…самы страшны страх –
той, што мы прыдумалі…

— Барыс Пятровіч
 
Анастасія Макоўская (№107)
Канцэпцыя Вялікага злодзея Новае прачытанне раманаў “Злачынства і пакаранне” Фёдара Дастаеўскага і “Пошукі будучыні” Кузьмы Чорнага Ніводная нацыянальная культура не існуе ізалявана, ва ўсёй сваёй самабытнасці яна так ці інакш жыве і развіваецца ў рэчышчы сусветнай культуры, з’яўляецца яе неаддзельнай часткай. Менавіта таму для гэтай работы была абраная форма параўнання: яна дазволіць нам вывесці сваё, беларускае, на ўзровень сусветнага, выявіць асаблівасці паасобнага і прасачыць у ім рысы агульнага. Чаму гаворка пойдзе менавіта пра Кузьму Чорнага і Фёдара Дастаеўскага? На наш погляд, менавіта Кузьма Чорны быў адным з першых беларускіх пісьменнікаў, які зрабіў спробу зірнуць на агульначалавечае праз прызму нацыянальнага, а шукаць адпаведны яму сусветны кантэкст падаецца лагічным у творчасці найбольш блізкага яму – па светапоглядзе і творчым метадзе – пісьменніка, якім і з’яўляецца Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі. З чаго пачаць размову пра агульначалавечае? Бясспрэчна, з пытання, на якім будуецца ўспрыманне чалавекам сусвету: што ёсць дабром і злом у нашым жыцці і адкуль яно паходзіць, як уплывае на свет? Раманы “Злачынства і пакаранне” Ф.М. Дастаеўскага і “Пошукі будучыні” Кузьмы Чорнага і былі спробай стварэння аўтарскай канцэпцыі сусветнага зла (у Чорнага яна ўвасабляецца ў вобразе няўлоўнага Вялікага злодзея) і разгляду механізмаў яго функцыянавання. Каб лягчэй было назіраць за працэсам стварэння вобраза Вялікага злодзея ў абодвух творах, давайце паглядзім, па якой схеме гэта будзе адбывацца. Усё пачынаецца з таго, што кожны герой твора надзяляецца пэўнай ідэяй, якая знаходзіць падабенства ў ідэях адных герояў і адрозненне ў ідэях іншых. Так фарміруецца сістэма герояў: яна складаецца з груп герояў-двайнікоў і герояў-апанентаў, дзе, суадносна, ідэі аб’ядноўваюцца пад адной, больш агульнай, выяўляюць сваё паходжанне і сутыкаюцца, параўноўваюцца. У выніку гэтага параўнання вызначаецца, якая з ідэй найбольш чалавечная. Назавём праверку ідэі на чалавечнасць яе выпрабаваннем. Выпрабоўваецца і сам герой. Ці здатны ён адчуць і праявіць спагаду? Ці здольны прыслухацца да голасу сумлення і адмовіцца ад бесчалавечнай ідэі? Ці хопіць у яго сілы ўтрымацца ад спакусы вярнуцца да бесчалавечнасці, застацца верным ідэі чалавечнай? Калі герой годна вытрывае ўсе этапы выпрабавання (чалавечнасцю, сумленнем, спакусай), пацвердзіць трываласць сваёй чалавечнасці, то атрымае права на будучыню.   Сцвярджэнне і разгляд ідэі. Двайнікі У першай групе герояў-двайнікоў рамана “Злачынства і пакаранне” аб’ядноўваюцца ідэі Радзівона Раскольнікава, Аркадзя Свідрыгайлава і Пятра Лужына. Для ўсіх трох герояў мэта апраўдвае сродкі, але для кожнага з іх гэтая мэта ўяўляецца па-рознаму. Першапачаткова ідэя Раскольнікава прадугледжвала дапамогу іншым. Расколь­нікаў, як чалавек, які надзвычай востра адчувае чужы боль, імкнецца да імгненнай дапамогі. Калі яго сястры, Дуні Раскольнікавай, пагражае шлюб з падступным Пятром Лужыным, герой прагне “абавязкова штосьці зрабіць, і зараз жа, як найхутчэй, хоць сканаць, а наважыцца хаця б на нешта”. Гэтым “нечым” для героя робіцца забойства: ён гатовы забіць і Лужына, і Свідрыгайлава – усіх, хто толькі наважыцца пагражаць яго сястры. Забойства становіцца для яго дабрачыннасцю пры ўмове, што яно ўчыняецца дзеля іншых. Так нараджаецца арыфметычная тэорыя Раскольнікава – “адна смерць – і сто жыццяў замест”. Хаця Аркадзь Свідрыгайлаў і сцвярджае, што яму, “дапраўды, не адно ж толькі гвалт чыніць”, годнай мэтай для яго збольшага застаецца ўласная ўцеха. Таму і дапамога як такая часцей за ўсё накіроўваецца ім найперш на задавальненне нейкіх сваіх задум. Так, у абмен на грашовую дапамогу ён прапануе Дуні зрабіцца яго каханкай і з’ехаць з ім за мяжу. Пётр Пятровіч Лужын, у сваю чаргу, не бачыць нічога вартага ні ў чым, акрамя сябе. “Любі перадусім аднаго сябе, бо ўсё на гэтым свеце на ўласнай карысці засноўваецца”– вось ідэя, паводле якой жыве гэты герой. Дапамагаючы сабе, на думку Лужына, чалавек дапамагае ўсяму грамадству, бо стварае такім чынам “агульны дабрабыт”. Менавіта з гэтага “агульнага дабрабыту” і павінен атрымліваць карысць той, хто жыве ў нястачы, а не з “паасобных шчодрасцей”, як Лужын называе дабрачыннасць. Але трэба прыгледзецца да гэтых ідэй больш пільна: тады гэтыя прыгожыя матэматычныя схемы выявяць унутры сябе нешта большае, страшнейшае. “Адна смерць – і сто жыццяў замест”. Забі злога чалавека – і вызваліш свет ад таго зла, якое ён у гэты свет прыносіць. Але ж забойства – ненатуральная справа для чалавека, бо сумленне, прыродай закладзенае ў кожным з нас, альбо не дасць здзейсніць злачынства, альбо не дасць вытрываць асэнсавання здзейсненага. Таму, каб атрымаць магчымасць “імгненна дапамагаць”, трэба пазбавіцца сумлення, ці “пераступіць”, як называе гэта сам Раскольнікаў. Тут і ўступае ў гульню другая яго тэорыя. Паводле здольнасці не падпарадкоўвацца законам сумлення Раскольнікаў падзяляе людзей на два разрады: “істот дрыжачых” і тых, хто “права мае”. Вось, як герой фармулюе сваю тэорыю: “Першы разрад, то-бок матэрыял, агулам кажучы, людзі па натуры сваёй кансерватыўныя, прыстойныя, жывуць у падпарадкаванні і любяць падпарадкоўвацца. Па-мойму, яны абавязаны падпарадкоўвацца, бо гэта іх прызначэнне, і тут анічога ганебнага для іх няма. Другі разрад, усе пераступаюць закон… збольшага яны патрабуюць, у досыць разнастайных праявах, знішчэння існага на карысць лепшага. Але ж калі яму трэба, для сваёй мэты, пераступіць хаця б і праз труп, праз кроў, то ён унутры сябе, па сумленні, можа даць сабе дазвол пераступіць праз кроў, – гледзячы, аднак, па ідэі і па маштабах яе, – гэта заўважце”. Гаворачы пра першы разрад людзей, Раскольнікаў таксама зазначае, што калі яны зробяць спробу “пераступіць”, то ніяк не вытрымаюць свайго ўчынку і “самі сябе адлупцуюць, бо надта добрае выхаванне маюць”, то-бок занадта залежаць ад абмежаванняў сумлення, каб быць здатнымі на нешта незвычайнае. Такім чынам, забойства старой мусіла стаць першым крокам на шляху да атрымання права неабмежаваных магчымасцей рабіць “імгненнае дабро”. Менавіта таму герой і кажа сястры Дуні, што “каб дапамагаць, трэба спачатку права такое мець”. Але скрадзеныя грошы, якія Раскольнікаў меўся патраціць на гэты першы крок, ледзь не аказваюцца ў вадзе! Герой і сам гэтаму здзіўляецца, не можа цалкам сабе патлумачыць. Пазней, спавядаючыся Сонечцы і спрабуючы абгрунтаваць матывы свайго злачынства, Раскольнікаў нарэшце спасцігне прычыну такіх паводзінаў: “– А сапраўды, – сказаў ён, нібы здагадаўшыся, – гэта ж так і было! Вось як: я хацеў Напалеонам зрабіцца, таму і забіў… Мне трэба было высветліць і хутчэй высветліць, ці вош я, як усе, ці чалавек? Здолею я пераступіць ці не здолею? Істота я дрыжачая або права маю”. Ідэя героя незаўважна для яго самога муціруе, і на момант здзяйснення забойства ўнутры Раскольнікава ўжо адбываецца падмена паняццяў: тое, што мелася здзяйсняцца як подзвіг, як дабрачыннасць, робіцца дзеля атрымання ўлады, дзеля ўзвышэння сябе над іншымі пры дапамозе забойства. Ідэі двайнікоў героя таксама ўрэшце зводзяцца да ўзвышэння. Свідрыгайлаў спаталяе свае жаданні, карыстаючыся ўзроставай перавагай над маладымі дзяўчынамі, – узвышаецца над іншымі за кошт сілы. Але мацней за ўсіх прагне ўзвышэння Лужын. Вось што ён кажа пра жаніцьбу з Дуняй: “Ён атрымліваў нават болей, чым яму марылася: трапілася дзяўчына гордая, натурыстая, цнатлівая, выхаваннем і развіццём вышэйшая за яго (ён гэта адчуваў), і такое стварэнне будзе па-рабску ўдзячным яму ўсё жыццё за яго подзвіг і пабожна знішчыцца перад ім, а ён ужо будзе бязмежна і суцэльна ўладарыць”. “Па-рабску”, “знішчыцца”, “уладарыць” – які трапны выбар слоў! Усё робіцца зразумела і без тлумачэння. У рамане “Пошукі будучыні” носьбітамі ідэі ўзвышэння з’яўляюцца Густаў Шрэдэр, граф Паліводскі і Люцыян Акаловіч. Кожны герой звязвае сваю будучыню з пошукам дому. Нямецкі салдат Густаў Шрэдэр у лісце да сваіх родных узгадвае іх сямейную мару – “з арандатараў чужой зямлі зрабіцца ўласнікамі”. Граф Паліводскі, які страціў бацькоўскі дом і ўсе свае маёнткі пасля рэвалюцыі 1917, марыць вярнуцца ва Усходнюю Беларусь і “зноў зрабіцца графам і ўласнікам маёнткаў”. Люцыян Акаловіч, якому бацька “прышчапіў” ідэю пра пашырэнне Польшчы на ўсход, прагне вярнуць сям’і страчаную некалі зямлю пад Бабруйскам. Але што значыць для герояў гэты дом і якімі сродкамі яны яго шукаюць? Густаў Шрэдэр хоча стаць УЛАСнікам – атрымаць УЛАДу над зямлёй і, магчыма, людзьмі, якія на ёй жывуць, а адзіным прыдатным для гэтага сродкам ён бачыць рабаванне чужога краю. “Можа, я здолею зноў здабыць тут табе тваё, любы мой Густаў”, – піша немец сыну ў лісце. Граф Паліводскі, які ніколі сваіх зямель і не бачыў, а толькі “браў з іх чысты прыбытак”, смуткуе не столькі па страце дому як месца, на якім ён быў шчаслівы, як па колькасці дамоў, колькасці МАЁнткаў, якія пацвярджалі яго тытул і ўзвышалі над ненавіснымі мужыкамі. Люцыян Акаловіч старанна не заўважае шчасця, якое мае на роднай зямлі. Ён жадае большага, таго, што, зусім як граф Паліводскі, ніколі ў жыцці не бачыў. Разам з бацькам ён смяецца са слова Беларусь і ненавідзіць усё, што не польскае. Яго мара – узвышэнне польскай нацыі над усімі іншымі ці хаця б над той, якая жыве замест яго пад Бабруйскам. Урэшце ідэі ўсіх трох герояў-двайнікоў зводзяцца да ўзвышэння, таму зусім не выпадкова яны знойдуць пасля “адлюстраванне сваіх асабістых думак” у вучэнні фюрара. Вучэнне гэтае агучвае ў рамане галоўны двайнік Густава Шрэдэра – яго сын Густаў Шрэдэр-малодшы: “На гэтай зямлі жывуць не людзі, а казюлі з нявольніцкай псіхалогіяй. Яны створаны, каб быць слугамі. Павесь над іхнімі галавамі меч, дык яны адразу ўверуюць, што гэта не меч над імі, які кожны момант можа зарубіць іх, а што гэта вісіць найвялікшая справядлівасць усёй светабудовы, і пачнуць з удзячнасцю лізаць боты ў таго, хто павесіў над імі гэты меч. Вось хто насяляе гэтую зямлю. Так што ты, бацька, сапраўды тады дарэмна быў перад імі паддаўся парыву радасці… Ты да таго быў страціў сваю нямецкасць, што аддаў ім здабытае на вайне. Чаму? А толькі з-за таго, што заварушылася душа. Германію зробіш вялікай не душой, а жалезам”. Шрэдэры прыйшлі ўладарыць над “казюлямі з нявольніцкай псіхалогіяй” – Раскольнікаў “толькі вош забіў, бескарысную, брыдкую, шкодную”; “казюлі” Шрэдэра створаны, каб быць слугамі, каб падпарадкоўвацца – “істоты” Раскольнікава “любяць падпарадкоўвацца, бо гэта іх прызначэнне”; казюлі будуць лізаць боты таму, хто павесіў над імі меч – “істоты” “самі сябе адлупцуць” за непадпарадкаванне закону і, больш за тое, ставяць сваіх катаў “на п’едэстал і ім пакланяюцца”. Падабенства ідэй двух раманаў відавочнае. Тэарэтычныя меркаванні Раскольнікава прыводзяцца ў дзеянне менш як праз стагоддзе пасля іх стварэння. Мэта жыцця – узвышэнне за кошт сваёй сілы, а бескарысліва аддаваць і адчуваць “добрыя пачуцці” – злачынства. Зусім іншы светапогляд маюць Соня Мармеладава і Дуня Раскольнікава. Абедзве жанчыны згаджаюцца прыняць на сябе пакуты дзеля выратавання сваіх блізкіх: Соня, абцяжараная ганьбай, не раз думае пра самагубства, але адмаўляецца ад гэтага ўчынку, каб не пакінуць без падтрымкі сям’ю; Дуня гатовая пайсці замуж за агіднага ёй чалавека, Пятра Лужына, дзеля таго, каб забяспечыць добрую будучыню свайму ўлюбёнаму брату. “Яна цябе больш за сябе саму любіць”, – піша маці Радзівону пра Дуню. “Мы адно, заАДНО жывём!” – кажа Соня пра сваю сям’ю. У адрозненне ад першай ідэі рамана, тут няма месца ўласнай карысці, уласнаму ўзвышэнню, бо вышэйшая каштоўнасць для гэтых жанчын не яны самі – іх “мілыя, любімыя людзі”. Для іх аддаваць – не злачынства, а любоў. Падобныя ідэі мы назіраем у другой групе герояў “Пошукаў будучыні”. Кастусь Лукашэвіч, стары Нявада і Сымон Ракуцька, як і іх ідэйныя апаненты, звязваюць будучыню з домам. Усе яны выгнаннікі: сям’ю Лукашэвіча і Сымона Ракуцькі “выгнала ў свет” Першая сусветная вайна, стары Нявада быў вымушаны пакінуць родныя Сумлічы, каб далучыцца да салдат расійскай арміі. Як носьбіты беларускага нацыянальнага характару, героі маюць паталагічны страх дарогі і выгнанніцтва, ім абавязкова трэба за нешта зачапіцца, да чагосьці прымацавацца. Кастусь ратуецца ад беспрытульнасці, дапамагаючы Волечцы, Нявада дзівіцца з Паліводскага, бо “як жа гэта так жыць, каб чалавеку на свеце не было за што душой зачапіцца”. Але калі героі першай групы атаясамліваюць дом з маёмасцю, з узбагачэннем, з узвышэннем над іншымі, то дом і гаспадарка не маюць сэнсу для герояў другой групы без людзей, дзеля якіх яны апрацоўваюць зямлю і “даводзяць да дасканаласці сваю дамоўку”. Вяртанне дадому, пад Вілейку, губляе для Кастуся сэнс, бо родныя мясціны звязваліся ў яго ўяўленнях з нябожчыкам-бацькам. А якое трапяткое яго стаўленне да Волечкі! Чаму хлопчык так баіцца за маленькую гаспадыню, калі яна хварэе? Бо страшна страціць яе: у ёй увесь сэнс Кастусёвага існавання. Дзеля яе ён “і клён пасадзіў, і поле ад дзікай травы ратаваў”. Для Нявады “без Волечкі і без шыпшыны няма і роднай бацькаўшчыны”. Што ж Сымон Ракуцька? “Сымону Ракуцьку спачатку здавалася, што варта яму толькі зноў звіць сабе гняздо, як ён скіне цяжар свой”. Новы дом пабудаваны, а спакой у душу не вяртаецца, бо сэнс не ў тым, каб есці хлеб, а ў тым, каб есці яго разам з улюбёнымі дзецьмі, пра якіх ён думае кожную хвіліну, у клопаце пра якіх – няхай і марным, незаўважным праз адлегласць! – ён знаходзіць псіхалагічны паратунак. Паказальны для герояў і сродак дасягнення жаданай будучыні: не забраць, не “знайсці тут табе тваё”, а адбудоўваць свой дом зноў і зноў, колькі б разоў іх не выганялі з іх родных мясцін. Як Дастаеўскі надзяляе ідэяй любові жаночыя вобразы, так і Чорны абагульняе сваіх чалавечных герояў пад вобразам дзяўчынкі – маленькай Волечкі Нявады. У душы Волечкі “многа месца для чужой бяды”, у яе гаспадарскай клапатлівасці нібыта ўвасобілася ўся спагада гэтага свету. Цяпер мы ведаем, на якіх дзвюх магістральных ідэях будуюцца раманы: гэта ідэі ўзвышэння і любові. Але ж якая з іх самая чалавечная? Якім бы відавочным ні здаваўся адказ, пойдзем за самімі аўтарамі, бо для абодвух пісьменнікаў надзвычай важна, каб чалавечнасць перамагла ў роўным баі.   Выпрабаванне ідэі. Героі-апаненты Радзівон Раскольнікаў – герой двухмерны, дзве супрацьлеглыя ідэі вядуць унутры яго барацьбу. Таму выпрабаванне яго ідэі будзе адбывацца не толькі на ўзроўні яго сутыкнення з героем-апанентам – Соняй Мармеладавай, але і на ўзроўні герояў-двайнікоў. Раскольнікаў атрымае магчымасць паглядзець на варыяцыі сваёй ідэі збоку і выявіць сваё да іх стаўленне. Ідэя Раскольнікава – падзел чалавецтва, ўлада “над кожнай мізэрнай пачварай, над цэлым мурашнікам” – сутыкаецца з непахіснай ідэяй Соні пра суцэльнасць свету (дзяўчына “заадно” з сям’ёй – значыць, яны адзіныя, непадзельныя). Раскольнікава здзіўляе: як Соня здолела захаваць чысціню душы ў такіх бесчалавечных, брудных умовах? Ён адразу ж дае сабе адказ на сваё пытанне, але не асэнсоўвае яго да канца і таму лічыць Соню вар’яткай. “Ад канавы яе ўтрымлівала думка пра грэх і яны, тыя” – Соніну душу падтрымлівае любоў да блізкіх і цвёрдая сістэма каштоўнасцей, стрыжнем якой з’яўляецца Бог, які па сутнасці і ёсць сумленне, якое так перашкаджае Радзівону. Пакуты Раскольнікава вынікаюць з яго прагі вырашаць, каму жыць, а каму паміраць. Героя абцяжарвае не столькі нават сам факт забойства, колькі асэнсаванне ўсёй жорсткасці яго матываў – Раскольнікава гняце яго ўласная ідэя: “Калі б я зарэзаў адно праз тое, што галодным быў, дык я б цяпер шчаслівы быў! Ведай ты гэта!” Соня ж на прапанову Раскольнікава вырашыць, “ці Лужыну жыць ды мярзоты чыніць, ці паміраць Кацярыне Іванаўне” адказвае, што не мае на гэта права. Дакладнае размежаванне добрага і злога, чысціня сумлення, жыццё дзеля іншых – усё гэта хаця б часткова захоўвае жыццё Соні і яе блізкіх. Да таго ж яе бясконцая любоў да бліжняга выратоўвае Раскольнікава: у яго злачынстве Соня бачыць найперш трагедыю яго ўласнай душы (“Што гэта вы над сабой учынілі!” – скажа Соня, калі даведаецца, хто забойца). Раскольнікаў, які зрабіў спробу пераступіць праз кроў і сумленне дзеля ўласнага ўзвышэння, пакрысе сам вар’яцее, разбурае сябе несупыннай барацьбой супрацьлегласцей, забірае жыццё ў іншых людзей, прымушае пакутаваць сястру і маці. Выпрабаванне чалавечнасцю вытрымлівае ідэя Соні. Часткова апанентамі Раскольнікава з’яўляюцца і Лужын са Свідрыгайлавым. На ідэю Лужына “любі перадусім аднаго сябе” Раскольнікаў рэагуе вельмі дзіўным чынам: “А давядзіце да наступстваў, што вы кагадзе прапаведавалі, і атрымаецца, што людзей можна рэзаць!” Раскольнікаў адмаўляе забойства дзеля высокай мэты і супярэчыць гэтым сам сабе. Жахлівай падаецца для Раскольнікава і перспектыва жаніцьбы старога Свідрыгайлава і маленькай шаснаццацігадовай дзяўчынкі. У Свідрыгайлаве, да якога героя так містычна цягнула нейкая сіла, Раскольнікаў пераконваецца “як у самым пустым і нікчэмным злачынцы ў свеце”. Крах ідэй Лужына і Свідрыгайлава адбываецца за кошт іх сутыкнення з Дуняй Раскольнікавай. Супрацьстанне Лужына і Дуні яскрава бачна па іх стаўленні да Соні Мармеладавай: у пагардзе Лужына, што хутка робіць высновы, нічога не ведаючы пра чалавека, і ў спагадзе і мудрасці Дуні, што, нягледзячы на плёткі, не грэбуе ёй пакланіцца. Узвышэнне над іншымі сутыкаецца з перакананасцю ў роўнасці ўсіх людзей на свеце – і прайграе. Дуня выганяе Лужына і гэтым даводзіць неспалучальнасць яго ідэі з жыццём. Крах свідрыгайлаўскай ідэі звязаны са стаўленнем герояў да дапамогі. Дуня гатовая аддаць апошнія грошы брату, хаця б гэта асуджала яе на пакуты ў доме Свідрыгайлавых. Сам жа Свідрыгайлаў можа прапанаваць Дуні дапамагчы яе брату выратавацца ад Сібіры толькі пры ўмове, што яна ў адказ застанецца з ім. Ідэя бескарыслівай дапамогі перамагае ідэю ўзаемнай выгоды. Выпрабаванне чалавечнасцю вытрымлівае ідэя Дуні. Самымі першымі ў рамане Кузьмы Чорнага выпрабоўваюцца ідэі Густава Шрэдэра і Волечкі Нявады. Шрэдэр падзяляе ўсіх людзей на сваіх і чужых, ён упэўнены, што на чужой зямлі да яго не паставяцца літасціва. “Побач са смерцю стаяць каля мяне чужыя людзі”, – піша ён у хваробе свайму сыну. Волечка Нявада, збянтэжаная прысутнасцю чужых людзей у яе хаце, усё адно варыць вячэру “ўсім нам”. І адбываецца цуд! Гэтыя “так непадобныя адзін на другога людзі” на кароткі момант робяцца адзіным цэлым, аб’яднаныя адной вячэрай, адным сталом, адным кароткім словам – “нам”. Для Шрэдэра добрыя пачуцці – злачынства, для Волечкі спагада – натуральная і неаддзельная частка яе душы. Менавіта таму яна поіць свайго хворага ворага не проста з лыжкі – з лыжачкі, а з расповеду фельчара пра скрадзенае немцам золата выносіць толькі адну выснову: “Божа, што той немец перажыў, як ён мучыўся!” Ідэя Волечкі вытрымлівае выпрабаванне чалавечнасцю, і гераіня будзе ўзнагароджана за гэта жыццём: пазней, ужо пасталеўшы, яна атрымае сваю будучыню – народзіць дзіця. Ідэя графа Паліводскага выпрабоўваецца ў сутыкненні з Сымонам Ракуцькам. Галоўнай сваёй перавагай граф бачыць багацце і тытул. Сымон Ракуцька ж разумее, што ўлада страчвае сваю значнасць перад тварам смерці. Граф Паліводскі ўпэўнены, што дапамога магчымая толькі пры ўмове атрымання за яе ўзнагароды, таму і абяцае Ракуцьку золата за выратаванне. Але ж Сымон Ракуцька робіць дабро проста таму, што для яго натуральна дапамагаць іншым. Як і Волечка Нявада, ён не думаў пра тое, што ў яго доме жыў вораг: ён проста “аддаваў усё, што меў”, чалавеку, які застаўся без здароўя і прытулку. Сымон Ракуцька праяўляе спагаду і ратуе чужое жыццё, таму лёс узнагароджвае яго будучыняй: у яго нараджаюцца дзеці. Прыходзіць савецка-польская вайна, і такія ж паліводскія выганяюць Ракуцьку з яго хаты, пазбаўляюць яго гармоніі і нанова здабытай будучыні – трэцяе дзіця Сымона Ракуцькі нараджаецца мёртвым. Як бачна, ідэя Паліводскага, у адрозненне ад ідэі Ракуцькі, не праходзіць выпрабавання на чалавечнасць. Але ж сапраўдны крах ідэі Паліводскага адбудзецца напрыканцы рамана ў сутыкненні з ідэяй старога Нявады. У спробе вызваліць унучку з канцлагера Нявада прыносіць графу яго фамільнае золата, страчанае яшчэ на першай вайне. І Паліводскі, які ўсё жыццё “пражыў адзін, без сям’і і без дзяцей”, усведамляе бессэнсоўнасць шматгадовых пошукаў будучыні. У той час як Нявада радаваўся жыццю на сваім кавалачку зямлі і гадаваў сваю будучыню, унучку, Паліводскі ў сваім імкненні вярнуць дзедаўскія маёнткі жыў у выгнанніцтве на нямецкай зямлі. А фамільнае золата? Герой прагнуў вярнуць не памяць пра продкаў, а пацверджанне свайго тытула – свайго ўзвышэння над іншымі. Які сэнс цяпер ад гэтага золата, калі жыццё мінула і тытул няма каму перадаць? Жыццё Паліводскага “пражыта чорт ведае як… І нічога не ўдалося”. Люцыян Акаловіч спадзяецца знайсці сваю будучыню, “трымаючыся за абцас нямецкага бота”. Смерць і слёзы, якія абвяшчаюць пачатак вайны з немцамі, узнімаюць Акаловічаў настрой, бо ён шчыра верыць у магчымасць адраджэння Польшчы з дапамогай германскай жорсткасці. Але ж, як сказаў Акаловічаў ідэйны апанент Сымон Ракуцька,“як свет стаіць, то яшчэ не было вядома, каб на нянавісці вырасла шчасце, а радасць на чужой бядзе”. Ідэя Акаловіча не праходзіць выпрабавання і атрымлівае адпаведную “ўзнагароду”, адпаведную будучыню, падрыхтаваную для героя: забітых бацькоў, выгнанніцтва і знішчаную Радзіму. Такім чынам, ідэя любові перамагае ідэю ўзвышэння. Ці значыць гэта, што носьбіты бесчалавечных ідэй асуджаны на немінучы крах, на смерць? Было б несправядліва чакаць бязлітаснасці ад такіх вялікіх чалавекалюбцаў, як Чорны і Дастаеўскі. Наперадзе ў герояў самая адказная частка – магчымасць зразумець сваю памылку, адмовіцца ад бесчалавечнасці і атрымаць новае жыццё, перарадзіцца.   