат дзён у лазні ратавала І людзям іншым перадала –   Святым папраўдзе! – хутаранскім Шматдзетным сем’ям падпалянскім…   IV Зварыла кашу-гарбузянку, Бо сёння – ўсіх святых гулянка.   Успамінаць я буду ціха Сялян-ратаўнікоў усіх тых. 1.11.2015 г.     ёлка Маці ёлку паламала На галіны і сучкі, На пляцоўцы іх запхала – Ўсе! – у чорныя мяшкі.   Я да сметніцы па снезе Доўга ёлку-цуд нясу: Лёсам сімвалаў і брэндаў Развярэджваю душу…   Ёлка паміргала ў хаце – Ціха ў Вечнасць адышла. Бацька-Час, Прастора-маці, Вам не адагнаць Дзіцяці Ад Святочнага стала!..   Маці ёлку паламала – У жаданні чысціні. Нешта важнае прапала… Без маёй – яе? – віны. 23.01.2016 г.     Прэч з балота! Лепей – неяк, Чым – ніяк; Крок і дзея, Чым “чмяк-чмяк!”,   У балоце дзён сваіх Гінуць з енкам: “А!.. цьфу!.. чмых!..”   І шукаць чыіхсьці рук, Як у сне – пра Беларусь   У гады Другой сусветнай, Фільм бы ўспамінаць пра гэта.   У нябыт цягнулі боты… Ўсіх усмоктвала балота:   Партызан, дзяцей і баб, Афіцэраў і салдат…   Сёння – і цябе хацела Ў часе Трэцяй, звар’яцелай   І апошняй, мусіць, з войнаў. Прэч з балота! Стань героем! 28.03.2016     Памяці Ніла Гілевіча Сышоў цягнік з нябачных рэльсаў: Вагоны, людзі, рэчы ў кашы… Хто нават мог бы – не паспелі Ўжо на Парнас, дзе “дачы нашы”;   Дзе людзі ў строях – тонкіх, белых, Ля кніг – бліскучых, нават страшна!.. Бывай, наш геній, Ніл Гілевіч, Яшчэ ў якіх стагоддзях нашых!   Быў Ніл – ракой і Сфінксам-стражам Ля Пірамід, што з кніг без клею… Каго яшчэ так абавяжам? Памёр Народны Ніл Гілевіч. 1.04.2016 г.     У канцы будуць горы …І вось жа нехта – Уключыць рэха Ў між гор прарэхах!   Я скамянею, Як быццам Рэрых… Ці рэйнджар з прэрый.   “Як вецер плача! Вось мая ўдача! Фінал…” Задача –   Навек запомніць, Што вочы бачаць… Так. Не іначай. 22.11.2016     Непамяркоўнасць У кнізе не люблю змяшання жанраў Пад вокладкай адной. Мне бачыцца – імчыць разлік пажарны Ў смяротны бой!   За дом драўляны, супраць чаду, барвы. За прынцып мой! 30.05.2017 г.  
 
Сяргей Ваганаў (№89)
*  *  * Скрабе ад раніцы лапата у двары. Напэўна, снег. Святло ў маім акенцы. Які на сёння дзень ў календары Пад белай вокладкай, што ціха зранку тчэцца? Які, будзь ласкавы, Часоў няпэўны збег Ў жытло ўвайшоў стагоддзя нараджэннем? А снег ідзе. Ідзе вялікі снег – Святлом ў акенца, роўным абуджэнню. Бясконцы ж мой перадсвітальны сон, Не змучаны ні навіной, ні датай… Які ж ён лёгкі! Безжурботны ён… А дворнік ўсё скрабе сваёй лапатай. 2000 г.     *  *  * Над Рыгай подых снежнае зімы. Гудзе пажар сярэднявечнай сцюжы… Гараць саборы, ліхтары, дамы… А цемра у завулках вочы мружыць. Пажар! Пажар! Згараюць ліхтары На плошчы, дзе завея з гулам жахавым Чытае вершы ажно да зары Дый грае на аргане фугі Баха… Вось так ўсю ноч, Да раніцы, Датла Згараць І, нібы прысак, Узгараць нанова… Вядзерца… шуфлік… шэры снег… мятла… Заціхла Музыка. Замоўкла Слова. 2010 г.     *  *  * Галінка прарастае у Сусвет. Адкуль, скажыце, тут яна з’явілася? З якога зерня, што сярод планет Блукала, ды за нашу зачапілася?   Ёй цёпла тут – Між веснавых прыкмет. Пупышка… лісцік… Простая галінка… Галінка прарастае у Сусвет. Туды, дзе Вечнасць, што адна хвілінка… 2017 г.     *  *  * Пытаннем скончыцца жыццё, Ці ўрэшце рэшт паставіць клічнік? Адно застанецца лісцё… Акно. Чырвонае лісцё. І гэты сонечны кастрычнік… 2015 г.   Памяці Барыса Нямцова Чатыры кулі, Шэсць смярдзючых гільзаў... І цела, распасцёртае на фоне Крамля, Дзе утаропіў зрэнкі ўніз Забойца, стаўшы, як той цар на троне… Ні да чаго ўжо прыгажосць манер І цьмяныя выгібы лабірынта… Адліты кулі ў СССР. Расія тымі кулямі забіта. Ўсяго чатыры… Шэсць смярдзючых гільзаў… Зусім няшмат, каб вынішчальна-здзекліва Вар’яцтва страху вырвалася з Жарала, праз якое паліць пекла. Хаўруснікі, што вылеплены з бруду, Паўзуць да трону звыклай каляінай… Ім назаўжды пазаставацца Юдамі Ля цела распасцёртае краіны… 27 лютага 2015 г.   *  *  * Я веру ў цуд, але не веру ў Бога. З дзяцінства, ў маладосці і дасюль. Што, каб не Ён, дык не было б нічога? Што, каб не Ён, дык хто б цябе пачуў? Ад небыцця у небыццё дарога – І гэта ўсё, што створана Адтуль? Яго няма. Не веру я у Бога. Бо дзе Ён? Дзе? Нідзе. Бо Ён паўсюль... 7 студзеня 2017 г.   З “Прысвячэнняў” *  *  *                                                               Віктару Казько Каб ведаў я, што жыць мне засталося Яшчэ палову добрую жыцця, Паехаў бы у Вільчу я, І спаў бясконца, І еў клубніцы, Як дзіця. Лавіў бы рыбу, Плёскаўся б на плёсе, Пісаў бы вершы Віктару Казьку... Не вельмі клапаціўся б я аб лёсе На белым-белым на Случы пяску. У тых бы вершах біў бы я паклоны Старым, магутным вільчынскім дубам. І пасылаў шалёныя праклёны Усім “Знамёнкам”, “Нёманам”, “Трудам”... І, цяпнуўшы гарэлкі, сэрца зрушу, – Няхай язык што хоча, то пляце! – Я б цалаваў заветраную грушу, Што на Палессі кожны год цвіце. 15 жніўня 1977 г.   *  *  * Год Дзевяноста шосты, красавiк, Дзень Дваццать трэцi, сонечны аўторак… Яшчэ не ўбiты ў дах апошнi цвiк, Яшчэ не затупiўся твой аловак. I да нашчадкаў ласцiцца рака, Вышынь празрыстых непаўторна рэха. Чаромха, быццам струмень малака, Яшчэ надзеяй цешыць чалавека. I цеплынёй бруіць цяжар зямлі, I першай кропляй набрыняе неба, Чакаючы бясконцае раллі… Ну, што яшчэ табе, мой дружа, трэба? Як быў, так ёсць i будзе красавiк, Як быў, так ёсць i мусiць быць аўторак… Яшчэ не ўбiты ў дах апошнi цвiк. I зноў вастрыцца з ранку твой аловак… 23 красавіка1996 г.   *  *  * Яшчэ у лесе снег трывалым мурам Ляжыць, нібыта чый забыты верш. Пад вечар думаў пра “Ката…”, каторы з гумарам. Ад ранку думаў пра цябе найперш. І пра гадоў імклівых плынь адвечную, І пра калыску матчынай зямлі... Падвесіў Бог яе да шляху Млечнага, Каб зоркі калыхаць яе маглі... Ну, што яшчэ табе сказаць, мой дружа? Здаровы будзь! І, як заўсёды, дужы! 23 красавіка 2011 г.   *  *  *                                    Генадзю Бураўкіну з нагоды выдання кнігі “Лісты да запатрабавання” Я Вашыя лісты патроху Чытаў у позняе цішы. Нібыта нехта ў дарогу Паклікаў з таямніц душы – Праз цемру да святога рання, Праз лес, рачулку, сенажаць... “Лістам да запатрабавання” Ніколі ў скрынях не ляжаць... 2010 г.     *  *  *                               Уладзіміру Някляеву Пратаколы, позвы, суддзі... Ўсё гэта праміне калісьці. Паэт заўжды Паэтам будзе! Анёлам з Боскае калыскі.   28 сакавіка 2016 г.   Не сапсуе ніводзін прайдзісвет Наш свет прыветны, Нашы святы, Калі працягнем праз душы сусвет Святло сяброўства ў нашы хаты... 28 ліпеня 2016 г.   Хоць пачынаўся шлях праз менскі Брод, Ты броду не шукаў – ні малады, ні сівы... Твайму жыццю няма альтэрнатывы: Паэт жывы, пакуль жывы Народ. Народ жывы, пакуль Паэты жывы... 9 ліпеня 2017 г.     *  *  *                               Уладзіміру Сцяпану Хай будзе пэндзаль падуладным Мастаку! А вуда – падуладнай Рыбаку! Хай нараджаецца з вушацкіх рэчак Слова – Жыцця і Вашай творчасці аснова… 22 студзеня 2017 г.     *  *  *                                         Андрэю Хадановічу Зайздрошчу Вашай маладосці Ажно з часоў СССР! А мо яшчэ зайздросціць хтосьці? Вядома хто – Charles Pierre Baudelaire... 13 лютага 2017 г.     Карані                               Анатолю Рэпіну Якая восень! Чырванее лес. Прымоўк на варце вартаўнік ядловец. Такі неперакладны ціхі змест Ва ўсім. Такая, Толя, споведзь... Чаму ж, скажы, то стрыт, то авеню Так вабяць нас? Але ж на сэрцы горка. Мо быццам нейкі цвік у кораню, Якім спрадвеку ёсць твая Мар’іна Горка... Калі пачуцці прагнуць цішыні, Як той крынічны свет на небасхіле, Не авеню нас цягнуць – карані. Той родны кут, які табе так мілы. 1992 г.   Тэрор                                     Сяргею Жадану Навошта ім памежны той кантроль, Калі яны ва ўсялякім разе – Мо не заб’юць – Праб’юць па іхняй базе Паэта, што нясе у сэрцы боль... Нібы ваўка, загоняць у аблогу, Развесіўшы чырвоныя сцяжкі... Няхай галовамі заб’юцца аб падлогу, Не перакрыць паэтаву дарогу. Не дапамогуць ні сцяжкі, ані бажкі – Іх сталіны з іванамі жахлівымі. Іх пуціны... Астатніх чорт бяры. Гарэць у пекле ім з усімі ксівамі Не з сённяшняй, дык з будучай пары... Паэту ж вольнаму – заўжды Спакой і Воля. Сяброўства спеў і боскіх зорак хор... Што, напужаў паэтавы тэрор? Тэрор Любові ўперамежку з Болем... 11 лютага 2017 г.     “Ў”–званок                                    Генадзю Бураўкіну Вось гэты ходзіць ў Інтэрнэт, Той не вылазіць з Рацыі... Такі малы ста“Ў” белы свет Ад іх глабалізацыі! Адно праз мары, мроі, сны, Нябёс бусліны клёкат Плывуць Паэзіі званы Высока  і далёка. Між тым паблізу, ці здалёк, Ці то “Ў”нутры, ці звонку Пачуйце Вы і мой званок, Хоць і не вельмі звонкі. Ён не заве натоўп на веча, Ды мае голас чалавечы... Прыміце “Ў” дар, каб зно“Ў” і зно“Ў” Склікаць усіх сваіх сябро“Ў”... Галерэя “Ў”, 14 верасня 2011 г.   Тэст Не ведаю, якім ты кіраваўся рухам, Фэйсбук. Але – у кропку. Бо так яно і ёсць: Не па крыві, але адзіным духам Яднаюцца Народ, Айчына, Лёс...     *  *  * Чакаем у снежні снега мы, Без снега снежань – спрэс маркота... Мо не хапае толькі крока Ад беларускае зімы Да апельсінаў... Як з Марока.   *  *  * Хоць з шабляй ты якісь Чапай, Хоць з кулямётам Анка, А Беларусі не чапай, Бо спаліць ВЫШЫВАНКА!     *  *  * Як выглядае ён убога – Той звышзацягнуты працэс У гэтых “веруючых у Бога”, Як некалі ў КПСС...     Ёсць такія партыі У Амерыцы я быў бы дэмакрат, Калі б і там я жыў, як галадранец. Ў краіне ж роднай не цярплю дыктат. Таму я тут пакуль рэспубліканец.     *  *  * Столькі словаў аб свабодзе! А свабоды ўсё няма... Штось зламалася ў прыродзе – Затрымалася зіма...     *  *  * Сябры, не будзем заракацца І на хваробы наракаць. Яшчэ нам рана – “Так трымацца!” Яшчэ не позна – “Так трымаць!”  
