…сумленне
вартае тысячы сведкаў…

— Людміла Рублеўская
 
Эдуард Дубянецкі (№104)
Сумная навіна. На 54-м годзе жыцця памёр сталы аўтар "Дзеяслова", сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў, гісторык, культуролаг, паэт Эдуард Дубянецкі. Змяшчаем на сайце ягоную рэцэнзію на кнігу Святланы Явар, якая надрукаваная ў свежым нумары "Дзеяслова".     Явар С. Дзівосны сад: выбранае / Святлана Явар; уклад. Т. Барадулі. – Мінск: Кнігазбор, 2018. – 276 с. – (Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў “Кнігарня пісьменніка”; вып. 108). З гісторыі беларускай і замежнай літаратуры добра вядома, што неўладкаванасць у асабістым і сямейным жыцці таленавітага пісьменніка нярэдка кампенсуецца яго павышанай творчай актыўнасцю, вынікам чаго часам бывае стварэнне вельмі яркіх і самабытных культурных артэфактаў. Але ж бываюць і адваротныя выпадкі, калі асабістыя праблемы ў рэшце рэшт “падточваюць” чалавека знутры, заводзяць яго ў багну адчаю, адкуль, як яму здаецца, няма выйсця. І, як ні дзіўна, усё гэта можа “сумяшчацца” ў лёсе адной асобы, прыводзячы яе спачатку да жыццёвага і творчага ўзлёту, а пазней да заняпаду, роспачы і ранняга сыходу ў іншы свет. І вось практычна ўсё гэта выпала ў свой час на нялёгкую долю таленавітай пісьменніцы Святланы Явар (сапр. Сачанка), якая была дачкой выбітнага празаіка Барыса Сачанкі. Нават пры мностве жыццёвых выпрабаванняў яна тым не менш паспела выявіць сябе як шматбакова адораная асоба ў галіне навукі ды прыгожага пісьменства – найперш у паэзіі і прозе. На жаль, яе жыццё раптоўна абарвалася ў няпоўныя 43 гады і яна не паспела цалкам рэалізаваць свой немалы творчы патэнцыял. І вось цяпер у якасці своеасаблівай даніны памяці гэтаму недаацэненаму пры жыцці чалавеку можна разглядаць выхад у свет кнігі паэтычных і празаічных твораў Святланы Явар “Дзівосны сад”, выбранага са створанага ёю на працягу прыблізна двух дзесяцігоддзяў творчай дзейнасці. У якасці прадмоў да кнігі апублікаваныя невялічкае ўступнае слова яе сястры Галіны Багданавай і пранікнёнае эсэ паэткі й журналісткі Таццяны Будовіч-Барадулі. Так, Святлану Явар можна з поўным на тое правам назваць паэткай трагічнага лёсу, няшчаснага кахання і сумна-роспачных вершаў, якія заўважна дамінуюць у кнізе. Аднак яна амаль заўсёды спрабавала адужаць шматлікія выпрабаванні й турботы, паспрабаваць змяніць да лепшага свой нялітасцівы жыццёвы кон, знайсці выйсце з самых складаных сітуацый. І такі выхад яна бачыла акурат у творчасці, у духоўным памкненні да высокага, прыгожага, узнёслага:   Душа мая так прагне хараства, Таму і рвецца матыльком слабенькім – Замучаным, але яшчэ жывенькім: Яна ляціць туды, дзе зор жарства.   Адной з найбольш удалых і яркіх метафар Святланы Явар стаў вобраз “дзівоснага Сада”, які яна карпатліва даглядала і дзе вырошчала свае прыгожыя кветкі-вершы, якія потым раздарвала сябрам, сваякам, калегам. Дзе ёй заўжды было ўтульна і спакойна. Дзе яе на пэўны час пакідалі штодзённыя турботы й хваляванні. Дзе яна атрымлівала зарад бадзёрасці і натхнення. Дзе, урэшце, ёй плённа тварылася і дзе яна была сапраўдным уладаром мастацкага слова. Безумоўна, гэты апаэтызаваны ёю ў некалькіх вершах незвычайны “паэтычна-прыродны сад” з’яўляўся ў яе творчасці сімвалам сапраўднай прыгажосці і хараства, куды паэтка наяве ці ў марах заўжды хацела збегчы ад шэрай будзёншчыны і дзе ратавалася ад усіх трывог і душэўных пакут:   Прыступак рад вядзе ў дзівосны Сад: там асыпае зоры лістапад.   