Выпрабаванне героя У выпрабаванні Раскольнікава важнае месца займае адна адметная мастацкая дэталь – кашмарныя сны. Сумленне і сон Дастаеўскі ўзгадвае ў сваіх чарнавіках у адным кантэксце: “Ці ёсць закон прыроды, якога мы не ведаем і які крычыць у нас. Сон”. Як крычыць чалавек чалавеку, перасцерагаючы пра небяспеку, так і сумленне крычыць нам, папярэджваючы пра небяспечнасць нашых дзеянняў, і сон, як люстэрка чалавечай падсвядомасці, робіцца каналам для перадачы гэтага самага крыку… Прыгожая, а галоўнае трапная канцэпцыя! Нездарма Дастаеўскі пераносіць яе ў раман: у першым кашмары, які сніць пасля забойства Раскольнікаў, герой нібы прачынаецца менавіта ад крыку. Адным з найбольш знакавых сноў Раскольнікава з’яўляецца сон пра забітую кабылку. Герой сніць жахлівае забойства жывёліны раз’юшанымі мужыкамі напярэдадні свайго ўласнага злачынства і – перараджаецца! Нарэшце герой усведамляе неспалучальнасць сваёй натуры з тэорыяй, пад якую ён так старанна сябе ламае і, самае галоўнае, адмаўляецца ад сваёй ідэі: “Божа, – маліў ён, – пакажы мне шлях мой, а я зракаюся гэтай праклятай… мары маёй!” Але выпрабаванне не скончылася: па дарозе дадому ён выпадкова даведваецца пра дакладны час, калі старая будзе дома адна. Адмовіцца ад такой зручнай магчымасці не стае сілы – герой вяртаецца да бесчалавечнай ідэі і ідзе на забойства. Выпрабавання спакусай ён не вытрымлівае, таму праверка працягваецца. Герой увесь час сутыкаецца з чужымі пакутамі – жыццё дае яму магчымасць праявіць спагаду, бескарысліва дапамагчы. І душа героя, што насамрэч востра адчувае чужы боль, увесь час спрацоўвае раней за розум: на працягу рамана Раскольнікаў аддае іншым апошнія грошы (пры першай сустрэчы з Мармеладавым, ратуючы п’яную дзяўчынку на вуліцы). Уплывае і адчуванне спагады з боку Соні: яе бязмежная, невытлумачальная нават любоў размякчае душу героя, і гэта ўрэшце прыносіць плён. Раскольнікаў не проста расказвае Соні пра тое, хто забіў Лізавету – ён просіць прабачэня. Раскольнікаў – няхай пакуль і падсвядома, на ўзроўні пачуцця – пакаяўся, адмовіўся ад сваёй ідэі, а значыць – прайшоў выпрабаванне. Вельмі падобную схему мае выпрабаванне Свідрыгайлава. Ён гэтаксама прахо­дзіць праз выпрабаванне сумленнем – пакутуе ад “крыку закона прыроды”: чаго вартыя адны прывіды яго нябожчыцы-жонкі, Марфы Пятроўны, нябожчыка-слугі, якога ён быццам бы загубіў сваёю жорсткасцю. Герой здатны на спагаду, інакш бы ён не дапамагаў дзецям Кацярыны Іванаўны. Але ж ён не вытрымлівае самага галоўнага этапу выпрабавання чалавечнасцю: ён хоча дабіцца любові сілай. На апошняй сустрэчы з Дуняй Раскольнікавай Свідрыгайлаў зноў карыстаецца сілавой перавагай, сілавым узвышэннем: гвалтоўна затрымлівае Дуню ў сваёй кватэры з намерам не выпускаць дзяўчыну да таго моманту, пакуль яна не згодзіцца. На жаль, выпрабавання герой не праходзіць. Адмаўленне ад ідэі адбудзецца занадта позна, ужо пасля краху героя, у адным з кашмарных сноў, якія герой будзе сніць напярэдадні самагубства. Гэта сон пра баламутную пяцігадовую дзяўчынку. Пётр Пятровіч Лужын аказваецца самым безнадзейным з усіх герояў. Жыццё дае яму магчымасць здзейсніць сапраўднае дабро – бескарысліва дапамагчы Соні пасля таго, як яго выгнала Дуня. Аднак тое, што спачатку выглядае як дапамога, аказваецца падступствам. Што ж да сумлення, то Лужын яго проста не мае. Герой нават не задумваецца, што робіць нешта няправільна, таму і не пакутуе ад гэтага. Прыгадаем думкі Раскольнікава пра тых, хто “права мае”: “Я, нарэшце, даўмеўся, што не толькі яго [Напалеона] не абурыла б, але нават і да галавы б яму не прыйшло, што гэта не манументальна… І нават не зразумеў бы ён зусім: а што тут абурацца? І калі б ужо не было яму іншага выйсця, дык задушыў бы [старую] так, што не даў бы і пікнуць, без усялякіх сумневаў”. Сапраўдны Напалеон, сапраўдны тыран не пакутуе ад сумлення не таму, што ён яго пераступіў, а таму, што ён яго не мае ў прынцыпе. І Лужын падыходзіць пад гэта азначэнне як найлепш. Вернемся да герояў рамана “Пошукі будучыні”. Густаў Шрэдэр-старэйшы ў самым пачатку рамана сутыкаецца з чалавечай спагадай. Клопат маленькай, але чужой дзяўчынкі так моцна ўражвае героя, што ён перараджаецца, здзяйсняе ўчынак, які цалкам супярэчыць яго ідэі – аддае нарабаваны для маёнтка скарб, золата Паліводскага. Герой адмаўляецца ад ідэі ўзвышэння, бо разумее: “Ён уладар свету, бо ўжо зноў ходзіць па зямлі і трох­дзёнае яго змрочнае ўтрапенне мінулася навек. А ўсё золата, якое ёсць на свеце, – нікчэмная драбяза і непатрэбшчына перад самім жыццём”. Але наступны этап, выпрабаванне спакусай, пацвярджае, што гэты досвед не ўкараніўся ў душы героя. Шмат у чым пад уплывам жонкі і сына Густаў Шрэдэр адмаўляецца ад знойдзенай у душы здольнасці да спагады, праклінае колішні свой душэўны парыў – і далучаецца да ідэі Гітлера. Але ж і гэты выбар не праходзіць для героя бясследна. Мы даведваемся, што нават праз два дзясяткі гадоў Шрэдэр працягвае бачыць вялікую таполю каля Сумліч у кашмарных снах. Дрэва, што змагаецца з навакольным светам за сваё ПАТОМства, сваю будучыню, нібы сімвалізуе сабой той край, насенне якога Шрэдэр стаптаў, прыйшоўшы аднойчы на яго з вайной. Відаць, закон прыроды ўсё ж такі крычыць і ў Шрэдэры, але ён сам не прыслухоўваецца да гэтага “крыку”, не робіць з яго высноў, таму і не праходзіць выпрабаваня сумленнем. Сустракае чалавечнасць і граф Паліводскі: усе мы памятаем, як Сымон Ракуцька даў яму прытулак у сваім доме падчас першай вайны. Але ж, у адрозненне ад папярэдняга героя, цудоўнае збавенне нічога не зрушвае ў душы графа. Замест радасці жыцця, яго точыць “страшная думка”: ён больш не мае золата з каменнямі. Герой не толькі не рэагуе на спагаду, якую праявілі да яго, ён не праяўляе яе і сам. Замест таго, каб падзякаваць свайму збавіцелю хаця б шчырым словам, ён абражае яго і крадзе яго адзіную дапамогу ў гаспадарцы – худзенькую кабылку. Выпрабаванне не пройдзенае. Нездарма Сымон Ракуцька кажа графу, што ён горнецца да таго, каб мець “толькі маёнткі, а не душу”. Сімвалічны характар у выпрабаванні Люцыяна Акаловіча носіць яго з’яўленне ў творы. Суддзёй герою выступае Нявада. Стары падсвядома звязвае тых, хто крадзе будучыню ў таполі, з Вялікім злодзеем, які ўкраў у яго маленства дачкі. З чым перадусім прыходзіць Акаловіч у твор? Са “здаравенным абцасам”, які стаптаў маленькае дрэўца. Прадчуванне не падводзіць Няваду: Акаловіч напраўду аказваецца Вялікім злодзеем, а значыць і не праходзіць выпрабавання. Люцыяна Акаловіча таксама не абмінае магчымасць паспытаць чалавечай спагады. Шчырая размова з Ракуцькамі ў лесе, іх чалавечнасць і добрыя словы выклікаюць у героя пачуццё ўдзячнасці. І вось ужо герой зусім блізка падышоў да свайго перараджэння: “Мне сёння лягчэй. І на душы лягчэй, калі я скінуў з яе камень гаворкаю з вамі”, – скажа Акаловіч Ракуцькам. Але за гэтую палёгку герой адкажа ўкрадзеным у збавіцеляў хлебам і ўцёкамі без якога-кольвек слова ўдзячнасці. Да таго ж Люцыян Акаловіч не здатны ўсвядоміць сваю памылку. Уласную віну за выгнанніцтва ён перакладае на Паліводскага, што прыводзіць яго да чарговага злачынства – забойства чалавека. Выпрабаванняў ён не праходзіць і права на далейшае існаванне не атрымлівае. Выпрабаванне чакае і герояў-носьбітаў чалавечных ідэй. Жыццё ставіць іх у такое становішча, дзе выбар учынку, які супярэчыць іх перакананням, можа быць апраўданым. Раскольнікаў правакуе Соню жорсткімі песімістычнымі пытаннямі – “Кацярына Іванаўна вас ледзь не біла?”, “А што як вас у шпіталь звязуць?”, “Дык можа і Бога зусім няма?”, – імкнецца паўздзейнічаць на яе крыўду, распаліць і ў ёй гэты індывідуалісцкі бунт. Але Сонечка застаецца непахіснай, яна хутчэй саму сябе абвінаваціць у жорсткасці, чым Кацярыну Іванаўну. Выпрабаваннем Дунечкі становіцца яе спроба забіць Свідрыгалава. Гераіня стаіць перад чалавекам, які прынёс ёй безліч абраз, пакут, прыніжэння, страхаў, і ведае, што можа зараз лёгка і дакладна яго забіць. Чаму б не? Яна мае на гэта права: так яна пазбавіла б свет не проста ад свайго крыўдзіцеля – ад страшнага гвалтаўніка! Але Дуня не страляе апошні раз. І гэтым яна праходзіць выпрабаванне адразу і спакусай, і сумленнем. Бо што ж яшчэ, як не сумленне, як не яго цвёрды стрыжань, утрымала яе ад здзяйснення недазвольнага? Падобным чынам правяраецца і Сымон Ракуцька. Гэтаксама, як і Дуня, ён глядзіць у вочы свайму крыўдзіцелю, таму самаму Вялікаму злодзею, які ўкраў у яго маленства яго дзяцей. Гэта ж ён, гэты самы Ракуцька, які прагнуў знайсці і “абезгаловіць” Вялікага злодзея, трымае цяпер у руках рэвальвер! Але, замест кулі, Ракуцька частуе Люцыяна Акаловіча хлебам. Зноў, як і дваццаць гадоў таму ў адной хаце з Паліводскім, ён бачыць у чалавеку найперш чалавека, разгубленага і мізэрнага, які прагне спагады. Сям’я Нявады – Волечка, Кастусь, яе сябра і муж, і сам стары Нявада – выпрабоўваюцца золатам графа Паліводскага, якое пакінуў ім калісьці як падзяку за чалавечнасць Густаў Шрэдэр. Зноў жа, яны не ўкралі гэтае золата, а атрымалі ў падарунак, чаму б не скарыстацца, не купіць на яго хаця б новага каня? Вольчын конь зрабіўся ўжо зусім стары, нямоглы, а ў гаспадарцы як без каня? Але золата працягвае ляжаць у куфры, усімі забытае і нікому непатрэбнае. Бо ў пуні спявае певень, і “колер і пах свежага абчэсанага хваёвага бервеньчука казаў душы больш, чым тое золата ў куфарным прыскрынку, страчанае невядомым і таемным графам Паліводскім і набытае і таксама страчанае Густавам Шрэдэрам”. Што ж мы бачым? Героі-носьбіты чалавечных ідэй годна вытрымалі выпрабаванні, давялі сваё права на існаванне. Аднак носьбіты ідэй бесчалавечных (канешне, за выключэннем Радзівона Раскольнікава) не скарысталіся магчымасцю выправіць сваю памылку і асудзілі сябе на знішчэнне. Ці можна атаясамліваць гэтае знішчэнне адно са смерцю героя? На нашу думку, страшнейшым пакараннем для герояў будзе страціць гармонію і магчымасць быць любімымі. Паглядзім, як гэта паказана ў творах.   Крах героя Самай першай крах героя абвяшчае страта гармоніі. У абодвух творах яна звязваецца з матывам цеснаты. Раскольнікаў жыве ў цесным, падобным да труны пакоі, у горадзе, на вуліцах якога “як у пакоях без фортак”, і да таго ж пакутуе ад прадчування “вечнасці на аршыне прасторы”. Свідрыгайлаў, які ўяўляе сабе вечнасць як пакой з павукамі, ноч перад смерцю праводзіць у цесным задушлівым пакоі з нізкай столлю і пацукамі. Шрэдэр і Гертруда, выгнаныя з прыдбанага на чужой зямлі маёнтка, з горыччу адчуваюць, што “шырокі свет, з сонцам, з ветрам, з пахам дажджоў і зіхаценнем дзён стаў для іх цесным склепам”. Люцыян Акаловіч скардзіцца, што яму “ўвесь свет цесны”, а пасля з крыўдай пытаецца ў Паліводскага: “Хто мяне адарваў ад таго месца, дзе мне прасторна было?” Сваёй бесчалавечнасцю героі асудзілі сябе на адвечнае выгнанне, на адзіноту сярод людзей, на цеснату ў шырокім свеце. Відаць, менавіта гэта – страх вечнай адзіноты – і штурхае герояў да людзей. Расчараваўшыся ў ідэі ці пераканаўшыся ў яе непрадуктыўнасці, героі страчваюць сувязь з жыццём, і адзіным, што яшчэ можа затрымаць іх на зямлі, застаецца любоў. Права на спагаду, магчымасць атрымання яе і вызначаюць, ці ёсць у герояў будучыня. Таму спагада раптам набывае для іх такое сакральнае значэнне. Калі Шрэдэр другі раз вяртаецца ў Сумлічы, яму хочацца цалаваць гэтых дзяўчынак, якіх ён бачыць на вуліцах вёскі. Люцыян Акаловіч, нягледзячы на страх, радуецца размове з незнаёмым салдатам у лесе (“Божа! – думае ён. – Чалавечае слова! Упершыню за ўвесь гэты страшны час!”) і марыць дацягнуцца дадому, да Клецка, у спадзяванні знайсці там каго-небудзь знаёмага, блізкага. Нават граф Паліводскі, і той “прасвятлеў тварам”, калі да яго прыйшоў Люцыян Акаловіч. Упершыню за ўвесь раман ён звязвае добрыя пачуцці не з золатам, а з чалавекам. “Ваш бацька быў самым блізкім мне чалавекам з усіх”, – кажа ён Люцыяну Акаловічу. Па незвычайнасці, нехарактэрнасці сваёй для героя гэтыя словы можна было б паставіць на адзін узровень з перараджэннем Шрэдэра – калі б Паліводскі вымавіў іх раней, калі яму быў дадзены шанец праявіць спагаду і ўдзячнасць. Героям так важна атрымаць права на спачуванне, што ў некаторых з іх узнікае нават момант пэўнага самаапраўдання. Люцыян Акаловіч сутарагава паўтарае “Я забіў Паліводскага”, калі салдат рыхтуецца стрэліць у яго, у доме Кастуся Лукашэвіча Шрэдэр, замест таго каб прыкінуцца чэхам і захаваць сабе жыццё, узгадвае колішні свой душэўны парыў, калі ён пакінуў у гэтым самым доме золата: “Я некалі падараваў быў вам золата. Гадзіннікі, пярсцёнкі, крыж. У тую вайну я быў хворы і палонны… Яно пайшло гэтаму дому на карысць?” Гэтым пытаннем немец быццам бы вымаўляе тое, што раней так строга забараняў сабе казаць: “Хоць ты і не немец, я не буду цябе ненавідзець. Пашкадуй мяне”. Але ж і ён, і Акаловіч, і Паліводскі даўно страцілі сваю магчымасць давесці сваю чалавечнасць. Яны не маюць больш права на спагаду – яны не маюць будучыні. Таму Паліводскі памірае ад нажа Акаловіча, якога ў сваю чаргу забівае ў лесе незнаёмы салдат. Шрэдэр, вярнуўшыся ў хату, дзе калісьці яму далі прытулак, больш не можа патрабаваць ад яе жыхароў спагады: ён не мае на яе права, бо прыйшоў сюды зноў, з сілаю і ўзвышэннем. Кастусь Лукашэвіч забівае Густава Шрэдэра. У падобным становішчы знаходзіцца і Аркадзь Свідрыгайлаў. Ён нездарма прыязджае за Дуняй у Пецярбург: сустрэча з ёю павінна вырашыць, ці адбудзецца той “некаторы ваяж”, пад якім герой мае на ўвазе самагубства. Падчас гэтай сустрэчы ён павінен даведацца: ці захаваў ён яшчэ права на чалавечую любоў? Але тут недакладнасць: хутчэй не даведацца, а ўзяць сілай. Свідрыгайлаў упэўнены, што інакш як сілай ён свой паратунак не здабудзе, і гэта яго і губіць: пасля ўсяго таго страху і прыніжэння, якое Дуня выносіць ад Свідрыгайлава, яна не можа палюбіць яго. Свідрыгайлаў губляе сваю будучыню і забівае сябе. Адзіным героем, вартым права быць любімым, застаецца Радзівон Расколь­нікаў. Не толькі з той прычыны, што ён праходзіць усе выпрабаванні. У той час як Свідрыгайлаў ледзь не патрабуе спагады з боку Дуні, Раскольнікаў проста просіць пра яе. Просіць, як разгубленае, кінутае ўсімі дзіця: “То не пакінеш мяне, Соня? У астрог да мяне хадзіць будзеш?” І атрымлівае на гэта не толькі станоўчы адказ – Соня сапраўды не зракаецца Раскольнікава ні на волі, ні ў Сібіры. Герой невыпадкова адчувае, што Соня – “уся надзея яго, увесь зыход”. Апошняе яго пакаянне, самае поўнае, самае праўдзівае і лагічна завершанае адбудзецца ледзь не на фізічным узроўні – праз дотык да Сонінай далоні.   Канцэпцыя Вялікага злодзея Такім чынам, выйсцем крыніц усіх вялікіх зладзеяў абодва пісьменнікі бачаць ва ўзвышэнні чалавека над чалавекам. Гэтая ідэя не сцвярджае жыццё, не стварае будучыні – яна толькі парушае гарманічнасць свету. Праз Вялікага злодзея бела­рус асуджаны на вечнае выгнанніцтва, праз яго заўчасна сталеюць дзеці, праз яго, нарэшце, нараджаецца арыфметычная тэорыя, а Кастусь Лукашэвіч, які нават лаяцца не ўмее, вымушаны ўзяць зброю і сам зрабіцца ліхадзеем – забіваць людзей, якія забіваюць яго дзіця. Сімвалічным з’яўляецца яблык у канцы твора: ён быццам нагадвае пра даўняе выгнанне першых людзей з райскага саду, пра першае ў свеце пазбаўленне гармоніі. Вялікі злодзей не толькі крадзе гармонію ў іншых – ён пазбаўляе гэтай гармоніі і самога сябе. Успомнім пра Раскольнікава: колькі прыкрасці да ўсяго наўкольнага! “Яму брыдкімі былі сустрэчныя”, яго не радавала гарадская зеляніна, ён не мог нават адчуваць любові да маці і сястры. Свідрыгайлава цісне смутак, да Паліводскага “прысохла чаканне”, Акаловіч не можа напоўніцу адчуць любоў да сваіх родных мясцін, бо лічыць іх несапраўднымі… А ў гэты час: “Снег, галасны певень, пах сена з пуні, крык зімовай птушкі, счарнелы ад прымаразкаў лісток з саду на ветры, ясны захад сонца, пах свежага хлеба ў хаце, вымалачаны колас, узняты ветрам бязлісты куст бэзу, зорнасць марознай ночы, бесперапынная плынь часу – дзень за днём, дзень за днём, – і пайшло яно, з вялікай радасцю аб тым малым, што толькі і патрэбна чалавеку”. Пісьменнікі не аддаюць перавагі нейкай адной ідэі. Як ідэя чалавечная, так і ідэя бесчалавечная атрымліваюць права заявіць пра сябе і паспрабаваць ажыццявіцца. У роўных ступенях ідэі і выпрабоўваюцца: выпрабаванне спакусай не абмінае носьбітаў чалавечнай ідэі. Чалавечнасць перамагае ў роўным баі: Дастаеўскі паказвае нам, што хтосьці да канца трымаецца бесчалавечнасці і скончвае “ад’ездам у Амерыку”, а хтосьці, няхай і шляхам доўгіх пакут і выпрабаванняў, з цеснай каморкі пад дахам вырываецца на паветра, на шырокую прастору некранутай прыроды, бо яго “ўваскрасіла любоў, адно сэрца змяшчала бясконцыя крыніцы жыцця для сэрца другога”. Чорны ж даводзіць нам, што чалавеку вельмі мала патрэбна для шчасця. Што чалавек сапраўды не вытрымае быць зверам і ў рэшце рэшт звернецца да бліжняга па спагаду і любоў. “Не туманныя прывіды, а выразная ява: гром і маланка, навальніца разрывае зямлю і, здаецца, крышыць на ёй усё. І ўсё ахоплена страшным сваім утрапеннем. Пад громам і агнём, пасярод дарогі, постаць худзенькага хлопчыка”. Увасобленая ў цела, хіба не так выглядала б душа Люцыяна Акаловіча? Радзівона Раскольнікава? У якую будучыню павесці гэтага хлопчыка, належыць вырашаць кожнаму з нас.
 
Аляксандар Лукашук (№107)
Маскарад Апавяданне – Але ён жа прыляцеў да цябе на прэм’еру, праз паўсвета, на адзін дзень, – сказала жонка. Хоць электрацягнікі рухаліся бясшумна, тлум у гэтым мадэрнісцкім шматпавярховым вакзале стаяў, як да эпохі мадэрну, і ён рабіў намаганні, каб пачуць голас у тэлефоне. Прэм’ера яго апошняга фільма адбывалася ў Венецыі, ён любіў гэты горад і ўзрадаваўся, што можа раздзяліць сваё свята з тымі, каго любіў сам. Бацька Венецыю так і не пабачыў, а маці тады прывезла яго малодшая сястра, і ён хадзіў сустракаць іх на прыстань. Вецер ледзь не перакуліў высокую валізку, ірвануў крысо футры і ён падхапіў і пацалаваў маці, агаломшаную падарожжам, гайданкай, каляровым іншамоўем, не па-лютаўску яркім сонцам. Праз два месяцы яна сустрэне яго ў бальнічнай палаце такой самай шчаслівай усмешкай, як на канале Грандэ, толькі нічога не зможа сказаць: мова ўжо не вернецца пасля інсульту, маці проста падарыць ім з сястрой яшчэ месяц на развітанне. Дактары ўхіляліся ад прагнозаў, ліхаманкавыя пошукі лепшых лекаў, умоваў, дагляду аказаліся проста спробай запоўніць разрыў, які рос кожны дзень, аж пакуль маці не адпусціла іх усіх. Гэта было пяць гадоў таму, а цяпер ён сам апынуўся ў бальнічным ложку, адзін у чужым горадзе, у іншай краіне. Аперацыя лічылася нескладанай, такія там рабілі руцінна, праз пару дзён выпісвалі, і ён паехаў адзін, без жонкі, але нешта не заладзілася, і давялося застацца ў шпіталі даўжэй. Палата была на аднаго, пасля наркозу і лекаў было млосна, але ноч ён неяк ператрываў, а раніцай нават не адмовіўся ад сняданка. Доўга спрабаваў адной рукой разгарнуць фольгу і намазаць масла на хлеб, што, на яго шчырае здзіўленне, аказалася невыканальнай задачай – вось жа, што прасцей, а не даць рады. Адкусіў проста з тонкага брусочка, але смаку не адчуў. Толькі аднарукія ведаюць, што такое адзінота, паспрабаваў ён выціснуць жарт, але той быў як масла і не надта выціскаўся. Нельга сказаць, каб ён быў адзін – жонка тэлефанавала, сябры пісалі, ды і горад быў не зусім чужы – тут цяпер жыў і працаваў яго сын. – Ён табе будзе званіць, хоча прыйсці на вакзал правесці, – сказала жонка. – Не трэба, – сказаў ён. – Чаму? – спытала яна. Ён любіў сына і ганарыўся ягонымі поспехамі, яму падабаўся ягоны лад жыцця, сяброўкі, якія мяняліся, але заставаліся ў сябрах, сябры, якіх было не шмат, але яны не мяняліся. Яны гаварылі часам паўсловамі, спасылаючыся на агульных знаёмых, досвед, фільмы, лёгка кпілі адно з аднаго. У кожнай сям’і ёсць свая мова. Ён не прасіў адмыслова, каб сын сустрэў на вакзале ці прыйшоў у шпіталь – пра такое не просяць. Першы дзень ён час ад часу выглядваў у вакно, спадзеючыся пабачыць знаёмую фігуру ў бальнічным двары, але сын не прыйшоў і на другі дзень. Пасля аперацыі напісаў, спытаўся, як справы, але зноў не прыйшоў. Патрэбы вялікай быццам не было, догляд быў дастатковы. Лепшы, чым у шпіталі, дзе некалі даўно паміраў ягоны бацька. Я ўжо старэйшы за свайго бацьку, падумаў ён. Тады бацька прыехаў у яго горад на аперацыю, і ён не памятаў цяпер – адзін? Сустракаў на вакзале? Спыняўся той у іх дома, як звычайна, каб пацешыцца з адзіным унукам? Верагодна, так, ён не памятаў. Памятаў, як штодня хадзіў у адведкі, прыносіў булён, гарачую ежу, часам з дому, часам, калі спяшаўся, браў у рэстаране. Памятаў размовы пра дэфіцытныя лекі, пра заходнюю медыцыну, потым пра ўсходнюю, пра плаўнікі акулаў, якія раптам абвесцілі панацэяй, пра нейкіх надзвычайных народных лекараў. Рак тады ўспрымаўся як латарэя – і як канчатковы прысуд адначасна. Так і было, пасля аперацыі метастазы не спыніліся, але трохі палепшала. Ці праводзіў ён тады бацьку дадому, ці саджаў у цягнік, ці дапамагаў – не памятаў. Відаць, так, бо як іначай. Таму і не памятаеш, што само сабой. Цяпер аказвалася, што само сабой бывае розным. – Чаму не можаш, – спытала жонка і нагадала пра Венецыю, пра той сынаў прылёт з Сан-Францыска на адзін дзень, назаўтра ён мусіў вяртацца, 30 гадзінаў у небе за два дні. Кароткае і яркае, як знічка, з’яўленне ўнука тады надта ўсцешыла маці, узрадавала яго і ўразіла сяброў. Але і сябры прыляцелі, падумаў ён, таксама з розных краінаў, ад сваіх клопатаў, з перасадкамі, і маці спачатку адмаўлялася, спасылася на гады, на здароўе, але потым паддалася ўгаворам і ўсё ж прыляцела разам з сястрой. Фільм ёй спадабаўся, ёй увогуле падабалася ўсё, што ён рабіў, але яго больш узрадавала, як маці цешылася з Венецыі, з карнавалу, з выкшталцоных касцюмаў камедыі дэль артэ, і сама надзела маску. Ён паспрабаваў прыгадаць яе ў жаночай масцы “Няга”, з пазалочанымі абрысамі і залатым пяром, але не змог – у памяці паўставала толькі шчымлівая ўсмешка на бальнічным ложку. У апошні венецыянскі дзень яны з ёй доўга стаялі на пляцы Сан-Марка, чакалі, пакуль са стометровай званарні не праляціць па небе анёл у барочным строі і карнавал не выбухне музыкай, апладысментамі, воклічамі, шамапанскім, смехам, бясконцымі сэлфі – народу было не прабіцца. – Не хачу, – сказаў ён жонцы ў тэлефон, адчуваючы, як пераціскае горла і вочы наліваюцца вільгаццю. – Не магу. Вакзал нагадвае карнавал, падумаў ён, толькі без масак. Дакладней, іх усяго дзве – маска сустрэчы і маска развітання, пачатку падарожжа і канца. Разавыя і ўзаемазамяняльныя. Медсястра дала на развітанне таблетак ад болю, магчыма, яны так дзейнічалі. Ці, наадварот, не дзейнічалі. Магчыма, гэта была трэцяя маска – чакання. У Венецыі ёй адпавядала маска нямка – “Марэта”, яе трымаюць сціснуўшы зубамі, моўчкі. Бацька паміраў цяжка – звычайныя таблеткі ўжо не бралі, а морфій не калолі, бо будзе прывыканне. Ён пачаў думаць пра гэтую бязглуздзіцу – якое, далібог, прывыканне, дайце чалавеку годна адыйсці, навошта было катаваць. Гэта гучала цяпер як папрок маці, якая апошнія месяцы даглядала яго дома, – а дзе ён быў тады сам? Вядома, ён памятаў, дзе быў сам – у іншым горадзе, за пяць гадзін цягніком. Званіў, прыязджаў, але жыў перш за ўсё сваёй працай, сваімі поспехамі і цяжкасцямі. Твар у бацькі святлеў, калі ён заходзіў у пакой. Бацька ўжо не ўставаў і ўсміхаўся шчасліва і безабаронна, і ён зараз падумаў – я ж мог бы прыязджаць кожныя выхадныя. Мог узяць адпачынак. Даць палёгку маці. Сядзець ля ложка, расказваць, слухаць, задаваць пытанні, якія ніколі не задаваў. Але, верагодна, ён тады блытаў пытанні з адказамі, бо не ведаў, што відавочныя рэчы якраз і ёсць самыя няясныя, што блізкасць і празрыс­тасць – заўсёды маска, класічная “Баўта”, якая дазваляе гаварыць, піць, смяяцца, рабіць амаль усё, быццам яе няма. Але хто насамрэч хаваецца за выбеленым забралам, не ўгадаць. Ён баяўся цяпер, што заплача, а сын ніколі не бачыў ягоных слёз, што ж пачынаць. Што ж пачынаць, калі можна пераседзець апошнюю гадзіну да цягніка аднаму на лаўцы пад велізарным шкляным купалам, слухаючы абвесткі, сочачы за галубамі, што ж пачынаць. Ён рэзка падняўся, і пара мінакоў паскорыла хаду, пабачыўшы яго перакошаны твар. Павярнуў у супрацьлеглы бок і пайшоў уздоўж анфілады буцікаў, кавярняў, газетных стэндаў, якія расплываліся ў вільготным тумане. Аперацыя была неабавязковай. Можна было і не рабіць. Колькі належыць, столькі і пражывеш – апошнюю фразу ён часта чуў, і яе напышлівая банальнасць заўсёды раздражняла, была ў ёй нейкая штучная пакора. Ён не верыў у перадвызначанасць, лёс і іншыя апраўданні, бо не меў у іх патрэбы. Што можаш – рабі, проста не ўсё можаш. А калі б мог усё? Аднак у бога гуляць нават у думках было нецікава. Але й праўда, можна было і не рабіць, не ехаць, не чакаць, не сядзець цяпер тут на вакзале. Ён адчуў, што заблытаўся. – Што значыць, “не магу”, – голас жонкі ў трубцы гучаў роспачна. – Адкажы, ён хоча прыехаць. – Не магу гаварыць, – сказаў ён. – Пазваню з дарогі. У японскім рэстаранчыку замовіў сашымі і сакэ. Ну, дапусцім, пражыве ён на пяць год больш – і што? Здыме яшчэ адзін фільм? Атрымае яшчэ адну прэмію, паплавае яшчэ ў адным моры?.. Атэісты прымаюць адсутнасць адказу за адказ, ім лёгка на гэтым свеце. Ці сам ён вернік, ці не – у яго не было яснасці, не было, відаць, патрэбы. І сёння яна не з’явіцца. Ён паціху сёрбаў гарачае сакэ і глядзеў перад сабой. “І што?” – галоўнае пытанне. Галоўнае, як дзірка ад абаранка, абаранак з’ясі, а дзірка застанецца, як казаў адзін паэт. Не застанецца, дарэчы. Апошнюю фразу ён, відаць, сказаў уголас, бо падыйшла афіцыянтка і спытала, што яшчэ – ён папрасіў рахунак. Ён падняўся, забыўшыся пра павязку, і левы бок зноў працяло як токам. Само сабой – гэта заўсёды толькі для аднаго. Людзі часта проста не ведаюць мовы, на якой размаўляюць, нават у сям’і. Для мужа мовай кахання можа быць букет, а для жонкі – дапамога ў доме, маці чакае адказу, бацька пытання, некаму трэба, каб усё казалі, некага важней патрымаць за руку: I wanna hold your hand, як спявалі “Бітлз”. Калі сын быў малы, зімовымі раніцамі жонка нацягвала яму калготкі пад коўдрай, робячы пераход з утульнай цеплыні сну ў алавяны свет дзённага холаду амаль незаўважным. All you need is love, love is all you need. Ён злавіў сябе на думцы, што не ведае, ці любіць сын “Бітлз”. Калі пачалося ахалоджанне? Ён пачаў узгадваць спрэчкі, няспраўджаныя абяцанні, неабавязковасць, нежаданне сына выканаць самыя, здавалася б, слушныя просьбы, што спачатку раздражняла, потым злавала і крыўдзіла. А пакрыўджаны чалавек не ведае нічога, апроч сваёй крыўды. І не заўважае, як крыўдзіць іншых. А крыўдзяць перш за ўсё тых, хто бліжэй. І сам ён не выключэнне, зусім не. Ён паспрабаваў прымусіць сябе згадаць несамавітыя, вартыя папроку ўчынкі, засяроджанасць на сваіх жаданнях і страхах, няўвагу да блізкіх – але згадкі гэтыя не надта дапамагалі, баланс не аднаўляўся. У любові не бывае балансу. У любові ўвогуле не бывае прычынаў, толькі наступствы. Ён зайшоў у невялікую краму і стаў перабіраць бурштынавыя пацеркі, гладкія, поўныя цёплага мядовага святла – але пацеркі аказаліся пластыкавыя. Імітацыя была прыгажэйшай за арыгінал. Хоць, магчыма, для дызайнера, які іх стварыў, яны і ёсць арыгіналам, як любое рамяство становіцца арыгінальным, калі дасягае ўзроўню мастацтва. Тэлефон торкнуўся ў кішэні – ён адключыў гук, але забыўся пра вібрацыю, і ніякавата чакаў, пакуль скончыцца нечы званок. Ні з кім не хацелася гаварыць. Крыўда – вось класічная маска, падумаў ён і сам сабе ўсміхнуўся: гэта, бадай, горш нават за Medico della Peste, самае страхавітае з венецыянскіх абліччаў, маску чумнага лекара з доўгай крывой дзюбай, набітай сушанымі зёлкамі, якія ратуюць ад заразы. Хоць, калі падумаць, гэта ж самая адкрытая і жыццесцвярджальная маска. Ён узгадаў свайго хірурга ў аперацыйным пакоі – стомленыя вочы над бледна-блакітным пялёсткам, кароткія каманды, зладжаныя рухі, свой перасохлы раптам рот і млоснае чаканне, калі ж нарэшце ўсё скончыцца. Усё мінецца, крыўда застанецца. Але не ўсякая крыўда, а нябачная, якая запаўняе і разубурае ўсю істоту знутры, крыўда няспраўджанага чакання. Чакаюць павагу, прызнанне як нешта належнае, паводле нараджэння ці паводле даробку, паводле справаў ці паводле намераў. Хісткі грунт – але іншага няма, калі ты не манах ці не маньяк. І ёсць толькі адзін спосаб чужую маску зняць – зняць сваю. Але і гэта не гарантуе ўзаемнасці, узаемнасць не бяруць, яна даецца. Абвесцілі пасадку. Гэта быў апошні ў гэты дзень цягнік, і ён з палёгкай пабачыў, што яго месца з супрацьлеглага ад перона акна, значыць, яго не відаць, і ён нікога не будзе бачыць. Адной рукой закінуў дарожную сумку на багажную паліцу над галавой, стаў шукаць таблеткі, якія далі ў шпіталі, узгадаў, што яны ў сумцы, але даставаць не палез, і сеў. Адлегласць з дзецьмі расце не толькі праз крыўды. Даросламу трэба свая прастора, свае стасункі са свабодай, з іншымі людзьмі, з жыццём і смерцю. Калі цягнік мякка крануўся, ён не вытрымаў і паглядзеў праз праход у вакно. На пероне нікога не было. Пустата – вось самая загадкавая маска, думаў ён, пакуль цягнік набіраў хуткасць праз цемру тунэля, і памыляўся і не памыляўся адначасна. Да пошасці, якая замкне межы, адменіць усе сустрэчы і закрые ўсе тлумачэнні адной маскай, заставалася ўсяго нічога. Яна ўжо была тут. Ён яшчэ не ведаў, што яна была тут заўсёды, але здагадаваўся.    