 
Людміла Рублеўская (№89)
Раздзел другі. КУДЫ НЕ ДАЙШОЎ ФРАНЦЫСК АСІЗСКІ Сайт “Пад знакам Урабораса”. Назва фанфіка: Ордэн захавальнікаў. Фандом: арыджынал. Жанр: агнст. Памер: максі. Статус: у працэсе. Рэйтынг: NC-17. Катэгорыя: гет. Аўтар: Grjaznyj ubljudok. Бета: шукаю. Папярэджанні: асабліва жорсткія сцэны. Анатацыя: Ты думаў, што ты на дне, але нехта пастукаўся знізу.   Раздзел 1 Альберт Вялікі сцвярджаў у сваім трактаце, што калі хочаш вызваліцца з нейкіх путаў, трэба знайсці гняздо сарокі з птушанятамі. Залезь да таго гнязда і абвяжы яго спрэс вяроўкамі. Сарока прыляціць, пабачыць, што справы дрэнь, і прынясе чароўную траўку, якая разарве ўсе абвязкі. Не забудзься толькі пасцяліць пад дрэвам анучу, на якую павінна ўпасці выкарыстаная чароўная расліна, альбо жабер-трава, і з ёю ты заўжды вольны! Гэх, не пашкодзіла б цяпер тая траўка – на горшы выпадак. Сарокі вунь скачуць з елкі на елку, стракочуць у прыцемку ды золі, так і чуваць у іхнім пранізлівым голасе лаянку “Каб вам духі выперла, як вы праз наш лес прэце! Каб вас спруткавала, чалавекі, як вы адзін аднаго пруткуеце!” Рэм падпёр нагой у брудным боце галаву Люцыяна. Непрыемна гля­дзець, як ківаецца з боку ў бок на дошках кузава, калі грузавік падскоквае на выбоінах і карэннях. Каб была тут Малгося, прысела б з непрытомным чалавекам побач, паклала галаву яго сабе на калені, абцерла запечаную кроў... Але Рэм абедзвюма рукамі ўчапіўся ў борт кузава, каб не вылецець на дарогу – Малгося была ў кабіне і гнала машыну, як авадзень ашалелае жарабя. Нічога, не да сантыментаў. На фронце ды ў партызанцы звыклі да бруду і крыві. Урэшце, усё, што сёння можна было ўтварыць з абліччам спадара Люцыяна Корвуса, зроблена, страшней не стане. Пазнаць іхняга былога настаўніка біялогіі можна цяпер хіба па шнары на шчацэ, які нагадвае абрысам птушку ў палёце. Калісьці яны, дзевяцікласнікі Старавежскай сярэдняй школы, гадалі, адкуль у іх новага выкладчыка, маладога, але з пасівелымі скронямі, загадкава-змрочнага, гэткае ўпрыгожванне, тады яшчэ барвовага колеру. Жэнька Равіновіч, ужо тады закаханая ў старшыню школьнай камсамольскай ячэйкі Рыгора Самуся, высунула зусім дэкадэнцкую версію. Шнар – першая літара імя нешчаслівага кахання таварыша Люцыяна Станіслававіча. Той у адчаі сам выразаў на сабе літару “Л”, каб вечна помніць здрадлівую альбо памерлую Лену, Лілю, Лізавету. Ну яны і пасмяяліся з дурных фантазій дзеўкі. Начыталася буржуазных раманаў! Дзед Жэнькі быў калісьці выкладчыкам настаўніцкай семінарыі, і ад яго ў доме засталася дыхтоўная бібліятэка. Асабліва шмат кніг з серыі для юнацтва. Майн Рыд, Фенімор Купер, Жуль Верн, Вальтэр Скот, Аляксандр Дзюма... Усе з іхняй кампаніі час ад часу выпрошвалі ў аднакласніцы томікі ў скураных пацёртых вокладках, з яцямі і непралетарскай рамантыкай. Ясна, што Жэнька, сінявокая, таненькая, пышнавалосая, была самай начытанай, хаця яе версія пра выразаную на шчацэ літару не прыжылася. Але спытаць пра паходжанне прыкметы ў настаўніка не наважыліся. Так, з Люцыянам Корвусам было цікава. І на ўроках, дзе расказвалася пра незычайныя эксперыменты з прыроды і чалавека, кшталту як змусіць мозг працаваць на сто адсоткаў з дапамогай электрамагнітных імпульсаў. І па-за ўрокамі. Створаны Корвусам археалагічна-біялагічны гурток – самы яркі ўспамін даваеннага жыцця. Напачатку вывучалі ўсялякія там скамянелыя трылабіты. Нацягалі ў маленькі кабінет, прапахлы фармалінам, шэрых каменьчыкаў з паверхнямі рабрыстымі, хвалістымі, у маленькіх дзірках, як застылая пена. Потым з’явіліся іржавыя наканечнікі дзідаў, вышчарбленыя медныя манеты, аскепкі старажытнага посуду, знойдзеныя вучнямі на бацькоўскіх гародах. Настаўнік спісаўся са знаёмцам з Акадэміі навук, адтуль прыслалі інструктара, і школьны гурток атрымаў дазвол на раскопкі. Вучыліся размерваць участкі, прасейваць культурны слой, класіфікаваць экспанаты. Мінулае прыадчыняла браму, за якой біліся з панскімі войскамі адчайныя паўстанцы, скрыжоўвалі мячы з тэўтонцамі крывіцкія рыцары, свісталі татарскія стрэлы і грымелі французскія гарматы... Так, вакол маладога біёлага гуртаваліся, яго слухалі. Але было ў спадары Люцыяне штось адчуджанае. Рэму часам здавалася, што настаўнік увесь час трымае напагатове вострую зброю, кшталту таго кінжала мізэрыкордыя, што яны адкапалі на Татарскім гарадзішчы. Падыдзеш бліжэй – уколешся. Цяпер Рэму зразумела, адкуль настаўніцкая насцярога і адкуль шнар у форме птушкі. Прыклаўся, відаць, Корвус, трацячы прытомнасць у яшчэ адным кабінеце следчага, аб рог стала. А можа, спецыяльна, трымаючы за валасы, аб той рог прыклалі, каб гонар збіць. Бо цяпер побач, бліжэй да вуха, быў такі самы шнар, толькі свежы. Яны, дзеці, не задумваліся, чаму сталічны вучоны, супрацоўнік навуковага інстытута, аўтар дзвюх кніг пра нервовую сістэму апынуўся школьным настаўнікам у маленькім гарадку. Чаму трымаецца як дзяк на шабашы, дый іншыя выкладчыкі ад яго наводдаль, бы ад сухотнага, баяцца доўгую размову без сведкаў завесці. Неяк Рэм, калі крадма вярнуўся ў школу па сканфіскаваную рагатку, падслухаў размову Рыгорава бацькі, сакратара Старавежскага гаркама, з дырэктарам школы, адзіным, хто з Корвусам быў у сяброўстве. “...Асцярожней з кадрамі, вы надта паблажлівы. Начальнік інстытута, дзе працаваў Люцыян Корвус, асуджаны. Уяўляеце, спланаваў батанічны сад у Менску такім чынам, каб дарожкі падказвалі накірунак для варожых самалётаў, гад! У тым змяіным гняздзе шмат шпіёнаў вылавілі. Корвусу пашанцавала, выпусцілі. Але, цалкам магчыма, ненадоўга. Самі ведаеце, якая зараз абстаноўка – польскія шпіёны і нацдэмы распаўзаюцца, у давер уваходзяць. Пільней трэба быць, асабліва да гурткоў усялякіх”. Рэм Цвічок быў заняты вельмі важнымі хлапечымі справамі, дарослая размова праслізнула паўз яго халодным ветрыкам. Можа, і добра. Бо мог прызнаць настаўніка за ворага. І не было б у ягоным жыцці археалагічнага гуртка, кахання да дзёрзкай Малгосі, шчырых размоў з сябрамі каля вогнішча, на ўскрайку лесу, дзе раскопвалі гарадзішча чатырнаццатага стагоддзя. Тады ў іх і ўзнікла гэтая жартоўная ідэя – назвацца Ордэнам рыцараў-захавальнікаў, даследчыкаў слаўнага мінулага народа, якому яшчэ нядаўна адмаўлялі ў праве на існаванне. А Люцыян Станіслававіч у іх Магістр. Сказаліся чытанні з Жэньчынай бібліятэкі. Корвус слухаў пражэкты падлеткаў, утаропіўшыся ў вогнішча, у якім адбывалася свая Грунвальдская бойка паміж святлом і цемрай, і ўсё змрачнеў. Але шчаслівыя рыцары-захавальнікі, якія надоечы адкапалі сапраўдны каваны шлем, сталь якога нават за стагоддзі не ўзяла іржа, не звярнулі ўвагі на трывожнае: “Выкіньце з галавы ўсялякія таемныя таварыствы. Не варта нават гаварыць пра такое!” Колькі чароўнага адкрылася рыцарам наваспечанага ордэна! Іх малень­кі Старавежск збудаваны раней за Вільню! Людзі на берагах дробнай рачулкі Наўкі пасяліліся, мусіць, яшчэ калі па тутэйшых узгорках тупалі калматыя маманты. Высіўся на адным з тых узгоркаў сапраўдны замак, камяні з якога гаспадарлівыя старавежцы даўно прыстасавалі ў падмуркі сваіх хатаў ды адрынаў. Мелася войска, што сустракала ворагаў дажджом стрэлаў і лесам дзідаў. Адбівалі тут нашэсці татараў, шведаў, войскаў маскоўскага цара. Горад спальвалі дашчэнту дзевяць разоў – чорныя праслойкі ў глебе пра гэта сведчылі. Тры разы летапісы занатавалі страшную пошасць. Была ратуша – праўда, каржакаватае зернясховішча, у якое яна ператварылася, мала нагадвала рыцарскія часы. А Рэм і ўявіць тыя часы не ўмеў, у сям’і Цвічкоў спаконвеку размаўлялі адно пра надзённае. Дзе ўзяць грошай на боты Лёньку ці Міцьку, ды як расцягнуць тры кілі мукі на месяц. Суседзі жартавалі, што іх прозвішча з’явілася, бо дзяцей у родзе заўсёды было як цвікоў у плоце. Рэм восьмы, малодшы. З гордым імем, якое расшыфроўвалася Рэвалюцыя Міравая – матцы ды бацьку, пралетарыям з цагельні, так падказалі ў ЗАГСе. У мястэчку вельмі не любілі корпацца ў мінулым. Старавежцы лаяліся на маладзёнаў-гурткоўцаў і на прыхадня-настаўніка, маўляў, няма чаго чапаць старыя косткі, гай з іх не вырасце. Дырэктар школы, па прафесіі гісторык, па паходжанні – сын мясцовага шаўца, аднак, не здаваўся, падазронага біёлага з ягоным гуртком падтрымліваў і сам час ад часу далучаўся да таемных рыцараў у справах раскопных. Ён тлумачыў насцярогу местачкоўцаў водгуллем яшчэ дарэвалюцыйнай гісторыі. Калісь старавежскія падлеткі пасвілі свіней на гарадзішчы дый заўважылі, што дзёдзя дастала лычом срэбную манетку... Ну й пачалі глебу ледзь не зубамі грызці. Уладальнік зямлі, аматар старажытнасцяў, даведаўся, што нейкія хамы раскрадаюць гістарычныя каштоўнасці, раз’юшыўся... Жандары тады і малых скарбашукальнікаў адлупцавалі бязлітасна, і бацькам іх дасталося – штрафы, допыты, ці не ўтаілі каштоўныя экспанаты... Карацей, людзі заракліся праклятае месца чапаць. А Корвус пра кожную адкапаную рэч расказваў цэлую гісторыю... Ягоны твар маладзеў, хударлявая постаць выпроствалася, нібыта з плеч зваліўся жорнаў. Голас гучаў зусім не як у класе ці ў сухіх размовах. Нізкаваты, глыбокі. І вочы светлыя, аж празрыстыя глядзяць проста кудысь у цябе... Рэму заўсёды бабуля казала, што ў чараўнікоў вочы чорныя. Гэта яна вочы Люцыяна Станіслававіча ў пэўныя моманты не бачыла. Вось бярэ ў руку іржавую нейкую жалязяку, што Ромкава бабуля на дошку клала, каб сыр адціснуць, і давай казані казаць. Гэта, маўляў, сякера бронзавага веку, якая называецца кельт. Яе прывязвалі да дзяржальна накрыж рамень­чыкам. Валодалі такой толькі князі ды войты ўсялякія... Бо на Беларусі ў той час не ўмелі такой зброі рабіць, гэта ж тысячу гадоў да нашай эры... Таму прывозілі гэткія сякеры здалёк, на лёгкіх стругах, па рэках... Гэтую, мабыць, з Дунаю. І аддаў за яе наш далёкі продак дзесяць сабаліных скурак... І вось