Вясны пагляд уміг мяняе Сад: там апякае вусны сэрцапад.   С. Явар жыла, з аднаго боку, прыемнымі ўспамінамі пра розныя (добрыя ці кепскія) жыццёвыя падзеі, а з другога, шматлікімі марамі й надзеямі на лепшае. Пры гэтым, здаецца, што дамінантную ролю ў яе творчасці адыгрывалі менавіта мары-мроі і фантазіі, якія “падпітвалі” яе паэзію, прыўносілі яркія фарбы ў яе вечна самотнае жыццё. Своеасаблівым лейтматывам паэтычнай творчасці Святланы Явар была неадольная адзінота і адчайныя спробы яе пераадолець. Працяглыя і найчасцей бясплённыя пошукі блізкай душы, побач з якой ёй было б цалкам утульна і якой можна было б паспавядацца, моцна знясільвалі цела і дух, даводзячы літаральна да роспачы, пра што сведчаць наступныя вершаваныя радкі: Страшней за адзіноту ўсведамленне, што не знайсці больш роднаснай душы ні ў першым, ні ў апошнім пакаленні, каб ссохлы свет каханнем асвяжыць.   У гэткія горкія гадзіны з даткліва-чуллівай паэтычнай душы вырываліся такія адчайна-роспачныя словы, як: “Паветра не хапае, душна // знясіленым маім грудзям… Аддадзены дарэшты сілы // для гонару бацькоў зямлі”. І ў такія часы яна хацела збегчы з паўсядзённага тлуму, узляцець птушкай у горныя высі, каб пазбыцца адчування бессэнсоўнасці і тупіковасці будзённага жыцця. Увогуле, матыў палёту з’яўляецца, бадай, адным з галоўных і вызначальных у паэтычнай творчасці Святланы Явар. Таму невыпадкова ў адным з ранніх вершаў яна так сфармулявала сваё патаемнае жаданне:   Хачу застацца ў снах, у думках і ўспамінах, як вольны дзікі птах, кружыў што над краінай.   Паэтка неаднаразова прызнавалася, што толькі натхнёная творчасць хаця б часова вызваляла яе ад пакутаў і перажыванняў, рабіла яе насамрэч шчаслівай, узнёслай і духоўна вольнай:   Калі прыходзіць да мяне натхненне, то адлятаю ў іншыя краі, бы птушка ў вырай. Там яно, збавенне, ад дробязных канфліктаў і грызні.   Але ж такіх хвілін было, відаць, яўна недастаткова, паколькі ўрэшце паэтка не вытрымала такога напружання і, мяркую, на нейкім жыццёвым этапе папросту перастала змагацца са сваім неміласэрным лёсам, увайшла ў стан глыбокай дэпрэсіі, з якога, на вялікі жаль, так і не змагла выйсці. Увогуле, яна добра ўсведамляла хуткаплыннасць жыцця і крохкасць сваіх ілюзій-надзей, таму ёй нярэдка даводзілася перажываць тое, пра што сама яна сказала ў адным вершы: “Толькі кругі па вадзе разышліся – згінула мара, як не было”. У яе вершах часцяком адчуваецца аголены нерв, а часам нават чуецца адчайна-роспачны крык самотнай душы:   Ты рвешся прэч – туды, дзе ззяюць зоркі, дзе месца ёсць надзеі і вясне, ды не пускае лёс твой, вельмі горкі, да тых свабод, што бачыш толькі ў сне.   З улікам таго, што каханне (найчасцей трывожна-пакутлівае) адыгрывала ў творчасці і жыцці паэткі адну з вызначальных роляў, цалкам зразумелым выглядае надзвычай цяжкое і балючае перажыванне расстання з рэальным альбо ўяўным каханым. У такія змрочныя часы з яе душы заўсёды вырывалася вось такое (ці падобнае да яго) горкае, але разам з тым вельмі паэтычнае прызнанне-мара: “Дужа хочацца ўбачыць святло // у замерзлым тунэлі расстання”. Мяркую, не будзе памылкай казаць, што каханне для паэткі