 
Андрэй Федарэнка. Цверазілаўка
ЦВЕРАЗІЛАЎКА Апавяданне Сашку выпала «ў ноч». У яго была такая праца – па зменах, вось яму і надышла чарга заступаць у начную змену. Выходзячы з інтэрната, на будзённыя, праз пазяханне словы вахцёркі: «На службу?» – ён так і адказаў: – У ноч сёння. I ў перапоўненым тралейбусе, дзе пашэнціла сесці і дзе ён лавіў на сабе касыя позіркі (асабліва гэтая, тоўстая, з сеткамі ў абедзвюх руках, зырыць), ён так і думаў пра сябе: вось чалавек едзе на працу, «у ноч», – а яны? Куды, адкуль яны едуць? Можа, з базару, ці на базар. Ну і пастаяць, пераб’юцца – не сорак першы, як маёр Паўлавіч кажа. Магчыма, позіркі гэтыя і не ад таго, што ён, Сашок, малады і здаровы, сядзіць, а ад таго, што форма на ім. Тады тым больш пераб’юцца. За год службы Сашок ужо звыкся адчуваць сябе не такім, як усе, звыкся да гэтых паглядаў, звыкся, што калі ён блізка, людзі нават размаўляць пачынаюць цішэй. На ім форма, яна дае ўладу, уладзе зайздросцяць і не любяць таго, хто ёю карыстаецца – вось і ўся «мудзісьціка», як любіць казаць той жа Паўлавіч. Ён спакойна даехаў да праспекта, паправіў фуражку і выйшаў. Было яшчэ светла. На прыпынку, каля газетнага кіёска купкамі стаялі людзі, штосьці ажыўлена абмяркоўвалі. Непадалёку прыткнуўся да самага тратуара міліцэйскі «ўазік». Па тратуары вецер варушыў абрыўкі нейкіх плакатаў. Сашок раптам убачыў у адной з купак знаёмага, толькі ў цывільным. Падышоў: – Прывітанне; што тут рабілася? Знаёмы неахвотна, азіраючыся на людзей, падаў яму руку. Людзі прыціхлі. – Давай адыдзем. Адышлі за кіёск, закурылі. – Што рабілася? Тое, што й заўсёды. Паштурхаліся трохі. Амон здорава памог. Пад’ехалі, дзверцы насцеж, накідалі ў машыны, што дроў, – усіх падрад. – Многа накідалі? – спытаў Сашок, стараючыся адфутболіць шматок плаката, які вецер упарта ляпіў яму на чаравік. – Парадачна. I адкуль яны толькі бяруцца? Як вясна, так і выпаўзаюць, бы мухі, з усіх шчылінаў. I як ні ганяеш, як ні таўчэш – усё адно не баяцца! – Абарзелі, – сказаў Сашок. – Рабіць не хочуць, вось і цягаюцца, глоткі дзяруць. – А ты на работу? – спытаў знаёмы. – У ноч сёння. А ты? – Я ўсё, адбарабаніў. Аўтобуса чакаю, дамоў еду. I, развітаўшыся, разышліся два чалавекі: адзін з працы, другі – на працу. А працаваць, ды яшчэ ў начную змену, не дужа ахвота. Хоць і вецер, і халаднавата, а ўсё адно вясна, сакавік, а Сашку ўсяго дваццаць адзін год. Вясною не толькі мітынгоўшчыкі, бы мухі, з усіх шчылінаў выпаўзаюць, а і дзеўкі з нагамі. Гэта Паўлавічу добра, на пенсію скора, усё пофік, толькі б паддаць дзе-небудзь. Ці Будку? – тое ж самае, ні дзеўкі не трэба, ні вясна, абы кір быў. I як ім не абрыдне, такое кожны дзень бачачы. Хоць правільна, што Будку – нічога не свеціць, сорак гадоў, а ўсё ў старшынах, сто разоў адпраўлялі на курсы, каб падвучыць, і ўсё без толку, так і памрэ з адной паласою на пагонах. Сашок прабраўся між машынаў, што ў любы час сутак ляпіліся ў дворыку перад «даішняю», завярнуў за вугал гэтага ж будынка, выцер ногі аб край шчарбатага цаглянага ганка. Перад тым, як зайсці, глянуў паверх фіранак у закратаванае вакно. Паўлавіч, згорбіўшыся, сядзеў за сталом; збоку, на лаве – Будка. – Бурэеш, сяржант, – паказаў Сашку гадзіннік Будка, здаровы, з квадратным тулавам дзяцюк, на якім, калі ён паварочваўся, здавалася, трашчыць па ўсіх швах і восьвось лопне форма. Ён сядзеў на лаве і еў яблык. – Дабірацца далёка... – Усё нармальна, – Паўлавіч, відаць, даўно чакаў яго, нават з твару пасвятлеў. Падхапіўся зза стала: – Так, Сашок, на ключы, пабудзеш адзін трохі... Даішнікі гуляюць сёння, нас запрасілі – такое дзела, што трэба адскочыць, прыняць па сотцы, пакуль ціха... Калі што, бабцы скажаш, яна збегае пазаве. Мы па-быстраму. Ага, «па-быстраму». Сашок, хмурачыся, узяў звязку ключоў. – Былі кліенты? – У чацвёртай камеры каля дзвярэй, – адказаў Будка, высмоктваючы з зубоў рэшткі яблыка, – можаш паглядзець. Дзеўка маладая, «мамоны» прывезлі толькі што, п’яная ў дыміну, ледзь раздзелі. – Сур’ёзна? Хто такая? – Хер яе знае, без дакументаў, заўтра разбяромся. А! – ажывіўся Будка. – I з той змены адзін мужык, сам сюды прыйшоў. – Залівай... – Паўлавіч, скаж? Трухан, з той змены, выйшаў пакурыць на ганак, а ён сярод белага дня, скаціна, с...ць на сцяну пад самым вакном. Ідзі сюды, пашукай пяты вугал... – Пайшлі, – прыспешыў Паўлавіч, – пакуль ціха, па-быстраму трэба! Застаўшыся адзін, Сашок уключыў святло – цямнела проста на вачах. Ляніва прабег позіркам па абрыдлай «прыёмнай». Хоць бы што месцамі памянялася, усе адно й тое ж: стол з папкамі пратаколаў, сейф, лава для «кліентаў», люстра на сцяне, вазоны на падаконніку, фіранкі белыя, бы ў паліклініцы, закрываюць толькі ніжнюю палову акна... Паліклініка... «Незабудка», як алкашы завуць, раз патрапіш – не забудзеш. Пазвоньваючы ключамі, Сашок прайшоўся з канца ў канец невялікага калідора, паўцёмнага ад слабых лямпачак. Там, дзе мужчынскія камеры, ціха, мужыкі парадак знаюць, давяць сабе масу спакойна. А ў бабскім канцы вечны бардак; гарланяць, блін, нібы іх рэжудь тут, ды яшчэ камфорт кожнай зрабі: то яна вады хоча, то ў прыбіральню, то ей блага і доктар трэба... Зрэшты, Сашок даўно прывык да гэтых гукаў, як прывыкае, напрыклад, аператар кацельні да шуму прыбораў. I рэакцыя была адпаведная: «шумяць прыборы» – значыць, работа йдзе, усё ў норме. Зазірнуў у медпакой, ветліва павітаўся. «Фельчар» – Барысавіч – сухенькі кручок у белым халаце, сядзіць на кушэтцы, чытае газету; здзіўлена падняў вочы паверх акуляраў, нібы першы раз Сашка бачыць. Лячыцца ўжо трэба, дзед, ад склерозу, а не лафу тут ганяць... Хоць што: цёпла, ціха, не натрудзішся, сядзі чытай газету, ці ў сцяну глядзі, як у тэлевізар. З прыбіральні данёсся шум вады, якую набіралі ў парожняе вядро. Іванаўна распачынае ўборку. Вось хто малайчына, ніколі не ные, не скардзіцца, «кліентаў» не абзывае, усе для яе хлопчыкі, дзевачкі... А «хлопчыкі» з «дзевачкамі» такія трапляюцца, што на карачках паўзці не могуць. – Многа алкашы наблявалі, Іванаўна? – спытаў Сашок, з’яўляючыся ў дзвярах. – Пачала толькі, – адказала глухаватая Іванаўна, голымі рукамі выкруціла анучу ў вядры, пачапіла на швабру. – Эх, хлопцы-хлопчыкі, не сядзіцца вам дома... Сашок успомніў пра «кліентку» ў чацвёртай камеры і толькі хацеў ісці паглядзець, як грукнулі ўваходныя дзверы «прыёмнай». Ён паспяшаўся туды. Пасярод «прыёмнай» стаяў высокі, хударлявы амапавец. Вочы вузкія, тонкія вусікі, твар скуласты, але не цёмны, як у чучмекаў, а светлы. Берэт ссунуты на патыліцу, дубінка на баку, шнураваныя, з гразёю на падэшвах высокія боцікі... У руцэ – ладны цэлафанавы пакет. – А дзе старшой? – спытаў амапавец, азіраючыся па баках, і Сашок адразу, толькі па голасе (вопыт як-ніяк) здагадаўся, што ён на падпітку. – Там... – Сашок матлянуў галавою. – А старшына? Здаровы такі. – Там... – Дык ты, значыць, за старшога? – пасміхнуўся амапавец. – Давай знаёміцца. Цімур! – перакінуў ў левую руку пакет, моцна, учэпіста сціснуў Сашковую далонь. – Саша. Дык, калі маёр трэба, можна пазваць, тут блізка, Іванаўна збегае. – Не трэба, – Цімур апусціўся на лаву для «кліентаў», з непрывычкі, не ведаючы каверзы гэтай лавы, кульнуўся назад, аж боцікі ўзляцелі. Засмяяўся, сеў вертыкальна, на край: – Сістэма! –А, гэта вы п’яную дзеўку прывозілі? – здагадаўся раптам Сашок. – Мы самыя. На мітынгу ўзялі... А я вось скончыў змену, думаю, дай зайду, спытаю, як яна, тым больш я жыву недалёка, вытразвон ваш па дарозе. – На мітынгу п’яная? – не паверыў Сашок. Не можа быць, я чуў, іх жа там свае не пускаюць... – Што не можа быць, што не пускаюць? – адразу наструніўся Цімур. Але тутжа і памякчэў: – Ды ім там бясплатна наліваюць, мне не верыш, дык тэлевізар паглядзі, газету пачытай. Адкуль жа беспарадкі? – цвярозыя ўсе дома ціха сядзяць... – Пачакай! – перабіў Сашок, прыслухоўваючыся. Паказалася Іванаўна з мокрай анучаю ў руцэ: – Просяцца там, у дзверы б’юць, гаротнікі... – Зараз я камусьці папрашуся. Сашок загадзя выцягнуў з похваў дубінку, няспешна падаўся ў канец калідора, да крайняй камеры, адкуль даносіўся шум. Цімур пайшоў за ім. Нехта лупіў кулакамі ў дзверы і п’яна крычаў: – Выпусціце, сукі, я ва ўсім прызнаюся! Падпішу, што чалавека забіў, толькі выпусціце! Сашок пстрыкнуў уключальнікам, хутка адамкнуў і рэзка расчыніў дзверы. На яго ледзь не ўпаў голы мужчына, у адных трусах і шкарпэтках. Па інерцыі мужчына яшчэ трымаў узнятыя над галавою кулакі. Сашок размахнуўся і шлёгнуў яго дубінкаю па жываце, не ўдарыў, а менавіта вось так, з адцяжкаю, шлёгнуў. – Па нырках не біце! – крыкнуў мужчына, скурчыўшыся, закрываючы рукамі чамусьці не ныркі, а галаву. – Я з бальніцы нядаўна выпісаўся!.. – Гэта за сук, – Сашок ступіў у паўцёмную камеру. – Ну, хто яшчэ савецкай уласцю не давольны? – гучна спытаў, паляпваючы дубінкаю аб далонь. – Папіць можна? – папрасіў сіплы голас з кутняга ложка. – Можа, яшчэ пахмяліцца паднесці? Пераб’ешся, хутка выпускаць пачнём. – Хутка – калі? – Што, першы раз тут? – Першы... – Не бойся, выпусцім. Як толькі гімн раніцаю адыграе. – Скажыце, – не ўнімаўся той жа голас, – а на работу... паведаміце? – Мяне цікавяць «бабкі», а не вашая работа. Вось адыграе раніцаю гімн – усе на тэлефон, званіце каму хочаце: сябрам, жонкам, любоўніцам, б...м – хай прыязджаюць, плацяць штраф, і ўсе свабодны. – Парадачкі ў вас, – пахваліў Цімур, калі вярнуліся ў «прыёмную». Цяпер у яго вузкіх п’янаватых вачах Сашок яўна прачытаў павагу да сябе. – А не скардзяцца яны раніцаю? Ну, што білі там, грошы забралі. – Ды хто іх слухае! I што яны помняць... У п’янага адно права – забудзь на ўсе правы. – I то праўда. Слухай, друг, ты мне падабаешся, – Цімур падміргнуў па-змоўніцку, падняў пакет. – Не хочаш выпіць, за знаёмства? Кір, закусон – усё з сабою... Кура гарачая яшчэ, у грылі купіў... – А, давай! – нечакана згадзіўся Сашок. – Толькі бутэльку вунь там, пад стол паставіш, а куру можна сюды, на крэсла... Для перастрахоўкі. Сашку не так хацелася выпіць (піў ён увогуле рэдка, тым больш на службе), як паесці. Падумаў пра Паўлавіча з Будкам – гудзяць у «даішнікаў», а ён што,. святы? Прывыклі, маладога знайшлі. Ды і Цімур гэты, здаецца, нічога хлопец, рэзкі, жылісты, накачаны, руку паціснуў – яшчэ й цяпер баліць; з такім не хацелася б сустрэцца дзе-небудзь сам-насам... Сашок узяў з падаконніка дзве шклянкі, панюхаў, выліў у вазон рэшткі піва. Дастаў з папкі стос чыстых лістоў, рукі выціраць. – Табе больш, – Цімур няроўна падзяліў, – цягні, зямеля! – А ты адсюль хіба, з Беларусі? Непадобны крыху, – асцярожна заўважыў Сашок. – Адсюль, не адсюль... На адной зямлі жывем, усе землякі. Выпілі. Сашок адразу паставіў шклянкі назад на падаконнік. Кура, сапраўды, была яшчэ цёплая, смачная, тлушч аж цёк з яе. – Многа ў вас кліентаў бывае? – спытаў Цімур, выціраючы папераю вусны і пальцы. – Як калі. Бывае, што і ніводнага за змену. – Сур’ёзна? А я гляджу, ложкі незанятыя ёсць. Дык харошая работа ў вас. – Як жа, – Сашок нават пакрыўдзіўся. – Раз на раз не прыпадае... Ага, – успомніу ёя, – яшчэ ж мітынг сёння, а ў такія дні чамусьці мала кліентаў. Ды і злачынстваў, крадзяжоў мала... Вось таксама не разумею: здаецца, каб быў злодзеем, бандытам, дык толькі такія дні і выбіраў бы – уся ментура на разгоне, рабі што хочаш... Знаёмага бачыў, ён расказваў, вы там сёння добры парадак навялі? – Што навялі, хто навёў? – ускінуўся зноў Цімур невядома ад чаго. Дастаў цыгарэты, закурыў, выпусціў дым праз тонкія ноздры. Нос у яго, відаць, некалі быў перабіты, яшчэ й цяпер белаваты след пасярэдзіне, бы акулярамі нацёрла. – I так цацкаемся з імі... Каб мая воля, я б за пару гадзін усё скончыў. Хоць з другога боку – а мы тады на што былі б патрэбныя? Вось не было б, скажам, п’яніцаў – куды б ты дзеўся? Сашок паціснуў плячыма. Ён пачаў ужо неяк пабойвацца гэтага Цімура, гэтых яго рэзкіх, без прычыны пераходаў ад нармальнай кампанейскай гутаркі да раздражнёнасці. Самаму Сашку ад гарэлкі і асабліва ад смачнай закускі на душы рабілася ўсё дабрэй, усё цяплей. Ён паставіў на стол шклянкі, Цімур наліў, гэтым разам сабе ці не ўдвая больш. Выпіўшы, да куры не дакрануўся, моўчкі дасмальваў цыгарэту. – I што яны хочуць? – спытаў Сашок, маючы на ўвазе мітынгоўшчыкаў. – Ахвота ж пад дубінкі перці, у каталажках сядзець. – Што-што... Яны ўсё правільна хочуць. За мову сваю стаяць, за ўсё сваё... I я б таксама бунтаваў на іхнім месцы! – з нейкім выклікам, з гонарам, што вось не бэсціць ворагаў, а хваліць, заявіў Цімур. – Ім лягчэй, яны беларусы, таму і стаяць за ўсё сваё. А вось мне што рабіць? Бацька казах, так? Маці руская, нарадзіўся на Украіне, жыву ў Беларусі... Вось хто я? – уставіўся ў Сашка, нібы той быў вінаваты. – А мне напляваць, хто я, – Сашок, і праўда, плюнуў на падлогу і нават расцёр абцасам. Іванаўна, якая ў гэты час дабралася з уборкаю да «прыёмнай», заўважыла гэта, падышла: – Эх, хлопчыкі, хлопцы-казакі, – дайце я вас пабеспакою... – пачала шоргаць анучаю каля стала і лавы. – Хлопцы як дубы, а яйца як жалуды! – пажартаваў Цімур, падымаючы ногі. Ён сядзеў на лаве. – Дык табе напляваць, – звярнуўся да Сашка, – а сам з акцэнтам гаворыш. Ды яшчэ з такім, што я не ўсе словы разумею. – Абыякавасць да жыцця і ўсеагульная млявасць, – сказаў Сашок тое, што помніў з арміі, калі хлопцы прасілі пагаварыць па-беларуску незразумелымі словамі. – А акцэнт... дык з вёскі ж... Гэта Марынка па-беларуску чыста ўмее, насабачылася. – Марынка? – Ну, сястра, малодшая. – Сястра ёсць? – чамусьці здзівіўся Цімур. – Студэнтка. Бацька ёсць, матка, яна з імі жыве, а я асобна, у інтэрнаце. – У Мінску жывуць? Ты ж кажаш, акцэнт з вёскі. – З Чарнобылем здорава пашэнціла, – растлумачыў Сашок. – Пайшоў у армію, з Хойнікаў – усё нармальна, вяртаюся – ёперны цеатр, ужо радыяцыя. Ну, Марынка як ільготніца паступіла ў Мінск вучыцца, я таксама паехаў, у ментуру ўстроіўся. А потым бацькоў выселілі, і Мінск выпаў, уяўляеш? – Халява, – пазайздросціў Цімур. Выпілі яшчэ. Ужо і Сашок не закусваў. Цімур, расчырванелы, расшпіліў бушлат, смаліў цыгарэту, глядзеў, звузіўшы вочы, на Сашка, але, здавалася, не бачыў яго, думаў пра штосьці сваё. Сашок, хоць і ап’янеў, ніяк не мог расслабіцца. Чаго ён тут тырчыць, гэты вузкавокі, чаго ўставіўся, дапіваў бы хутчэй ды зматваў адсюль... I не выжанеш – дужэйшы. Сашок крадком зірнуў на гадзіннік. Пара б ужо і тым прыйсці... Ці хоць бы кліента нарад даставіў... – Халява некаторым, – задуменна паўтарыў Цімур. Ён перагнуўся цераз стол, паківаў пальцам, каб Сашок прысунуўся бліжэй, і зашаптаў ледзь не ў вуха: – Дык табе, значыць, напляваць, хто ты? I правільна! Бо заўтра, калі ўсё, можа быць, зменіцца, з цябе ні за што не папытаюць, ты іхні, свой, адна кроў, ды яшчэ ў цёплым куточку, пры п’яніцах адсядзеўся... I заўтра ты ўжо не будзеш саромецца акцэнту, а будзеш, можа, крычаць, як гэтыя сёння: «чамадан – вакзал – Расія»... – Ды ты што? – адхіснуўся Сашок. Ён нічога не разумеў: што можа змяніцца заўтра? Навошта змяніцца? Хто з яго будзе за што пытаць? Ён бачыў і разумеў толькі, што гэты вузкавокі ўсё больш раздражняецца, усё больш шукае выйсця нейкай злой энергіі, якая гняце яго. І Сашок па сабе ведаў, чым гэта можа скончыцца. Проста яму, Сашку, могуць даць зараз па зубах – вось чым. – Цімур, ты... – Што? – Нічога... Давай дап’ем. – Паспеем. А вось мне не напляваць, хто я! Мне нельга забываць на такое, бо мне першаму – адразу! – усё прыпомняць, – Цімур раптам засмяяўся, заблішчэлі вузкія вочы, яшчэ больш, здалося, выпнуліся, заігралі азіяцкія скулы. Ён склаў дулю: Толькі не дачакаецеся! Ні храна ў вас не будзе, – усё ж паказаў дулю не Сашку, а некуды ўбок, камусьці, хто за гэтымі сценамі. Тады сціснуў кулак, аж пальцы хруснулі: – Вось дзе вы будзеце? Згодзен? Сашку падалося, што Цімур зараз ударыць яго, і ён ускочыў з-за стала: – Згодзен... – Сядзь, не бойся. Не верыш ты мне, не згодзен, па вачах бачу. А калі верыш – тады ты проста тупы, – спакойна сказаў Цімур. – Ты што, верыш, што мы «парадак наводзім»? Верыш, што мы не злачынцы? – насмешліва спытаў ён. Сашок, прапусціўшы міма вушэй «тупога», прамычэў штосьці няўцямнае, баючыся не дагадзіць. Цімур ізноў перагнуўся над сталом, зашаптаў: – Дзеўка, што мы прывезлі, цвярозая была! – і падміргнуў Сашку. – Толькі гарланіла дужа... Гучней за ўсіх. Голас малады, звонкі... Абкруцілася сцягам, а харошанькая сама, ды і ногі... Мяне камандзір штурхнуў у бок – прыглядай, а я і без яго прыглядаюся, – шаптаў Цімур, не спускаючы з Сашка бліскучых звужаных вачэй. – Ну, канчаецца заварушка, а яна, дурніца, зазявалася, вазьмі ды і адстань ад сваіх крыху. Сама вінавата – ідзі сюды, дарагуша, ручкі за спіну, кінулі ў «уазік»... I тут мне крыўдна стала. Разумееш? Так крыўдна, што не перадаць! – Цімур стукнуў сябе кулаком у грудзі. – Ах, думаю, вы на сваёй зямлі? Ах, у вас правы ёсць? Я ж вам пакажу, якія ў вас правы... Усё адно ж, думаю, вы, сволач мітынговая, як бы і за людзей не лічыцеся, супраць улады йдзяце, таму не спадзявайцеся, што ўлада вас пашкадуе... Ну, заехалі мы, значыць, у дворык, – шаптаўЦімур, – тут мне і прыйшла мысля, стоп, кажу хлопцам. Заскочыў у магазін з двара, там міталем вадзяры бутэльку прынеслі, яны ўжо ведаюць, як мы стрэсы здымаем... Пагуляйце, пакурыце, кажу хлопцам. У машыне цёмна, ды і дворык глухаваты, «ментавозка» стаіць – які нармальны чалавек блізка падыдзе?.. Ды і малая спалохалася, амаль не супраціўлялася, спачатку толькі дрыгнулася пару разоў, а тады прыціхла, самой, відаць, спадабалася... Вось табе, авечка, твае правы, ведай сваё месца. Адвёў душу, пакуль хлопцы курылі... Адкаркаваў бутэльку – пі, кажу. А яна як так, дык маўчала, а гарэлку ўбачыла – бы звар’яцела, крычыць, матляе галавою, зубы сціснула... Я бяру, вось так, – Цімур яшчэ больш перагнуўся і дужымі пальцамі націснуў Сашку каля вушэй паміж сківіцамі. Рот у таго ад болю сам сабою раскрыўся. – I ўліў амаль поўную, а рэшткі дапіў. Пакуль давезлі, дзяўчынка гатовая, сам на руках занёс, вось сюды, на гэтую лаву. – Але навошта... ты ж кажаш, самой спадабалася? – Сашок зглытнуў сліну. Здагадка, што прыйшла яму на розум, як толькі Цімур пачаў расказваць, не адступала, а з кожным новым словам толькі мацнела, перарастала ў дзікую, неверагодную рэальнасць. – На ўсялякі пажарны. П’яная, на мітынгу – ідзі цяпер даказвай свае правы каму хочаш, свабодная, як сапля ў палёце... А ты кажаш, сястра, а ты кажаш, студэнтка, – закончыў Цімур нечакана цвярозым голасам і ўжо без іроніі. Сашок, дранцвеючы, уталопіўся ў яго. Потым схапіў ключы і кінуўся ў канец калідора, да чацвёртай камеры. Пальцы не слухаліся яго. Ён ледзь уставіў ключ у шчыліну. Адамкнуў дзверы, ступіў да бліжняга ложка, на які падала з калідора палоска святла. Ён нічога не думаў, а толькі адчуваў, як гідка макрэе пад пахамі; вусны яго самі сабою шапталі: «Свечку закажу, свечку... Усе грошы папу аддам...» – Начальнік!.. – разбуджаная, тоўстая баба з суседняга ложка паспрабавала ўстаць, але не ўтрымалася, упала назад. – У-у, мянцяра.. – вылаялася доўга і брудна і сціхла. Дзяўчына ляжала скурчыўшыся, на баку, прасціны былі скручаныя ў жгут. Сашок нагнуўся над ёю. Свет для яго раптам пацямнеў і звузіўся да памераў гэтай цверазілаўкі, гэтай камеры... Дрыжачымі рукамі ён перавярнуў дзяўчыну на спіну, схіліўся яшчэ ніжэй, узіраючыся ў твар. Дзяўчына не расплюшчыла вачэй, слаба прастагнала і адвяла яго руку. На яго дыхнула звыклым пахам – як ад усіх «кліентаў»... Ён паморшчыўся. Гэта была не Марына. Цімур стаяў у дзвярах і, пасміхаючыся, глядзеў на яго. – Ну, што? – пацікавіўся ён, калі; Сашок выйшаў. Сашок маўчаў. – Не... яна, – выціснуў з сябе ён урэшце. – Слабак ты, сяржант... Забудзь пра ўсё, што чуў, ясна? Сашок кіўнуў. Яны стаялі адзін насупраць другога. I за гэты кароценькі міг Сашок, акрамя страху перад гэтым чалавекам, адчуў, зразумеў да неверагоднасці ясна: Цімуру хацелася, каб тут, у камеры, была Марынка. I калі б на месцы гэтай дзяўчыны – чыёйсьці сястры, аказалася Марынка – усё гэтак сама было б. Нічога б ён, Сашок, не зрабіў бы. Як той мужчына, якога ён нядаўна біў, ён стаяў зараз перад Цімурам, скурчыўшыся, чакаючы кожную хвілю ўдару. – Дзверы не забудзь зачыніць, – сказаў Цімур. – Пайшлі. У «прыёмнай» Сашок, ні слова не кажучы, выліў рэшткі гарэлкі сабе ў шлянку. – Ого! – Цімур прысвіснуў, відаць, не чакаў такой смеласці. Сашок ужо больш не мог фізічна выносіць гэтага голасу, гэтых скулаў і асабліва гэтых вузкіх вачэй. Яму раптам да свербу ў пальцах, да болю ў скронях захацелася плюхнуць са шклянкі ў гэтыя вочы – каб толькі не бачыць у іх самога сябе... Ён заплюшчыўся і паволі выпіў усё да дна. – Хлопчыкі! – пачуўся голас Іванаўны. – Зноў крычаць, просяцца гаротнікі!.. Сашок скрыпнуў зубамі. Выцягнуў дубінку: – Ну, зараз дапросяцца! І пайшоў, амаль пабег. Цімур, пасміхаючыся, глядзеў яму ўслед. 1997 г.