аднойчы напалі ворагі на паселішча, і паспеў стары вой адняць некалькі жыццяў чужынцаў – пакуль у сэрца яго не патрапіла страла з бронзавым наканечнікам. Праўда, рэдка прарывалася ў настаўніка такая ўзрушаная гаворка. Вось распавядае натхнёна пра лёс папа Лявонція Карповіча, як той у Вільні беларускія кнігі друкаваў у пачатку сямнаццатага стагоддзя ды як яго езуіты катавалі, раптам кране рукой шнар на шчаце і быццам абсячэ штось ягоны голас. Зробіцца гаворка зноў сухаватай, роўнай, як на ўроку. Дзіва што, з іх чацвярых – Рэм Цвічок, Жэнька Равіновіч, Малгажата Ракуцкая, Рыгор Самусь, рыцараў Ордэна захавальнікаў, – любы мог закласці Магістра. Са шчырай душой праявіць пільнасць, паведаміць хоць каму са школьнага камітэта, што настаўнік вядзе рэлігійную ды нацдэмаўскую прапаганду. Але ж не заклалі. У галаву не прыйшло. Ды аднойчы раскопкі давялося перапыніць самім... За рачулкай Наўкай, там, дзе раней шумеў пракаветны лес, з якога даўно выстругалі шафы альбо труны, Ордэнцы знайшлі сляды дзіўнага паселішча. Агароджы няма, па ўсім перыметры праз роўныя прамежкі каменныя крыжы. Уласна кажучы, дзякуючы гэтым крыжам, якіх яшчэ не паглынула зямля, і адбылася знаходка. Папрацавалі на пробу рыдлёўкамі, адкапалі некалькі дзіўных званочкаў, незразумелай формы жалязякі... Люцыян Станіслававіч доўга маўчаў, змрочна разглядаў знаходкі. – Параюся са знаўцамі, але думаецца мне, што мы, таварышы, дарэмна тут капаемся. З такімі бразготкамі і званочкамі перасоўваліся пракажоныя, каб людзі да іх не набліжаліся. Мне паказвалі рыхтык такія ў Менску, у музеі. Больш яны туды не хадзілі. Рэм нават рыдлёўку, апаганеную заразнай зямлёю, выкінуў. Корвус пасля распавёў вынікі сваіх роспытаў. Туды, у гіблае месца за рэчкай, сапраўды адсялялі са Старавежска і ваколіцаў смяротна хворых. І не толькі. Здаралася, падчас чумы захварэлы ацаляўся. Яго маглі палічыць вечным увасабленнем пошасці, і ацалеламу небараку даводзілася сыходзіць да такіх жа ізгояў. Вар’ятаў таксама адпраўлялі ў страшнае паселішча... Таму і агароджы няма: хто ж пойдзе да заразных і шаленцаў? Хіба якісь Францыск Асізскі. Італійскі святы адмыслова жыў у такіх вось суполках, каб сцвердзіць міласэрнасць Божую. Затое тут усе былі роўныя. І князь, і жабрак. Прыгонны больш не належаў пану. Жонка не належала мужу. Злачынца мог не баяцца пера­следу за былыя грахі. Ніхто, акрамя Смерці, не меў улады над жыхарамі праклятага паселішча. Грузавік тузануўся, кола ледзь не загразла ў глыбокай калюжыне. Матор зарычэў, як звер, што рвецца з пасткі... Дзякуй лёсу, выехалі. Галава Корвуса зноў стукнулася аб дно кузава. Рэм, трымаючыся адной рукой за борт, падсунуў настаўніку пад патыліцу ўласную шапку і пастараўся галаву непрытомнага трохі павярнуць набок, як Малгося вучыла. А то столькі высілкаў, а яшчэ і жывым не давязем. У Люцыяна нос пераламаны, ён можа ў крыві захлынуцца. Н-да... Вочы запухлі. Ілбом як мур таўклі... Вусны разбітыя. Якія там яшчэ пашкоджанні, лепш не гадаць, Люцыян прыкрыты да падбароддзя выпэцканым у крыві шынялём. А ўсё ж так добра пачыналася... Не трэба было слухацца Малгосю. Трэба было паслаць упартага Корвуса на сухі лес з ягонай навуковай апантанасцю. Але Малгося ўпёрлася: мусім дапамагчы. Урэшце, жыццём Корвусу абавязаныя. А ён за праўду змагаецца, за развіццё савецкай навукі, супраць сабатажнікаў і фальсіфікатараў. Вось і арганізавалі Магістру сустрэчу з самім начальнікам аддзела па барацьбе з сабатажам, таварышам Рыгорам Піліпавічам Самусем. Былым рыцарам Ордэна захавальнікаў. Які здабыў у сістэме дзяржбяспекі мянушку Касталом і рэпутацыю чалавека непадкупнага, вернага сталінца і непераўзыдзенага дазнавальніка. Праўда, Малгося, якая працавала ўрачом у вайсковым шпіталі, сцвяр­джала, што Рыгору ні ў якім разе не варта было займаць пасаду, дзе ёсць нервовая напруга і дзе ён мае ўладу над людзьмі. Яму пралячыцца добра трэба. Атрыманыя на вайне пашкоджанні прагрэсуюць. Рэм і бачыў падчас усё радзейшых сустрэч, што сябрук раптам робіцца сам не свой, вочы пустыя, як гільзы, праз сціснутыя сківіцы толькі адно: “Сволачы. Ворагі. Недабіткі праклятыя”. А яшчэ чуў Рэм ад таго-сяго з саслужыўцаў, што гэткі стан – нічога, яшчэ нармальна для Касталома. Вось калі ў яго сапраўды штось перакліньвае ў галаве, асабліва падчас допытаў... Але Цвічок адмахваўся. У ягонай натуры, на шчасце ці няшчасце, такое было: прапускаць міма вушэй непрыемнае, тое, што разбурае звыклую карціну свету. Ну які Рыгор Касталом? Ён герой, які можа захінуць сабою сябра ад кулі, з адным пісталетам бяжыць на ўзвод фашыстаў... Добры, верны Рыгорка… Як шкадаваў, што ім не васямнаццаць, не бяруць на фронт! Калі сям’ю сакратара гаркама эвакуявалі сярод першых, збег, застаўся са сваім Ордэнам захавальнікаў, каб усім разам далучыцца да чырвонаармейцаў. Хто ж ведаў, што апынуцца ў акупацыі... І Корвуса выратаваў, пасля вайны ўжо, калі таго хацелі арыштаваць як фашыстоўскага паслугача. Усім сумнеўным даў перцу з імберцам, даказваючы, што Люцыян працаваў у немцаў перакладнікам па заданні партызан. Сведкаў прывёў, дабраўся ў маскоўскі шпіталь да камандзіра партызанскай брыгады, які з Магістрам справы вёў. Урэшце Корвуса нават узнагародзілі медалём “За адвагу” – але тут нічога не скажаш, заслужыў. Калі сышоў у атрад, колькі жыццяў выратаваў, як доктар, і колькі адняў, як жаўнер... Рэм таксама мае на сабе дзве латкі Корвуса – той зашываў яму раны на правым баку і на левай лытцы. Цяпер жыццё лёгка падзяліць на серыі, як кінастужку. Да вайны. Ад пачатку вайны да вызвалення Старавежска. Ад прыходу нашых – да Перамогі. Старавежск... Дымяцца руіны... Танкі з чырвонымі зоркамі... Корвуса ўзялі на працу ў палявы шпіталь. Малгося і Жэнька запісаліся на курсы санінструктараў. Рэм – на фронт. Рыгор – на камандзірскія курсы. Шляхі рыцараў Ордэна захавальнікаў нібыта разышліся назаўсёды. Але пасля Перамогі Рэма знайшла ў вайсковай частцы паштоўка: Рыгор і Жэнька запрашалі на вяселле ў Менск! Якой файнай яны былі парай, маладыя героі! Таненькая, яснавокая Жэнька з тоўстай касою, якую яна ўмудрылася захаваць праз усю вайну, прыгожая, як артыстка, і плячысты, упэўнены Рыгор з буйным цёмным чубам, з ордэнамі на афіцэрскім кіцелі... Маладая сям’я атрымала службовую кватэру ў сталіцы, у ацалелым ад бамбёжак доме ў Траецкім прадмесці. Рэм некалькі разоў у іх начаваў – нішто сабе харомы, нават з паркетам і ляпнінай на столі, у лазенцы – цэлы басейн, а не ванна. Праўда, пляткарылі, што недарэмна ў тым доме ўваход у падвал цэглай закла­дзены. На пачатку вайны тут жылі сем’і камандзіраў. Пачаліся бамбёжкі. Дзеці з маткамі, чалавек паўсотні, мусіць, пахаваліся ў бамбаховішчы ў падвале. Усчаўся пажар, а дзверы заваліла нейкай бэлькай... Так усе там і задыхнуліся, згарэлі, і засталіся да канца вайны... А пасля вызвалення вырашана было на страшную гісторыю забыцца... Тым больш, ніхто з баць­коў з фронту не вярнуўся. Усе дзверы ў сутарэнні заварылі, замуравалі... Вядома, забабонныя людцы, асабліва прыслуга, распавядалі пра прывідаў, плач ды крыкі, якія даносяцца часам з падвалаў... Цвічка ўзялі працаваць на вайсковы склад, не без дапамогі Самуся. Далі месца ў інтэрнаце... Рэм прыкідваў, што калі Малгося нарэшце згодзіцца стаць ягонай жонкай, то вылучаць ім асобны пакой. Але Малгажата аднеквалася: вось закончыць інстытут... Хаця Жэньцы той жа інстытут не перашкодзіў пабрацца з Рыгорам! Рэм лічыў кавалкі мыла, боты і гімнасцёркі. У Малгосі пачалася доктарская практыка. Раз на месяц хіба ўдавалася ў кіно сяброўку выцягнуць. А год таму Жэнька знікла. Кінула Рыгора і з’ехала. Самусь сціскаў зубы, сіпеў: “Так трэба”. Ці ў Казахстане працуе, ці на Алтаі. Прынамсі, са слоў Малгосі. Прызнацца, у Рэма мільгала думка, што нястрыманую на язык Жэньку, якая не зносіла найменшай несправядлівасці, маглі – вядома, па памылцы, – арыштаваць... Урэшце, зараз столькі ўрачоў-шкоднікаў выкрываюць, атручвальнікаў! Яшчэ з сорак восьмага году пачалі казаць пра страшную змову наймітаў сусветнага сіянізму, якія забілі таварыша Жданава. У Малгосі на працы двух загадчыкаў аддзяленняў забралі. Але Жэнька ну ніяк не магла аказацца ворагам! Яны ж разам былі ў партызанах, яе ж фашысты катавалі... Але нават Жэньчына маці, якая адна засталася з сям’і, сухенькая, рана пасівелая бібліятэкарка, пра лёс дачкі маўчала, як камень, а пры згадцы пра зяця бялела і адварочвалася. Корвуса Рэм за гэтыя гады хіба пару разоў бачыў. Гэта Малгося з былым настаўнікам па іхніх медыцынскіх справах сутыкалася, хваліла за кансультацыі па складаных выпадках з усялякімі неўротыкамі. А так ён быццам ад іхняй кампаніі хаваўся. Што зразумела. Як кажуць, срэбныя лыжкі знайшліся, а асадачак застаўся. Абараніўшы сваю доктарскую, Люцыян Станіслававіч узначаліў нейкую сумнеўную лабараторыю... Вось пра яе лёс і прыйшоў гаварыць. У іх там ажно трох шкоднікаў арыштавалі. А Магістр заступацца лезе! Пачатак размовы паміж Магістрам і маёрам быў цалкам добразычлівы. Паціснулі адзін аднаму рукі. Корвус усеўся, як на імянінах, у крэсла, у якім столькі ворагаў народу пераседзела, ператрэслася. Паперкі расклаў... І давай алей ліць. Пра тое, якімі важнымі справамі ў іхняй лабараторыі займаюцца. Пасля вайны надта шмат людзей з пашкоджанай псіхікай, з нервовымі захворваннямі. Таму даследванні нервовай сістэмы, эксперыменты з жывёламі і лекавымі раслінамі, аднаўленне старажытных забытых рэцэптаў такія важныя! Толькі невукі могуць назваць гэта шарлатанствам... Бяда ў мірную лабараторыю, дзе навукоўцы мучылі няшчасных пацукоў, прыйшла нечакана. Корвуса паслалі ў Маскву на якуюсь там канферэнцыю, і ён пазнаёміўся са знакамітай Вольгай Барысаўнай Лепяшынскай, паплечніцай самога Леніна і Крупскай, старой бальшавічкай і выбітной навукоўкай. Лепяшынская абвяргала