найчасцей выступала не выратавальнай сілай, а крыніцай дадатковых перажыванняў, стрэсаў, а часам нават і пакутаў – асабліва тады, калі яно было не ўзаемным ці падманным. І прычыны гэтага заключаліся не толькі ў здрадзе яе каханых, але і ў немагчымасці паэткі цалкам аддацца каханню, шчыра адкрыцца яго цёпламу асвяжальнаму брызу ці, наадварот, халодным злым віхурам. У звязку з гэтым яна ў адным з вершаў з непадробным сумам самакрытычна прызналася: “Я не ўмею кахаць, я не ўмею любіць. // І таму давядзецца // пра шчасце забыць”. Таму, відаць, яе каханне найчасцей было не столькі рэальным, пачуццёва-жарсным, колькі мройліва-ірэальным, платанічным. А пры такім “падыходзе” цалкам натуральна выглядалі яе наступныя радкі, з якімі б, натуральна, не пагадзілася большасць сучасных жанчын: “Але не ўцехі пачуццёвай мёд // патрэбен мне цяпер, // а ўвысь палёт”. Карацей, Святлана заўжды шукала выйсце з жыццёвага тупіка ў самаадданай творчасці, адной з галоўных мэтаў якой была карпатлівая пабудова свайго прыдумана-ўзвышанага і нават ідэальнага свету, дзе ёй было б цалкам утульна і камфортна:   Забыўшыся на свет рэальны, адным якім так сумна жыць, ствараю свет я ідэальны, каб у рэальным не тужыць.   Прыблізна трэцюю частку кнігі займае проза, прадстаўленая тут трохі больш чым паўтара дзясяткамі невялікіх апавяданняў. Большая часткі гэтых твораў ізноў жа, як і ў выпадку з вершамі, прысвечана тэме самоты і звязанага з ёй няшчаснага кахання. Прычым тут гэты дамінуючы матыў пададзены больш канцэнтравана і ёміста ў параўнанні з паэтычнымі творамі, паколькі ў адрозненне ад невялікай колькасці апавяданняў у паэтычнай частцы кнігі ён нібы “размыты” па некалькіх сотнях вершаў. Складваецца ўражанне, што амаль усе празаічныя творы заснаваны на аўтабіяграфічных матывах, а прататыпам большасці гераінь і нават, як ні дзіўна, некаторых герояў з’яўляецца… сама самотная аўтарка. Найчасцей ад змешчаных у кнізе апавяданняў зыходзіць пачуццё безвыходнасці і бессэнсоўнасці жыцця, адчуванне непатрэбнасці сваёй творчасці і нават нейкай асуджанасці на заўчасную смерць. Пры гэтым, па шчырасці, апавяданні практычна нічога новага нам не гавораць пра светаўспрыманне, характар і мысленне аўтаркі, бо пра ўсё гэта мы ўжо добра ведаем з яе шматлікіх вершаў. Бадай, хіба толькі адно можа дадаць проза ў яе творчую характарыстыку – гэта ўсведамленне шматграннасці таленту Святланы Явар, якая даволі яскрава змагла сябе выявіць не толькі ў сваёй “улюбёнай” паэзіі. Акрамя таго яе празаічныя творы, на маю думку, пераканаўча пацвердзілі, што аўтарка бліскуча валодае беларускай мовай і з’яўляецца выдатным стылістам. Мажліва, гэтая рыса дасталася ёй у “спадчыну” ад таленавітых сваякоў-празаікаў. Безумоўна, арыгінальнасці і глыбіні многім вершам ды апавяданням С. Явар найчасцей не ставала – ды, здаецца, яна й сама да гэтага ніколі моцна не імкнулася. Сапраўды, яна нікога не хацела ўразіць празмернай ускладнёнасцю, (псеўда)філасафічнасцю, а таксама катэгарычна не прымала пустога арыгінальнічання і “выпендрожу”. Бо яе паэзія – гэта найперш голас (найчасцей крык) душы, і гэты голас практычна заўсёды ліўся натуральна, бы рачная плынь, часам спантанна-імправізацыйна, але ж ні ў якім разе не загадзя абдумана ці доўга апрацавана. Паэтцы ў першую чаргу хацелася напоўніцу выгаварыцца ў