 
Павал Каспяровіч (№107)
Соль Апавяданне Ноччу з-за прастуды маленькага сына айцец Георгій кепска спаў і на службу прыехаў цалкам разбітым. Марудна пераапрануўся і выйшаў на споведзь. Нягле­дзячы на ранак, у храме было шмат народу – Царква святкавала Узвіжанне. Святар манатонна прачытаў пакаянныя малітвы і па прынцыпе Бруса Дыкенсана з “Iron maiden” – “думай пра апошняга чалавека з натоўпу перад сцэнай” – амаль закрычаў, гледзячы за калоны: – Дарагія браты і сёстры! Гасподзь дае нам Таемства Пакаяння, каб мы зазірнулі ў нашае сэрца і ўбачылі зло, якое кіруе намі. Грэх разбурае душу чалавека, але Боская любоў здольная ацаліць ад улады цемры і дараваць збаўленне! Няхай дапаможа Хрыстос нашаму заўсёднаму ўдасканаленню! Амаль сотня “грэшнікаў” стаяла ў чарзе: у асноўным бабулі і жанчыны перадпенсійнага ўзросту. Пачалася споведзь: …Калі паміраў мой муж-чараўнік, дачка ўзяла яго за руку, каб развітацца, і на яе перайшла магічная энергія… …Суседка ставіць свой пакет са смеццем на лесвіцу, і памыі падцякаюць пад мае дзверы. Каюся, што пакрыўдзіла яе сваёй заўвагай… …Мне не прадоўжылі кантракт і звольнілі з працы. І цяпер я не ведаю, аднесці сваім былым супрацоўніцам торт на развітанне ці не… …У парку на танцпляцоўцы адзін пенсіянер абазваў мяне “старой вешалкай”, каюся, што дала яму па мордзе… …Я жыву жыццём праведным і пабожным, нікога не крыўджу, толькі вось у “Еўраопце” бясплатных цалафанавых пакецікаў бяру цэлы стос, і прадаўцы на касе лаюцца... …Ой, бацюшка, я здзейсніла страшны грэх, баюся, што Бог мяне пакарае, у пятніцу забылася пра пост і з’ела некалькі лыжак тварагу, але адразу апомнілася і ўставіла два пальцы ў рот… Святарскі сан айцец Георгій прыняў перад сваімі сарака гадамі. Да гэтага ўдзельнічаў у нефармальным моладзевым руху, вучыўся ва ўніверсітэце, разгружаў вагоны, клаў дарожную плітку, а яшчэ працаваў машыністам на заводзе і проста дворнікам, дзяжурыў у катлоўні і нават абслугоўваў вылеты самалётаў на аэрадроме. Сямейнае жыццё пачынаў з пакоя ў камунальнай кватэры, нарадзіў з жонкай некалькі дзяцей – таму мог падзяліцца побытавым досведам. І ў першыя гады святарства цэлымі гадзінамі размаўляў з людзьмі ў закутках храма, але хутка знясілеў ад цяжару цемрашальства і “выгарэў”. Цяпер на споведзі размаўляў зрэдку, толькі ў выпадку сапраўдных трагедый, а так стомлена слухаў і шкадаваў, што на прыходзе няма штатнага псіхіятра: …Каюся, што спыніла малітву, калі зазвінеў тэлефон, і закрычала ў слухаўку: “Каб ты здох”… …Я паехаў на лецішча з дзяўчынай дзеля сексу і забыўся выпіць святой вады зранку… …Каюся, што заходзіла да каталікоў у госці і снедала з імі за адным сталом… Калі да яго наблізілася чарговая цётка і закаціла вочы пад лоб, яму захацелася кінуць усё і збегчы. І тут у кішэні на грудзях пачулася вібрацыя тэлефона ад SMS-паведамлення. Сярод святароў хадзіла думка, што мабільнікі на споведзь лепей не браць, быццам “камітэтчыкі” вядуць праслушку, але айцу Георгію нават смешна было ўявіць, каб дзесьці ў кабінеце нейкія супрацоўнікі КДБ “адфільтроўвалі” праз спецапаратуру ўсю гэтую бязглуздзіцу. Ён неўпрыкмет дастаў тэлефон і прачытаў паведамленне з канцылярыі: “Вас благаслаўляюць сустрэцца са здымачнай групай тэлебачання”. У апошні час такая форма рассылкі атрымала афіцыйны характар. “Ды што ж гэта сёння за дзень такі”, – раззлаваўся ён і працягнуў споведзь. “Каюся, што я самая грэшніца на зямлі!” – прамовіла жанчына з узнятымі да неба вачамі. І гэта канчаткова пазбавіла яго цярпення. Пасля пытання, ці настолькі вялікія яе грахі, каб пераўзысці, напрыклад, злачынствы Адольфа Гітлера, цётка абурылася і паабяцала напісаць скаргу. Ад такой перспектывы ён зусім зніякавеў, але ўбачыў паводдаль здымачную групу тэлебачання і пайшоў папярэдзіць настаяцеля, ужо сівога старца. – Скажы ім што-небудзь ад сэрца, – дабраславіў той. Год таму епіскапія заключыла з дзяржтэлекампаніяй дамоўленасць аб супрацоўніцтве, і цяпер кожны тыдзень на цэнтральным канале выходзіла перадача са сціплай назвай “Вечныя словы”. Змест выступленняў нікім не кантраляваўся, але і так усе разумелі, што ніякае вальнадумства, акрамя нейтральнай рыторыкі, не дазваляецца. Айцец Георгій стараўся ад такіх паслуханняў ухіляцца, бо перад камерай адчуваў сябе няёмка, але сёння фартуна відавочна ад яго адвярнулася. Яны выйшлі на цвінтар і сталі ў цень высозных старых таполяў. Канец верасня выдаўся цёплым – стаяла бабіна лета. Апошнімі цёплымі промнямі развітальна свяціла сонейка. Звінелі званы – служба завяршылася. Аператар марудна раскладваў штатывы, журналістка – маладая дзяўчына, як высветлілася потым, практыкантка, наладжвала гучнасць мікрафона. Айцец Георгій сумна ўзіраўся ў нябёсы. У галаве не было аніякіх вартых думак, акрамя звыклых штампаў. “Сэрца маё! – ён успомніў дабраславенне настаяцеля, – што ты мне падкажаш? Госпадзе, дапамажы знайсці патрэбныя словы…” У апошнія месяцы на “Нашай ніве” і “Радыё Свабода” ён сустракаў артыкулы пра аднойдзенне парэшткаў паўстанцаў 1863 года і Кастуся Каліноўскага сярод іх. Гэта было сенсацыяй, бо лічылася, што цела рэвалюцыянера назаўжды схаванае зямлёй. Канечне, дзейнасць Каліноўскага выклікала многа спрэчак, і ў семінарыі ім даводзілі, што ён – бандыт і забойца, але столькі пра яго напісана прыгожых вершаў і такі натхняльны вобраз Алеся Загорскага ў “Каласах пад сярпом тваім” Караткевіча, што, нягледзячы на ранейшае цуранне, айца Георгія стала вабіць постаць гэтага чалавека. І, дарэчы, Георгій вырас на вуліцы імя Каліноўскага. Пасля вайны на ўскраінах іх горада сталі з’яўляцца паселішчы для перасяленцаў. Усе ўзгоркі і яры забудоўваліся баракамі ці маленькімі, абабітымі руберойдам хаткамі і агароджваліся тынам. Чаму адзін з такіх раёнаў і назвалі ў народзе “Палестынай” – поле з тыну, другі – “Шанхаем”. А пакручастую вуліцу, якая, нібы палявая рачулка, праходзіла праз адно з такіх паселішчаў, – Пярэбарку, што ад слова “пярэбары” – заасфальтавалі і назвалі ў гонар героя нацыі. Жылі ў той Пярэбарцы панаехалыя ў горад вяскоўцы, арыштанты і працоўныя з суседніх заводаў – якраз тыя дзецюкі, да якіх звяртаўся Каліноўскі ў сваёй “Мужыцкай праўдзе”. Ніякай справы да жыцця лідара паўстання, чыё імя насіла вуліца, ні ў кога з іх не было, і калі Георгій пацікавіўся ў аднаго “пярэбарца”, а хто ж такі быў гэты Каліноўскі, то пачуў у адказ: – Хіба ваявода нейкі… Але цяпер, ужо сталым мужчынам, ён адчуваў удзячнасць лёсу і нават бачыў нейкую сімвалічнасць, што яго юнацтва прайшло менавіта на вуліцы, названай у гонар гэтага чалавека. Здымачная група пачакала, пакуль не сціхлі званы. – Ну што, бацюшка, вы гатовыя? – і дзяўчына паднесла мікрафон. Айцец Георгій нацяўся, уздыхнуў на ўсе грудзі і з хваляваннем паглядзеў у аб’ектыў: – Дарагія браты і сёстры! Я ўпэўнены, што кожны з нас чуў пра нядаўнюю археалагічную знаходку ў Вільні на гары Гедыміна парэшткаў удзельнікаў паўстання 1863 года… Гэта цуд гісторыі, ніхто і не верыў у магчымасць такіх падзей… Грамадства проста віруе… Неўзабаве набліжаецца дзень урачыстага перапахавання паўстанцаў, – ад раптоўнай думкі пра наступствы такіх слоў у яго засмяглі вусны, але ён прадоўжыў, – і ў параўнанні з цяперашняй сітуацыяй можна ўявіць, які рэзананс выклікала ў Візантыйскай імперыі аднойдзенне Пачэснага Крыжа Гасподняга. Сёння мы збіраемся ўшанаваць перапахаванне славутых дзеячоў беларускага народа, а тады, у 326 годзе, была адкапаная прылада забойства Самога Творцы Сусвету. І калі такія пачуцці выклікае знаходка цела ўсяго толькі аднаго нацыянальнага героя – Канстанціна Каліноўскага, то як радаваліся хрысціяне Іерусаліма, што адгалоссе той урачыстасці прайшло праз тысячагоддзі і не сціхне ніколі. Сардэчна віншуем вас са святам Узвіжання! – Цудоўна, – ледзьве не запляскала ў ладкі дзяўчына, – як вы цікава звязалі два гістарычныя факты. Хібы вашага маўлення мы ў студыі адрэдагуем і абавязкова сёння ў эфір! Толькі аператар, ужо немалады дасведчаны дзядзька, неяк недаверліва паглядзеў на яе. Калі здымачная група з’ехала, айцец Георгій вярнуўся ў царкву і памаліўся за спачын паўстанцаў і раба Божага Канстанціна, бо ўсё-такі жывыя душы былі, а значыць патрабуюць малітвы. І здзівіўся нават, чаму раней да гэтага не дадумаўся. Хутка з канцылярыі прыйшла яшчэ адна SMS-ка: “Заўтра Вас выклікаюць на прыём”. Ноччу айцец Георгій зноў не мог заснуць і толькі перад самым сігналам будзільніка праваліўся ў кароткі палахлівы сон. Зранку ён уважліва памаліўся і сытна паснедаў – сустрэча з кіраўніцтвам патрабавала максімальнай сканцэнтраванасці. Рэферэнт канцылярыі – раз’едзены манах з абвіслым тварам і водарам дарагой парфумы – сустрэў яго з непрыхаванай пагардай: – Ты аб чым думаў, айцец, хочаш усіх нас падставіць? Адзін ёлупень-прапаведнік выступіў, а дурніца-практыкантка пусціла ў эфір. Добра, што аператар папярэдзіў галоўнага рэдактара канала. А калі б хто з рэспубліканскай адміністрацыі ўбачыў гэты сюжэт? Нам праблемы не патрэбныя. – Даруйце, Вашае Высокапрападобіе, – айцец Георгій забыўся, што апраўдвацца небяспечна, – калі-небудзь сітуацыя ў грамадстве зменіцца, і мы вымушаны будзем маліцца за паўстанцаў, а гэта лепей, чым праводзіць сумесныя акцыі з БРСМ, які, дарэчы, з’яўляецца афіцыйным спадкаемцам Камуністычнага Саюза Моладзі… – Што?! – іераманах ажно пачырванеў ад гневу, – яшчэ раз так выступіш – і паедзеш на самы бедны прыход, ці забаронім у служэнні – як будзеш карміць свой вывадак? Ідзі прэч, выскачка! І айцец Георгій, як пабіты сабака, выйшаў з кабінета. Зноў перад ім нейкі Рубікон асабістага страху, за які ён ніколі не ступіць… Бо колькі было выпадкаў, калі нязгодных святароў ссылалі на мёртвыя вёскі, дзе ані грошай, ні паліклінікі з дзіцячым садочкам. І жыві як хочаш, калі ты такі ганарлівы. Дома ён, не звяртаючы ўвагі на пытанні жонкі, адразу прайшоў на кухню і высыпаў змесціва сальніцы ў сметніцу. А потым узяў з паліцы Новы Запавет, падкрэсліў алоўкам патрэбны радок і выйшаў з пакоя. Пераляканая жонка разгарнула кнігу: Вы – соль зямлі. Калі ж соль страціць сілу, то чым паправіць яе? Яна ўжо ні на што не прыдатная, хіба што выкінуць яе прэч на патаптанне людзям (Мф. 5:13) Праз месяц у сталіцы Літвы адбылася ўрачыстая цырымонія перапахавання паўстанцаў, але з-за сямейных абставінаў айцец Георгій нікуды не паехаў і з ранку таго дня застаўся дома з малодшым сынам. Апоўдні яны выбраліся на вуліцу. Адчувалася хуткае набліжэнне зімы, дзьмуў моцны вецер. Захутаныя ў шалікі бацька з сынам дакрочылі да гарадскога парку. На замеценых лісцем прысадах не было ніводнага чалавека. Голыя дрэвы тырчэлі голлем у шэрыя аблокі і гойдаліся, нібы дзіды. Айцец Георгій дастаў айфон і ўключыў анлайн-трансляцыю перапахавання. …Над Вільняй гулі званы. На вайсковых лафетах у суправаджэнні ганаровай варты труны з парэшткамі паўстанцаў перавозіліся на могілкі. Услед ішлі афіцыйныя дэлегацыі на чале з прэзідэнтамі, мітрапаліты, простае духавенства і мноства людзей з нацыянальнамі сцягамі. І першай везлі труну з Кастусём Каліноўскім… Хлопчык змерз, і бацька ўзяў яго на рукі, але той пачаў хныкаць: – Мульцік, мульцік! – і цягнуцца да айфона: – Сынок, любы, паслухай, ты яшчэ маленькі і нічога не разумееш, – загаварыў бацька, – там далёка ў Вільні хаваюць славутых людзей, якія памерлі за нашую Айчыну. Калісьці іх ганебна забілі і таемна пахавалі, а цяпер сотні людзей з гонарам вітаюць іх труны. Можа я памыляюся і прашу нечага непатрэбнага, але дай Бог, каб ты вырас такім мужным, як яны, і пражыў чыстае яскравае жыццё! Святар маліўся, і пяшчотна цалаваў замерзлыя шчочкі сына са слязінкамі ад ветру, і адчуваў, што соль не страціла сваю сілу, а засталася ў дзіцячых вачах. А значыць, не ўсё так кепска ў гэтым сусвеце, бо дзеці калісьці вырастуць, і некаторыя з іх стануць героямі. …Над Вільняй гулі званы…   Іншыя апавяданні айца Паўла Каспяровіча чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова" №107.
 
Міхал Бараноўскі (№105)
Ахова птушак Бацькаўшчыны     *  *  * Не двухгаловы арол Не ожэл З раскіданага Але свайго гнязда Паходжу Неба п’ю шэрань І шэрані гэтай малюся На ружы вятроў На крыжы дарог На попеле Беларусі Я не ведаю дзе Магілы дзядоў Уся краіна цяпер мне вырай На мяжы ільдоў Сівым валуном Па смерці сваёй Абярнуся А пакуль пажыву На сваю галаву Упоперак крыўды і праўды Буду сам называць Буду сам выбіраць Уласную волю і краты І няхай языкі На чатыры бакі Словы мае абглыдаюць Буду вялікім Буду малым Калі сам таго пажадаю __ Дзіў напамінам Пакінуў пяро Знік у нерушы сцюжнай Пёрка тоне Нібы ў пяску У сподзе тваёй фрэндстужкі     *  *  * Ён сядае на дах праз дарогу і проста глядзіць Чытае па рухах вачэй гісторыі сноў Каб тое што мы так прагна імкнемся забыць З сабою забраць і назаўтра вярнуцца зноў Скрозь снег і холад ды проста глядзець на нас Слабых і бязвольных ў бясконцай сваёй магуце Без вычураў гульняў хітрасці ды прыўкрас І думаць чарговы раз гэта проста людзі За дзень да таго як пачнецца няспынны дождж Альбо як агонь пад гарою ўвойдзе ў сілу Князь Кук па пяры раздорыць сваю любоў І болей у неба крылы свае не ўздыме Бывай назусім дах насупраць сягоння пусты Паціху цемра чапляе зоркі на грудзі Й падхоплены рэхам лунае апошні ўздых З якім на зямлі мы яшчэ колькі часу пабудзем     *  *  * Калі абрынецца мур іроніі За якім вы звілі гнёзды Куды падзенецеся За якім пабяжыце ветрам / Чуеце Гэта не Марсія пазбаўляюць скуры Гэта крычаць тыя У каго забіраюць ілюзіі Не даючы наўзамен іншых / Нашая краіна флюгер Што кіруецца чужой воляй Але заўсёды застаецца На сваёй восі / Калі мы дагэтуль не агучылі Нацыянальную ідэю То хутчэй за ўсё гэта тое У чым сорамна прызнавацца / Хто нам здрадзіць першы Нашы дзеці альбо ўнукі Каго мы цяпер клянём Бацькоў дзядоў прадзедаў / Калі ў нас культ продкаў То чаму пра прашчураў Мы ведаем не больш Як некалькі сказаў / Наша гісторыя Развіваецца па спіралі Спружыны якая тырчыць З абадранай канапы / Абнуляем памяць З надзеяй займець у будучыні Толькі прыемныя ўспаміны / Ужо не чакаем герояў У іх нарэшце з’явіцца шанец / Усе гатовыя ўзяцца за зброю Ідуць лесам / Выдайце Джэнтльмену ў белым Вятрак і прычэп гною / Мінск – самая чыстая сталіца Краіны бясконцых срачаў / На сёння хопіць Гаварыць праўду бясплатна Цяпер занадта дорага / Шчыра Вашае Гамаюн лайв стрым радыё     *  *  * Дзе напаткаеш песню сваю Давай паспрабуй адкажы Можа быць на пялёстку ружы Можа быць на нажы Голас высах нібы ручай Голас пясок і шкло Немым крыкам крычыць адчай Поўні ў крамяны лоб Зноў вучуся сябе прамаўляць І адчуваць услых Быццам я зусім немаўля Быццам зусім малы Птушка сірын ляціць скрозь ноч Песню трымае ў дзюбе Бы птушаняці У вусны мае Радасць нясе І згубу     *  *  * Навокал адна вада Не бачна зямлі і дна Толькі смяротны бой Па драбязе любой Куды ты ляціш Страцім Праўду вазьмі з сабой Праз мітульгу тугу Прорва цягне руку Крыўдамі за спіной Радасцю за вайной Куды ты ляціш Страцім Любоў забяры з сабой Не перавесці дых Песня маўчыць услых Толькі вада адна Наплакала што вясна Куды ты ляціш Страцім Ці будзе там месца нам     *  *  * Тата тата глядзі Птушка крыламі б’е ў агні Замак палае А па-над ім Дым Тата глядзі ў агні Скача ваяр на кані Скача А па-над ім Бела-чырвоны Дым Тата тата глядзі Як мы знікаем ў агні Што застанецца ад нас Дым? Глянь паглядзі сынок Фініст пад прысак лёг Як знежывее ў душы Прысак паварушы     *  *  * Колькі там да відна Колькі ўзмахаў крыла Колькі ўсяго яшчэ Ведаеш ты адна З невараці ў нябыт Нясі мяне вынасі Такога мёртвага-мёртвага Такога жывога-жывога Нібы Мясам маіх надзей Крывёю спатоль сябе Толькі ляці хутчэй Скрозь прадзіва Гэтых начэй Калі любоў не любоў Калі жыццё не жыццё Калі я не я Калі толькі ноч ноч Колькі там да відна Колькі ўзмахаў крыла Ляціць і маўчыць Нагай Толькі есці і піць давай     *  *  * Вось і ўсё. Скора восень пярэстым крылом Назаўсёды накрые Зямлю і мяне. І не вырвацца будзе З гэтых акоў, І не знойдзеш Шчаслівей мяне. Тут змяшчаецца радасць І гэтакі боль, Што не кожны Здалее стрываць... А з адкрытае раны Пальюцца на дол Словы, што Ўрастуць у дзірван. Праз які-небудзь час, Калі крокі твае Будуць зноў Прабіваць цаліну, Незаўважнаю ніткай мяне ўпляцеш У гісторыю толькі тваю. І тады ты не вырвешся З гэтых акоў, І не будзе шчаслівей цябе. Назаўсёды накрыты Пярэстым крылом Ты напішаш вершы свае.     *  *  * Маўчанне дастала Ды лепей маўчаць Калі табе не стае “сказала” Гучанне прамоўленай пустаты Больш неагучанага дастала Што кажу і нашто кажу І ці маю на нешта права Прабачэння ў вас прашу За дождж што выпаў так нечакана   Я пазбягаю вялікай вады Я напэўна іду не туды Да бязволля свайго прыкуты Я напэўна не йду нікуды   Жаўтадзюбая маладосць Што нам Хронас зязюльчыным дзецям Стомлены бацька прамовіць досць І дазволіць сабой наесціся Я шукаў які-небудзь сэнс Я згубіўся ў гэтым шуканні А за спінай падняўся лес Са сваімі да нас пытаннямі   Калі не пульсуе па венах біт Сфармуляваць сябе глінай і каменем Чакаць пакуль адгукне нябыт Жыць чаканнем   Людзі гэтай зямлі ідуць Птушкі гэтага неба лятуць Што нясуць яны Чаго прагнуць Чым бясконцую Спатоляць смагу   Свабода і роўнасць Кінутыя сабаку Косткай захраслі ў глотцы   Правы й абавязкі Ніяк не змяшчаюцца У аднамеснай лодцы   Адплата за крыўду Смярдзіць крывёю і гарам   Але ізноў і ізноў Адплата мроіцца У марах   Мы не рабы Хочацца крыкнуць Але замірае голас   Пернік і пуга Пуга і пернік Стакгольмскае кола   Можна перакуліцца ў камень Гліну жалеза Можна маўчаць крычаць І шукаць сабе месца Але толькі цяпло далоні Разрэжа сэрца І само цябе знойдзе месца   Тата вось карабель папяровы Ручай Пускай карабель І бяжы Вясна ў паўнаводдзе Па кроплі збярэ капяжы Пусці карабель у гэтае мора І проста жыві Вясна адгукнецца На кожны прамень унутры  
 
Вітаўт Чаропка (№105)
Чалавек без імя Апавяданне Бывае, што на ранку ў дрымоце бачыцца, як у мроіве, нешта яскравае, што пераліваецца размаістымі колерамі, а калі мроіва рассейваецца, бачыш захапляльную гісторыю. І сюжэт у галаве складваецца, і словы патрэбныя лёгка даюц­ца, і дзеі бачаццa выразна. А калі ачуняеш ад сну і паволі знікнуць відзежы, паблякнуць фарбы, анямеюць словы – і бачаная гісторыя ўяўляецца нецікавай і ўбогай. А бывае, што нагадаеш нейкі выпадак з жыцця, нечую размову, нават пачутую фразу, якія па даўнасці часу цяпер набываюць філасофскае асэнсаванне і сімвалічнае значэнне, з чаго і нараджаецца апавяданне. Куды болей цікавае і змястоўнае, чым выдуманае, бо яно праўдзівае. Як бы з забыцця вяртаюцца імгненні твайго жыцця, а то і іншага чалавека, імя якога і не памятаеш. І гэта ўжо не голая літаратуршчына, не фэнтэзі, а рэчаіснасць, занатаваная ў слове. Вось неяк ранкам, калі я яшчэ ляжаў у ложку, успомніў пра аднаго са сваіх знаёмцаў і ніяк не мог прыгадаць яго імя, а той ужо на тым свеце. Быў чалавек, і няма чалавека, нават імя яго забылася, нібыта і не жыў ён. Гэта быў выпадковы знаёмы, якога я сустрэў у нейкай кампаніі. Даўгі і хударлявы, такіх называюць глістамі. На выцягнутым твары завастрыліся скулы і тырчэў, як у сайгака, гарбаты нос, а вочы заўсёды былі памутнелымі і сумнымі. Не чалавек, а нейкі прывід. Масці на руках сведчылі аб яго турэмным мінулым. Увогуле, ён быў маўклівым. Як прывід з’яўляўся і як прывід знікаў. Ніхто не мог сказаць, што гэта быў за чалавек, чым жыў і пра што думаў. Відаць, нарката і алкаголь высмактавала з яго знясіленага турмой і туберкулёзам цела апошнія сілы і пачуцці. Зрэдку, калі ў мяне з’яўляліся грошы, я са спачування да гэтага ўбогага дадаваў яму на бутэльку, але не піў з ім. Ён быў мне нецікавым. А тым больш аднойчы я ўбачыў яго разам з адным нягоднікам. Калісьці гэты нягоднік і яшчэ адзін такі самы вечарам напалі на мяне і, прыставіўшы нож да горла, пачалі патрабаваць грошы, лупцуючы мяне па твары. Адчапіліся ад мяне толькі тады, калі жанчына, якая была са мной, аддала ім свае грошы, якімі яны не пагрэбавалі, ды яшчэ ў мяне з кішэні выцягнулі апошняе. Каб я быў адзін, дык праплакаў бы слёзы крыўды, пракляў сябе за недалужнасць свайго лёсу і адправіўся б спаць. Але са мной была жанчына, і яны прынізілі мяне пры ёй, прынізілі і яе, а гэтага нягодніцтва я не мог дараваць. Мой гонар быў абражаны гэтымі двума п’янымі дэбіламі, я прагнуў помсты ім. Выкліканая намі міліцыя накрыла рабаўнікоў каля начных кіёскаў, дзе звычайна тусавалася начная моладзь. Праўда, апазналі мы толькі аднаго, якраз гэтага нягодніка, а вось іншага так і не адшукалі. І як потым яго ні шчамілі, ён гэтак і не выдаў свайго напарніка. Я думаю, не з-за сяброўскай высакароднасці, а з-за страху атрымаць стаццю за групавы разбой. Доказы былі супраць яго – наша апазнанне, знойдзены ў кішэні нож, але ён не прызнаваўся ў сваім злачынстве, спадзеючыся калі не на цуд, дык на… мяне. Мне было шкада яго маці, змарнелую ад гора кабету, якая мучылася за свайго непуцёвага сыночка, і яго жонку – настаўніцу, якая ад сораму маўчала пры нашых сустрэчах, бо цяжка было ўсвядоміць, што яе муж можа вытварыць такое – рабаваць людзей, і шкада было іх дзіця, якое будзе гадавацца без бацькі. На судзе я трохі змяніў свае паказанні, маўляў, у цемры я дрэнна разгледзеў рабаўнікоў і таму не магу ўпэўнена сцвярджаць, што судзяць сапраўднага злачынцу, тым больш ён не прызнае сваёй віны, а іншага рабаўніка не знайшлі. Не хачу браць грэх на душу і засадзіць за краты невінаватага. Услед за мною засумнявалася і мая сяброўка. Суд вынес даволі мяккі прысуд. Я думаў, што лёс мяне не звядзе з гэтым чалавекам, калі яго можна так назваць. Ды вось праз некалькі гадоў пасля гэтых падзей, позна вечарам у краме мы сустрэліся. Яго вочы загарэліся нянавісцю, і ўся яна вылілася ў злосных словах: –   Ты мне ўсё жыццё зламаў, сука, бля… Ад мяне з-за цябе жонка пайшла, – кінуў ён мне злосна ў твар. Магчыма, я зніякаваў ад пачуцця віны перад ім, бо ў нейкай ступені праз мяне ён трапіў у турму і яго сям’я распалася. А можа, мяне збіла з панталыку, што разам з ім быў чалавек без імя і высвятляць свае адносіны з яго сябруком не хацелася. Ды і што можна сказаць таму, хто ва ўсіх сваіх бедах вінаваціць іншых, а не сябе? Такім не даходзяць разважлівыя довады. З таго часу я пазбягаў чалавека без імя. Словам, закрылі тэму, і я да яе не збіраўся вяртацца. А яна ўсплыла сама па сабе. Неяк мне надарылася цягнуць на сябе ледзь жывога ад выпітага майго сябрука. Той кулём павіс на мне, і яшчэ дзіва, што аўтаматычна перастаўляў непаслухмяныя ногі, якія вось-вось, здавалася, падкосяцца ў каленях. Адна марока з гэтымі выпівохамі, але ж не кінеш, калі выраслі ў адным двары. Гэта не па-людску! Значыць, ты не свой, значыць, ты гнілы ўнутры. Такая вось простая дваравая мараль, на якой трымаецца гэтае макражыццё ў нашых вялікіх мікрараёнах. Тут аднекуль і з’явіўся чалавек без імя і схапіў пад рукі майго няшчаснага сябрука, аблегчыў мой таварыскі цяжар. Так-сяк мы ўдвох давалаклі яго да месца прызначэння, і ён ад сваіх п’яных шчадрот сунуў нам некалькі памятых паперак, маўляў, гуляйце, хлопцы. Чалавек без імя як заслужанае ўзяў гэтыя грошы, якія неўзабаве ператварыліся, як гэта бывае з дармаўшчынай, у бутэльку гарэлкі. Распілі мы яе з пластмасавых стаканчыкаў у бяседцы прама пасярод двара. Вось тады чалавек без імя і прызнаўся мне. –   Ведаеш, пісьменнік, – звярнуўся ён да мяне па маім мясцовым паганяйле, – а што ты пішаш? –   Ну, калі я пісьменнік, дык значыць, пішу, – ухіліўся я ад гэтага пытання, непрыемнага для мяне, бо сваё пісьменніцтва не выстаўляю і не лічу яго нечым адметным і дзівосным. Проста так выпала па жыцці, хтосьці павінен і пісаць, і расказваць пра нас, гаротных людзей, вось мне і дастаўся такі лёс. Нічога не паробіш: кожнаму сваё. –   І кніжкі ёсць? –   І кніжкі ёсць. –   А пра што ты пішаш? –   Пра рознае. –   Напішы пра мяне, – прапанаваў ён і сур’ёзна паглядзеў сваімі шклянымі вачыма, у якіх успыхнулі жывыя агеньчыкі надзеі. Колькі разоў мне задавалі падобныя пытанні людзі, якія знаёміліся са мною. І як звычайна, прасілі напісаць пра іх. Такія просьбы выклікалі ў мяне ўсмешку. Што я напісаў бы пра іх, калі яны былі людзьмі звычайнымі і шэрымі, і жыццё іх было такое ж, напоўненае звычайнымі і шэрымі падзеямі. –   І што напісаць пра цябе? – спытаўся я. –   А тое, як я з дружбаком цябе з тваёй бабай абулі на бабкі, – спакойна, без усялякіх эмойцый, адказаў ён. –   Дык гэта быў ты?