клетачную тэорыю і лічыла, што жыццё спараджае нейкае “жывое рэчыва”. Узнікае яно само па сабе, а з яго ўзнікаюць клеткі. Што гэта было за рэчыва, удзельніца дзвюх рэвалюцый так і не рас­тлумачыла, але атрымала за свае даследванні Сталінскую прэмію. Дэлегацыю навукоўцаў з усіх рэспублік павялі ў лабараторыю васьмі­дзесяцігадовай рэвалюцыянеркі. Экскурсія нагадвала блёкат. Дзве маладыя лабаранткі таўклі ў парцалянавых ступках насенне буракоў. Для чаго? А каб атрыманы пыл пасеяць. А калі ён узыдзе, гэта будзе доказ, што прарастаць можа і найменшая часцінка семя, дзякуючы ўтрыманню “жывога рэчыва”. Дачка Лепяшынскай, Вольга Панцеляймонаўна, з захапленнем распавяла гасцям, як яны даследуюць чарназём, узяты з-пад пазногцяў яе маці. Там жа таксама цуд-рэчыва ёсць! А яшчэ яно можа праявіцца, калі расцерці перламутравыя гузікі і ўвесці іх у арганізм жывёл... Гэта быў нават не дылетантызм, а суворае сярэднявечча, калі трактат “Picatrix” раіў для выклікання сардэчнай схільнасці ўзяць дзве драхмы крыві белага сабакі і столькі ж яго мозгу, а таксама па чатыры драхмы мозгу аль-газелі і чалавечай крыві, а эпілептыка лячыць парашком з чалавечага чэрапа з сіропам марской цыбулі. Беларускі дэлегат Люцыян Корвус якраз пра такія асацыяцыі і распавёў. Сівенькая Вольга Барысаўна міла ўсміхнулася, ад чаго астатнія госці збялелі і пачалі азірацца ў пошуку дзвярэй. І запыталася, якой навуковай тэмай і дзе займаецца шаноўны крытык. Ён, дарэчы, упэўнены, што ў ягоных занятках нічога няма ад прафанацыі і сярэднявечча? А як у яго з партыйнай лініяй? Яна асабіста гэта ўдакладніць. Начальнік дэлегацыі, мажны дзядзька з Міністэрства аховы здароўя, выштурхнуў Корвуса за дзверы, як вадавоза з губернатарскага балю, і ў калідоры параіў шэптам сушыць сухары. А па вяртанні ў Мінск пачалося. Якія-такія нервы, таварышы? Якія псіхозы? Савецкі чалавек, загартаваны ў пераможных бойках, вам не істэрычная паненка! А ці не прытулак тут шкоднікаў-касмапалітаў? Ды вы дакладна “антыпаўлаўцы”! У выніку лепшых спецыялістаў арыштавалі ні за што. Лабараторыю расфармоўваюць. Корвуса адпраўляюць на Палессе, таксама ў лабараторыю, але ўжо не навуковую, а тую, куды савецкія грамадзяне па накіраванні ўрача свае “жывыя рэчывы” здаюць у бутэлечках ды карабках ад запалак. Нічога, што ён спецыялізуецца ў іншай галіне. Таварыш кандыдат медыцынскіх навук сам увесь час гаварыў пра сумежжа спецыяльнасцяў, шырокі профіль, сінтэз псіхіятрыі і неўралогіі, біялогіі ды медыцыны. Вось хай і папрацуе сярод народа са сваім шырокім профілем. Бачыць ганарысты нос Корвуса вечна схіленым над чужым г…ном – гэта хтось з выдумкай падышоў да помсты. Рэм не адмовіўся б паназіраць. Рыгор спачувальна ківаў... Пакуль Корвус, пільна ўгледзеўшыся сваімі светлымі, як лядзяш, вачыма ў ягоныя, пачырванелыя ад стомы, не прамовіў: – Вам таксама патрэбная дапамога спецыяліста, таварыш Самусь. Я якраз працую над метадам, як купіраваць наступствы кантузіі... Наткнуўся на адзін яшчэ сярэднявечны рэцэпт, удасканаліў. У вас праблемы з памяц­цю, ці не так? Галава баліць? Нематываваныя прыступы агрэсіі бываюць? Твар Самуся пачырванеў. Рыгор абедзвюма рукамі ўпёрся ў край стала, набычыўся. – З памяццю ў мяне ўсё добра. Вось ты стаіш і глядзіш, як мне па галаве далі. Жэньку вывалак на пакуты. Моцна трымаеш. Каб не ўцякла. Магістр уздрыгнуў і апусціў галаву з рана пасівелымі скронямі, яго плечы вінавата абсунуліся. Самусь перавёў позірк на Рэма: – Старшына Цвічок, выйсці з кабінета! Голас глухі, з нейкім змяіным прысвістам... Быццам і не Рыгорка гаворыць. Рэм паслухмяна ўзяў пад казырок. Камандзір з былога камсорга атрымаўся добры, не аслухаешся. Цвічок ведаў, што зараз успомнілася Рыгору. Такое не забудзеш. ...Іх трое, маладых падрыўнікоў, з лесу. Стаяць на каленях у снезе, абяззброеныя, са звязанымі рукамі. Нарваліся на засаду ў хаце на ўскрайку Старавежска, дзе мусіў быць надзейны прытулак і чакаў сувязны. Нямецкі афіцэр аддае загад, і здраднік у чорным паліто і фацэтным капелюшы прыво­дзіць танклявую дзяўчыну ў адной падранай, заляпанай сукенцы, з доўгай рудой касою... І таксама змушае стаць на калені! Проста ў брудны снег! Учэпістыя пальцы нягодніка моцна сціскаюць дзявочы плячук... Нянавісць падымаецца хваляй... А Рыгор побач рвецца, штось крычыць... Яго б’юць па галаве прыкладам вінтоўкі, цячэ кроў, але Самусь працягвае, лежачы, лаяцца... А здраднік, які прывёў дзяўчыну, пра нешта гергеча з афіцэрам і па-ранейшаму не адпускае плячо дзяўчыны – нібыта крумкач ухапіў кволае птушаня... Чамусь менавіта гэта запамінаецца – уладныя пальцы, як кіпцюры крумкача, пад імі змінаецца тканіна такой знаёмай сукенкі ў сінія кветачкі, у якой уладальніца кружылася ў вальсе на школьных танцах... Потым Жэнька – яна, сувязная, чакала іх у хаце – патлумачыць, афіцэр западозрыў у ёй габрэйку. Як толькі ўгледзеў, нелюдзь? Хадзілі чуткі, што бацька Жэнькі, якога ніхто ў Старавежску не бачыў – яны з Жэньчынай маці нібыта разам вучыліся на педфаку, і праўда меў габрэйскую кроў. Але дачка ў любым выпадку да яго зусім не падобная, бо ўся ў маці. Таму Корвусу ўдалося пераканаць пачварын, што дзеўка – беларуска, вучыў яе ў школе, можа пацвердзіць. На месцы палонніцу не прыстрэлілі, але афіцэр прыдумаў выдатны сродак разгаварыць савецкіх фанатычных недарасцяў. І Корвус атрымаў загад: распрануць партызанку да сподняга... І пакуль яе змоўшчыкі-партызаны не скажуць, якое мелі заданне, дзе іх атрад – фройлейн давядзецца памерзнуць. Корвус паспрачаўся, але потым загад выканаў. Абыякава, як аўтамат. Гэта было невыносна: бачыць, як яна, прыгожая, быццам фея, дрыжыць у адной белай сподняй кашульцы, абдымаючы сябе тонкімі рукамі, як пераступае скалелымі нагамі ў бруднай калатушы... Як ворагі юрліва аглядаюць яе постаць, захоплена прыцмокваюць, груба жартуюць... А Корвус стаіць спакойна і глядзіць. Толькі пра нешта гергеча з фашысцкай навалаччу... Гергеча незадаволена. Неахвотнае “яволь”... А потым ён, Магістр, прывязвае былую вучаніцу да слупа агароджы. Старанна, моцна... У адной кашульцы на марозе. Навалач. А насупраць сядзяць, навязаныя, як шчанюкі да плота, яны... Тады першы раз Рэм пабачыў, як Рыгор плача. Злымі, адчайнымі слязь­мі, што вымывалі няроўныя дарожкі на твары, спрэс залітым крывёй. Не, гэта была не слабасць. Яны ўсе гатовыя былі памерці, але не здрадзіць. Але памерці ім не далі. Той жа Корвус. Які напляваў на інструкцыі, што мусіць да апошняга, цаной любых ахвяраў падтрымліваць легенду, заставацца перакладнікам пры фашыстоўскім штабе. Прайсці любыя выпрабаванні – кшталту таго, што яму ўчынілі, узяўшы на карную аперацыю. Ноч... Здрадлівае святло поўні... Мёртвыя ахоўнікі на снезе... Магістр мые, мые, выцірае снегам акрываўленыя рукі, а рукі трасуцца – чыстаплюй... Вяроўкі перарэзаныя, у руках зброя... Жэньку Корвус амаль усю дарогу да лагера нёс на руках. На хаду расціраў, захутваў, нечым паіў з маленькіх бутэлечак... Цуд, але рукі-ногі не адмарозіла, толькі два пальцы на левай назе давялося потым адняць. Затое пнеўманія надарылася. Люцыян лячыў, стараўся, але поглядам сустракацца з вучаніцай пазбягаў. Яны ўсе, і Жэнька таксама, разумелі, ён не мог паводзіць сябе іначай. Каб выявіў спачуванне да палонных, не меў бы магчымасці ім пасля дапамагчы. Але зараз Рыгор успамінаў менавіта той момант, які засеў у галаве. Здраднік Корвус ставіць на калені ў снег іх сяброўку... Рэм дайшоў да канца калідора, калі пачуўся глухі ўскрык і грукат. Ці не ў кабінеце Самуся? Заазіраўся, мо вярнуцца, але службовец, які ішоў следам, строга кінуў: – Ідзіце, ідзіце, таварыш старшына. Тут нельга затрымлівацца. Чакаць можна толькі ўнізе. Спатрэбіцеся – выклічуць. І Рэм цярпліва чакаў на першым паверсе, ля бюро прапускоў. Пакуль не прыбегла Малгося. З такім тварам, быццам зноў пачалася вайна. – Рыгор мне ў шпіталь патэлефанаваў. Здаецца, бяда... Яны доўга стукаліся, пакуль Самусь не адчыніў дзверы. А Бож-жа... Увесь у крыві, каўнер гімнасцёркі расшпілены... Далоньмі выцірае твар, размазваючы чырвоныя пісягі... А Малгося кінулася на калені ля стала... Люцыян Станіслававіч Корвус, які гадзіну таму прыйшоў сюды ў дыяганалевым касцюмчыку пры гальштуку, у белай кашулі, з акуратным партфельчыкам, з засяроджана-важнай інтэлігенцкай фізіяноміяй, і чалавек, які ляжаў у лужыне крыві на падлозе кабінета начальніка аддзела барацьбы з сабатажам, былі падобныя, як кошык яблыкаў і звараны з іх кампот. – Я ж казала... Табе трэба пралячыцца... – у адчаі мармытала Малгося, аглядаючы непрытомнага Магістра, але звяртаючыся да гаспадара кабінета. Ды яшчэ страшней было глядзець на гэтага гаспадара. Той стаяў, шырока расставіўшы ногі, сціснуў кулакі, напружыўся, ажно жылы набухлі на шыі, нібыта ў смяротнай сутычцы з нябачным дужым супернікам. Прасіпеў: – Неадкладна забірайце Корвуса... А то зноў у мяне пачнецца. Не стрымаюся. Заб’ю... Аформяць арышт заднім чыслом, і ўсё... На яго ж справы заведзеныя – вагон можна паперамі загрузіць. Матлянуў галавою, зарычэў. Рэму здавалася, ён бачыць, як штосьці цёмнае, бязлітаснае б’ецца знутры ў грудную клетку маёра. Яны дзецьмі назіралі, як з яшчэ жывога вусеня вылупляюцца маленькія лічынкі асы-наезніка, прагрызаюць знутры млявую зялёную плоць... Ненатуральнае, агіднае да ванітаў відовішча – як цяпер... – Забірайце Магістра! – зноў рыкнуў Рыгор. – Вось прапускі... Паперка з паўнамоцтвамі... Можаце машыну ўзяць... Галоўнае, не гаварыце мне, дзе яго схаваеце! Бо пасля... – голас Самуся знізіўся да шэпту. – Пасля я буду яго шукаць, каб арыштаваць і дабіць. Гада... Падлюку... Апошнія словы гаварыў ужо не Рыгор, а той звер, які ў ім узгадаваўся. І Рэм, ужо не саромеючыся свайго страху перад найлепшым сябрам, схапіў Магістра пад пахі... Вось так яны і апынуліся ў гэтым