вершах, выказаць усю сваю ранімую душу, прычым падсвядома ёю, відаць, ставілася высакародная задача быць у першую чаргу максімальна натуральнай, а не майстравітай, а таксама гранічна шчырай перад сабой і перад людзьмі, а не штучна-арыгінальнай і глыбакадумна-прэтэнцыёзнай. Карацей, Святлана Явар уяўляла сабой адметны тып надзвычай чуллівай паэткі з тонкай душэўнай арганізацыяй, для якой аказалася немагчымым доўга жыць і тварыць у нашым прагматычна-цынічным і бессардэчным свеце. Тым не менш яна, нягледзячы на ўсе жыццёвыя выпрабаванні і няўдачы, даволі плённа працавала, знаходзячы ў паэтычнай і празаічнай творчасці пэўную аддушыну ад усялякіх трывог, бед і пошасцяў. Дык хай жа яе дзівосны паэтычны сад чароўным чынам ніколі не засыхае, а толькі квітнее – на радасць усім зацікаўленым добрым людзям. Без перабольшання можна сказаць, што вершы, апавяданні і навукова-папулярныя артыкулы С. Явар пакінулі светлы след у памяці ўдзячных чытачоў, сваякоў, сяброў і проста яе знаёмых. Упэўнены, што творы паэткі яшчэ доўгі час будуць заставацца ва ўспамінах, думках і снах многіх людзей, выклікаючы пры гэтым нямала разнастайных (найчасцей меланахалічна-тужлівых) эмоцый і асацыяцый. І верыцца, што яе неўміручая душа дзесьці высока ў нябёсах яшчэ доўга будзе кружыць над родным краем, над загонам айчыннай літаратуры акурат тым самым “вольным птахам”, з якім паэтка сябе заўжды атаясамлівала.  
 
Вольга Такарчук (№103)
Зялёныя Дзеці, або Апісанне загадкавых здарэнняў на Валыні, медыкам Яго Каралеўскай Мосці Яна Казіміра Уільямам Дэвісанам упарадкаванае Здарэнні гэтыя адбыліся вясной 1656 года. Я ўжо каторы год знаходзіўся ў Польшчы, дзе апынуўся па запрашэнні Марыі Людавікі Ганзага, сужэнкі Яна Казіміра, караля польскага, каб заняць пасаду каралеўскага медыка і наглядчыка каралеўскіх садоў. Я не мог адмовіцца ад такога запрашэння з павагі да велічы асобаў, якія да мяне звярнуліся, а таксама і з пэўных прыватных меркаванняў, пра што тут згадваць не варта. Але, едучы ў Польшчу, я адчуваў сябе ніякавата, бо не ведаў гэтай аддаленай ад знаёмага мне свету краіны і таму ўяўляў сябе нейкім экс-цэнтрыкам, тым, хто выходзіць з цэнтру, у якім вядома, на што можна спадзявацца. Я баяўся чужых звычаяў, жорсткасці ўсходняга люду, а перадусім непрадказальнага тутэйшага клімату, холаду і вільгаці. Я памятаў пра лёс майго сябра, Рэнэ Дэкарта, які некалькімі гадамі раней быў запрошаны шведскай каралевай, накіраваўся ў яе халодныя паўночныя палацы ў далёкі Стакгольм і там прастудзіўся ды памёр у росквіце гадоў і разумовых сілаў. Якая страта для ўсемагчымых навук! Асцерагаючыся чагосьці падобнага, я прывёз з Францыі некалькі найвыдатнейшых футраў, ды толькі ў першую ж зіму яны выявіліся занадта лёгкімі і тонкімі, як на тутэйшае надвор’е. Але кароль, з якім я вельмі хутка шчыра пасябраваў, падарыў мне воўчае футра да самых пятак, і я не развітваўся з ім ад кастрычніка да красавіка. Яно было на мне акурат падчас апісанай тут паездкі – а быў ужо сакавік. Ведай, Чытач, што зімы ў Польшчы бываюць суворыя, што ў Швецыю ходзяць напрасткі па лёдзе праз Балтыйскае мора, а на многіх замерзлых азёрах і рэках ладзяцца карнавалы і кірмашы. А паколькі гэтая паравіна году тут цягнецца доўга, для батаніка, праўду кажучы, застаецца мала часу. Таму рады не рады, а мусіў я займацца