–міжволі вырвалася ў мяне. –   Я. Прабач мне за маё глупства. Хацелася выпіць, а сам ведаеш, жаданне гэта дурное, думаеш аб адным – як выпіць, – ён вінавата развёў рукі, як бы здаваўся на маю літасць. –   За такое не прабачаюць. Каб павязалі цябе разам з тваім дружбаком, сядзелі б вы з ім яшчэ доўга-доўга, – адказаў я, але без злосці. –   Ды я і гэтак пакараны па жыцці, – сумна сказаў чалавек без імя. Я не злаваў на яго, бо час прытупіў тую злосць, якая ахапіла мяне тады ў момант абрабавання. Але я адразу страціў цікавасць да гэтага чалавека з яго прымітыўнымі патрабаваннямі. Толькі ён уразіў мяне і на гэты раз. –   Я не доўга яшчэ працягну, а ў жыцці нічога не зрабіў. Шкадую, што мяне не заграбасталі тады з дружбаком. Ён сябе ўжо назаўсёды праславіў, абрабаваў пісьменніка. Яго імя не згіне, а хто нагадае пра мяне, што жыў вось такі няшчасны чалавечак. Пра Муху – гэтага гандона, нагадаюць, як пра таго Дантэса, што страляў у Пушкіна, а пра мяне, пра таго, хто і падбіў Муху развесці цябе, хто біў цябе і праліў тваю кроў, не ўспомняць. Лепш бы я цягнуў тэрмін і трапіў бы ў гісторыю, а то схаваўся ад яе. Нават нягодніцтвам, бляха, не змог праславіцца. –   Няма тут чым ганарыцца, дурная слава, – мовіў я, уражаны пры­знаннем майго субяседніка. Я і не мог уявіць, што яго з’ядае боязь перад бессэнсоўнасцю свайго жыцця і адчуваннем сваёй непаўнавартасці. Хоць нягодніцтвам ці злачынствам пакінуць адзнаку сваёй прысутнасці ў гэтым свеце. –   Герастрат, каб праславіцца, увекавечыць сваё імя ў вечнасці, спаліў храм Артэміды, – казаў ён з нейкай жаласлівай інтанацыяй у голасе, і адчувалася, што яго душу з’ядае ці то пачуццё раскаяння, ці то шкадоба да самаго сябе, такога няўдалага і няшчаснага па жыцці. Адкуль гэты наркаман мог ведаць пра Герастрата і што той спаліў менавіта храм Артэміды, калі я сам не памятаў, што ён там паліў. Магчыма, гэта пробліскі былога яснага розуму, юнацкі багаж ведаў, які яшчэ не растрачаны дашчэнту. Ды і каго ён мог знайсці для пераймання? На вар’яцкія ўчынкі ці сапраўдны разбой ён, па слабасці характара, не здольны. Калі не здольны на значнае, дык нязначным, але благім учынкам засведчыць сваё існаванне на зямлі. Чалавек без імя самадавольна пахваліўся, як хлопчык, якому не церпіцца расказаць аб сваім поспеху. –   Усё ж я ўвекавечыў свой фэйс. Я ж зняўся ў фільме, быў там паліцаем. Вёў з другім паліцаем на расстрэл партызана. Цэлых тры хвіліны трапіў у кіно, і як я страляў у партызана, паказалі. З такім тварам вырадка толькі і ўвасабляць чалавечую нікчэмнасць. Але я сказаў іншае за тое, аб чым падумаў: –   Вось бачыш, на цэлых тры хвіліны ты трапіў у вечнасць. –   Якая гэта вечнасць? Імгненне ў вечнасці. Мяне ж будуць ненавідзець як забойцу партызана-героя. Вось я які нягоднік, – незадаволена прамовіў чалавек без імя. –   Трэба нешта такое драматычнае, сапраўднае, некіношнае. –   Ну што ж, стукні мяне па галаве бутэлькай, заб’еш – вось і праславішся. Будуць на цябе глядзець як на асобу. Увойдзеш у гісторыю, узгадаюць і пра цябе, калі будуць узгадваць пра мяне. Казаў я гэта жартаўліва, ведаючы, што чалавеку без імя не хопіць духу падняць на мяне руку. Не здатны ён забіць чалавека. Ён сур’ёзна, нібыта ацверазеў ад маёй нечаканай прапановы і зразумеў усю яе бязглуздзіцу, адказаў: –   Гэта смерць нікчэмная і прынізіць цябе. Пісьменнік загінуў па п’янцы з-за недапітай бутэлькі ад рукі сабутэльніка. А значыць, і мяне прынізіць, а вось з-за жанчыны або з-за ідэі, дык гэта трагічная і высакародная смерць. Ты загінуў бы, як пакутнік, і сваёй пакутніцкай смерцю ўзвысіў мяне як трагічную асобу, і маім жыццём зацікавіліся б: а што гэта за чалавек быў, чаму ён забіў пісьменніка. Навошта? –   Тады здайся ў ментуру і прызнайся ў разбоі. Маўляў, даведаўся, каго абрабаваў, і загрызла сумленне, гатовы нанесці заслужанае пакаранне. Вось учынак, варты таго, каб апраўдаць тваё жыццё, прыклад духоўнага ачышчэння, – параіў я, і сам не разумеў, ці жартам ці, сур’ёзна. Прынамсі, у духоўнае ачышчэнне такіх тыпаў не верыцца, а вось пакаяцца часам ім хапае духу, калі яшчэ засталася кропелька сумлення, якая горш за атруту муціць унутраны спакой. У чалавека без імя хапіла духу пакаяцца перада мной. –   Мне не доўга засталося, і гэтыя апошнія дні я хачу пажыць на волі. Я прызнаўся табе, ачысціў душу. Калі можаш, даруй. Спадзяюся, ты не данясеш на мяне, – сказаў ён сарамліва і ціха. Час загаіў маю крыўду і патушыў апошнія іскаркі помсты. Чалавек без імя быў мне абыякавы, як выпадковы сабутэльнік. Жыццё і так яго пакарала, каб яшчэ і мне апрануцца ў мантыю суддзі і выносіць яму свой вырак. –   Жыві… Пражыві свой час, як бы ты хацеў пражыць, каб цябе памянулі добра, – адказаў я. –   Дабро не памянуць, – сумна мовіў ён. – Няма каму, амаль усе мае сябры ўжо там. А знаёмыя скажуць, так яму і трэба, сам вінаваты, загубіў сябе наркатой. Вось каб мне далі другое жыццё, хай нават кароткае, я пражыў бы яго інакш. –   Як жа? – мяне шчыра зацікавіла гэтае прызнанне. Нязгубленае чалавечае, нармалёвае, сапраўднае праявілася ў ім, тое патаемнае, што ён хаваў ад сваіх сябрукоў-наркаманаў, каб не асмяялі яго, не плюнулі ў душу. Ён давяраўся мне як чалавеку з іншага свету, які можа яго зразумець і паспачуваць яму. Здавалася, ён і хацеў пачуць слоўца спачування, хоць на момант адчуць сябе чалавекам, хоць і няшчасным, але чалавекам, вартым хоць спачування. Я не спачуваў яму, хоць мне было яго шкада. Нічым я не мог яму дапамагчы. –   Як інакш? – зноў спытаўся я. –   Яскрава, – рэзка адказаў ён, нібыта гэтае слова ўжо даўно рвалася з душы і апошнімі намаганнямі даводзілася стрымліваць яго, і вось надарылася магчымасць выплюхнуць яго, як крык ратавання. Я даў яму магчымасць сабрацца з думкамі і цярпліва чакаў, калі ён парушыць сваё маўчанне. Дзесьці праз хвіліну ён даверлівым голасам, нібыта размаўляў з блізкім яму чалавекам, прамовіў: –   З каханнем. Некалі ў юнацтве кахала мяне… – ён паэтычна падняў угару руку і акрэсліў нябачны авал твару і па-дзіцячы, не знаходзячы слоў, папросту выказаў свае захапленне. – Такая-такая… цудоўная дзяўчына! Якія ў яе былі ясныя вочы, я любіў глядзець у іх. Мы сустракаліся ўсяго тры месяцы, а пасля яна кінула мяне. Не захацела звязвацца з наркошам. Тады я і падсеў канчаткова на чарнату. Малады, дурны. Хацелася новых уражанняў, радасці, бесклапотнасці. Дык хіба я тады думаў, што ўсё так адбудзецца... Аднаго разу яна прыснілася мне, маладая, гарэзлівая, абдымае мяне і цалуе пяшчотна. Прачынаюся і адчуваю сябе шчаслівым, як ніколі ў жыцці. Яна вярнулася да мяне, хоць у сне, але вярнулася. А я быў не вартым кахання, загубіў сябе, – ён горка ўдыхнуў і прама з рыльца бутэлькі адпіў некалькі глыткоў горкага пітва. –   Хацеў быць кімсьці значным, а стаў нікім. Наркошам. І ўжо нічога не зменіш. Вось і напішы пра маю загубленую жытуху. Маё самалюбства лашчыла прызнанне чалавека без імя, – яго міжволь­ная шчырасць перада мной. Для яго я быў велічынёй, перад якой ён адчуваў пашану. Ён не чытаў ніводнага напісанага мною сказа, нават не ведаў назвы ніводнай маёй кнігі, але паважаў за тое, што я пісьменнік, а значыць, належу да нейкай недасягальнай для яго касты пасвячоных, якія размаўляюць з душамі і чуюць Бога! Не ведаў, ці таленавіты я, ці проста бяздарны графаман, якога забудуць разам з яго кнігамі. Яму не важна было, ці ўспамінаюць пра мяне ў друку, ці адносіўся я да катэгорыі «іншыя». Ён лічыў мяне сапраўдным пісьменнікам, які, можа, і напіша ці проста ўзгадае пра яго загублены лёс у нейкім творы і тым самым увекавечыць яго ў слове, прыдасць яго жыццю хоць нейкі сэнс. Праз месяц чалавек без імя памёр. Мімалётная навіна пра яго смерць не вельмі засмуціла мяне. За гэты час я забыўся пра нашую размову, як пра нязначную п’яную гамонку, якая ні да чога мяне не абавязвала. І вось цяпер я ніяк не мог успомніць яго імя, яно выляцела з галавы, нібыта пасля п’янкі, калі нічога не памятаеш, што тварылася ў хмяльным чадзе. Я назваў яго чалавекам без імя. Здавалася, што ён заслужыў гэта, бо страціў сябе, сваё аблічча, свае пачуцці і нарэшце імя… Яго гісторыя падалася мне павучальнай, і я пачаў пісаць вось гэтае апавяданне пра чалавека, які згубіў сябе і ператварыўся ў цень. Павучальная гісторыя! Калі я ўжо заканчваў гэтае апавяданне, мне патэлефанаваў мой добры сябар Максім Гальпяровіч, якога я называю проста Максам. І толькі вымавіўшы гэтае імя, я адразу ж узгадаў як звалі чалавека без імя – Максам. Я мог бы дзеля прыгожага фіналу так і пакінуць Макса без імя ў навучанне іншым. Толькі гэта здалося мне несправядлівым у адносінах да таго, хто перад смерцю ўсвядоміў нікчэмнасць свайго жыцця і хацеў быць чалавекам. Якім ён ні быў, як ні жыў, што ні натварыў, але права на імя ён усё ж меў, хоць бы за тое, што хацеў пражыць яскрава і што ў яго было тры месяцы кароткае шчасце кахання, якое вартае ўсяго жыцця. 2011 г.  
 
Барыс Пятровіч (№104)
Пуцявіна Фрагмент аповесці   Неабходная прадмоўка Аповесць пісалася амаль праз трыццаць гадоў пасля той памятнай паездкі праз увесь СССР з Усходу на Захад. Вядома, за гэты час адбыліся вялізарныя перамены ў нашым жыцці, не стала той вялікай краіны, з’явіліся новыя тэхналогіі і, каб пабачыць Далёкі Усход і тыя гарады, якія наведалі падарожнікі, цяпер зусім неабавязкова туды ехаць. Можна набраць у інтэрнэце назву і віртуальна паблукаць па вуліцах горада, зайсці ў музеі, прачытаць звесткі пра яго гісторыю і славутасці. У той жа час, а гэта быў 1983 год, нават мапу горада ў ім самім, а тым болей нейкі турыстычны даведнік з інфармацыяй пра яго, набыць было практычна немагчыма. Таму знаёмства герояў аповесці з наведанымі мясцінамі было найчасцей чыста эмпірычным, спазнаваўчым на асабістым узроўні, што і хацеў захаваць аўтар. Бо і сапраўды кожны цяпер можа прагугліць і пападарожнічаць па любой мясціне за тысячы кіламетраў ад дому. Гэта проста. Таму аўтар не стаў перагрувашч­ваць тэкст краязнаўчымі ды іншымі турыстычнымі звесткамі, а ўзяў за аснову асабістае ўспрыманне таго часу, той краіны, людзей, якія ў ёй жылі, і запрашае вас нібы на машыне часу перамясціцца на адзін месяц у другую палову кастрычніка і пачатак лістапада 1983 года. Вярнуцца ў СССР, акунуцца ў жыццё некалі аграмаднай краіны з яе даўно забытымі клопатамі і праблемамі, а, магчыма, і радасцямі... Аўтар не меў жадання паказаць жахі савецкага жыцця ці прыхарошыць яго, а толькі паспрабаваў сказаць праўду пра той час. Р.S. “Пуцявіна” з’яўляецца працягам аповесці “Пуціна”, стыль і правапіс якой тут захаваны.   “…праважаюць параходы – зусім не так, як цягнікі…”, – яму зноў згадалася гэтая песня, калі ён стаяў на борце парахода “Марыя Ульянава” і глядзеў глыбока ўніз, у вячэрнюю шэрань, дзе зліваліся з асфальтам, пяском і туманам постаці ягоных родных, якія прытулілі яго і сябра Уладзю ў сябе на тыя некалькі месяцаў на Сахаліне; ён падняў вочы – горад-порт Карсакаў адпаўзаў у цемру і хаваўся ў ёй і шызым мроіве; карабель даў гудок і павольна-павольна, быццам нехаця, пачаў бокам адсоўвацца ад берага… прайшло хвілінаў пяць, як параход развітаўся з портам, цягнік за гэты час быў бы ўжо ў добрым кіламетры, а то і ў двух ад вакзала, а карабель аддаліўся ад берага толькі на некалькі дзясяткаў метраў, і родныя не разыходзіліся, стаялі на беразе з узнятымі ў развітанні рукамі, і ён таксама застыў на палубе і не ішоў у каюту… час цягнуўся марудна, як на запаволенай стужцы, “Марыя Ульянава” адышла ад берага на сто, на сто пяцьдзясят, на дзвесце метраў… і ён зразумеў нарэшце словы песні, чаму праводзяць параходы зусім не так, як цягнікі – бо развітанне тут расцягваецца пры жаданні на цэлую гадзіну, за якую можна перадумаць столькі ўсяго… і хутчэй не тым, хто “праважае”, а тым, хто адплывае, бо краявід, які паступова аддаляецца, які проста змяншаецца, нібыта хтосьці патрошку адкручвае аб’ектыў фотаапарата ці, дакладней, кінакамеры – гэта не дрэвы і дамы, што імкліва праносяц­ца паўз вакно вагона і рэзка адсякаюць памяць пра тых, хто застаўся на пероне; пасажыры, што едуць у цягніку, ужо даўно заняліся нейкімі дарожнымі справамі: хто раскручвае запакаваную жонкай у газеціну тлустую курачку, хто адкаркоўвае пляшачку піва ці гарэліцы, хто дастае карты і ўзіраецца ў твары спадарожнікаў, мажлівых партнёраў, а нехта ўжо ўкладваецца спаць і расцілае воглую бялізну на сваёй паліцы… а тут, на параходзе, ты па-ранейшаму стаіш на палубе і глядзіш, як няспешна адсоўваецца бераг, як драбнеюць на ім не толькі постаці тваіх родных, што таксама, нібы заварожаныя гэтай паволь­най дзеяй, не разыходзяцца па сваіх кватэрах, але і дрэвы, дамы, сопкі… сопкі, на вяршынях якіх, аказваецца, ужо ляжыць незаўважны знізу снег, белы-белы, нібы цукровы, снег блізкай доўгай-доўгай-доўгай сахалінскай бураннай зімы, якую яму ўжо не пабачыць тут… усё: бывай далёкі востраў, мы едзем дамоў, у Беларусь... дакладней, не едзем, а ідзём, менавіта так кажуць сталыя маракі, а за гэтае, сухапутнае, “едзем” ці “плывем” і пабіць могуць пры нагодзе… на двары (на моры ў гэтым выпадку) – кастрычнік, вечар, і тут, на палубе, не проста сыра ды ветрана, а даволі моцна прабірае холад, залазіць за каўнер, мкне ў рукавы і сцюдзёніць праз расшпіленую кашулю грудзіну: дагэтуль холад ён не заўважаў, а цяпер, калі раптам убачыў, што вяршыні сопак над Карсакавам і далей за ім пакрытыя белым – так, белым, як чысты аркуш паперы, снегам, сцяўся і сцепануў плячыма: дрыжыкі прабеглі па спіне і стаіліся, заціхлі, прагнаныя думкай пра цяпло каюты… ён агледзеўся – на палубе побач нікога не было, сябар ягоны Уладзя даўно пайшоў уніз да пакінутых чамаданаў, а іншыя пасажыры, відаць, мясцовыя, а таму прывычныя да гэткіх расстанняў, амаль адразу па адплыцці таксама разышліся па сваіх ложках ці да сваіх загорнутых роднымі ў газеціну курачак; дарабіла свае справы і цеплаходная каманда, матросы прыбралі канаты – швартовыя – і нырнулі некуды ўніз, у трум, ці падняліся ў рубку; ён апошні раз зірнуў на сахалінскі бераг, які быў ужо ў малочнай, туманнай смузе, бы ў снежнай замеці, шкілеты партовых кранаў і абрысы прышвартаваных караблёў паступова зліліся з берагам, з сопкамі, сталі адною шэраю палоскаю сушы… “вось і ўсё, – падумаў ён, – усё… усё… бывай, любы востраў, назаўсёды пакаханы востраў… ці змагу я калі вярнуцца да цябе? з гадамі, вядома, хочацца пабываць не там, дзе яшчэ не быў, а там, дзе прайшла маладосць – так кажуць старыя, што пражылі вандроўнае жыццё, але… вось Быкаў правёў на недалёкіх адсюль Курылах некалькі маладых гадоў, аднак больш ніколі не выбраўся сюды і ні радка не напісаў пра сваё быццё тутака… Барадулін і Караткевіч служылі ва Уладзівастоку, куды мы цяпер плывем, даруйце, ідзем, але, як ім, мажліва, ні карцела зноў пабачыць горад сваёй маладосці і дзяўчат з зялёнымі вачыма (як незанятае таксі…), так і не змаглі яны вярнуцца да незабыўнай бухты… зрэшты, яны ўсе яшчэ, магчыма, змогуць… а я… у мяне таксама жыццё наперадзе, усё можа быць, толькі – чаму мяне не пакідае прадчуванне, што бачу я гэтыя абрысы апошні раз?”… – вецер сарваў слязінку з ягонае вейкі і панёс у бок вострава, закружыў і кінуў у ваду – салёнае да салёнага, растварыў і павялічыў акіян на цэлую ягоную слязіну… ён падумаў так і з горкаю ўсмешкаю-здагадкаю зірнуў на свае ногі, на чаравікі, на якіх, зразумела ж, засталіся часцінкі сахалінскай зямлі: роўна столькі, на колькі пясчынак ён зменшыў востраў і забраў з сабою на гэты карабель… ён памкнуўся ісці ў каюту, зрабіў колькі крокаў ад борта і раптам пачуў чыесьці крыкі з боку вострава: падалося, што гэта крычыць ягоная цётка Каця, настолькі было падобна, ён кінуўся туды, адкуль віднелася палоска берага, зачапіўся за нешта, спатыкнуўся, упаў, а калі падбег, убачыў, што гэта крычаць кырлі; так, крычалі чалавечымі, крыху хрыпатымі галасамі кырлі: яны акружылі карабель і ляталі вакол яго, то амаль кранаючыся крыллем вады, то, ледзь не ўразаючыся ў борт, рэзка ўздымаліся ўверх і крычалі… сахалінскія кырлі таксама развітвался з ім… ён злавіў сябе на думцы, што не хоча ісці ў цяпло каюты, хоць калі адразу яны занеслі да яе дзвярэй свае рэчы – чамаданы ды валізкі, каюта яму спадабалася: не, гэта зусім не цягнік з цесненькім купэ, хоць і пахла ў каюце вагонам – тым звыклым пахам свежай сыраватай бялізны, каюта была нечакана вялікая, салідная нават – гэтакі пакой метраў пяць на тры, і не думалася раней, што яна можа быць такой аграмаднай – усё ж такі гэта карабель, а не дом, а тут тры ложкі, стол пасярод, каля ложкаў тумбачкі, палічкі – раскоша дый годзе… праўда, столь нізкаватая, але ж і яны не волаты, галавой яе не чыркаюць і добра… карабель крыху пагойд­вала, калі ён спускаўся да каюты, і давялося на вузкім трапе-лесвічцы, што вяла ўніз, раз-пораз адштурхоўвацца з непрывычкі то ад адной, то ад другой сцяны, як п’янаму, як ап’янеламу ад расстання; у каюце сябар быў не адзін, побач з ім за сталом, пасярод якога стаяла адкаркаваная пляшка гарэлкі, сядзеў маладзён у цёмнай, як яму падалося – марской, форме з дзвюма маленькімі жоўтымі зорачкамі на пагонах, “лейтэнанцік, пэўна, з падводнікаў”, – падумаў ён, аказалася – не, з марской авіяцыі; лейтэнанцік, які быў мо гады на тры-чатыры старэй за іх, студэнтаў, абрадаваўся яму больш, чым сябар: “а-а-а, папутчык наш, – засвяціўся ён п’янаватай усмешкай, – што ж ты мерзнеш на палубе, ідзі грэцца…”, – і на стале адразу ж з’явілася трэцяя шклянка: гранёны “маліноўскі” стакан, і ў яго лейтэнанцік адным шчырым рухам плюхнуў роўна па край гарэлкі, “Юра, – падаў ён руку, – ну, за знаёмства!” – і гэткім жа спрытным рухам выліў сваю шклянку ў сябе, як ваду, аднак нечакана закашляўся і скрывіўся-пастарэў, потым занюхаў гарэлку тыльным бокам далані і сказаў: “моцны, блін, тут вам не здзесь…” – апошнія словы былі ягонай любімай прысказкай, і ён паўтарыў яе за вечар яшчэ не раз: выпіў і ён, і таксама закашляўся, счырванеў, вырачыў вочы і шырока разявіў рот: у-ух! – лейтэнанціку гэта спадабалася: “ха-ха-ха, – засмяяўся ён, – што, блін, не чакаў: спірцяга гэта – чысты авіяцыйны спірт, а не гарэлка, хлопцы на дарожку ўдружылі”, “мог бы і папярэдзіць”, – падумаў ён, але нічога не сказаў, бо раптам адчуў, як па целе разлілася цеплыня, дурман і слабасць дабраліся да галавы, і яму стала ўсё роўна, неяк абыякава і пуста; на яго цяжкім мехам навалілася і прыціснула сабой надзвычайная стома, стома ўсяго гэтага доўгага дня, які ўмясціў у сябе застоллі расстанняў, абдымкі, слёзы… ён абамлеў, прысеў на свой ложак, потым заваліўся на бок і нібыта заснуў з расплюшчанымі вачыма: сядзеў так і ўвесь час чуў, пра што гаварылі сябар і лейтэнанцік, але ніяк не рэагаваў на іхнія словы, быццам быў не тут, ці глядзеў іх па тэлевізары… лейтэнанцік колькі разоў падыходзіў да яго, пстрыкаў пальцамі над носам і перад вачыма, спрабаваў свіснуць, але ў яго не атрымлівалася, толькі сліна пырскала туманком, і казаў: “адключыўся, блін, гэта ж сапраўдны спірт – тут вам не здзесь…”; пасля другога ці трэцяга разу затурбаваўся і ягоны сябар: ці не памёр ён, ці не атруціўся тым авіяцыйным спіртам, які піў і сам, але мо не так адразу і не ў такой колькасці, прыслухаўся, ці дыхае ён, ці жыве, памацаў пульс… “ды не турбуйся, – супакойваў лейтэнанцік, – з першага разу шмат з кім так бывае, я ўжо бачыў такое, тут жа дэнатурату ці не палова, разбаўляюць, сукі, на складзе, каб мы не пілі, а мы п’ём і хрэн нас не бярэ, і піць будзем – на тым стаяла і стаяць будзе зямля руская… налівай…” і тут святло патухла… ён ачуўся толькі пад раніцу, у маленькі круглы ілюмінатар квола сачылася першае святло новага шэрага дня, яго хапала, каб убачыць яму, што ягоны сябар і лейтэнанцік спяць на сваіх ложках не распрануўшыся, сябар пасопваў у нос, лейтэнанцік жа пахропваў неяк нездарова, як яму падалося: ледзь не захліпаўся, торгаўся ажно здавалася, што дыханне ягонае перапынялася; прачнуўся ён ад холаду і адчуў, што дрыжыць усім целам, паспрабаваў падняцца і не змог, ад нязручнай паставы цела заклякла, здраўнела, сяк-так павярнуўся на бок, потым, абапёршыся на рукі, устаў на мяккай пасцелі на карачкі, было брыдка і пагана, балела ўсё, асабліва галава, яна проста разрывалася, трашчала, як пераспелы кавун, і цягнула ўніз, цяжкая нібы ртутная; каб не званітаваць, ён лёг у ложку на спіну вольна, выцягнуў рукі і ногі, потым дастаў з-пад сябе коўдру, накрыўся, сагрэўся і зноў заснуў… калі прачнуўся было зусім светла, ягоныя спадарожнікі сядзелі за сталом і пахмяляліся; на правах гаспадара, а, пэўна, ён сябе палічыў такім ад пачатку, лейтэнанцік паблажліва сказаў: “уставай, уставай, курносы…”, ён згадаў, што гэтак выкшталцона лейтэнанцік жартаваў з яго і ўчора, пакепліваючы з ягонага перабітага ў дзяцінстве, з добрай гарбінкай “грэцкага” носа: “уставай, курносы, пахмяліся, і пойдзем на сняданак…”, устаючы, ён заўважыў, што нешта не так: яго хіляла і кідала ўбакі, быццам п’янота не выйшла і ўвесь учарашні спірт ён яшчэ не выспаў… прачытаўшы здзіўленне на ягоным твары, лейтэнанцік сказаў: “ага, непрывычна сухапутнаму: штарміць маленька ў акіяне, балы тры-чатыры… тут заўсёды так кідае… прывыкай…”, ён сеў за стол, і яму адразу падсунулі шклянку: “не-е!..”, – узняўся ў ім супраціў: “ня буду!.. досыць і ўчарашняга”, “ды не бойся ты, гэта не спірт, спірту даўно няма, блін, а шкада… выпілі, скончыўся, як сканчаецца ў нашым жыцці ўсё добрае… – лейтэнанцік падняў пляшку і зірнуў на этыкетку, – а гэта звычайная гарэлка во, глядзі, “Экстра” называецца, чатыры дванаццаць з посудам… пі, кажу, пі!, абавязкова трэба грамульку ўзяць, інакш да сябе не вернешся…”, а потым загадна: “пі!, пта маць!, трэба абавязкова пахмяліцца, асадзіць учарашняе: клін клінам…” – лейтэнанцік зарагатаў высока і шырока, як умеюць толькі расейцы, відаць, задаволены ўласным красамоўствам і шчодрасцю, а яшчэ перавагай… “добры хлопец…”, – падумаў ён і выпіў, зноў прыемнае цяпло расплылося-разбеглася па целе, зазіраючы ва ўсе самыя дальнія куточкі аж да пальцаў ног, але гэтым разам галава пасвятлела, вусны скамечыліся, а потым расцягнуліся ва ўсмешку: “усё цудоўна, можна жыць…”, “ну во… – задаволена адзначыў лейтэнанцік, – чалавекам стаў, блін…”; шторм і сапраўды быў невялікі – звычайная калыванка ў адкрытым акіяне, аднак калі яны ішлі ў рэстаран на сняданак, кідала іх да сценаў калідора заўважна, і не таму, што былі яны п’яныя зноў, зусім не, проста да ўсяго трэба звычка, а тут спрацоўвала сухапутная асцярожлівасць: яны ішлі, шырока расставіўшы ногі і рукі і нават пры нязначным хістанні, калі падлога пачынала ўцякаць з-пад ног, абапіраліся на поручні, хоць рабіць гэта было зусім не абавязкова; самае цікавае пачалося, калі яны селі за стол і ім падалі сняданак, хацеў бы ён цяпер паназіраць за сабой збоку, колькі там было чаплінскага ў тым сняданку; не, талеркі не ездзілі па стале, і стол не ўцякаў ад іх, але данесці да рота злоўлены відэльцам на талерцы кавалак ранішняй яечні, ды яшчэ пасля “ўчарашняга”, было справай камічнай, як мінімум, ён перапыніў свой сняданак на хвілінку і агледзеўся: у карабельнай рэстараннай зале было столікаў шэсць на вока і палова з іх была занятая пасажырамі, што прыйшлі перакусіць, усе яны засяроджана стараліся зрабіць гэта і ніхто ні за кім не назіраў, ніхто з нікога не смяяўся, усе разам хіліліся ўслед за караблём улева-ўправа, назад-уперад, і не злавалі, калі траплялі відэльцам сабе не ў рот, а ў шчаку, застаючыся пры гэтым абсалютна сур’ёзнымі, і яму таксама было ніколькі не смешна, хоць калі б ён назіраў за гэтым найсур’ёзнейшым працэсам прыёму ежы на экране кінатэатра ці тэлевізара, ірваў бы пуза ад смеху разам з залай – і чаму ніхто дагэтуль не зняў сняданак у караблі падчас шторму? зрэшты, ён, вядома, памыляецца, сто разоў здымалі, проста ён не бачыў тых фільмаў, ці бачыў, але пасмяяўся і забыўся… карацей, толкам паесці ім не ўдалося, яшчэ і таму, што “качка” гэтая дарма не праходзіла, неўпрыкмет пачалося тое, што называецца проста і ёміста: “марская хвароба”, і тыя крыхі яечні, якія ўдалося данесці да рота і праглынуць, сталі прасіцца назад, як і тая гарбата, якой яны запілі яешню… у рэстаране стала душна і млосна, і само сабой узнікла жаданне выйсці на свежае паветра, на палубу, аднак бакавыя выхады былі зачыненыя, каб не зваліўся хто за борт, можна было толькі падняцца на самую верхнюю адкрытую палубу, што яны і зрабілі… вакол было шыза і золка, у паветры вісеў лёгкі пыл дожджыку, шэрае неба на блізкім даляглядзе злівалася з гэткім жа шэрым акіянам, і карабель плыў нібыта ў адным суцэльным воблаку, і калі б не хвалі далёка ўнізе, можна было б падумаць, што ён ляціць некуды да зор, і што апынуўся пасярод сусвету забыты ўсімі… куды ж нам плыць? куды плывем? і ці даплывем? бо шторм відавочна ўзмацняўся і быў ужо не тры-чатыры балы, а значна больш… ізноў яго, нягледзячы на прысутнасць побач сяброў, палубы пад нагамі, і не на замкнутасць, а адкрытасць прасторы ды веданне, што там, унізе, у караблі дзясяткі людзей, агарнула такая адзінота, такая пакінутасць і забытасць, што… “глядзіце, – перапыніў ягоныя думкі лейтэнанцік, – глядзіце, бачыце, вунь за нашым следам ад карабля дзве расплывістыя чарнаватыя плямы, бачыце? вунь, вунь, ага… гэта два караблі, вайсковыя, нас вядуць, мы ж цяпер у нейтральных водах, і яны суправаджаюць нас, каб ніхто не перахапіў…”, ён паглядзеў туды, куды паказваў лейтэнанцік – і сапраўды, услед за імі, прыблізна за кіламетр, наколькі можна было ацаніць адлегласць у шызым тумане, не адстаючы і не набліжаючыся, рухаліся дзве плямкі… не дзіва, пасля нядаўняга выпадку з карэйскім самалётам, пра які адразу ж нагадаў лейтэнанцік; але не гэта было самым уражвальным: у момант, у імгненне прапала, адышла ў нябыт уся ягоная адзінота, і стала цесна, бы ў шафе: блін, няма на гэтай планеце месца, дзе можна напоўніцу адчуць сябе адзінокім, самотным, нельга схавацца ад сябе ні на зямлі, ні на вадзе пасярод акіяна… а тут яшчэ недзе ўгары над імі пачуўся гул, які набліжаўся, гусцеў – і то не птушка ляцела, не пчала, не чмель і нават не анёл, з пасмаў туману ці абрыўкаў аблокаў раптам вынырнуў на імгненне самалёт – вялікі, бо ішоў ён нізка – і знік зноў у тых самых пасмах: расхінулася заслона і закрылася, але самалёт паспелі ўбачыць усе: “натаўскі, ваенны, – з веданнем справы канстатаваў лейтэнанцік, – разведчык, сочаць за намі, – і паўтарыў неяк задумліва і значна: – нейтральныя воды, тут вам не здзесь, бля…”, ён, зразумела ж, не мог ведаць, што то быў за самалёт, можа, і наш, савецкі, можа нейкі пасажырскі, але ў той момант яны лейтэнанціку паверылі адразу і незваротна, бо яшчэ раз згадаўся той карэйскі самалёт, збіты недзе тут, у нейтральных водах між Сахалінам і Хакайда, між Сахалінам і Вялікай зямлёй ці Ула­дзівастокам… і яму згадалася, як скрозь сон ён чуў, што казаў лейтэнанцік: “той самалёт карэйскі збіў ваш землячок – беларус…”, і тут зноў у небе пачуўся гул, але не над караблём, а недзе побач, і ляцеў там, вядома, не каларадскі жук і не бусел, і не анёлак… але гэтым разам лейтэнанцік упэўнена прамовіў, гледзячы ў нізкія аблокі: “наш… патрулюе…”, “граніца на замку, – пажартаваў сябар, – парція беражот наш спакой – лятайце самалётамі «Аэрафлота»”, а лейтэнанцік дадаў у тон: “храните деньги в сберегательной кассе”, – але не падняло ім гэта настрою, панурасць