грузавіку. Які відавочна зведаў франтавыя дарогі, вунь на дошках сляды асколкаў. Цямнее. Туман згушчаецца, дробныя кроплі вісяць у паветры, ліпнуць на твар вільготным павуціннем. Сосны змяніліся чорнымі ў прыцемку елкамі. Быццам сцяна крэпасці, з-за якой паказваюцца шаломы, дзіды, мячы абаронцаў. Куды яны едуць? Малгося не сказала. Святло фар яшчэ больш насыціла чарнатой цені. Здавалася, дрэвы з абодвух бакоў дарогі прысоўваюцца бліжэй, каб раздушыць іншародную металічную істоту, якая парушае цішу і раніць цемру. Ды лес Рэма даўно не палохаў – некалькі год знаходзілі ў ім ратунак. І нярэдка малілі ўсёй душой, чуючы далёкі брэх сабак, стрэлы, чужыя галасы, каб сталася яшчэ цямней, яшчэ гусцей было кустоўе ды вецце, яшчэ далей апынуцца ў нетрах... Між тым грузавік збочыў, марудна, перавальваючыся ў калюжынах, на вузкую дарогу. Цяпер голле ледзь не біла па твары, Малгося перастала гнаць машыну. Падалося ці не – наперадзе засвяціўся слабы агеньчык. Цвічок прыўзняўся, угледзеўся: сапраўды, набліжаюцца да нейкага будынка. Дрэвы расступіліся. Забраны ў жалезныя краты ліхтар – паўжывая зняволеная жарынка – паказваў жалезныя вароты, высокі пабелены плот, паўзверх – некалькі радоў калючага дроту. І шыльда: “Інфекцыйная спецбальніца. Уваход строга забаронены”. Малгося выскачыла з кабіны, загрукала кулаком у жалезныя дзверы... Яе каротка стрыжаныя русявыя валасы зліпліся ў неахайныя пасмы. У жалезным палотнішчы ўтварыўся чорны прагал – з агідным рыпам адчынілася акенца. Малгося ціха перамовілася з нябачным ахоўнікам, падала дакументы... Вароты раз’ехаліся па сталёвых пазах. Іх ахоўвалі двое ўзброеных салдат, але, што палохала больш за зброю – у белых марлевых павязках на тварах. Што за праклятае месца? Наколькі можна было разгледзець у святле рэдкіх ліхтароў, за варотамі цэлае паселішча. Аднапавярховыя будынкі. Некаторыя – са светлай сучаснай цэглы, а былі цёмныя, з вялікімі аркамі-ўваходамі, магчыма, былыя панскія стайні. Малгося спыніла машыну перад адзіным двухпавярховым будынкам – нецікавы светлы простакутнік з закратаванымі вокнамі, два вакны на першым паверсе свяціліся мёртвым цьмяным святлом. У тым доме яна прабыла хвілін пяць. Вярнулася не адна. Двое ў белых халатах, з насілкамі, прычым адзін кульгавы, другі гарбаты – як у нейкай прыпеўцы. І жанчына, танклявая, з укладзенай на галаве цяжкой касой, з ганарыстай паставай і ўладнымі рухамі: – Бярыце хворага і ў аперацыйную. Рэм саскочыў з грузавіка на вільготную зямлю, якая незадаволена чмякнула пад ягонымі ботамі. – Жэнька! Ты? Жанчына ў белым халаце азірнулася, вусны трошкі-трошкі кранула былая шчырая ўсмешка: – Прывітанне, Рэм! Давай усе пытанні пасля, а? Калі Корвуса занеслі ў дом, Рэм агледзеўся вакол і, як ні дзіўна, нават памятаючы пра бетонную агароджу і калючы дрот, марлевыя павязкі і невядомыя страшныя хваробы, адчуў сябе незвычайна свабодным.   Цалкам раман Людмілы Рублеўскай "Пантофля Мнемазіны" чытайце ў папяровым "Дзеяслове". Пачатак у №89.    
 
Ірына Дубянецкая (№86)
Кніга Роду Новая беларуская Біблія У 2017 годзе адбываецца небывалы збег юбілеяў, звязаных і з беларускімі культурнымі героямі розных часоў, і з падзеямі, якія змянілі хаду нашай гісторыі і нават нашай цывілізацыі. Для нас гэта можа стаць штуршком для цэласнага агляду таго шляху, які мы прайшлі, і асэнсавання сябе як нацыянальнай супольнасці. Найвялікшы з усіх юбілеяў, які здольны змяніць фокус нашага самаразумення, надаць нам сілы і веры, з’яднаць і акрыліць – гэта 500-годдзе Скарынавага прарыву. 6 жніўня 1517 году – у дзень Перамянення Гасподняга – Францішак Скарына абвясціў Перамяненне для свайго народу: ён даў сваёй краіне друкаваную кнігу і тым самым улучыў яе ў еўрапейскія цывілізацыйныя зрухі, і больш за тое, ён даў сваім людзям Біблію – асноўны аб’яднаўчы тэкст Заходняга свету – на мове, набліжанай да народнай, і тым самым паставіў сваю культуру на самы перад тых цывілізацыйных зрухаў. Грандыёзныя рэфармацыйныя працэсы, якім было суджана мадэрнізаваць Еўропу і назаўсёды змяніць яе, а за ёю і шырэйшы свет, яшчэ толькі пачыналіся. Станаўленне нацыянальных культур, з якіх потым паўстануць нацыянальныя дзяржавы, было ў самым зародку. Біблія, якая была цывілізацыйным пунктам зборкі, апынулася ў цэнтры гэтых працэсаў. У 1516 годзе Эразмус ажыццявіў першае выданне Новага Запавету на мове арыгінала, па-грэцку. Вывучэнне Бібліі на арыгінальных мовах і неабходныя для гэтага параўнанні многіх манускрыптаў скаланулі інтэлектуальны свет, бо сама наяўнасць шматлікіх розначытанняў і неадпаведнасцяў у старажытных пісьмовых сведках дэманстравала, што адзіны і непарушны, Богам пасланы тэкст Бібліі, на якой трымаецца нашая карціна свету, мае сваю гісторыю, і гісторыю складаную, шматмерную, далёка не відавочную. Гэтая новая праўда многае мяняла. Яна палохала і натхняла. Яна вымагала даследаванняў, перакульваючы ўстаялыя веды і погляды. І паралельна ў свеце пачынаўся вір новых адкрыццяў. Свет уступаў у Новы час, і адным з рухавікаў было новае асэнсаванне Бібліі. У сярэдзіне 1450-х гадоў Ёганэс Гутэнберг распачаў першую інфармацыйную рэвалюцыю, выдрукаваўшы ў Майнцы гэтак званую “саракадвухрадковую Біблію”. Гэта быў звыклы лацінскі тэкст. Але неўзабаве час надышоў і для мясцовых моў. Пераклады Бібліі на нацыянальныя мовы сталіся магутнымі каталізатарамі для станаўлення і развіцця гэтых самых моў. Калі Скарына ў Празе пачынаў сваю дзейнасць па друкаванні біблійных перакладаў, гэта была яшчэ абсалютная навінка. Піянерамі ў друкаванні біблійных перакладаў былі немцы. У 1466 годзе Ёганэс Ментэлін у Страсбургу надрукаваў пераклад Бібліі на верхне-нямецкую мову. У 1471 годзе Ніколё Малермі надрукаваў італьянскі пераклад у Венецыі – адным з найбуйнешых цэнтраў тагачасных еўрапейскіх культурных і сацыяльных змен. А потым выбухнулі чэхі, у якіх, дзякуючы руху Яна Гуса, Рэфармацыя пачалася на стагоддзе раней, чым у іншых. Першая Біблія ў чэшскім перакладзе выйшла ў свет у Празе ў 1488 годзе, праз год было новае выданне ў Кутнай Горы, а ў 1506 годзе ў Венецыі было здзейсненае яшчэ адно выданне – і менавіта яно, відаць, зрабіла максімальны ўплыў на працу Скарыны. Скарына быў наступным. Асноўны працэс перакладаў Бібліі на мясцовыя мовы народаў Еўропы, як і фармаванне нацыянальных культурных ды інтэлектуальных традыцый, адбываўся пазней, цягам 16-га і 17-га стагоддзяў. Так склалася, што беларуская культура, уступіўшы ў гэты цывілізацыйны вір на самым пачатку, была ў пэўны момант выштурхнутая з яго і на доўгі час – час, калі ў свеце адбываліся лёсавызначальныя падзеі, – страціла сваю моц. І тое, што Біблія, якая праз усе гэтыя часы заставалася самым запатрабаваным тэкстам Заходняй культуры, так і не была цалкам і якасна перакладзеная на беларускую мову з арыгінальных моў, было сумным вынікам таго заняпаду. Культура, якая не засвоіла асноўны тэкст цывілізацыі, не можа інтэгравацца ў гэтую цывілізацыю і змушаная заставацца на перыферыі, пакутуючы, апроч іншага, ад нізкага сацыяльнага статусу сваёй мовы. Ці не запозна беларусам штосьці мяняць? У цяперашнім свеце (у надыходзе якога актыўна ўдзельнічала мысленне і дзеянне, звязанае з Бібліяй) Біблія адыгрывае цалкам іншую ролю і займае цалкам іншае месца ў прыватным і агульным жыцці, чым ва ўсе папярэднія стагоддзі. Дык ці зменіцца што-небудзь у беларускім самаўспрыняцці і вонкавым прыняцці, калі нарэшце з’явіцца “добрая беларуская Біблія”? І ці здолее яна кансалідаваць мову, культуру і ідэнтычнасць? Я не ведаю. Але я ведаю, што, калі мы не зробім гэтую працу, мы застанемся там, дзе і цяпер. З розных прычын раней мы не маглі ўзбіцца на сучасны пераклад з добрых, вывераных сусветнай навуковай біблістычнай супольнасцю біблійных крыніц. Аднак парадку паўсотні паасобных спробаў паасобных аўтараў перакладу цэлай Бібліі або яе некаторых частак і кніг, якія рабіліся праз усё 20-е і пачатак 21-га стагоддзяў, заклалі добры падмурак для новага этапу гэтага працэсу. А самае галоўнае – цяпер мы можам. У Беларусі ўжо дастаткова кваліфікаваных біблістаў, гебраістаў, эліністаў, філолагаў і літаратараў, здольных – і ахвочых – рабіць гэтую працу. І праца пачалася. Перакладчыцкая група самаарганізавалася, прадумала і склала канцэпцыю перакладу і паціху працуе над некаторымі кнігамі Старога і Новага Запаветаў. Ёсць надзея ў 2017 годзе ўшанаваць 500-годдзе Скарынавага подзвігу выданнем першага плёну гэтай супольнай працы. Плануецца выдаць чатыры першыя раздзелы Кнігі Роду – не толькі найпрыгажэйшыя і найскладанейшыя для перакладчыка ўзоры старазапаветнай прозы, але й самыя вядомыя і пазнавальныя біблійныя сюжэты пра стварэнне свету, пра чалавека і жанчыну ў садзе і іх выгнанне з саду, і пра Каіна, які забіў свайго брата, – а таксама Песню Песняў, якая ёсць выдатным узорам гебрайскай паэзіі і ўлюбёным тэкстам многіх, і Евангелле паводле Яна. Тут чытачу прапаноўваецца самы першы варыянт перакладу самага першага раздзела з невялікімі каментарамі. Вялікае спадзяванне палягае ў тым, што ў друкаваным перакладзе не толькі акрэсляцца праблемныя месцы (якія нам і так вядомыя), але і намеціцца шлях да развязання праблем. Найлепшае, што можа адбыцца, – гэта шырэйшае абмеркаванне. Такім чынам, спачатку вельмі сціслыя ўводзіны ў тэкст, потым сам тэкст, а потым некаторыя каментары да перакладу. На паўнейшыя каментары пакуль не час і не месца.   Стварэнне свету Кніга Роду 1:1–2:4а Папярэднія заўвагі Назва Кнігі Назваць першую кнігу Пяцікніжжа Кнігаю Роду першым у беларускай традыцыі прапанаваў а. Уладыслаў Чарняўскі. Гэтую назву захоўвае выданне Беларускага біблійнага таварыства 2012 года, якое абапіраецца на пераклад Чарняўскага. Іншыя беларускія перакладчыкі ішлі за царкоўнаславянскай і рускай традыцыямі, адаптоўваючы на беларускую мову слова Бытие як Быццё. У гебрайскай традыцыі кнігі Бібліі не маюць ніякіх сімвалічных ці абагульняючых назваў, а завуцца паводле першага значнага слова тэксту кнігі. Такім чынам, першая кніга Пяцікніжжа завецца Berešit (berešīt, берэшыт), што значыць “напачатку”. Першы пераклад Пяцікніжжа быў зроблены ў трэцім стагоддзі да н.