людзьмі. Мяне завуць Уільям Дэвісан. Я шатландзец родам з Абердыну, але шмат год жыў у Францыі, дзе маю кар’еру ўвянчала пасада каралеўскага батаніка і дзе я апублікаваў свае найважнейшыя працы. У Польшчы пра іх амаль ніхто не ведаў, але мяне цанілі, паколькі тут некрытычна ставяцца да тых, хто прыехаў з Францыі. Што мяне паклікала па прыкладзе Дэкарта выправіцца на край Еўропы? Цяжка было б на такое пытанне адказаць коратка і сутнасна, але паколькі гісторыя гэтая тычыцца не мяне і я толькі яе сведка, то пакіну пытанне без адказу, бо ўпэўнены, што кожнага чытача больш прыцягвае сам аповед, чым сціплая постаць таго, хто апавядае. Мая служба ў польскага караля супала па часе з надта нядобрымі падзеямі. Падавалася, што супраць польскага каралеўства паўсталі ўсе злыя сілы. Краіну раздзірала вайна, спусташалі шведскія войскі, на ўсходзе не давалі спакою маскоўцы. Яшчэ раней на Русі паўсталі незадаволеныя сяляне. Кароль гэтай няшчаснай дзяржавы, быццам падпарадкоўваючыся нейкім таемным аналогіям, таксама пакутаваў ад незлічоных хваробаў, як ягоны край ад нападаў. Прыступы меланхоліі ён часта лекаваў віном і блізкімі стасункамі з дзявочымі целамі. Яго супярэчлівая натура ўвесь час імкнулася падарожнічаць, хаця ён няспынна паўтараў, што ненавідзіць рух і сумуе па Варшаве, дзе яго чакала каханая жонка Марыя Людавіка. Картэж наш рухаўся з поўначы, дзе Яго Каралеўская Мосць аглядаў стан краіны і спрабаваў заключыць кааліцыю з яснавяльможнымі магнатамі. Там ужо з’явіліся маскоўскія сілы і пачалі прад’яўляць Рэчы Паспалітай свае прэтэнзіі. А калі ўзяць пад увагу шведаў, якія спусташалі край на Захадзе, то, здавалася, што ўсе цёмныя сілы змовіліся ператварыць польскую зямлю ў жахлівы тэатр ваенных дзеянняў. Для мяне гэта была першая выправа ў той дзікі край, пра што я пачаў шкадаваць, як толькі мы пакінулі прадмесці Варшавы, і каб не маё зацікаўленне філасофіяй і батанікай (а таксама – чаго ўжо хаваць – добры апанаж), я лепш бы заставаўся дома ды спакойна прысвячаў свой час даследаванням. Ды нават у такіх цяжкіх умовах я аддаваўся навуцы. Ледзьве апынуўшыся ў гэтай краіне, я зацікавіўся пэўным феноменам, які насамрэч на свеце вядомы, але тут распаўсюджаны аж занадта, бо дастаткова было прайсці на найбяднейшых вуліцах Варшавы, каб убачыць на галовах людзей plica polonica – дзіўнае ўтварэнне са скручаных валасоў у розных формах, то жмутоў, то валасянога клуба або вехаця, падобнага да бабрынага хваста. Тут лічылася, што гэты каўтун поўны добрай і злой сілы, так што яго ўладальнікі гатовыя былі хутчэй памерці, чым пазбавіцца ад яго. Прызвычаіўшыся рабіць накіды, я меў ужо шмат малюнкаў і апісанняў і намерваўся па вяртанні ў Францыю апублікаваць працу на гэтую тэму. Гэтая з’ява пад многімі назвамі вядомая па ўсёй Еўропе, і, можа, найрадзей яна сустракаецца ў Францыі, бо людзі там шмат увагі прысвячаюць свайму выгляду і няспынна ўкладаюць валасы ў фрызуры. У Нямеччыне plica polonica выступае пад назвай mahrenlocke, або alpzopf ці drutenzopf. Таксама я ведаю, што ў Даніі пра яго кажуць marenlok і называюць elvish knot ва Уэльсе ды Ангельшчыне. Калі я ехаў праз Ніжнюю Саксонію, то чуў, як такія валасы называлі selkensteert. У Шатландыі лічаць, што гэта старажытная фрызура колішніх еўрапейскіх паганцаў, распаўсюджаная ў друідскіх плямёнах. Таксама