і сум вярнуліся да іх, апусціліся з тых самых шэрых нябёсаў, прыціснулі да палубы, нагналі самоту, і яму міжволі падумалася: усё, капец, трэба ісці спаць, і гэтую ягоную думку моўчкі падтрымалі сябар і лейтэнанцік, не згаворваючыся яны разам пайшлі ўніз, да сваёй каюты, і больш у гэты дзень нічога не здарылася, і ў гэтую ноч таксама, іх не зацікавілі нават дзве сімпатычныя дзяўчыны, што прыходзілі рабіць “вільготную прыборку” ў іхняй каюце, хіба лейтэнанцік адрываўся на хвільку ад размовы за сталом, застаўленым пустымі пляшкамі і завалены рэшткамі ежы, калі адна з прыбіральшчыц задужа нізка нахілялася, каб памыць пад ложкам, і тады з-пад яе кароткага халаціка выпіналася палоска белых трусікаў, лейтэнанціка перасмыкала, ён клепаў вачыма, трос галавою, каб адкінуць мроіва (ці рэальнасць), зглытваў сліну, вяртаў позірк да іх і казаў: “дык пра што мы? а?...” і працягваў травіць марскія і паветраныя байкі ды показкі (“вам, журналістам, спатрэбіцца калі-небудзь”), змест якіх за часам зусім забыўся і не спатрэбіўся ніколі… дык вось, у тыя дзень і ноч больш нічога не здарылася, а ранкам іхні параход, іхняя “Марыя Ульянава”, прышвартавалася каля марскога вакзала слаўнага горада Уладзівасток, ці Уладзіка, як ласкава, любоўна называў яго лейтэнанцік, і не толькі ён, а ўсе мясцовыя і не мясцовыя жыхары, маракі ды марачкі і проста тутэйшы люд… лейтэнанцік развітаўся, сказаў-пажадаў наастачу: “будзьце асцярожнымі”, падміргнуў і неяк незаўважна знік, растаў у натоўпе – паспяшаў да сваёй дзяўчыны, да якой і ехаў, а яны з сябрам засталіся адны ў гэтым шумным збоі пасажыраў і сустракаючых, прыбылых і ад’язджаючых, чужыя сярод чужых, з вялізнымі чамаданамі – па два на кожнага, пра якія варта сказаць асобна: чамаданы былі і сапраўды аграмаднымі – адзін з іх нават метры паўтара на метр і шырынёю сантыметраў трыццаць, дзе іх здабылі цётка і дзядзька, ён не ведае, з якіх часоў яны ў кагосьці захаваліся – таксама невядома, факт тое, што яны з сябрам хацелі дамоў для родных прывезці сахалінскіх прысмакаў, амаль недаступных тады ў Беларусі шалёных дэфіцытаў, якія прадаваліся ў Менску хіба ў цэкоўскім буфеце – чырвонай ікры ды рыбы: дзядзька ягоны, знакаміты рыбак-сібірак некалькі разоў саліў для іх рыбу ды ікру – ён умеў гэта рабіць, а саму рыбу можна было лёгка набыць проста на вуліцы ля дома, куды ранкам прыязджаў самазвал і выгружаў на брызент пад сцяну кузаў гарбушы, потым з’яўляліся вагі і прадавачка і пачынаўся гандаль, трэба было толькі не памыляцца і навыбіраць з рыбнае груды самачак – яны, зразумела, з ікрой і смачнейшыя пры засолцы за самцоў, прапахлых малокамі-спермай, хоць хтосьці іншы выбіраў якраз толькі самцоў з-за тых самых улюбёных далікатэсных малокаў, якія смажыліся асобна; спецыялістам у адборы самачак была ягоная цётка, але і ў яе бывалі промахі і на дзясятак самачак абавязкова трапляўся адзін самец-гарбыль, які таксама ішоў на засолку, бо набыць у краме гатовую ікру ці салёную гарбушу, а тым болей вэнджаную, было па тым часе без блату немагчыма, ды і каштавалі яны ў разы болей; дык вось, самы вялікі чамадан і яшчэ адзін меншы яны набілі салёнай рыбай, пах ад яе, як ні ўхутвалі ў цэлафан, ішоў адпаведны, але гэта ўжо выдаткі транспарціроўкі, а ў другіх двух, трохі меншых, ляжалі іхнія асабістыя рэчы і ікра ў цэлафанавых пакетах ды літровых шкляных слоіках… ад чамаданаў трэба было пазбавіцца ў першую чаргу, бо з імі па горадзе, а яны, вядома ж, хацелі пазнаёміцца са славутасцямі Уладзіка, не пахо­дзіш… пазбавіцца тут не азначае выкінуць, а здаць у камеру захоўвання “ручной кладзі”, яны было накіраваліся туды… і спыніліся: пакідаць чамаданы на марскім вакзале яны перадумалі, усё ж далей ехаць на цягніку, а значыць, захаваць рэчы лепей на чыгуначным вакзале, скіраваліся да выхаду і зноў спыніліся: на вуліцы яшчэ была цемень, непраглядная чарната, як у моры – рэдкія ліхтары не разганялі яе, а толькі каля сябе ўтваралі нешырокія жоўтыя астраўкі святла; яны прыплылі ў чатыры гадзіны ночы, транспарт, зразумела, яшчэ не ходзіць, і дзе той вакзал знаходзіцца, яны не ведалі, родныя казалі блізка, але з іхнімі цяжэннымі чамадамі гэтае блізка можа ператварыцца ў пекла… магчыма, давядзец­ца браць таксоўку, але ў любым выпадку зрабіць гэта варта па святле, ранкам, і таму з намерам распытаць у каго-небудзь, дзе той чыгуначны вакзал знаходзіцца і як да яго лепей дабрацца, яны вярнуліся ў залу чакання вакзала марскога, згрузілі свае рэчы каля адной з лавак, сябар пайшоў паліць, а ён застаўся каля чамаданаў ахоўваць і аберагаць іх, бо на хлопцаў з такім аб’ёмным багажом, заўважыў ён, паклаў вока не адзін “пасажыр”… пад тымі рэнтгенаўскімі позіркамі стаяць было не проста, і ён ледзь дачакаўся, пакуль прыйшоў сябар, а той вярнуўся не адзін, а з новым знаёмым, і не проста знаёмым, а з “зямелем”, у якога маці з-пад Слуцка, дзе жывуць па-людску, а жонка з-пад Мінску, дзе, як вядома, усё па-свінску, у яго адразу сэрца ёкнула – вось яно, пачынаецца тое, пра што папярэджвалі ледзь не ўсе сахалінцы, калі даведваліся, што яны дамоў, у Беларусь, збіраюцца не ляцець самалётам, а праз увесь СССР ехаць на цягніку, ды яшчэ пачынаючы з Уладзіка, а не з якога-небудзь Іркуцка, куды можна дабрацца на тым жа самалёце, але ім вельмі ж хацелася пабачыць усю вялікую і неабсяжную краіну і праехаць з краю ў край адной шостай часткі планеты Зямля: калі яшчэ здарыцца такая мажлівасць і ці здарыцца ўвогуле – куй жалеза, пакуль… і яны паехалі; што “пачынаецца” – зразумела кожнаму спрактыкаванаму падарожнаму, які некалі ўпершыню адважыўся на падобны маршрут, дык вось, казалі сахалінцы, будзеце ва Уладзівастоку, зяпай не ляпайце – гэта самы бандыцкі горад Савецкага Саюза, там збіраюцца ўсе адпетыя крымінальнікі і палююць на маракоў ды рыбакоў, што вяртаюцца з далёкіх, паўгадавых і больш плаванняў з немалымі грашыма, а калі такіх караблёў няма, дык прамышляюць пасажырамі-разявакамі, нічым не грэбуюць, нават добрым адзеннем, і атрымаць нож пад селязёнку там можна за дваццаць капеек на піва, а не тое што за вашыя вялізныя чамаданы, набітыя невядома якім дабром, таму глядзіце ў чатыры вокі і не паддавайцеся на нейкія лёгкія знаёмствы, бо там у кожнага адразу знаходзіцца “землячок”, які ўціраецца ў давер, а потым да справы далучаецца ўся шобла ці банда… ягоны сябар, пэўна, забыў на тыя папярэджанні, ён быў радасна-ўзбуджаны: гэта ж трэба, на самым краі свету сустрэў не проста свайго “зямелю” аднекуль з Беларусі, а зусім блізкага, бо сам ён быў і са Случчыны, і з Менску адначасова… Уладзя знаёміў яго з “зямелем”, які паверыў ужо ў сваю ўдачу, бо раптам аказалася, што цешча “зямелі” якраз з тых краёў, што і ён, з Гомельшчыны… варта аддаць “зямелю” належнае – сёе-тое з геаграфіі Беларусі ён ведаў, а, можа, і бываў некалі ў іхніх краях, ці нават сядзеў там, бо па вярхах арыентаваўся добра, Слуцк з Гомелем не блытаў, хоць і пасля першых двух-трох пытанняў-адказаў на канкрэтыку заўважна “паплыў”; аднак Уладзя не здаваўся, на ягоныя мігі не рэагаваў, і зноў пайшоў з “зямелем” курыць… назад прыйшлі яны ўжо ўтрох: выпадкова ў “курылцы” сустрэлі яшчэ аднаго земляка, гэтым разам… зразумела… з-пад Гомеля, які пачаў “раскручваць” на настальгію яго: скажы вось: праўда, што ў нас пад Гомелем растуць таполі як палкі, не кучаравыя, як паўсюль, а стромкія, роўныя… “так, растуць, пірамідальнымі называюцца”, ну во – я ж казаў, праўда, а мне не вераць… усё: павукі пачалі плесці сваю павуціну, падумаў ён, у ёй ім тут і застацца… пэўна, нешта пачало даходзіць і Уладзю, а, можа, ён згадаў сахалінскія папярэджанні, бо надта ж лёгка знаходзіліся землякі іхнія на краі свету, якія ўжо прапаноўвалі пайсці ў адно вядомае ім месцейка, бо рэстараны ж пад раніцу, на жаль, не працуюць – не Рыа-дэ-Жанейра тут і не Японія блізкая, – і адзначыць знаёмства-зямельства, і ў момант калі ён заўважыў, што “землякі” неўпрыкмет пераміргваюцца з яшчэ двума-трыма шэрымі постацямі, што стаяць паводдаль ад іх, у залу чакання раптам увайшлі два міліцыянты-сяржанты, Уладзя адразу ж кінуўся да іх з пытаннем: “як прайсці да чыгуначнага вакзала?”, прычым так хутка, што “землякі” не паспелі нават зрэагаваць на ягоны рух; міліцыянты спыніліся, стральнулі вачыма вакол, адразу ўсё зразумелі і, падобна, ім стала шкада зялёных студэнцікаў, якіх аблапошваюць даўно знаёмыя ім твары “пасажыраў”, што жывуць тут ужо не адзін месяц… “прайдзёмце, мы вам пакажам”, – казырнуў адзін з міліцыянтаў, а другі падышоў да яго і спытаў: “ваши вещичкі?”, ён моўчкі кіўнуў, “позвольте помочь вам поднести”, – і падхапіў самы вялікі чамадан, а другі міліцыянт нагнуўся над іншым чамаданам, падымаючы, узважыў яго – цяжкі, блін, і яны, пад маўклівыя, разгубленыя позіркі “выпадкова сустрэтых землякоў”, якіх было тут гэтым восеньскім ранкам ці не паўзалы, пайшлі з марскога вакзала на чыгуначны; аказалася зусім блізка – нейкая сотня з нечым метраў: практычна два вакзалы раздзяляў мост над чыгункай, якая падыходзіла і сюды, да марскога вакзала; чыгуначы вакзал быў меншы, прынамсі, зала чакання, і нейкі больш утульны, больш свой, знаёмы… сухапутны; “кантынгент” тут быў, адразу падалося, спакайнейшы, міліцыянты дапамаглі ім здаць чамаданы ў камеру захоўвання, казырнулі з мілай, але максімальна строгай усмешкай: “будзьце асцярожнымі”, і пайшлі, а яны, вызваленыя ад свайго цяжкога грузу, адчулі сябе раптам вольнымі птушкамі і з палёгкай уздыхнулі – але “вольнымі” гэта ўмоўна, бо ў іх былі планы пабыць ва Уладзіку пару дзён, з’ездзіць у Находку, дзе, яшчэ ў Менску ім пра тое казалі, знаходзіцца адзін з самых лепшых у Саюзе рынкаў – рынкаў-барахолак, маўляў, там можна даволі танна прыапрануцца, набыць розныя дэфіцытныя ў еўрапейскай частцы рэчы: джынсы, майкі, магнітафоны, іншую цікавую японска-замежную апаратуру, што прывозяць з сабой з заморскіх краінаў маракі ды прадаюць прапіўшыся… для пачатку трэба было набыць квіток на цягнік да Масквы, а потым ужо думаць, як дабрацца да Находкі, і яны накіраваліся да білетных касаў; быў ужо кастрычнік, а значыць, можна было набываць квіткі па студэнцкім білеце за палову кошту, яны падалі свае “коркі” і замовілі два білеты да Масквы на заўтра, на цягнік, які адыходзіў позна ўвечары, касірка выпісала квіток яму, а сябраў студэнцкі патрымала ў руках і вярнула: “вы не пераведзены на наступны курс: у вас не хапае адной пячаткі… ваш студэнцкі не дзейны… білет за паўцаны я не магу вам даць… толькі за поўны кошт… даваць?”, сябар, агаломшаны, адмовіўся: купляць білет да Масквы з Уладзівастока за поўны кошт не ўваходзіла ў ягоныя планы – розніца немалая ў грашах: пераплочваць удвая не хацелася… не хапае пячаткі – лёгка сказаць, і паставіць яе не праблема, толькі пячатка тая цяпер за тысячы кіламетраў у Менску… “што рабіць?” – засмучоныя і збянтэжаныя, яны адышлі ад вакенца касы і выйшлі ў горад, селі на лаўку; ранней ніхто не лічыў тыя пячаткі, а тут знайшлася такая ўважлівая ды прынцыповая касірка… “а што, калі падысці да іншага вакенца? можа, там касірка лічыць пячаткі не стане?..” “можа… а калі палічыць?.. тады што рабіць?..” у задуменні ён дастаў свой студэнцкі і палічыў пячаткі, зрабіць гэта было няпроста: пячаткі на маленькім прастакутніку білета наязджалі, налазілі адна на адну і перакрывалі так, што толькі ў двух-трох нешта чыталася, а ад некаторых віднеўся толькі акраец паўколца, а што там напісана расчытаць было немагчыма, ён палічыў тыя акрайцы кругоў – іх было пяць, узяў сябраў білет, як ні лічыў – чатыры, гэтаксама пераплеценыя, параўнаў і ўбачыў, што розніца ў іх невялікая – проста сябар перад ад’ездам не зайшоў у дэканат і не працягнуў свой студэнцкі яшчэ на год… “я зараз перавяду цябе на пяты курс”, – сказаў ён сябру, яны зайшлі ў прыбіральню, сталі каля вакна, ён дастаў металічны рубель, абмазаў яго па краі сіняй пастай са стрыжня з асадкі і акуратненька адбіў паўкруг на студэнцкім білеце побач з іншымі пячаткамі, потым у пары міліметраў паралельна зрабіў яшчэ адзін адбітак-абадок, як у пячаткі, цяпер, калі палічыць колькасць кругоў-паўкругоў, іх было столькі, колькі трэба… такім чынам, вельмі проста, хай і ў антысанітарных умовах, звычайным металічным рублём сябар быў пераведзены на наступны курс журфака БДУ; гэта была не падробка дакумента, гэта было аднаўленне справядлівасці… добра, што на вакзале было некалькі касаў – чатыры ці пяць, яны падышлі да іншага вакенца, касірка прыняла сябраў білет і праз некалькі хвілінаў выпісала квіток да Масквы за паўкошта без пытанняў і пільнага пераліку пячатак… можна было ўздыхнуць з палёгкай: справа зробленая; квіткі да Масквы яны, як і хацелі, купілі на заўтра, на вечар, цяпер трэба даведацца, як даехаць да Находкі – ім казалі, што можна альбо па чыгунцы, альбо на аўтобусе, глянулі расклад: цягнік да Находкі адыходзіў ад гэтага ж вакзала позна ўвечары і прыбываў у Находку раненька ранкам; выдатна, значыць, знікае неабходнасць шукаць начлег, дзень можна пахадзіць па Уладзівастоку, паглядзець горад, ноч жа перакантавацца, а, можа, і праспаць у цягніку і раніцай быць на рынку, назад жа вярнуцца на аўтобусе, якія ходзяць даволі часта, і калі выехаць з Находкі ў другой палове дня, можна быць ва Уладзівастоку за пару гадзінаў да адыходу цягніка на Маскву; такі расклад іх задавальняў цалкам, яшчэ хвіліна і з квіткамі на начны цягнік да Находкі яны выйшлі з вакзала, наперадзе ў іх быў цэлы дзень на знаёмства з уладзівастоцкімі знакамітасцямі, ля вакзала, ля мора гэта быў горад як горад, трохі сцеснены сопкамі вакол, а таму са старымі вузкімі вуліцамі ў цэнтры, пасярод якіх ляжалі трамвайныя рэйкі – звычайны расейскі абласны (а тут – краявы) цэнтр, сталіца Прымор’я… дамы стаялі прыступкамі на сопках, перакрываючы адзін аднаго, і можна было падумаць, што за гэтым пяціпавярховікам стаіць не яшчэ адзін пяціпавярховік, а дзесяціпавярховік, за ім – пятнаццаціпавярховік, а далей не дзевяціпавярховік, а зусім хмарачос, як у Амерыцы, таму адсюль, знізу, ад мора, Уладзівасток падаўся ім экзатычным горадам, не падобным на іншыя бачаныя савецкія… з гісторыі яны ведалі, што заснаваны Ула­дзівасток крыху больш за сто гадоў таму – у 1860 годзе, за год да адмены прыгоннага права ў Расіі, за тры ад паўстання Кастуся Каліноўскага і пуску метро ў Лондане… заснаваны ён быў, як і некалі Пецярбург, не на пустым месцы, людзі жылі тут спрадвеку, але не славяне, а карэйцы ды кітайцы, і кітайцы называлі гэтае паселішча Хайшэньвэй, да расейцаў пабылі тут французы і назвалі гэтую мясцовасць Порт Пасьет, а праз год (і за год да расейцаў) пабылі тут ангельцы і назвалі Порт Мэй – мясціна была адметнай найперш сваёй зручнай бухтай – ідэальнай для заходу караблёў і стварэння порта, бухту гэтую расейцы потым назвалі Залаты Рог – так яна называецца і цяпер… яны ішлі вуліцай па беразе – проста гулялі, быў сонечны ранак, цёплы, паўднёвы, хоць і кастрычнік, і згадалася міжволі, што Уладзівасток знахо­дзіцца бліжэй да экватара, чым нават Крым; было дзесяць гадзінаў, крамы ўжо адчыніліся, яны спыніліся якраз каля гароднінай лаўкі і застылі, знерухомелі ў здзіўленні: проста каля яе ўваходу стаялі скрынкі з гарамі ніколі не бачаных раней “фруктаў”, менавіта фруктаў, а не садавіны… былі тут, вядома, і “звычайныя” абрыкосы, апельсіны, персікі, дыні ды кавуны, … але здзівілі іх бачаныя толькі ў кіно ці на малюнках у кнігах вязкі бананаў, чубатыя ананасы і… яшчэ ці не дзясятак нейкіх жоўтых, зялёных, чырвоных фруктаў, назваў якіх яны не ведалі і ведаць не маглі… а кошты, кошты… кавуны – тры капейкі кіло, дыні пяць капеек (на Сахаліне яны прадаваліся, іх прывозілі армяне, але каштавалі столькі ж, толькі ўжо не ў капейках, а ў рублях…), бананы – дзесяць капеек, ананасы 15 капеек – за кілаграм! бедныя сахалінцы, якія пакутуюць ад безвітаміння, бо тых кавуноў не дакупіцца за іхнія заробкі, ці ведалі яны, які рай фруктовы знаходзіцца літаральна за некалькі соцень кіламетраў ад іхняга вострава? можа, і ведалі, але, прынамсі, яны з Уладзем пра гэта не размаўлялі з імі, а таму цяпер не раздумвалі доўга і зайшлі ў краму, дзе ад фруктовага паху закружыліся галовы, узялі дзеля пачатку па тры ананасы на брата – па іншыя фрукты зойдзем пазней, вырашылі – і каля касы заўважылі горку экзатычных арэхаў, падобных да грэцкіх: ну копія, толькі хіба трохі выцягнутыя, вастрэйшыя, “валасаценькія” зверху і чарнявенькія, і, відаць, смачныя… “што за арэхі, – спыталі ў прадавачкі, “манчжурскія”, – адказала, “іх можна есці?”, “можна”, – кажа і хітрынка, не заўважаная імі, бліскае ў ейных вачах, “а колькі каштуюць?”, “пяцьдзясят капеек”, “за кілаграм?”, “так”, “дайце два”, “кілаграмы?.. нашто вам столькі? – зміласцівілася, – вазьміце кілаграм, пакаштуйце спачатку…”, “давайце, калі так”, – дала, адважыла, адсыпала ў кулёк, і яны, шчаслівыя, пайшлі на бераг Заліва Пятра Вялікаго (у якога родных няма нікаго, толь­кі лошадзь ды змяя, вось і ўся яго сям’я… – як спяваў Астап Бэндэр), ласавацца набытай экзотыкай… ласавацца… лёгка сказаць: расціснуць у руках, як грэцкія, манчжурскія арэхі не ўдалося, зубамі раскусіць – таксама, падалося, што зубы раскрышыліся, а арэхам хоць бы што, яны былі нібыта з суцэльнага каменю… каменю? камень на беразе знайшоўся, арэх паклалі на асфальтавую сцяжыну, удар, яшчэ удар і… камень раскалоўся напалам, асфальт увагнуўся, а арэх застаўся цэлым, як і быў, ну, відаць, проста камень быў крохкім, а асфальт нагрэўся... яшчэ адзін камень – буйнейшы, сапраўдны, высліжаны вадой кавалак граніту: удар, яшчэ удар! і камень напалам, а арэх цэлы! ляжыць на асфальце як ні ў чым не бывала, нават ямачку сабе сабой зручную праціснуў, каб ямчэй было… не, ну гэта ўжо здзек – няўжо мы такія слабакі, што арэх разбіць не можам? адкінем гэтага нахабніка – у нас жа цэлае кіло такіх арэхаў – і разаб’ем іншага, пакаштуем, што за смакату такую ён аберагае ад нас, яшчэ пара расколатых камянёў і выкінутых нахабнікаў і вось, нарэшце, арэх распаўся на некалькі частак… але… цяпер стала зразумела, чаму ён такі моцны: арэх увесь быў суцэльны, і толькі тонкай праслоечкай у ім, бела-жоўтай плёначкай, танчэй за самую тонкую паперу, было тое, што ўласна і называецца арэхам, ці ягонай мякаццю, ці тым, што ядуць, і выкалупаць тую “мякаць”, каб хоць пакаштаваць, не было ніякой мажлівасці… астатнія “арэхі”, дзякуй прадавачцы, што набылі ўсяго кілаграм, паляцелі ў сметніцу; ну а што ананасы? ніколі раней не бачаныя наяве і не каштаваныя – няўжо такое ж расчараванне чакае зноў? не… дзякуй Богу, не… смак, як казаў Райкін, спецыфічаскі, яны параўналі яго з нашымі трускалкамі ў нейкай ступені, вось толькі колер там чырвоны, а тут бела-жоўты, трошкі не адпавядаў таму смаку, затое смак адпавядаў смаку і быў смачным, ён міжволі згадаў мурынаў з Мадагаскара, з якімі жыў у адным пакоі журфакаўскага інтэрната, што казалі: якія смачныя ў вас яблыкі ды грушы! лепшае садавіны мы ніколі не елі! ён пытаўся: а як жа ананасы, бананы, манга, авакада, гуава, какосы, папайя ды іншыя дурыаны, чутыя – з тэлевізара, вычытаныя ў часопісе “Вокруг света”, гэта ж смакоцце? ніякога параўнання, адказвалі мадагаскарцы: яблыкі лепш, а ён думаў: пасмейваюцца з яго хлопцы – яблыкі ім падабаюцца… а цяпер, смакуючы ананасы і згадаўшы мадагаскарцаў, падумаў іншае: якая мудрая ўсё ж прырода – кожнаму краю яна дала свае прысмакі, няважна, поўдзень гэта ці поўнач, усюды ёсць нешта сваё, што замяняе падобнае чужое, нават на поўначы, у Карэліі ці дзе-небудзь у тундры ёсць чарніцы і марошка… а таму трэба цаніць сваё і не ганіць яго, а прыесціся можа ўсё; ён зразумеў нарэшце в’етнамца, з якім жыў у пакоі пазней: у яго была алергія на апельсіны, бо аднойчы, падчас вайны з амерыканцамі, ён хаваўся ў апельсінавым гаі і два тыдні харчаваўся аднымі апельсінамі, ён пасміхаўся, слухаючы яго, і думаў, што ад нашых яблыкаў ды груш, колькі іх ні еж, алергіі не будзе… затое ад ананасаў… яны з сябрам адразалі долькі, счышчалі жарсткаватую, падобную да гранаты-лімонкі скурку, і, абліваючыся трускалкападобным сокам, елі ананасы, назіраючы як у моры ля пірса купаюцца мясцовыя… не, не маржы, хоць на вуліцы і кастрычнік, а звычайныя людзі, якія прыйшлі адпачыць, і як іншыя, што стаяць з вудачкамі над імі і ловяць нейкіх рыбак… мора… мора – вада: спрадвечная мара, ад якой яны з’язджаюць туды, дзе яго няма, але суму, настальгіі чамусьці не было, нічога не было ў той момант, апроч тых хвілінаў, якія яны цяпер перажывалі і радаваліся ім, мору, з якога дзьмуў лёгкі цёплы вецярок і халадзіў аблітыя ананасавым сокам вусны, тых самых ананасаў, якія… вельмі хутка далі такую аскоміну на зубы і сівер на вусны, такое раздражненне, што ўвесь твар і рот пачырванелі і забалелі нясцерпна, а ў іх ні вады, ні напою якога, падысці да заліва і абмыцца салёнай вадою – а ці не развярэдзіць яна аскому яшчэ больш?.. трэба было вяртацца ў горад і перахапіць чагосьці больш ёмкага, чым “фрукты”, захацелася рыбкі ці мясца, і яны скіравалі на недалёкую ўладзівастоцкую вуліцу і сталі шукаць які-небудзь прыстойны рэстаранчык ці кавяраньку, а потым хоць бы захірэлую сталованьку… эх, СССР – сацы­яльная краіна, усё для чалавека (і мы ведаем гэтага чалавека, бо ўсё было толькі для яго…), а таму шукаць давялося даволі такі доўга, нарэшце з-за рога дома вынырнула шыльда “Рэстаран”, проста рэстаран, без нейкае назвы, і дзверы ў яго былі расчыненыя, яны ўвайшлі ў іх і амаль адразу ж выйшлі: за дзвярыма былі яшчэ адныя дзверы, на якіх вісела няроўна абарваная паперына з надпісам: “Обед” – рэстаран быў зачынены на абед, што іх, прывыклых да такога, ніколькі не здзівіла: перапынак на абед у рэстаране – гэта так па-нашаму, па-савецку… што ж, абед дык абед, не адзін жа рэстаран у гэтым горадзе, пашукаем іншы, адышлі колькі крокаў і пачулі: “ребят, нужна помощь, пройдемте с намі”, – іх клікалі да сябе двое маладзёнаў з кароткаю стрыжкаю, “куды?”, “в соседнем доме на пятом этаже ограбили квартиру – будете понятыми”, “якімі панятымі – мы не здзешнія”, “ничево, это займёт пять минут”, “как это ничево – мы вечером уедем далеко и не сможем потом вам помочь, будет же суд…”, “это не важно…”, “как не…” – і тут ён зразумеў, што, пэўна, і сапраўды гэта не важна, бо мэта ў маладых людзей, якія назваліся следчымі і былі ў цывільнай, а не ў міліцэйскай форме, і ніякіх пасведчанняў не паказалі, зусім не ўзяць іх “панятымі”… сябар быў гатовы пайсці – трэба ж людзям дапамагаць: так нас вучылі у піянерах ды камсамольцах і нават акцябратах… а маладзёны ўжо і пад рукі іх бяруць – ну, вядома ж, падумалі, што хлопчыкі, мусіць, пры грашах неблагіх, раз удзень у рэстаран заваліць вырашылі… словам, ратавацца трэба, пакуль у “аграбленай” кватэры на апошнім паверсе іх не распранулі (у лепшым выпадку) ці не прышылі (у горшым)… ды не, не тут было – “аператыўнікі” аказаліся хлопцамі напорыстымі і нахабнымі і “рыбку”, што заплыла ў іхнія сеткі, так проста адпускаць не хацелі, а вуліца пустая, а рэстаран зачынены на “абед”, і сябар зноў жа на ягоныя мігі не зважае, цалкам гатовы ісці ў “панятыя” ці не на сваю згубу… ён не ведае, і дагэтуль сумняваецца, можа, быў занадта асцярожлівым і абачлівым, можа, і дарэмна падазраваў, што аператыўнікі не аператыўнікі і следчыя зусім не следчыя, можа, праўда людзям трэба была дапамога, а ў тым пяціпавярховіку не засталося ніводнага суседа ў панятыя, і вуліца пустая ўсцяж – усе на працы ці на абедзе, можа быць, але ён тады гэтага не даведаўся, а павёў сябе рэзка і напорыста: рашуча і адчайна вырваўся з іхніх рук і сказаў: “нікуды мы не пойдзем… шукайце сабе іншых панятых”, і Уладзя нібыта нешта зразумеў: надта ж настойліва іх запрашалі ў панятыя, не зважаючы на іхнюю часовасць у гэтым горадзе… і тут з-за рога дома паказалася купка рознаапранутых людзей, у двух-трох былі нават белыя каўпакі на галовах, якія кіравалася да іх – відаць, работнікі рэстарана вярталіся на працу з абеду – “аператыўнікі” зніклі так раптоўна, як і з’явіліся, яны нават і не заўважылі, як расталі цені іх недзе сярод блізкіх дрэваў і кустоў між дамамі… у гэты рэстаран ісці ўжо не хацелася, і яны пацягнуліся ўніз, у нутро, у сярэдзіну горада, дзе павінна быць больш людзей… выйшлі да помніка падводнай лодцы (у яго застаўся фотаздымак: ён стаіць ля яе з кіслай мордай і сеткай недаетых ананасаў, з поўнымі суму і стомы вачыма), і ўдзень, уздоўж заліва, пад сонцам, горад іх зноў не ўразіў – звычайны, гэткіх па СССР раскідана дзясяткі, нават сотні, з падобнымі “сучаснымі” хрушчоўскімі ды брэжнеўскімі пяціпавярховікамі і панішчанай без вайны старой забудовай, хоць, здавалася б, такіх гарадоў, як Уладзівасток – адзінкі, бо тут сышліся Усход і Захад, як у Стамбуле-Канстанцінопале-Візантыі, дзе таксама ёсць бухта Залаты Рог… і была тут, пэўна ж, свая глыбокая гісторыя, што, як і кітайская (японская, карэйская), сягала ў далёкія тысячагоддзі, аднак ніякога знаку пра тое не было відаць нідзе, і заставалася толькі думаць, што і сапраўды яму, гэтаму гораду крыху больш за сто гадоў, і герб – залаты тыгр на срэбным полі – тут самае старое, што ёсць… дзіва-дзіўнае, хацелася сказаць, але адразу ж падумалася, што нічога дзіўнага тут няма, хіба толькі тое, што герб гэты перажыў усе рэвалюцыі ды войны і застаўся нечапаны, а ў нас, у Беларусі, ва ўсіх гарадах, што атрымалі свае гербы яшчэ ў 15-16-м стагоддзях, усе іх раптам пасля заваёвы расейцамі ў канцы 18-га стагоддзя памянялі, а потым пасля рэвалюцыі 1917-га года яшчэ раз – замест Пагоні з’явіліся нейкія шасцяронкі, снапы ды сярпы з молатамі, а то і зайцы ці зубры… заваёўнікі сваю гісторыю, хай і не дужа глыбокую, абаранялі, а нашую, гістарычную, тую, што запусціла свае карані ў сярэднявечча – вынішчалі, замянялі на новую, каб не было спакусы народам назвацца, каб забылі сябе саміх і ведалі толькі ад сямнаццатага года… і так было не толькі ў Беларусі, але ва Украіне, такі ж гістарычна-ідэалагічны нігілізм дзейнічаў па ўсёй імперыі – і на Каўказе, і ў Сярэдняй Азіі, у Прыбалтыцы, Арменіі і г.