э. у Александрыі, у часы егіпецкага караля Пталемея ІІ Філадэльфа, які камплектаваў Александрыйскую бібліятэку найважнейшымі тэкстамі чалавецтва. У гэтым раннім грэцкім перакладзе, званым Сэптуагінтай, кнігам Бібліі давалі нейкія пазнавальныя назвы. Першую кнігу назвалі Génesis (генэсіс) – “радавод”, паводле ключавога слова, якое па-гебрайску гучыць toledot (толедот), і якое нібыта прашывае ўсю кнігу. У кнізе дзесяць радаводаў, якія пачынаюцца формулай: “Вось радавод таго і таго”, пяць у пракаветнай гісторыі (Рд 2:4; 5:1; 6:9; 10:1; 11:10) і пяць у гісторыі патрыярхаў (Рд11:27; 25:12; 25:19; 36:1, 9; 37:2), дзе радавод Эсава абвяшчаецца двойчы (Рд 36:1, 9). Гэтымі генеалогіямі, устаўленымі ў старажытны наратыў, Святарны аўтар з уласцівай яму прагай да сіметрыі “адбівае” найважнейшыя моманты збаўленчай гісторыі. Варта адзначыць, што пад радаводам разумеецца не “ўзыходзячы” рух да пачатку роду, а “зыходзячы” ад пачынальніка да ўсё маладзейшых пакаленняў. Цікава, што два радаводы ў Новым Запавеце добра паказваюць паходжанне ці выхаванне і адукацыю сваіх складальнікаў. Аўтар Евангелля паводле Мацвея, які належыць да юдэйскай традыцыі, вядзе генеалогію Ісуса паводле гебрайскага прынцыпу ад бацькі да сына (“той нарадзіў таго”, гл. Мц 1:1–16), а Лука, знаёмы з грэцкай культурай лепш, чым з юдэйскай, пачынае генеалогію ад самога Ісуса і вядзе яе ад бліжэйшых да яго пакаленняў да ўсё больш аддаленых (“сын таго, таго, таго…”, гл.: Лк 3:23–38). У пазнейшых грэцкіх хрысціянскіх тэкстах кніга часам звалася Ktisis (ктысіс)– “стварэнне”, хаця назва Genesis заставалася ў шырэйшым ужытку. Назву Genesis за Сэптуагінтай паўтарыла і лацінская Вульгата. Многія еўрапейскія пераклады ішлі за грэцкай і лацінскай традыцыямі, называючы кнігу Genesis (ангельскі, нідэрландскі, гішпанскі, французскі (La Genèse), італьянскі (Genesi), чэшскі ды іншыя). Некаторыя пратэстанцкія традыцыі адкінулі назвы і адрозніваюць кнігі Пяцікніжжа па нумарах: “Першая Кніга Майсеева, Другая Кніга Майсеева” і г.д. Першы поўны пераклад Бібліі на беларускую мову, выкананы Янкам Станкевічам і выдадзены ў Нью-Ёрку ў 1973 годзе, ідзе за пратэстанцкай традыцыяй не толькі ў кароткім, 39-кніжным каноне Старога Запавету, але і ва ўжыванні парадкавых назваў кніг Пяцікніжжа, побач з іменнымі. У некаторых сучасных славянскіх перакладах назіраецца тэндэнцыя адаптаваць па-свойму ідэю пачатку або пакаленняў (сербская Књига Постања, харвацкая Knjiga Postanka, польская Księga Rodzaju). Назва Кніга Роду не ідэальная, хаця б з практычнай прычыны немагчымасці ўжываць яе ў назоўным склоне, па аналогіі з іншымі кнігамі: Сыход, Лявіт, Лікі, Другазаконне. Аднак пакуль што лепшай назвы ў беларускім культурным і рэлігійным ужытку няма, і мы спыніліся на ёй, застаючыся адкрытымі да прапаноў.   Кароткія ўводзіны ў тэкст Кнігі Роду 1:1-2:4а Першыя адзінаццаць раздзелаў Кнігі Роду прысвечаныя падзеям Першапачатку – пракаветнай гісторыі свету і чалавечай цывілізацыі. Паасобныя аповеды, з якіх складаецца Кніга Роду, належаць да розных пластоў гебрайскай рэлігійнай і тэкстуальнай традыцыі. Большасць тэкстаў – пісьмовыя сведкі старажытнай карціны свету, якая праз пакаленні перадавалася ў вусных гісторыях, поўных не толькі яркімі вобразамі і сюжэтамі, што вярэдзяць свядомасць, але і таемнымі глыбінямі, схаванымі сэнсамі, якія адкрываюць дапытліваму розуму ўсё новыя ўнутраныя сувязі, усё большыя цэльныя карціны, заўсёды застаючыся нібыта на крок паперадзе цябе: вось яшчэ крыху, і ўловіш… пакуль не сцяміш, што яны ўсе твае і табе, але навырост, і ты расцеш з імі, і яны растуць з табой… На гэтыя старажытныя апавяданні накладаюцца ўстаўкі нашмат пазнейшага складальніка, які ашчадна захоўвае гісторыі, створаныя стагоддзі таму, але дадае ім новы ракурс, удакладняе нешта для свайго сучасніка і звязвае ўсе адрозныя сюжэты ў адну вялікую гісторыю, нанізваючы іх на стужку радаводаў галоўных герояў. Гэты маладзейшы аўтар мае іншую канцэпцыю свету і іншае бачанне Бога. Ён называе Бога іншымі імёнамі, спачатку Элогім, потым Эль Шаддай, паступова падводзячы чалавека да сустрэчы з галоўным Іменем, святым і таемным, магутным і ўсятворным – Ягвэ. А ў тых старых тэкстах гэтае Імя – звыклае, яно паўтараецца свабодна, і гэтак жа свабодна Бог Ягвэ камунікуе з чалавекам, а чалавек камунікуе з Богам, гутарыць, просіць, спрачаецца… Пра першага, старэйшага, аўтара, ці аўтараў, мы нічога не ведаем. Другога, маладзейшага, уяўляем сабе нашмат лепш. Ён належыць да багаслоўскай школы, якую мы завем Святарнаю, якая склалася ў часе Бабілонскага выгнання і сталася асноваю для новага асэнсавання веры і разумення адносінаў паміж Богам і чалавекам, Богам і народам, а таксама сувязяў унутры чалавечае супольнасці. Найпрыгажэйшы тэкст Святарнага аўтара – гісторыя стварэння, якую ён змяшчае на самы пачатак, перад касмаганічнымі сюжэтамі старажытнасці. Такім чынам, аповед у Кнізе Роду 1:1–2:4а займае ўнікальнае месца ў Пяцікніжжы – гэта Пачатак перад Пачаткам. Ён задае рытм і ракурс астатнім тэкстам, ён – пражэктар, у святле якога набываюць касмічнае значэнне ўсе падзеі не толькі наступных дзесяці раздзелаў, але і ўсяе Кнігі Роду, і ўсяго Пяцікніжжа, а потым і ўсяе Гебрайскае Бібліі. У тэкстах Старажытнага Блізкага Усходу значнасць стварэння – Першападзеі, якая няспынна адбываецца ў вечным Цяпер, – непераацэнная. Касмаганічныя пралогі маглі распачынаць сабою тэксты любога зместу: сакральныя гімны ці міфы, навуковыя трактаты і дынастычныя хронікі, мудрыя павучанні або магічныя лекарскія заклёны. У самых падвалінах светамыслення ляжала думка, што ўсё, што існуе, мае свае вытокі й свой перадвызначаны сэнс у першай дзеі, першым руху стваральнае Сілы, з якою ўсё было і ёсць непарыўна знітаваным. Пачатак дэтэрмінуе і хаду працэсу развою сусвету, і яго структуры – ад асноўных (“хрыбетных”) да найбольш дробных (“капілярных”) элементаў. Пачатак задае і ўсе шматмерныя ўзаемасувязі ў сусвеце – ад самых базавых да самых вытанчана-складаных, амаль няўлоўных. Карціна свету старажытнага Егіпту трансфармуецца і ўскладняецца цягам тысячагоддзяў, і ў яго глыбінях мяняецца, але ніколі не заціраецца ясны вобраз zep tepi – нулёвага часу на мяжы пачатку адліку, першападзеі, якая запусціла сакральныя механізмы сусвету – боскага ладу быцця. Месапатамія выснавала канцэпт šurratu – пачатку, які ёсць матрыцаю сусвету. Сумерскія тэксты ўяўляюць яго як раздзяленне an-ki – неба-зямлі, першаснай бінарнай тоеснасці з абсалютнай шчыльнасцю й прыцягненнем, на першыя касмічныя адзінкі – неба і зямлю. Бабілонскі касмаганічны эпас Enuma Elish стварае вобраз зараджэння бостваў на сутоку двух блізнечых акіянаў, дзвюх безданяў – Апсу і Тыямат. Гэбрайская Біблія пачынаецца дзвюма касмаганічнымі гісторыямі – адна пасля другой – і ўся наскрозь працятая светастваральнай ідэяю, вобразнасцю й метафорыкай. Пачатак неадменны. Пачатак мае ў зародку ўсё, што будзе. Ён сам утварае абсалютную сістэму каардынат для таго, што ўзнікне, таго, што можа ўзнікнуць і таго, што не ўзнікне ніколі. Нават малыя змены на пачатку змусяць працэс развівацца па-іншаму і прывядуць да цалкам іншых структур, адносінаў і сітуацый. Як задалося, так і праявіцца. Стагоддзямі пазней два геніі Новага Запавету, аўтары евангелляў паводле Марка і паводле Яна, працягваюць снаваць гэтую ніту пачатку. Марк адкрывае свой тэкст словам arche (“пачатак”) – алюзіяй на гэбрайскае berešit (“на пачатку”) – слова, з якога пачынаецца першая кніга Пяцікніжжа. Ян наогул пачынае сваё Евангелле выразам en arche (“на пачатку”), як бы перапісваючы наноў старажытную таямніцу быцця, якая выбліснула ягоным сучаснікам. А сэнс застаецца той самы: вызначыць пачатак, каб вызначыць і акрэсліць рэчаіснасць.   Роду 1:1–2:4а распавядае пра Боства, якое ў велічнай самоце стварае рэчаіснасць, прыводзіць з нябыту да быцця сусвет, яго структуры і яго насельнікаў ды бласлаўляе іх на жыццё. Ягоныя дзеі ўпарадкаваныя й мэтанакіраваныя, іх паслядоўнасць дасканала вывераная, іх ўзаемасувязі непарыўныя і лагічныя. Усё на сваім месцы, усё ў сваім часе. Увесь тэкст падпарадкаваны гэтаму вобразу дасканаласці, ён пульсуе рытмічна, ён гучыць узнёслым літургічным рэчытатывам. Мелодыка вызначаецца паўторамі, якія адбіваюць такт і адначасова выступаюць выверанымі формуламі стварэння. Так, новы творчы акт абвяшчаецца прамаўленнем Боскае задумы: “І сказаў Бог” (1:3, 6, 9, 11, 14, 20, 24, 26, 29); складаецца з загаду “Хай будзе…” (1:3, 6, 9, 11, 14, 20, 24, 25) і выканання, у тэксце якога нават шматлікія элементы загаду акуратна паўтараюцца, часта з мінімальнымі тэкстуальнымі зменамі; падсумоўваецца справаздачаю “І было так” (1:7, 9, 11, 15, 24, 30) і ацэньваецца: “І ўбачыў Бог, што гэта добра” (1:4, 10, 12, 18, 21, 25, 31 (фінальная формула мяняецца на: “І вось, гэта вельмі добра”)). І ўвесь працэс размераны на дні, першы з якіх пазначы формулай “І быў вечар, і была раніца, дзень адзін” (1:5), у наступных формула паўтараецца, толькі колькасны лічэбнік мяняецца на парадкавы (“дзень другі, дзень трэці” і г.д., 1:8, 13, 19, 23, 31), а апошні, сёмы дзень вылучаецца з усіх адсутнасцю формулы, але патройным прамаўленнем (2:2 двойчы, 3). КНІГА РОДУ 1:1–2:4а. Тэкст у перакладзе на беларускую мову Заўвага: Курсівам вылучаныя словы, якіх няма ў арыгінале і якія ўстаўляюцца дзеля лёгкасці ўспрыняцця тэксту паводле беларускага сінтаксісу.   