д., і пачыналі тую самую гісторыю дзе (у лепшым выпадку) ад “добраахвотнага”, “па шматлікіх просьбах стогнучага ад сваіх дамашніх прыгнятальнікаў” – паноў, ксяндзоў, мулаў, ханаў ды інш.) далучэння, а дзе (у горшым) – ад Кастрычніцкай рэвалюцыі, а то і ад Вялікай Айчыннай вайны… паноў ды ханаў тут не было, як не было і нічога такога, за што магло б зачапіцца вока, ніякога напаміну, да прыкладу, пра японскую ці кітайскую прысутнасць, што і магло б быць адметнасцю; ваен­на-гістарычны музей, скажаце, дык хіба беларусаў можна здзівіць ваен­най гісторыяй, крэпасць, дык у яе тады не пускалі – вайсковы аб’ект, а вось акіянарыум у такой мясціне павінен быў быць, але яго не было, пра што не адзін турыст, які заблукаў у тыя гады сюды, пашкадаваў… а таму паблукалі-паблукалі яны па горадзе, пакаталіся на фунікулёры і пасунуліся на вакзал, сядаць у цягнік ды ехаць у Находку… вагон быў звычайны, агульны – дабіты і абшарпаны, як і ўсё тут: дамы, дарогі, у чым яны паспелі пераканацца за дзень вандровак; старэнькі вагон здаваўся ледзь не даваенным з-за свайго знешняга выгляду, па іншых жа прыкметах было яму не больш за дзесяць гадоў, аднак дасталося за такое кароткае жыццё вагону няслаба, і патрабаваў ён немалога рамонту, гледзячы на яго збоку, міжволі падумалася: а ці дакоцяцца гэтыя колы да Находкі? вагон быў цалкам запоўнены – вольных месцаў не было, а яны думалі, што давядзецца ехаць на адзіноце… напачатку не пакідала ўражанне, што ўсе вакол, апроч іх, знаёмыя між сабою, настолькі непасрэднымі, простымі, нават шчырымі былі адносіны паміж пасажырамі, якіх, пэўна ж, лёс абсалютна выпадкова сабраў у гэтым вагоне: яны сышліся ў адным купэ ўпершыню ў жыцці, каб заўтра разысціся і ніколі больш не ўбачыцца; ніхто ні з кім не вітаўся, але ўсе былі на “ты”, быццам сёння яны цэлы дзень правялі разам, як даўнія знаёмыя ці сваякі, да яго адразу ж падышоў нейкі хлопец і спытаў-прапанаваў: “гэй ты, курносы (зноў курносы – далося гэта вам…), у карты не перакінемся?”, ён заўважыў толькі цяпер, што большасць у вагоне ўжо сабралася ў кампаніі пры століках і раскідваюць карты, адны яны з сябрам не былі пакуль уцягнутыя ў гульню, бо не знайшлі мейсца, дзе прыткнуцца, але паступова мітусня ўляглася, знайшлася і ім вольная лаўка, як толькі яны селі, адчулі раптам такую стому, што было ім не да гуляў у карты, і той карцёжнік, які відаць, таксама трохі прыпазніўся і не мог знайсці сабе кампаньёнаў на гульню, расчаравана адышоў ад іх, падціскаючы ў недаўменні вусны – усе ж гуляюць… агледзеўшыся, яны з Уладзем залезлі на незанятыя гульцамі верхнія паліцы і пад гучна-вясёлы гоман, смех, пад шматпавярховыя і шматкаліберныя – адборныя, адмысловыя, адметныя, дасціпныя, вартыя запісу – мацюкі ды прыгаворкі карцёжнікаў амаль адразу заснулі, каб прачнуцца ўжо… у Находцы; горад сустрэў іх перадранішняй сіняватай цемрай і густым шызым туманам – такім, які добрыя пісьменнікі з кепскім густам (і такія быва­юць…) любяць параўноўваць з малаком; як ні дзіўна, Находка яшчэ спала, вуліцы былі пустыя, і нават шматлікія пасажыры ўладзікаўскага цягніка нейк вельмі хутка ды імкліва, без гарадскіх аўтобусаў і ўласнага транспарту, згубіліся, расталі, зніклі ў шэрані вуліцаў, і яны з сябрам засталіся адныя каля някідкага будыначка вакзала, які, зразумела, быў зачынены, бо адчыняўся з шасці гадзінаў, а цяпер было пяць… але рынкі, як вядома, пачынаюць працаваць вельмі рана, і яны паціху пасунуліся ў той бок, дзе на іхнюю думку павінен быць мясцовы базар, пакрочылі інтуітыўна, бо дзе ён можа знаходзіцца, спытаць не было ў каго – пакуль яны расчухаліся ад сну, апусцеў вагон, а за ім перон і вуліцы, а цягнік з правадніцамі ад’ехаў у тупік… спяшаць ім не было куды, і яны ішлі павольна, аж занадта павольна – паўзлі па разбітым бы пасля бамбёжкі асфальце амаль пасярод вуліцы, як два смаўжы на ранішнім мацыёне і, пэўна, гэтай сваёй нетаропкасцю і замаруджанасцю прыцягнулі ўвагу міліцыянта, які ўзяўся невядома адкуль, проста выкуліўся з воблака туману (ці не ад вакзала сачыў за імі, бо дзе ж яшчэ яму дзяжурыць, як не там), міліцыянт відавочна быў з мясцовых – твар меў кругласібірскі, крыху зморшчаны і падобны да за…ы, і разам строгі-строгі, начальніцкі; яны абрадаваліся яму, як старому знаёмаму, чым дужа збянтэжылі яго: такога прыёму ён не чакаў, бо быў настроены рашуча, відаць, у адрозненне ад іх, ведаў, чым могуць закончыцца бестурботныя ранішнія шпацыры ў гэтым партовым матроска-рыбацкім гарадку, але строгасць ягоная надзіманая адразу скурчылася, калі ён убачыў, што яны не кінуліся ад яго па кустах, а шчыра (цвяроза, а не з бадуна) абрадаваліся ягонаму з’яўленню, і ён, казырнуўшы па звычцы, прамовіў не па статуце, пазнаўшы чужых і наіўных: “ребят, откуда вы?”, маўляў, адкуль вы такія – незразумела толькі: смелыя ці дурныя? “з…” і тут збянтэжыліся яны: і сапраўды – адкуль? сказаць з Беларусі, дык яны цяпер не з Беларусі, сказаць з Сахаліна, дык яны былі там часовымі і час іхні скончыўся, трэба, відаць, прадстаўніку ўлады казаць па пашпарце… міліцыянту кароткае іхняе замінкі хапіла, каб прыйсці ў сябе і стаць ваякам “на страже”, ён на вачах пасур’ёзнеў, нібыта адчуўшы, што тут яму нешта выгарае, бо дужа ж “ребята” сумеліся ад простага пытання і занадта доўга шукаюць адказ у сваіх галовах… ступар, нарэшце, прайшоў і ў іх: “мы… з Беларусі, але… з Сахаліну…” “дык з Беларусі ці з Сахаліну, вызначайцеся…”, тлумачэнне было доўгім, як ім падалося, але, урэшце, паспяховым, міліцыянт паверыў ім цалкам, аж да намеру прыкупіць нешта на мясцовым рынку, толькі вось не пашанцавала вам, “ребятки”: прычынены ён і сёння працаваць не будзе… не верыце? здалёк едзеце… ну дык схадзіце самі, прагуляйцеся, час у вас ёсць, толькі – будзьце асцярожнымі, бо – самі ведаеце… паказаў вуліцу, што вядзе да рынку, казырнуў і развітаўся, прымусіўшы іх астатнюю дарогу думаць, куды ж яны патрапілі, выехаўшы са спакойнага, хатняга, як і Беларусь, вострава на мацярык, дзе кожны паўтарае як замову: будзьце асцярожнымі; не па мінным жа полі яны ідуць, і не вайна вакол, а мірная краіна Саветаў, дзе так вольна дыхае чалавек… золкавы восеньскі горад праз нейкі час прывёў іх да пляца, абгароджанага плотам з густа набітых нефарбаваных дошак, каля плота праходжваліся некалькі чалавек, якія стараліся зазірнуць за яго праз шчыліны між рассохлых шалёўчын, “гэта рынак?” – спытаў сябар у аднаго з цікаўных, той у адказ моўчкі кіўнуў, “будзе працаваць?”, “ды павінен ужо…”, зазірнулі і яны ў адну са шчылінаў: за плотам быў вытаптаны пляц, толькі па краях якога расла трава, ні лавак, ні сталоў, ні нейкіх паветак там не было… як і людзей – пуста, і нішто не казала пра тое, што туды іх пусцяць – праўду казаў міліцыянт… і тут паміж дзясятка-другога цікаўных прашапацела з подсвістам: “бхсс… лавіць будуць…”, і людзі, унурыўшы галовы, пачалі разыходзіцца, азіраючыся, а нехта і подбегам, пайшлі і яны, нават не дапяўшы да ўваходу ў рынак, рушылі назад да вакзала; было сумна і пагана на душы, нібыта нехта іх жорстка падмануў – не насіць ім у Менску імпартныя джынсы “леві-страус”, штроксы “мантана”, красоўкі “адыдас”, не мець маечкі з Мікам Джагерам ці “Ролінг Стоўнз”, не слухаць дыскі “Лед Зэпелін” ці хоць бы “Атаван” з новенькага “Шарпа” альбо “Соні”… бывайце, мары пра магчымасць прыапрануцца за паўкошта па менскіх цэнах, дарагія родныя і самыя прыгожыя – не дачакаецеся вы ад нас замоўленых і незамоўленых падарункаў, хоць казалі нам з верай у вачах, што тут, на краі свету, усё ёсць, варта толькі даехаць туды… добра там, дзе нас няма і куды нам не даехаць, нават даехаўшы да краю свету, на берагі Ціхага акіяна… ішлі яны расчараваныя, і не ведалі нават, як ім пашанцавала, што рынак быў зачынены, бо потым спадарожнік у цягніку ад Уладзівастока распавёў ім трошкі праўды пра той рынак, пра якую прамаўчаў міліцыянт: казкі гэта былі пра багаты імпартам рынак Находкі, звычайныя савецкія казкі, якія дапёрлі з аднаго краю вялізнейшай з краінаў да другога: усюды было аднолькава, што ў Брэсце ці Менску, што ва Уладзівастоку ці Находцы, калі і прывозілі што маракі з-за мяжы, дык збывалі аптавікам-перакупшчыкам, якія потым накручвалі кошт такі ж, як і па ўсім эсэсэсэры, і калі б яны патрапілі на рынак, то ці купілі б нешта па тых коштах, а калі і купілі б, то няма гарантыі, што па выхадзе за тым плотам не ўзялі б іх цёпленькіх “абэхээснікі”, бо, відавочна чужых, іх здалі б адразу тыя самыя перакупшчыкі, як быццам фарцоўшчыкаў панаехалых, з рук у рукі, цёпленькіх, перадалі б… словам пашанцавала ім зноў і зноў, нібыта Бог іх бярог, хоць па ўсім выходзіла, што выбраліся яны ў гэтае падарожжа не ў самы лепшы час і ва ўзросце, які японцы лічаць самым цяжкім і небяспечным для мужчынаў і не раяць у такія гады распачынаць выцечкі, тым болей далёкія; дарэчы, і на Сахалін яны прыляцелі таксама ў не дужа прыемны дзень: пасярод лета, з 14 на 15 ліпеня, калі японцы святкуюць іхнюю Радаўніцу ці Дзяды – Бон – дзень успамінання продкаў, ён таксама лічыцца кепскім дзеля пачынання нейкіх справаў… ну, але яны не японцы, хоць і патрапілі на некалі іхнюю тэрыторыю, японскія забабоны на іх, на шчасце, не па­дзейнічалі… на шчасце, але не заракайцеся, бо ўся вандроўка наперадзе, гэта толькі пачатак яе, і фінішная кропка на мапе – Менск – яшчэ так далёка, што нават уявіць цяжка… ранішні горад, які паступова насычаўся людзьмі, прывёў іх ужо знаёмым шляхам да вакзала, які быў адчынены; як яны і ведалі – цягнік назад адыходзіў позна ўвечары, “Каметы” да Уладзівастока не хадзілі: на моры штарміла, на аўтавакзале непадалёк яны набылі квіткі на 2 гадзіны дня на аўтобус, а пакуль вырашылі пазнаёміцца з горадам, раз ужо сюды прыехалі, бо калі яшчэ змогуць пабыць тут – відаць, ніколі… але было яшчэ зусім рана, крыху за шостую гадзіну па мясцовым часе, і горад толькі-толькі прачынаўся, страпянаўся ад сну, варта перачакаць трохі на вакзале, што яны і зрабілі, аднак цяпер, праз гады, мы з табою, дарагі чытач-суразмоўца, рабіць гэтага не будзем, а адразу пойдзем у горад, каб пераканацца, зноў жа, што, нягледзячы на аддаленасць і мясцовыя асаблівасці, гэта быў звычайны безаблічны савецкі райцэнтр, дзіўна, але як усё ж тыя шэсцьдзясят шэсць гадоў савецкае ўлады ўраўнялі між сабой амаль усе гарады вялікай краіны – у гэтым яны будуць яшчэ не раз пераконвацца па дарозе, ураўнялі, знішчыўшы найадметныя храмы – цэрквы, касцёлы, сінагогі, мячэты, пагады… зруйнаваўшы цікавыя архітэктурна дамы багацейшых жыхароў гарадоў, а сцершы з твару зямлі іхнюю адметнасць, наставілі аднолькавых каробак-дамоў – ад сталінак да хрушчовак і брэжневак, аднаяйкавых палацаў і дамоў культуры, клубаў, стандартных райкамаў партыі і райвыканкамаў, помнікаў Леніну і ягоным “саратнікам”, знішчылі мясцовыя назвы вуліцаў, пераназвалі іх так, што няма горада ў СССР, дзе ў цэнтры вуліца Леніна не перакрыжоўвалася б ці ішла паралельна з вуліцай Савецкай, а Карла Маркса з Энгельса… а таму, па вялікім рахунку, у Находцы знайсці нешта арыгінальнае, будынак ці парк, было немагчыма, бо іх папросту не было; яны набылі пару пляшак піва – вядома ж, “Жыгулёўскага” – дзякуй Богу, яно, у адрозненне ад Курылаў, тут мелася, і падняліся на высокую сопку, на вяршыньцы якой нейкімі неабыякавымі людзьмі была пастаўленая альтанка, дзе да іх, зразумела, паспеў пабываць Вася, а Коля паймець Таню… але яны не зважалі на тыя адвечныя надпісы, прыселі і залюбаваліся, агаломшаныя, найпрыгажэйшым выглядам на бухту Находка – вось што яшчэ канчаткова не змаглі вынішчыць бальшавікі, дык гэта прыроду, як ні стараліся перакроіць яе на свой лад, пакуль не ўдалося… краявід на бухту быў – мала сказаць прыгожым – як апісаць словамі тое, што можна зрабіць толькі фарбамі, альбо проста зняць на плёнку і паказаць, вось тут пісьменнікі прайгра­юць іншым відам мастацтва ў нагляднасці таго, пра што яны пішуць, вам застаецца, што называецца проста “паверыць на слова”, што і сапраўды ў іх дух захоплівала, сэрцы ажно захліпаліся ад прыгажосці наваколля… і міжволі думалі яны – вось чаго заўсёды не хапала Беларусі, дык гэта выхаду да мора, не хапала і не будзе хапаць, бо новага перадзелу свету ўжо не чакаецца, а Савецкі Саюз вечны і непарушны: вунь фантасты ў сваіх кнігах пішуць пра адвечнае суперніцтва “двух светаў” – ЗША і СССР, US і SU – ажно ў трыццатым стагоддзі ад нараджэння Хрыстовага і далей, і ў саракавым, і ў пяцідзясятым стагоддзях… так было, так ёсць і так будзе заўсёды: ніколі не прымірыцца гэтым двум светам і існаваць ім у суперніцтве вечна – так думалася тады, услед прачытаным кнігам; не паверылася б зусім, калі б нехта тады ім сказаў, што існаваць таму SU-СССР засталося лічаныя гады… піва было дужа дарэчы, бо давала адчуванне камфорту, спакою, нават лагоды – “расслабухі” – і яны нібыта забывалі, што знаходзяцца за тысячы кіламетраў ад дому, душы ўздымаліся і ўзляталі над гэтай прасторай, луналі лёгка і вольна, і ўжо толькі дзеля гэтага варта было сюды прыехаць; час да ад’езду прайшоў незаўважна, яны павольна спусціліся ўніз, у горад, і праз гадзінку ўжо сядзелі ў аўтобусе, што выпраўляўся ва Уладзівасток; яны разлічылі, што прыедуць за 2-3 гадзіны да адпраўлення іхняга Транссібірскага экспрэса – так было напісана і ў раскладзе аўтобуса, але сумненні ў тым, што гэта ўдасца, узніклі адразу па выездзе з Находкі, аўтадарога – гэта вам не чугунныя рэйкі, пракладзеныя роўненька ад горада да горада, аўтадарога ў Прымор’і – гэта не асфальт, а грунтоўка з ямамі ды рытвінамі, дзе не разгонішся, а яшчэ ідзе яна між сопак і па сопках, віхляючы, а часам і вяртаючыся назад, міжволі прыдумалася параўнанне, што, пэўна, адзіным інжынерам шляхоў зносінаў быў тут мядзведзь, які таптаў свае сцежкі па далёкаўсходняй тайзе, а людзі ішлі за ім... адно радавала і захапляла: краявіды адкрываліся суперпрыгожыя, за кожнай узятай аўтобусам сходу сопкай на колькі бачыла вока быў лес, лісцёвы лес, афарбаваны восенню ці не ва ўсе колеры вясёлкі, сярод якіх прырода асабліва не пашкадавала жоўтага, чырвонага, памаранчавага колераў, жыць тут і не быць, не стаць мастаком, творцам – немажліва, бо так хацелася перадаць фарбамі чарговы краявід… але як тут імі любавацца, калі сэрца пачынае трымцець, а ногі ўпірацца ў падлогу і быццам падпіхваць аўтобус: “хутчэй, хутчэй!”, бо калі так будзем цягнуцца, дык і заначуем тут разам з мядзведзямі… а потым, з часам, аднолькавасцю і паўтаральнасцю пачалі грашыць краявіды, вочы прывыклі да іх і слізгалі па наваколлі абыякава, як машына фарамі, і аднастайнасць уражанняў, разам з пагойдваннем на выбоінах аўтобуса, супакойвала, закалыхвала, і яны не заўважылі, як заснулі, бо начны сон быў кароткім, заснулі і прачнуліся ўжо на вуліцах Уладзівастока, “наступны прыпынак канцавы, – абвясціў кіроўца, зазіраючы ў салон, у якім апроч іх нікога не засталося, – Другая рэчка”, – назваў ён, “як Другая рэчка? – падхапіліся яны, – нам жа на чыгуначны вакзал трэба!”, – ведаючы з набытай учора мапы Уладзівастока, што ад Другой рэчкі да вакзала яшчэ ого-го як далёка, але каму цікавае іхняе хваляванне – аўтобус падкаціўся не да аўтастанцыі, а да нейкага звычайнага прыпынку, пшыкнулі, адчыняючыся, дзверы, і кіроўца абвясціў персанальна для іх, павысіўшы голас: “канцавы прыпынак!”, ім нічога не заставалася, як выйсці ў вячэрні паўзмрок… ля прыпынку вісела шыльда, якая іх абрадавала: аказваецца, адсюль хадзіў гарадскі аўтобус, маршрут якога быў так і пазначаны: “Вторая речка – Вокзал”, была і лаўка, на якую яны селі і сталі чакаць аўтобуса, да адыходу цягніка на Маскву заставалася яшчэ каля дзвюх гадзінаў, язды тут на аўтобусе не больш за паўгадзіны, таму можна было асабліва не напружвацца і не хвалявацца, аднак час ішоў, а ніякога аўтобуса не было, між тым вакол іх пачалі кружляць, паступова набліжаючыся, нейкія цені мясцовых, як яны здагадаліся, жыхароў – хлопцаў і дзяўчат сумнеўнага выгляду, якіх такім, як яны, чужакам, якраз і трэба было ўсяляк пазбягаць, бо горад даўно падзелены на зоны ўплыву (яму пра гэта яшчэ на Курылах расказвала дзяўчына з Уладзівастока), цені нарэшце матэрыялізаваліся: да іх падышлі пяць маладзёнаў (чатыры было б мала на іх дваіх, а шэсць замнога – падумаў ён, а пяць якраз…), “автобус ждете, ребята”, – сказала гэта прыемным мілым голасам даволі сімпатычная зблізку дзяўчына, якая знешне толькі голасам і адрознівалася ад хлопцаў, бо апранутая была ў нешта такое ж шэра-чорнае: штаны ды куртка, як і ў іншых; яны, зглытнуўшы сліну, моўчкі кіўнулі, “автобусы так позно тут не ходят, последний полчаса назад ушёл…”, – гэта была, вядома, найпрыемнейшая навіна для іх, дарэчы, яны і сядзелі тут ужо каля паўгадзіны, пэўна, іхні аўтобус з Находкі павінен быў прыйсці якраз пад адыход апошняга аўтобуса адсюль, але спазніўся на дзясятак хвілінаў, і не першы раз, мяркуючы па ценях… ад жыхароў Уладзівастока яны, відавочна, нейкім чынам адрозніваліся, што і ўлавілі цені, чым? – яны ў іх не спыталі, не да таго было, але біць іх адразу не сталі, а па-добраму прапанавалі: “ребят, вам девчонку не надо?” – спытаў адзін з чатырох хлопцаў, што падышлі да іх, прапаноўваючы, пэўна ж, тую “девчонку”, якая стаяла побач, размова выглядала міралюбнай, асабліва ўміляла яго слоўка “ребят”, менавіта “ребят”, а не “ребята”, не “пацаны”, не чувакі”, як было паўсюль, і гэтае “ребят” гучала тут і ад міліцыянта, і ад старэйшых, і ад гэтых вось маладзёнаў, “ребят-котят-козлят…” – круцілася ў ягонай галаве, а сам ён думаў, што ж рабіць у гэтай сітуёвіне, выбрацца з якой будзе няпроста; але маўчаць доўга не выпадала, цярпенне ў “ребят”, зразумела ж, было не гумавае, тым больш, што ценяў колькасць вакол заўважна павялічылася, і яму нават падалося, што пара хлопцаў, якія спыніліся ў метрах пятнаццаці ад лаўкі-прыпынку, пагульвалі ножыкамі ў руках, і раз-пораз пускалі ў іхні бок кволыя “зайчыкі”, але не сонечныя, бо ўжо добра сцямнела, а водбліскаў ад адзінага ліхтара, што невядома якім чынам ацалеў у гэтым раёне; унізе, пад гарой, на якой яны сядзелі, нешта загрукатала, грукат той ён чуў ужо некалькі разоў і па характэрным шуме здагадаўся, што гэта электрычка, і там, унізе, відаць, знаходзіцца яе прыпынак, бо грукат сцішаўся, замаўкаў на хвіліну, а потым зноў нарастаў і знікаў; гэтым разам гук набліжаўся і сціхаў, значыць, электрычка ідзе сюды, і ідзе яна, відаць, у бок вакзала, а нават, калі і ў іншы, няважна, бо яна адзінае іх выратаванне цяпер… апісваецца гэта доўга, а насамрэч ад прапановы “девчонкі” прайшло, можа, секунд дзесяць, не больш, хлопцы чакалі адказу, упэўненыя ў сабе, і, мусіць, ужо смакуючы далейшае развіццё падзеяў; збіць і абабраць гэтых “лапухоў” – што можа быць прасцей… ён узяў сябра за руку, сціснуў, скамандаваў: “бяжым!” і пацягнуў яго за сабой уніз да грукату электрычкі; гэтага ніхто з хлопцаў, што акружылі іх і ўжо ўзважвалі даход ад нечаканае лёгкае здабычы, не чакаў, пакуль тыя апамяталіся, яны адарваліся ад іх метраў на дваццаць, добра, што нічога не купілі ў Находцы і рукі іхнія былі не занятыя клункамі – яны ляцелі ўніз, як вецер, і ім зноў пашанцавала: пад гарой і сапраўды была станцыя і на платформе стаяла электрычка з расчыненымі дзвярыма, яны ўскочылі ў яе і дзверы амаль адразу за імі выпусцілі паветра і зачыніліся, “Следушчая остановка Первая речка”, – аб’явіў скрыпуча-хрыпаты голас машыніста і быў ён, гэты голас, прыемны, як першы пацалунак, салодкі, як мёд; на платформе, пад вокнамі электрычкі, мітусілася з дзясятак раз’ятраных няўдалай пагоняй ваўкоў, ваўкалакаў, ажылых з цемраю нябожчыкаў, паўсталых з магілаў зомбі – ці хто там яшчэ бывае ў кіно, якія бліскалі вачыма, стукалі зубамі, якаталі між сабою, але дастаць іх ужо не маглі… апошнім мільгануў разгублены прыгожы тварык “девчонкі”… “як у кіно…”, – сказаў сябар, нібыта пачуўшы ягоныя думкі, і сапраўды, усё адбылося як у кіно, бо ў жывым жыцці так уратавацца ад немалога здзеку ці нават ад немінучай смерці – немагчыма…” была б нам дзяўчонка…”, – сябар сціснуў яго руку ва ўдзячнасці: “і як ты здагадаўся, што тут электрычка ходзіць?” – спытаў ён, калі на першай рэчцы машыніст аб’явіў, што наступным прыпынкам будзе чыгуначны вакзал… як здагадаўся?.. інтуіцыя гэта называецца, інтуіцыя, інстынкт выжывання, дадзены прыродай продку чалавека, які з’яўляецца раптам ніадкуль, калі трапляеш у безвыходную сітуацыю, трэба толькі своечасова ўлавіць яго – іншага тлумачэння не было… на вакзале яны адразу пайшлі ў камеру захоўвання, атрымалі свае чамаданы і выйшлі на перон: маскоўскі цягнік ужо стаяў на рэйках, але вагоны яшчэ былі зачыненыя, цяпер чакаў іх шлях дадому за – страшна падумаць! – 10 000 кіламетраў: чвэрць даўжыні экватара планеты Зямля… да Масквы амаль 9300 кіламетраў (дакладна, як пазначана ў даведніках, 9288 км па чыгунцы) і адтуль да Менску яшчэ 700 (713 км па чыгунцы ад вакзала да вакзала)… гэты шлях, яшчэ на Сахаліне, яны разбілі на адрэзкі з прыпынкамі на два-тры дні ў розных буйных гарадах па дарозе: хацелася не проста праехаць з краю ў край вялізнае краіны і пабачыць яе з вакна вагона, а і паглядзець зблізку – вачыма людзей, якія жывуць у тых гарадах, дзеля гэтага варта было выйсці на патрэбнай станцыі, зайсці ў білетную касу і перакампасціраваць свой агульны квіток да Масквы з гэтага цягніка на іншы і на некалькі дзён застацца ў абраным горадзе; першы прыпынак яны вырашылі зрабіць зусім непадалёку ад Уладзівастока – у Хабараўску, дзе жыла ягоная стрыечная сястра, цягнік адышоў без прыгодаў у прызначаны час, і яны, развітваючыся з Уладзівастокам, у апошні раз разгледзелі яго; начны Уладзівасток быў абсалютна непадобны на дзённы: з вакна цягніка ён падаваўся зусім не савецкім горадам, а нейкім Нью-Ёркам ці Лос-Анжэлесам, такое ўражанне стваралі дамы, што стаялі адзін над адным на сопках, і плямкі вокнаў тых, што былі вышэй, падымаліся так высока, што яны здаваліся хмарачосамі, каб пабачыць якія галаву даводзілася задзіраць аж да хрусту і болю ў шыі; у купэ яны былі ўдвох, і ўвогуле пасажыраў у вагоне было няшмат, пэўна, мала хто адважваўся выкінуць са свайго жыцця ці з кароткага працоўнага адпачынку цэлы тыдзень на дарогу, большасць старалася набыць квіткі на самалёт, хоць і даражэй гэта, але ў цэлым эканомней: восем-дзевяць гадзінаў і ты ў Маскве, ды яшчэ і пакормяць у самалёце, а ў цягніку за тыдзень на ежу ды на гарэлку – куды ж без яе – патраціш значна болей: савецкія людзі ўмелі лічыць грошы, якія даваліся большасці вельмі нялёгка, таму ў цягніку ехалі ў асноўным не да Масквы – такія былі, але адзінкі, а ў асноўным тыя, хто ехаў да бліжэйшых гарадоў суткі-двое, якія не так шкада патраціць на дарогу… хоць гэта таксама ўражвала іх, жыхароў еўрапейскай рэспублікі, дзе ад краю да краю, ад мяжы да мяжы можна было заехаць за нейкія 6-8 гадзінак, можна толькі здагадвацца, як здзіўляла гэта падарожнікаў з Еўропы, дзе з Бруселя ў Парыж, з Берліна ў Прагу, з Вены ў Будапешт можна заехаць за 2-3 гадзіны… ноч прайшла незаўважна, а раніцай яны прачнуліся ад таго, што цягнік стаяў, а пад вокнамі бегалі ды крычалі нейкія людзі… чаму бегаюць? што крычаць? пажар? аварыя?.. цягнік стаяў, падобна, ужо доўга, прынамсі, не менш за пяць хвілінаў, бо не чуваць было, каб недзе наперадзе шумеў-дыхаў цеплавоз ці электравоз, у вагоне і ва ўсім цягніку была такая незвычайная цішыня, што гэты гвалт і тлум на пероне падаўся спачатку, спрасоння, нейкай панікай, ад чаго ён адразу саскочыў з верхняй паліцы, дзе спаў, і кінуўся да вакна – амаль адразу, з першымі ўцямнымі крыкамі, прыйшло разуменне: гэтыя “метущиеся” (Расія, інакш і не скажаш) людзі пад вокнамі хочуць нешта прадаць пасажырам; бегаюць, спяшаюцца знайсці пакупніка, і гэты вэрхал зусім не паніка, а жаданне прыцягнуць увагу да сябе, да свайго тавару, які край трэба прадаць… ля іхняга вакна спыніўся запыханы чалавек, спыніўся і пачаў стукаць у вакно каменем не каменем, палкай не палкай, а нечым даволі ёмкім, велічынёй ледзь не з дзіцячую галаву, як ім падалося – так ён рэкламаваў свой тавар; “шышка, – пазнаў сябар, – кедровая шышка”, –і таксама споўз з паліцы – а яны наўмысна занялі верхнія, хоць ніжнія і былі вольныя, бо з верхніх можна было лежачы бачыць краявіды, што праплываюць за вакном… сябар ссунуўся, абуўся і пайшоў у тамбур да расчыненых дзвярэй вагона, каля якіх буяў бойкі гандаль кедравымі шышкамі – галоўнай адметнасцю гэтых мясцінаў, галоўным сувенірам і, адпаведна, галоўным заробкам многіх мясцовых бамжоў, п’яніцаў, дармаедаў (тунеядцаў), а таксама надзеяй на грошы бабулек і дзядоў пенсіянераў… калі ён падышоў да дзвярэй, сябра ўжо абступілі прадаўцы: “бярыце, бярыце, гэта далёкаўсходні кедр… такіх больш нідзе няма… у Сібіры шышкі маленькія, а тут во цэлы стакан арэхаў з адной будзе… усяго рубель штука”, рубель немалыя грошы, але “бізнес” працвітаў: шышку, а то і тры, пяць (двух- і чатырохрублёвак у СССР не было) набыў ледзь не кожны пасажыр, што ехаў за Хабараўск ці быў не тутэйшым, бо прадаўцы не ілгалі: шышкамі гандлявалі і далей па трасе аж да Свярдлоўска, і не па адной, а цэлымі кулькамі, па пяць-сем на рубель, але такіх вялізных, проста аграмадных, больш нідзе не было, і тыя, хто не набыў такі каштоўны сваёй адметнасцю сувенір на безыменнай для іх станцыі між Уладзівастокам і Хабараўскам, потым не раз згадвалі і цокалі языком, блін, ад якой шыкоўнай далёкаўсходняй памяткі яны адмовіліся, пашкадаваўшы рубля – як бы ўпрыгожыла тая шышка іхнюю “сценку” ці трумо; цягнік тым часам ажыў, торгнуўся ўзад-уперад, недзе ў галаве ягонай крутнуліся, завішчэлі-загрукалі колы, пыхнуў парай, нібы паравоз, рушыў далей і…   Цалкам аповесць Барыса Пятровіча “Пуцявіна” чытайце ў папяровай версіі “Дзеяслова”.
 
Вадзім Корань (№104)
Леташні сон   *  *  * Горад душыць, сціскае шыю пальцамі-вежамі. Бетонная пушча з неакрэсленымі межамі. Абяцаюць нябесную манну рэкламныя шыльды і акцыі, але кожны замураваны ў метро паміж станцыямі або да горада прыкаваны і вымушаны глядзець, як капаюць катлаваны – і няма куды дзецца. Людзі ў шматлікіх мурашніках жывуць паводле сваіх законаў: раптоўна становіцца страшна – за смехам не пачуць стогнаў, за песнямі не пачуць плачу, за сценамі не адчуць болю. Чарговая ахвяра прызначана – і хай аб літасці моліць, трымаючы ў далонях сэрца, такое трапяткое і шчырае… Я на ютубе, здаецца, бачыў гэта ў жывым эфіры і плакаў слязьмі гарачымі, сапраўднымі, непадступнымі. А горад з усмешкай дзіцячаю даводзіў, што я – наступны.     АВЕЛЬ Авель стаіць на прыпынку пустым, чакаючы аўтобус, каб ехаць дадому. Ён не стаў прарокам, не стаў святым, а жыве сабе ціха невядомы нікому.   Мае аднапакаёвую кватэру, ездзіць на працу, з працы вяртаецца. Нядаўна паставіў сталёвыя дзверы і новыя шпалеры паклеіць збіраецца.   Кінуў курыць месяц таму, у інтэрнэце сочыць за навінамі. Ён любіць снежную халодную зіму, напоўненую агнямі і каляднымі ўспамінамі.   Біблію прачытаў разоў сто, робячы ў ёй адмысловыя закладкі, але так і не ўцяміў чаму і за што ён быў забіты на самым пачатку.   Ды ён зусім не пакрыўджаны, не, хіба што здзіўлены трохі і расчараваны, малюе чорна-белую абстракцыю на сцяне пад музыку “The Doors”, “Pink Floyd” і “Nirvana”.   Потым спрабуе сном забыцца, гэта яму ўдаецца, бывае. І тысячагоддзямі Авелю сніцца, што Каін зноў і зноў яго забівае,   і рагоча, рагоча, нібы ашалелы, потым плача, закрыўшы твар рукамі… Авель прахопліваецца: яму зразумела, што ён…   Гэта ён, ён сам сабе – Каін…     САМОТА Самота ўвайшла ў пакой, завесіла фіранкі, запаліла свечку, адклала запалкі ўбок, села ў крэсла – і ў ім прасядзіць да ранку, гледзячы сумнымі вачыма ў паўзмрок.   Самота заўсёды была самотнай – была сярод іншых адзінай парванай струной, ёй заўжды выпадала лічба няцотная і сяброўская ўсмешка была незнаёмая ёй.   Свет самоты стаў даўно ўжо брудна-шэрым, і якія б не адбываліся ў свеце падзеі – наўкол шэрыя вокны, столь і шпалеры, і толькі свечка дае агеньчык надзеі.   Самота зусім не плача і даўно не смяецца, размаўляе з люстэркам, каб не забыцца на мову. Самота дыханнем самотным спрабуе сагрэцца – дзверы замкнула і свечку запальвае новую…   Самота прывыкла, змірылася – такі ўжо лёс. Тэлефонны званок цішыню разарваў на шматкі. Самота слухаўку зняла і сказала нясмела: “Алё…” “Я, відаць, памыліўся… Прабачце…” – кароткія гудкі…     *  *  * І. Задуха. Сонца спякотна смяецца. Муха знясілена б’ецца ў вітраж каляровы і выйсце знайсці спадзяецца. То ў чырвонае стукнецца, то ў сіняе, то ў залатое – не мае спакою. Спрабуе мушыным цельцам разбіць каляровае шкельца. Дарэмна, напэўна. Такое не раз было. Ды не паддаецца і не паддасца шкло…   ІІ. Фаўст сядзіць за сталом, жураўлікаў робячы з белай паперы, каб выпусціць іх у неба праз дзверы, а самому застацца сярод вітражоў назаўсёды. Зняволеным ці свабодным?   ІІІ. Ляціць між аблокаў белая чарада. На дождж збіраецца, пачынае грымець. Ляціць чарада, і не ведае, што вада – для жураўлікаў з белай паперы – смерць…   IV. Дождж ідзе трэці дзень. Фаўст сядзіць за сталом. Даўно прачытаную кнігу павольна гартае. У шыбу не грукне ніхто папяровым крылом, бо ніколі ніхто не вяртаўся. А Фаўст чакае…     *  *  * Мы сядзім на халодных прыступках і проста маўчым. Па аскепках неба, выпадкова разбітага намі, цені чыесьці (мо, нашы?) кульгаюць у далячынь, і так ціха наўкол, як бывае ў замкнёным храме.   Мы стараліся самі, але не дарэшты памерлі і маем магчымасць дамаляваць, дапісаць, даспяваць, быць пяшчотнымі, вясёлымі, смелымі, вернымі, а яшчэ – шчаслівымі і свабоднымі стаць.   Гуляць пад дажджом, вершы пісаць смешныя, можа, не надта зграбныя, але шчырыя, у якіх ты ўсмешлівая і смешны я, а яшчэ – сіняе неба з белымі аблачынамі.   Ліхтары сустракаюць чарговую звыклую раніцу. Мы сядзім на халодных прыступках між шэрых сценаў. Засталося сціпла ўсміхацца, пакуль распаўзаюцца метастазы радасці па блакітных сцяжынках венаў.     *  *  * Не выказаць словамі нават напалову душу. Грахі, як жорны, ад сажы чорны, нашу. Стаю са свечкай, душа ж засмечана, хоць і вечная, але знявечаная, моцна збітая, даўно ссівелая, слязьмі аблітая, збалелая. Убранне белае, даўно не белае, а чорна-шэрае і абгарэлае.   Стаю са свечкай. Наўкол нікога. І я заплакаў, і клічу Бога:   – А мой ты Божа, а мой ты Божа, я адзін на раздарожжы…   А Ён стаіць каля мяне і выцірае слёзы мне…     *  *  * Светлыя сны – гэта не назаўжды, знікнуць у небе, як восеньскі дым, і я застануся адзін, я пачаў прывыкаць.   Час не спыніўся, наперад ідзе, і я больш не ведаю, хто я і дзе, а цябе навучылі ляцець і цябе не ўтрымаць.   Сёння сняжыць. Я за ноч пасівеў. І не сказаў усяго, што хацеў. А крылаў няма, каб ляцець за табой наўздагон.   Светлыя сны – гэта не назаўжды, знікнуць у небе, як восеньскі дым, але ўсяго й засталося, што леташні сон. 2019    
 
Людміла Паўлікава-Хейдарава (№104)
*  *  * Хай не ведаю – хто ты, і не варажу. Як далонь – падаю на знаёмства душу…     ЖЫВЕ БЕЛАРУСЬ! Паз’ехалі з вёсак народныя дзеці. Сталіца, заробкі, дзе лепей на свеце… Забітыя вокны фанерай, кардонам… – Жыве Беларусь!   …Усё больш за кардонам. Пазычылі мову ў другога народа. Па-польску, наогул, красуня – урода. На пальцах гаворыць нямко без’языкі. – Жыве Беларусь!   …Усё больш на пазыкі.   Мы ў роднай матулі няродныя дзеці. З гадамі ўсё меней нас робіцца ў свеце. Няма ў нас вайны і няма халакосту… – Жыве Беларусь!   …Усё больш на пагостах.     *  *  * Радзіны, храмы, суполкі, працы… Гушчарнік зайздрасці, пыхі межы. Усім павінны і ўсім належым – а да сябе – дык і не дабрацца.   А час блыхасты мігціць бязважка, і кожны ў часе – адно прахожы, і верна служыць нам геній божы – жыццё тутэйшае, як цяльняшка.   Хто ж мы такія на гэтым свеце, дзе ўсё даецца крывёй ды потам, дзе ўсё трапляе ў было ці ў потым…   …У свет наш з плачам прыходзяць дзеці…     *  *  * Мы – Слова плоць. І нам адплата: за слова праўды ці ілжы у кожным з нас Хрыстос распяты на бессмяротнасці крыжы.     *  *  * Паўстануць горы і рухнуць сцены, і сонца свету праб’ецца з хмар – і будзе жудасна рушыць з цемры, як навічку на падмосткі сцэны, па горнім шляху – у светлы Храм.   Прастора – іншых прастораў дзверы, замкі ўва мне і ўва мне ключы. Не азірнуцца б на покліч цемры, не спатыкнуцца б на вокліч цемры па промню Ісціны ідучы…     У ГАРАХ Дождж нахрапісты вочы дзяўбе. Годзе ўжо, наталіў неспатолю! Кожны крок адгукаецца болем. Крок наверх. Колькі іх да сябе?     СПЕЎ ЗДАРОЖАНАЙ ДУШЫ Зямля мая, зямля надзеі, я зноў з табой, люблю цябе я, нібы ў юнацтве халадзею ад гэтых слоў – люблю цябе.   Калі навучалі чужому кланяцца, мяне ашчаджала ты цішай ураніцы, забытыя сцежкі пад ногі клаліся, забытыя словы ўсплывалі ў памяці.   Зямля мая, калыска долі, мая душа шчыміць ад болю, як птушка, просіцца на волю ад гэтых слоў – люблю цябе.   Калі па табе ўжо складалі рэквіем, мяне падымала ты зёлкамі-лекамі, жыццё спавядала – атрутнымі рэкамі, мурамі ўтравелымі і калекамі.   Зямля мая, зямля надзеі, я зноў з табой, люблю цябе я, нібы ў юнацтве халадзею ад гэтых слоў – люблю цябе.     *  *  * Выходжу ў поле. Вечнасць і дарога нязбытным вабяць, клічуць – здаганяй! Як птушка, адлятае з асцярогай, дыстанцыю трымае небакрай…     *  *  * Над дахамі Менску – ноч. Вецер-свавольнік свішча. І калыхае Свіслач долі маёй вянок…     *  *  * Акно расчынена. У раме я і ты, як дзве безабаронныя мішэні… …Здзімаў пад ногі белыя лісты скразняк сутулы з зоркамі ў кішэні…     РАСФОКУС РЭАЛЬНАСЦІ На вуліцы Прытыцкага пажар. Ад хаты, што гарыць, разносіць вецер праз крону дрэва дым па белым свеце, і патыхае ў твары гар і жар.   Машыны зазяваліся, але ніхто не пасігналіць разявакам, відовішча засмоктвае, што вакуум, што ўшчэнт галодным страва на стале.   Вось і Тарасава. Ды што ў ім? Божа мой! Дарогі перакрытыя. Абвесткі наўкол пра небяспеку. Ну і весткі! Як быццам кажуць: не хадзі дамой…   А што дамой? Не надта і ахвота, як быццам запаўзла туды змяя. Сям’я? Так, ёсць яна, заможная сям’я: сабака, два каты ды адзінота.   Але ж куды? І дзе яны, дарогі? Зірнула на руку… Ну й каляя! Пярсцёнак з жэмчугам згубіла недзе я… Хай сыдуць разам з ім мае трывогі!     *  *  * Люблю дарогу думкі – напрасткі. Навошта далікатнічаць з сабою? На кроснах долі тку свае радкі з любові, палыну і лістабою…     *  *  * Былое! Твой учэпісты палон, што пастка! Неадчэпны, як праклён, дзе мы з табой жывем яшчэ дагэтуль, там нашае няўрымслівае лета, тры поўні і адзін смаркаты ветах, што зазірнуў пад раніцу ў акно… …Былое… Не мінаецца яно!   А тут дажджы…     ПАХАВАННЕ ПЧАЛЫ Прыгублены мой. Прыгублены мной. Так і быць. Ты хочаш мяне забыць. Хочаш мёду любоўных мар. Богам – на лёсу майго алтар. Голаў далоў! Джаліць любоў – Гіне пчалой. Узнімае з далоняў хмар Сонца высокае сваё чало…     *  *  * Ноч у душы варочаецца – зорны калматы звер. Доля мая, прарочыца, што мне чакаць цяпер?     БЕЛАРУСКАЯ МОВА           Ахвярую Алесю Бяляцкаму над брукам вякоў пышная астра цвіце на квёлай назе                        12.09.19 г.     *  *  * На халодным ветры квітуць яснакветы. Не заплюшчаць вочы нават паначы. Адцвітае ў садзе бабінае лета. Не вярнуць пялёсткі, не дапамагчы.   …Адцвітае ў садзе бабінае лета…   На халодным ветры цвітуць мае кветы. Не пытаю, дзе ты, дзе тваё цяпло… Адцвітае ў сэрцы бабінае лета. Што магло саспела, што было, сышло.   …Адцвітае ў сэрцы бабінае лета…     ЗА ВОЛЬНУЮ БЕЛАРУСЬ! Святы. Пачатак года. Радзіму трымаць за б…дзь! Судзяць сумленне народа – тых, хто не ўмее маўчаць.   Анёлы! Ці з вашай згоды дасюль Курапаты ў крыві? Судзяць душу народа – тых, хто яшчэ жывы.   Годнасць! Якой аблудзе служыш? З якой маны? Не прадаюцца людзі, калі не рабы яны! 8.01.20 г.  
 
Эдуард Дубянецкі (№104)
Сумная навіна. На 54-м годзе жыцця памёр сталы аўтар "Дзеяслова", сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў, гісторык, культуролаг, паэт Эдуард Дубянецкі. Змяшчаем на сайце ягоную рэцэнзію на кнігу Святланы Явар, якая надрукаваная ў свежым нумары "Дзеяслова". Явар С. Дзівосны сад: выбранае / Святлана Явар; уклад. Т. Барадулі. – Мінск: Кнігазбор, 2018. – 276 с. – (Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў “Кнігарня пісьменніка”; вып. 108). З гісторыі беларускай і замежнай літаратуры добра вядома, што неўладкаванасць у асабістым і сямейным жыцці таленавітага пісьменніка нярэдка кампенсуецца яго павышанай творчай актыўнасцю, вынікам чаго часам бывае стварэнне вельмі яркіх і самабытных культурных артэфактаў. Але ж бываюць і адваротныя выпадкі, калі асабістыя праблемы ў рэшце рэшт “падточваюць” чалавека знутры, заводзяць яго ў багну адчаю, адкуль, як яму здаецца, няма выйсця. І, як ні дзіўна, усё гэта можа “сумяшчацца” ў лёсе адной асобы, прыводзячы яе спачатку да жыццёвага і творчага ўзлёту, а пазней да заняпаду, роспачы і ранняга сыходу ў іншы свет. І вось практычна ўсё гэта выпала ў свой час на нялёгкую долю таленавітай пісьменніцы Святланы Явар (сапр. Сачанка), якая была дачкой выбітнага празаіка Барыса Сачанкі. Нават пры мностве жыццёвых выпрабаванняў яна тым не менш паспела выявіць сябе як шматбакова адораная асоба ў галіне навукі ды прыгожага пісьменства – найперш у паэзіі і прозе. На жаль, яе жыццё раптоўна абарвалася ў няпоўныя 43 гады і яна не паспела цалкам рэалізаваць свой немалы творчы патэнцыял. І вось цяпер у якасці своеасаблівай даніны памяці гэтаму недаацэненаму пры жыцці чалавеку можна разглядаць выхад у свет кнігі паэтычных і празаічных твораў Святланы Явар “Дзівосны сад”, выбранага са створанага ёю на працягу прыблізна двух дзесяцігоддзяў творчай дзейнасці. У якасці прадмоў да кнігі апублікаваныя невялічкае ўступнае слова яе сястры Галіны Багданавай і пранікнёнае эсэ паэткі й журналісткі Таццяны Будовіч-Барадулі. Так, Святлану Явар можна з поўным на тое правам назваць паэткай трагічнага лёсу, няшчаснага кахання і сумна-роспачных вершаў, якія заўважна дамінуюць у кнізе. Аднак яна амаль заўсёды спрабавала адужаць шматлікія выпрабаванні й турботы, паспрабаваць змяніць да лепшага свой нялітасцівы жыццёвы кон, знайсці выйсце з самых складаных сітуацый. І такі выхад яна бачыла акурат у творчасці, у духоўным памкненні да высокага, прыгожага, узнёслага:   Душа мая так прагне хараства, Таму і рвецца матыльком слабенькім – Замучаным, але яшчэ жывенькім: Яна ляціць туды, дзе зор жарства.   Адной з найбольш удалых і яркіх метафар Святланы Явар стаў вобраз “дзівоснага Сада”, які яна карпатліва даглядала і дзе вырошчала свае прыгожыя кветкі-вершы, якія потым раздарвала сябрам, сваякам, калегам. Дзе ёй заўжды было ўтульна і спакойна. Дзе яе на пэўны час пакідалі штодзённыя турботы й хваляванні. Дзе яна атрымлівала зарад бадзёрасці і натхнення. Дзе, урэшце, ёй плённа тварылася і дзе яна была сапраўдным уладаром мастацкага слова. Безумоўна, гэты апаэтызаваны ёю ў некалькіх вершах незвычайны “паэтычна-прыродны сад” з’яўляўся ў яе творчасці сімвалам сапраўднай прыгажосці і хараства, куды паэтка наяве ці ў марах заўжды хацела збегчы ад шэрай будзёншчыны і дзе ратавалася ад усіх трывог і душэўных пакут:   Прыступак рад вядзе ў дзівосны Сад: там асыпае зоры лістапад.   Вясны пагляд уміг мяняе Сад: там апякае вусны сэрцапад.   С. Явар жыла, з аднаго боку, прыемнымі ўспамінамі пра розныя (добрыя ці кепскія) жыццёвыя падзеі, а з другога, шматлікімі марамі й надзеямі на лепшае. Пры гэтым, здаецца, што дамінантную ролю ў яе творчасці адыгрывалі менавіта мары-мроі і фантазіі, якія “падпітвалі” яе паэзію, прыўносілі яркія фарбы ў яе вечна самотнае жыццё. Своеасаблівым лейтматывам паэтычнай творчасці Святланы Явар была неадольная адзінота і адчайныя спробы яе пераадолець. Працяглыя і найчасцей бясплённыя пошукі блізкай душы, побач з якой ёй было б цалкам утульна і якой можна было б паспавядацца, моцна знясільвалі цела і дух, даводзячы літаральна да роспачы, пра што сведчаць наступныя вершаваныя радкі: Страшней за адзіноту ўсведамленне, што не знайсці больш роднаснай душы ні ў першым, ні ў апошнім пакаленні, каб ссохлы свет каханнем асвяжыць.   У гэткія горкія гадзіны з даткліва-чуллівай паэтычнай душы вырываліся такія адчайна-роспачныя словы, як: “Паветра не хапае, душна // знясіленым маім грудзям… Аддадзены дарэшты сілы // для гонару бацькоў зямлі”. І ў такія часы яна хацела збегчы з паўсядзённага тлуму, узляцець птушкай у горныя высі, каб пазбыцца адчування бессэнсоўнасці і тупіковасці будзённага жыцця. Увогуле, матыў палёту з’яўляецца, бадай, адным з галоўных і вызначальных у паэтычнай творчасці Святланы Явар. Таму невыпадкова ў адным з ранніх вершаў яна так сфармулявала сваё патаемнае жаданне:   Хачу застацца ў снах, у думках і ўспамінах, як вольны дзікі птах, кружыў што над краінай.   Паэтка неаднаразова прызнавалася, што толькі натхнёная творчасць хаця б часова вызваляла яе ад пакутаў і перажыванняў, рабіла яе насамрэч шчаслівай, узнёслай і духоўна вольнай:   Калі прыходзіць да мяне натхненне, то адлятаю ў іншыя краі, бы птушка ў вырай. Там яно, збавенне, ад дробязных канфліктаў і грызні.   Але ж такіх хвілін было, відаць, яўна недастаткова, паколькі ўрэшце паэтка не вытрымала такога напружання і, мяркую, на нейкім жыццёвым этапе папросту перастала змагацца са сваім неміласэрным лёсам, увайшла ў стан глыбокай дэпрэсіі, з якога, на вялікі жаль, так і не змагла выйсці. Увогуле, яна добра ўсведамляла хуткаплыннасць жыцця і крохкасць сваіх ілюзій-надзей, таму ёй нярэдка даводзілася перажываць тое, пра што сама яна сказала ў адным вершы: “Толькі кругі па вадзе разышліся – згінула мара, як не было”. У яе вершах часцяком адчуваецца аголены нерв, а часам нават чуецца адчайна-роспачны крык самотнай душы:   Ты рвешся прэч – туды, дзе ззяюць зоркі, дзе месца ёсць надзеі і вясне, ды не пускае лёс твой, вельмі горкі, да тых свабод, што бачыш толькі ў сне.   З улікам таго, што каханне (найчасцей трывожна-пакутлівае) адыгрывала ў творчасці і жыцці паэткі адну з вызначальных роляў, цалкам зразумелым выглядае надзвычай цяжкое і балючае перажыванне расстання з рэальным альбо ўяўным каханым. У такія змрочныя часы з яе душы заўсёды вырывалася вось такое (ці падобнае да яго) горкае, але разам з тым вельмі паэтычнае прызнанне-мара: “Дужа хочацца ўбачыць святло // у замерзлым тунэлі расстання”. Мяркую, не будзе памылкай казаць, што каханне для паэткі найчасцей выступала не выратавальнай сілай, а крыніцай дадатковых перажыванняў, стрэсаў, а часам нават і пакутаў – асабліва тады, калі яно было не ўзаемным ці падманным. І прычыны гэтага заключаліся не толькі ў здрадзе яе каханых, але і ў немагчымасці паэткі цалкам аддацца каханню, шчыра адкрыцца яго цёпламу асвяжальнаму брызу ці, наадварот, халодным злым віхурам. У звязку з гэтым яна ў адным з вершаў з непадробным сумам самакрытычна прызналася: “Я не ўмею кахаць, я не ўмею любіць. // І таму давядзецца // пра шчасце забыць”. Таму, відаць, яе каханне найчасцей было не столькі рэальным, пачуццёва-жарсным, колькі мройліва-ірэальным, платанічным. А пры такім “падыходзе” цалкам натуральна выглядалі яе наступныя радкі, з якімі б, натуральна, не пагадзілася большасць сучасных жанчын: “Але не ўцехі пачуццёвай мёд // патрэбен мне цяпер, // а ўвысь палёт”. Карацей, Святлана заўжды шукала выйсце з жыццёвага тупіка ў самаадданай творчасці, адной з галоўных мэтаў якой была карпатлівая пабудова свайго прыдумана-ўзвышанага і нават ідэальнага свету, дзе ёй было б цалкам утульна і камфортна:   Забыўшыся на свет рэальны, адным якім так сумна жыць, ствараю свет я ідэальны, каб у рэальным не тужыць.   Прыблізна трэцюю частку кнігі займае проза, прадстаўленая тут трохі больш чым паўтара дзясяткамі невялікіх апавяданняў. Большая часткі гэтых твораў ізноў жа, як і ў выпадку з вершамі, прысвечана тэме самоты і звязанага з ёй няшчаснага кахання. Прычым тут гэты дамінуючы матыў пададзены больш канцэнтравана і ёміста ў параўнанні з паэтычнымі творамі, паколькі ў адрозненне ад невялікай колькасці апавяданняў у паэтычнай частцы кнігі ён нібы “размыты” па некалькіх сотнях вершаў. Складваецца ўражанне, што амаль усе празаічныя творы заснаваны на аўтабіяграфічных матывах, а прататыпам большасці гераінь і нават, як ні дзіўна, некаторых герояў з’яўляецца… сама самотная аўтарка. Найчасцей ад змешчаных у кнізе апавяданняў зыходзіць пачуццё безвыходнасці і бессэнсоўнасці жыцця, адчуванне непатрэбнасці сваёй творчасці і нават нейкай асуджанасці на заўчасную смерць. Пры гэтым, па шчырасці, апавяданні практычна нічога новага нам не гавораць пра светаўспрыманне, характар і мысленне аўтаркі, бо пра ўсё гэта мы ўжо добра ведаем з яе шматлікіх вершаў. Бадай, хіба толькі адно можа дадаць проза ў яе творчую характарыстыку – гэта ўсведамленне шматграннасці таленту Святланы Явар, якая даволі яскрава змагла сябе выявіць не толькі ў сваёй “улюбёнай” паэзіі. Акрамя таго яе празаічныя творы, на маю думку, пераканаўча пацвердзілі, што аўтарка бліскуча валодае беларускай мовай і з’яўляецца выдатным стылістам. Мажліва, гэтая рыса дасталася ёй у “спадчыну” ад таленавітых сваякоў-празаікаў. Безумоўна, арыгінальнасці і глыбіні многім вершам ды апавяданням С. Явар найчасцей не ставала – ды, здаецца, яна й сама да гэтага ніколі моцна не імкнулася. Сапраўды, яна нікога не хацела ўразіць празмернай ускладнёнасцю, (псеўда)філасафічнасцю, а таксама катэгарычна не прымала пустога арыгінальнічання і “выпендрожу”. Бо яе паэзія – гэта найперш голас (найчасцей крык) душы, і гэты голас практычна заўсёды ліўся натуральна, бы рачная плынь, часам спантанна-імправізацыйна, але ж ні ў якім разе не загадзя абдумана ці доўга апрацавана. Паэтцы ў першую чаргу хацелася напоўніцу выгаварыцца ў вершах, выказаць усю сваю ранімую душу, прычым падсвядома ёю, відаць, ставілася высакародная задача быць у першую чаргу максімальна натуральнай, а не майстравітай, а таксама гранічна шчырай перад сабой і перад людзьмі, а не штучна-арыгінальнай і глыбакадумна-прэтэнцыёзнай. Карацей, Святлана Явар уяўляла сабой адметны тып надзвычай чуллівай паэткі з тонкай душэўнай арганізацыяй, для якой аказалася немагчымым доўга жыць і тварыць у нашым прагматычна-цынічным і бессардэчным свеце. Тым не менш яна, нягледзячы на ўсе жыццёвыя выпрабаванні і няўдачы, даволі плённа працавала, знаходзячы ў паэтычнай і празаічнай творчасці пэўную аддушыну ад усялякіх трывог, бед і пошасцяў. Дык хай жа яе дзівосны паэтычны сад чароўным чынам ніколі не засыхае, а толькі квітнее – на радасць усім зацікаўленым добрым людзям. Без перабольшання можна сказаць, што вершы, апавяданні і навукова-папулярныя артыкулы С. Явар пакінулі светлы след у памяці ўдзячных чытачоў, сваякоў, сяброў і проста яе знаёмых. Упэўнены, што творы паэткі яшчэ доўгі час будуць заставацца ва ўспамінах, думках і снах многіх людзей, выклікаючы пры гэтым нямала разнастайных (найчасцей меланахалічна-тужлівых) эмоцый і асацыяцый. І верыцца, што яе неўміручая душа дзесьці высока ў нябёсах яшчэ доўга будзе кружыць над родным краем, над загонам айчыннай літаратуры акурат тым самым “вольным птахам”, з якім паэтка сябе заўжды атаясамлівала.