1:1. Напачатку стварыў Бог неба і зямлю. І зямля была голая і кволая, і цемра над абліччам бездані, і вецер Божы веяў над абліччам вады. Бог сказаў: “Хай будзе сьвятло!” І было сьвятло. Бог убачыў, што сьвятло добрае. І аддзяліў Бог сьвятло ад цемры. І назваў Бог сьвятло днём, а цемру назваў ноччу. І быў вечар, і была раніца, дзень адзін. Бог сказаў: “Хай будзе прасьцяг пасярод вады, і хай аддзеліць ваду ад вады”. І зрабіў Бог прасьцяг і аддзяліў ваду, якая з-пад прасьцягу, ад вады, якая з-па-над прасьцягу. І было так. І назваў Бог прасьцяг небам. І быў вечар, і была раніца, дзень другі. Бог сказаў: “Хай зьбярэцца вада з-пад неба ў адно месца, і хай зьявіцца суша”. І было так. І назваў Бог сушу зямлёю, а збор вады назваў морамі. І ўбачыў Бог, што гэта добра. Бог сказаў: “Хай праросьціць зямля расьліны: траву, што сее насеньне, пладовыя дрэвы, што даюць плады паводле свайго роду, у якіх іх насеньне на зямлі”. І было так. І зямля вывела расьліны: траву, што сее насеньне паводле свайго роду, і дрэвы, што даюць плады, у якіх насеньне паводле іх роду. І ўбачыў Бог, што гэта добра. І быў вечар, і была раніца, дзень трэці. Бог сказаў: “Хай будуць сьвяцілы на прасьцягу неба, каб аддзяляць дзень ад ночы, і хай будуць знакамі і для пораў году, і для дзён і гадоў, і хай будуць сьвяціламі на прасьцягу неба, каб сьвяціць на зямлю”. І было так. Бог зрабіў два сьвяцілы вялікія: сьвяціла большае кіраваць днём, і сьвяціла меншае кіраваць ноччу, і зоркі. І зьмясьціў іх Бог іх на прасьцягу неба сьвяціць на зямлю, і кіраваць днём і ноччу, і аддзяляць сьвятло ад цемры. І ўбачыў Бог, што гэта добра. І быў вечар, і была раніца, дзень чацьверты. Бог сказаў: “Хай узварушыцца вада рухам душы жывой, і хай птушкі палятуць над зямлёю, над абліччам нябёснага прасьцягу”. І стварыў Бог цмокаў вялікіх і ўсякую душу жывую, паўзуноў, якімі варушыцца вада, паводле іх роду, і ўсякую птушку крылатую паводле яе роду. І ўбачыў Бог, што гэта добра. І блаславіў іх Бог, сказаўшы: “Пладзецеся і множцеся, і напаўняйце ваду ў морах, і птушкі хай множацца на зямлі”. І быў вечар, і была раніца, дзень пяты. Бог сказаў: “Хай выведзе зямля душу жывую паводле яе роду: зьвяроў, паўзуноў і зямных жывёл паводле іх роду”. І было так. І зрабіў Бог зямных жывёл паводле іх роду і зьвяроў паводле іх роду, і ўсіх паўзуноў земляных паводле іх роду. І ўбачыў Бог, што гэта добра. Бог сказаў: “Зробіма чалавека паводле нашага вобразу, як нашае падабенства; і хай пануюць над рыбамі марскімі, і над птушкамі нябёснымі, і над зьвярамі, і над усёй зямлёю, і над кожным паўзуном, што поўзае па зямлі”. Бог стварыў чалавека паводле свайго вобразу, паводле вобразу Божага стварыў яго; мужчынскім і жаночым стварыў іх. І блаславіў іх Бог, і сказаў ім Бог: “Пладзецеся і множцеся, напаўняйце зямлю і авалодвайце ёю, і пануйце над рыбамі марскімі, і над птушкамі нябёснымі, і над усімі жывёламі, што поўзаюць па зямлі”. Бог сказаў: “Вось, Я даю вам усялякую траву, што сее насеньне на абліччы ўсяе зямлі, і ўсялякае дрэва, якое дае плод, дрэва, што сее насеньне; гэта будзе ежаю вам, і ўсім зямным жывёлам, і ўсім нябёсным птушкам, і ўсім, што поўзаюць па зямлі, у кім жывая душа, усю зеляніну і траву на ежу”. І было так. І ўбачыў Бог усё, што зрабіў; і вось, гэта вельмі добра. І быў вечар, і была раніца, дзень шосты. 2:1. І былі завершаныя неба і зямля і ўсе іх сілы. І завершыў Бог на сёмы дзень працу сваю, якую зрабіў, і спачыў на сёмы дзень ад усяе працы свае, якую зрабіў. І блаславіў Бог сёмы дзень, і асьвяціў яго; бо ў ім спачыў ад усяе працы свае, усяго таго, што стварыў Бог, зрабіўшы. Вось радавод неба і зямлі па стварэньні іх.   Выбраныя каментары Верш 1:1 стварыў. Гебрайскі дзеяслоў bara (бара) традыцыйна перакладаецца як “стварыў”. Ён ужываецца ў гэтым тэксце сем разоў і ёсць адным з структураўтвараль­ных слоў. Суб’ектам гэтага дзеяслова нязменна выступае Бог. Некаторыя сучасныя біблістычныя даследаванні пераканаўча паказваюць, што bara ва ўсіх сямі ўжытках значыць не “стварыў”, а “раздзяліў” – у сэнсе стварэння адрозных касмічных адзінак на месцы аднае гамагеннае праявы. Такое прачытанне шмат у чым мяняе касмаганічную карціну. У гэтым перакладзе мы засталіся з традыцыяй, але спадзяемся да далейшыя даследаванні і новыя аргументы.   Бог. “Бог” – гэта традыцыйны пераклад слова elohim (элогім), што літаральна значыць “багі”. Назоўнік стаіць у множным ліку, але ўжываецца з дзеясловамі адзіночнага ліку. Слова “Бог” у перакладах не адпавядае сутнасці арыгінала, але адэкватнай замены яму папросту няма. У Гебрайскай Бібліі ёсць дзве магчымасці сказаць “Бог”: паралельна ўжываюцца слова el (эль) – гебрайскі варыянт паўночна-заходнесеміцкага il (іль), і ўласна гебрайская адаптацыя гэтага слова, eloah (элоаг). Абодва словы ўжываюцца шырока, як у адзіночным, гэтак і ў множным ліку. “Элогім” – гэта множны лік ад “элоаг”. “Элогім” можа значыць родавую назву, г.зн. “Бог”, асабовае імя або фармальны тытул боства. Магчыма, граматычны “адзіночны абсалютны” ў множным ліку слова “Элогім” пакліканы пазначыць боскасць Элогіма, якая выключае любыя іншыя боскасці, або наадварот, улучае ў сябе ўсіх магчымых іншых багоў з іх поўным распусканнем у асобе Элогіма – новае боскае адзінкі, поўні боства.   неба і зямлю. Найменне Элогіма выражае ўнікальнасць ягонай пазіцыі ў сусвеце – і ў абсалютным сэнсе, і ў дачыненні да ўсяго, што існуе. Гэтыя дачыненні і сфармуляваныя ў першым вершы:   Напачатку стварыў Элогім неба і зямлю.   Словы “неба і зямлю” (et-hašammajim we-et-haareṣ) найлепш разумець у святле старажытнага, але добра вядомага біблійным аўтарам сумерскага тэрміну an-ki (“неба-зямля”), якое пазначае сусвет як цэлае, усё, што існуе. Пара “неба і зямля” ўтвараюць мерызм, г.зн. бінарную апазіцыю, якая ахоплівае цэлае. Тое, што створана Элогімам “напачатку”, – гэта сусвет, прычым сусвет, патэнцыйна падзяляльны на дзве часткі – šammajim (шаммайім) і ereṣ (эрэц), неба і зямлю. Сэнс уступнага сказа датычна Элогіма ў тым, што ён – творца ўсяго і, адпаведна, ёсць па-над і па-за ўсім; ён не залежны ні ад чога, тады як усё залежыць ад яго, бо ўсё прыйшло да быцця ад Элогіма, праз Элогіма і воляю Элогіма, абсалютнага Бога. Элогім адзіны дзейнік усяе гісторыі, адзіны касмаганічны герой. Тым не менш, тэкст анічога не гаворыць пра самога Элогіма. Ягоная індывідуальнасць, асабовыя характарыстыкі ці нават касмічныя функцыі застаюцца па-за межамі аповеду. Асноўным – і адзіным – вызначэннем Элогіма ёсць тое, што ён – творца свету. І, што не менш важна, ён ёсць адзіным творцам усяго, дызайнерам і выканаўцам, дойлідам і будаўніком у адной асобе. Ён ёсць адзіным Богам.   Верш 1:2 Гэта адзін з самых складаных для перакладчыка вершаў ва ўсёй Гебрайскай Бібліі. Апроч таго, што тут ужываюцца словы, значэння якіх біблісты добра не разумеюць з прычыны іх слабой атэставанасці ў гебрайскіх тэкстах, тут яшчэ і сэнсы або адценні сэнсаў ствараюцца гукапісам, алітэрацыямі, якія ў Бібліі часта ўжываюцца на месцы этымалогій. У пошуку семантычных адпаведнікаў перакладчык траціць сам вобраз, дзеля стварэння якога і выбіраліся моўныя сродкі.   І зямля была голая і кволая. Па-гебрайску стан навастворанай, але яшчэ бязладнай зямлі сфармуляваны двума кароткімі рыфмаванымі словамі: tohu wa-bohu (wa – гэта злучнік “і”). І калі tohu (тогу) сустракаецца ў Бібліі, апроч гэтага верша, 19 разоў са значэннем пустаты, закінутасці, спусташэння і марнасці (словаў ці аргументаў), то bohu (богу) сустракаецца толькі двойчы, у Ярэмы 4:23, дзе ўжываецца гэты самы выраз tohu wa-bohu, і яшчэ ў Ісаі 34:11, дзе кантэксту не дастаткова, каб зразумець яго дакладнае значэнне, хаця карціна ўсяго верша – спустошанасць. Сэнс пары тогу-богу перш-наперш у тым, што кожнае слова дублюе і ўзмацняе другое, гэта нейкі ўстойлівы выраз, якім характарызуюць непрыглядны стан рэчаў. Тут ён ужыты дзеля стварэння яркага эмацыйнага вобраза хаосу, якім была зямля. Ідэальна было б перакласці гэты дуплет аналагічным дуплетам з кароткіх рыфмаваных слоў, і мы пакуль спыніліся на варыянце “І зямля была голая і кволая”. Гэтую пару прапанаваў светлай памяці Зміцер Саўка. Таксама разглядаліся варыянты пары да “пустая”: глухая / нямая / сляпая / сухая / худая / нежывая / ніякая / парожняя. Дарэчы, апошні варыянт, “пустая і парожняя” выбралі ўкраінскія перакладчыкі. Магчыма, аднак, што лепей будзе ўзяць менш яркую, але больш семантычна адпаведную тогу-богу пару “пустая і голая”.   і вецер Божы веяў. У гэтай касмаганічнай карціне свету высвечваюцца чатыры статычныя элементы першаснага хаосу, якія Элогім будзе ўжываць і трансфармаваць у алхімічным працэсе стварэння космасу: зямля, цемра, бездань і вада. Апроч іх тут знаходзіцца боская энергія – ruach elohim, “вецер Элогіма”. Слова жаночага роду ruach (руах) найчасцей перакладаюць як “дух”, але гэта справядліва настолькі, наколькі дух разумеецца як турбулентая сіла, і не як метафізічная катэгорыя. Руах найперш значыць “вецер”, і ў іншых тэкстах Бібліі, якія паклікаюцца рыхтык на гэтую гісторыю стварэння, слова руах немагчыма перакласці іначай чым “вецер”: у гісторыі Паводкі, дзе адбываецца касмічны працэс ад-стварэння, г.зн., знішчэння ўсяго створанага, вельмі многа простых адсылак і алюзій на гэтую гісторыю стварэння, усе элементы, згаданыя ў гэтым вершы і трансфармаваныя ў наступных, “адрабляюцца” там падчас сусветнага катаклізму, а спыняе Паводку вецер (руах), насланы Богам, адзіны застаючыся стваральнай, а не разбуральнай сілаю. Таксама ў Псальме 104 (па Сэптуагінцкім падзеле 103), гаворка ідзе пра Бога – тварца свету, які “ходзіць на крылах ветру (руах)”. Прыкладаў многа, але не ў гэтым галоўная складанасць. Вецер-руах – адзіны нейкім чынам дзейсны суб’ект у гэтым вершы, дзе зусім няма дзеясловаў. Элементы хаосу велічна статычныя, і толькі ветру Элогіма ўласцівая пэўная актыўнасць. Тое, што ён робіць, акрэсліваецца ў вышэйшай ступені нестандартным дзеепрыметнікам merachephet (мерахэфет, нешта накшталт “варушыўшыся”). Ён атэставаны ў Бібліі яшчэ горш за bohu. У Ярэмы 23:9 дзеяслоў rachaph (рахаф) стаіць у іншым залогу і мае значэнне накшталт трымцення. У Другазаконні 32:11 ён апісвае дзеянне арла, які завісае над гняздом, распасцершы крылы над арлянятамі. Рух, які дазваляе арлу заставацца нерухомым. “Птушыная” сувязь тут невыпадковая. Кагнітыўнае руах арабскае слова рух азначае касмічную птушку, з яйка якое нараджаецца свет. Уся карціна стварэння першых вершаў Кнігі Роду 1 перагукваецца з егіпецкай гісторыяй стварэння, тонка дыспутуючы з ёю, але прымаючы яе асноўныя вобразы. У гэтай карціне вялікая касмічная птушка крычыць над нерухомай паверхняю спрадвечнага хаосу, і яе крык спараджае рабізну, зрушэнне на абліччы хаосу, і ў выніку чатыры пары хаосавых персаніфікацый – вада, цемра, бясконцасць і нябачнасць – прыходзяць ва ўзаемадзеянне, і ўспыхвае Полымя, даючы пачатак космасу. І ў нашай біблейскай касмагоніі вецер варушыцца і парушае (як птушка крыламі) нерухомасць чатырох першаэлементаў – энергія, якая ажыўляе матэрыю. Аднак найважнейшай акалічнасцю ў падборы слова, якое пазначае сутнасць акрыўрасці руах, была сугучнасць паміж абодвума словамі. Рахаф алітэрацыйны з руах, і ў спалучэнні слоў руах мэрахэфэт гучыць упершыню адна з найважнейшых ідэяў гэтага тэксту, якая выражаецца лінгвістычнымі сродкамі: у працэсе стварэння задаюцца асноўныя функцыі ўсіх з’яў і суб’ектаў свету, іх самыя базавыя здольнасці. Дзеля дасягнення эфекту базавасці дзеяння, у тэксце паслядоўна ўжываецца той самы стылёвы прыём: словы, якія падбіраюцца для дзейніка і выказніка, аднакарэнныя або, пры немагчымасці аднакарэннасці, алітэрацыйныя (як тут). Гл. каментар на верш 1:20. Такім чынам, у перакладзе слова для мэрахэфэт мусіць быць сугучным слову для руах. Мы прынялі пару “вецер веяў”. Варыянтам магло б быць “вецер віўся”. над абліччам безданінад абліччам вады. Многія пераклады прапускаюць адно ці абое “абліччы”. Па-гебрайску выраз cal penē (аль пенэ) літаральна значыць “над абліччам”, “над тварам”, але можа значыць і “над паверхняю”. У гэтай касмаганічнай карціне двойчы ўжытае “аблічча” стварае ўнутраную сувязь паміж безданню і вадой, і ў выніку паўстае дадатковы вобраз дзвюх спрадвечных існасцяў, дзвюх безданяў – верхняй і ніжняй, – якія глядзяцца адна ў адну.   Верш 1:20 Хай узварушыцца вада рухам душы жывой. Слова šaraṣ (шарац) значыць “варушыцца”, “зьвівацца”, а таксама “кішэць” у сэнсе незлічонай множнасці. Субстантыў šеrеṣ (шэрэц) узмацняе гэты вобраз. Рэч ідзе пра “экалагічны вялікі выбух”: вада раптам робіцца поўнаю жыцця, і вось – дзе паўставалі дасканалыя касмічныя структуры і адбываліся ўрачыстыя трансфармацыйныя дзеі, там раптам у адначассе забруілася, завіравала, заварушылася разнастайнае жыццё, і ўсё існае набыло цалкам іншыя сэнсы. Словы шарац і шэрэц аднакарэнныя і выражаюць тую самую ідэю. Гэта стылёвы прыём, пачаты параю (тут алітэрацыйнаю, а не аднакарэннаю) ruah-merahephet (руах мэрахэфэт ,“вецер вее”, в. 2), працягнуты парамі jiqqawu-miqweh (йіккаву-міквэ, “збярэцца ў збор”, в. 9 і 10), tadšе’-dešе’ (тадшэ-дэшэ, “праросціць расліну”, в. 11) і mazrijac-zerac (мазрыя-зэра, “сеяць насенне”, в. 11 і 12, і потым яшчэ двойчы тое самае ў іншай граматычнай форме, zoreac-zerac (зорэа-зэра) у в. 29), потым вось гэтай параю šaraṣ-šеrеṣ і ў гэтым самым 20-м вершы – coph-jecopheph (оф-йеофэф, “лятун паляціць”), і завершыцца ў в. 26 параю haremеś-haromeś (гарэмес-гаромес, “паўзун поўзаючы”).   Верш 1:27 мужчынскім і жаночым. Словы zakar u-neqebah (захар у-нэкева, у – гэта злучнік “і”) аніяк не значыць “мужчыну й жанчыну”, якіх мы знаходзім у іншых перакладах. Тут гэта хутчэй універсальныя родавыя (полавыя) пазнакі жывых істот, як, напрыклад, ангельскія male and female. Па-беларуску няма слоў, якія б падыходзілі і чалавеку, і жывёле. Аднак для разумення тэкста важна захаваць універсальную родавую бінарнасць, якая ёсць кульмінацыяй шматузроўневай унутранай напругі ў вершах 26 і 27, дзе асноўны фокус утрымліваецца на “вобразе Элогіма”, паводле якога ён стварае чалавека. Захар у-нэкева ёсць пэўнай развязкаю інтрыгі, якая трымае чытача ў напружанні, датычнай таго, хто такі Элогім. З аднаго боку, як ужо было адзначана, ён – адзіны дзейнік на касмаганічнай сцэне. З другога боку, калі ён адзіны раз гаворыць пра сябе, то ўжывае множны лік, “Зробіма чалавека паводле нашага вобразу, як нашае падабенства” (в. 26). У вершы 27 слова “вобраз” паўтараецца двойчы без перапынку, што стварае напругу чакання, што ж гэта за вобраз. Апошняя фраза верша рытмізаваная і ўтварае паралелізм, тыповы для семіцкай паэзіі, дзе ў двувершы другі радок паўтарае першы, змяняючы ці ўдакладняючы дэталі:   beṣelem elohim                                 baraʼ oto zakar u-neqebah                        baraʼ otam   бэцэлем элогім                         бара ото захар у-нэкева                          бара отам   На вобраз Элогіма                   стварыў яго, Мужчынскім і жаночым         стварыў іх.   Такім чынам, вобразам Элогіма выступае, апроч іншага, бінарнасць як асноўны канстытуцыйны прынцып тварца – гэта значыць, унутраная здольнасць мець, спалучаць, раздзяляць два бакі, два полюсы, толькі ў напрузе паміж якімі можа зараджацца жыццё. Стваральнік выступае прататыпам свайго стварэння. Гісторыя, якая нічога не гаворыць пра самога Элогіма, раскрывае ягоны характар праз адбітак – ягоны вобраз і падабенства, удрукаваны ў прыродзе створанага ім чалавека. Свабодная, узнёслая і абсалютна аўтаномная натура Бога праяўляецца ў самой мэце стварэння людзей, ім самым сфармуляванай у вершы 26 і паўторанай у блаславенні ў вершы 28: кіраваць створаным светам і ўсім, што ў ім ёсць. Той, хто стварыў свет і прызначыў для яго кіраўніка, мусіць сам быць суверэнным касмічным уладаром. З іншага боку, ён нічога не патрабуе ад людзей. Людзі не мусяць ніякім чынам, ніякім служэннем плаціць яму за сваё права валодаць дадзеным ім светам. Яму нічога ад іх не трэба. Незалежны, аўтаномны, самадастатковы Бог стварае незалежных, аўтаномных, самадастатковых людзей, вольна аддае ўсіх астатніх істот пад іх нагляд і нічога не патрабуе ўзамен. (Працяг будзе)  
 
Таццяна Дзмітрыева (№86)
АДНОСНА ЭВАЛЮЦЫЙНАЙ ТЭОРЫІ І ПАХОДЖАННЯ ЧАЛАВЕКА             Пад уплывам Огдана Нэша дурны мужык як варона а я не мужык я – баба ягоная і як прадстаўнік законны паловы маёй дурной гаротнай не ўважаючы твары й іконы заяўляць мушу безапеляцыйна й грунтоўна: колькі б часу ні мінула з гадзіны чорнай калі з адамава цела зрабілі іншую персону эксперты сцвярджаюць што з таго часу арганізм ягоны больш за ўсё адчувае дэфіцыт у сантыметрах у раёне полавай зоны з чаго вынікае што ў выніку трансплантацыі паловы оргОна адам набыў сабе ўласнага клона і з таго часу жылі яны доўга й шчасліва аж да ўласнага скону нашчадкаў праўда не пакінулі што цалкам законна хаця намаганні прыкладалі мяркуючы па архівах Бабілона і вось пасля гэтага пачынаецца гісторыя з мадоннай праматкай прапрапрапрабабкай з першай ікс-храмасомай з пупкамі рэцэсіўнымі генамі і цмочкамі на цыцках яе і ягоных карацей шэршэ ля фам як казалі некалі франкафоны жылі дзяліліся адпачкоўваліся год так прыкладна пару мільёнаў а потым ля фам шэршэ спосаб не вельмі стомны пладзіцца і размножвацца калі засвярбіць а не раз у сезон і заадно прыдбаць сабе для лепшага мацыёну адвечнае дзіця ўжо з цацкай якраз нараджонае і калі хто калі памкнецца кідаць закідоны пра першынства галаву і шыю ды пра прыроды законы хапайце за цыцку таго цягніце да хірургаў у салоны бо гэта памылка відаць прыроды – пачварнасць і жах гвалтоўны а мужык калі і дурны як варона то гэта мая варона мая вельмі вялікая варона   *  *  * Бог разглядае нас на прасвет а мы ляжым абсыпаныя яблыневымі пялёсткамі на прадметным шкельцы двухспальнага ложку Бог разглядае нас пры вечаровым святле па колькасці рэбраў вызначае лёс Бог – малое дзіця – пальцам адкопвае сакрэцікі ім жа схаваныя ў садзе пад яблыняй скрозь бутэлечныя каляровыя шкельцы у прыцемках ён бачыць нештачка іншае чым абгорткі цукерак мятных і са слівавым смакам а мы ляжым абсыпаныя яблыневымі прасцінкамі і Бог разглялае нас на досвітку сілы няма нават накрыцца і крыху няёмка – мы ж дарослыя а ён – ужо падлетак   *  *  * на ўсе гузікі майго цела націскаеш у пошуку прарэшка дрыготкімі пальцамі ўсе гузікі майго цела расшпільваеш аж да душы і тады расшпіленыя і кінутыя на падлогу нашы целы адно на адным скамечаныя ляжаць пакуль нашы голыя душы – сіямскія блізняты – хукаюць адна на адну і робяць адкрыты масаж на анямелым месцы зросту   КНІЖКА З РАДЗІМКАЙ старонка першая – як родная: прадмова – у калысцы немаўляці на стале – Скарынка з датай выпечкі «15 ст.» выцертыя карэньчыкі ад сурокаў пад столлю і на сцяне Радзімка надрукаваная на паперы белага свету   *  *  * я прачытаю цябе нагбом наслімачаным пальцам буду песціць твае старонкі адну за адной пакуль на апошняй не даведаюся твой штрых-код я вывучу цябе на памяць і толькі на апошнім радку дзе месцы для пацалункаў буду заўсёды збівацца   ZUG. ACCELERANDO Ларга вуліца ад манастыра спускаецца да возера і далей ідзе ўглыб Адажыа крокі па камянях брукаванкі знарок не супадаюць са званамі Святога Освальда Андантэ струмяні горнай рэчкі на хвіліну трапляюць за краты гарадской каналізацыі Мадэрата у пустым купэ я уяўляю як ты не скарыстаешся ўсімі прывілеямі адзіноты Алегрэта апладысменты супрацоўнікаў супермаркета самім сабе пад канец змены Алегра аўтобус нахіляецца да мяне – на прыпынку больш нікога Прэста вокны цягніка SBB – карціны размаляваныя з абодвух бакоў