я чытаў, што першапачаткам plica polonica ў Еўропе лічыцца напад татараў у часы, калі Польшчай правіў Лешак Чорны. Яшчэ ёсць гіпотэза, быццам гэтая мода прывандравала з Індыі. Я нават сустракаў меркаванне, што першымі ўвялі звычай заплятаць валасы ў зваляныя пасмы габрэі. Nazer, назарэй, так казалі пра святога, які прысягаў ніколі не абразаць валасы да славы Божай. Падобная колькасць спрэчных тэорый і бяскрайняя снегавая бель прывялі да таго, што пасля разумовага атуплення мяне ўрэшце ахапіла творчая ўзнёсласць і я даследаваў plica polonica ў кожнай вёсцы, якую мы праязджалі. У працах маіх мяне падтрымліваў малады Рычывольскі, вельмі здольны хлопец, які быў для мяне не толькі лёкаем і перакладчыкам, але дапамагаў праводзіць даследаванні, а таксама – не буду хаваць – быў маёй духоўнай апорай ў гэтым чужым краі. Мы падарожнічалі конна. Сакавіцкае надвор’е нагадвала то зіму, то прадвесне, бруд на дарогах то замярзаў, то раставаў, ператвараючыся ў страшнае месіва, сапраўднае балота, і вазы з багажом на кожным кроку гразлі ў ім па самыя колы. Пранізлівы холад ператвараў нашыя постаці ў нешта падобнае да футраных цюкоў. У гэтай балоцістай краіне, дзікай, парослай лесам, паселішчы звычайна месцяцца далёка адно ад аднаго, так што мы мусілі спыняцца на начлег пры першай магчымасці на абы-якіх занядбаных падворках; аднойчы так нападала снегу і наш ход запаволіўся, што мы нават начавалі ў карчме! Яго Вялікасць тады выступаў incognito, пад выглядам звычайнага шляхціча. На пастоях я выходжваў Яго Каралеўскую Мосць лекамі, бо вёз з сабой цэлую аптэку і мне здаралася пускаць кроў на спешна збітым ложку, а там, дзе атрымлівалася, я ладзіў каралеўскаму целу саляныя ванны. З усіх каралеўскіх хваробаў найбольш шкоднаю падавалася мне тая прыдворная, якую Яго Вялікасць хутчэй за ўсё прывёз з Італіі і Францыі. Хоць відавочных прыкметаў яна не выказвала і яе лёгка было прыхаваць (прынамсі на пачатку), але наступствы бывалі вельмі небяспечнымі і падступнымі; бо было вядома, што яна магла перакінуцца ў галаву і розум памуціць. Таму, толькі прыбыўшы да двара Яго Вялікасці, я настойваў на меркурыяльнай тэрапіі, лекаванні “жывым срэбрам”, што мусіць доўжыцца тры тыдні, але Яго Вялікасць ніколі не мог знайсці часу, каб ужываць іртуць у спакойных абставінах, таму ў падарожжы такая тэрапія была малаэфектыўнай. З іншых каралеўскіх хваробаў мяне турбавала яшчэ схільнасць да падагры, хаця яе лёгка было пазбегнуць, бо пачыналася яна ад нястрымнасці ў ежы і пітве. З ёю дастаткова было змагацца постам, але ў падарожжы посціць не атрымлівалася. Такім чынам, я не шмат рабіў для Яго Каралеўскай Мосці. Кароль накіроўваўся ў Львоў, а па дарозе сустракаўся з мясцовымі вяльможамі, просячы пра дапамогу і нагадваючы, што яны польскія падданыя, бо вернасць гэтай шляхты была сумнеўнаю, яна заўсёды шукала выгоды сабе, а не дабра для Рэчы Паспалітай. Прымалі нас добра, гасцінна, пачціва і з вялікім размахам, але часам я чуў, што некаторыя тут лічаць караля просьбітам. Дый сапраўды, што гэта за каралеўства, дзе караля абіраюць з дапамогай галасавання! Ці бачыў хто такое? Вайна – феномен жахлівы і пякельны – нават калі бітвы не дасягаюць людскіх сялібаў, то яна ўсё адно прабіраецца паўсюль, пад кожную страху – голадам, хваробай, паўсюдным страхам. Сэрцы чалавечыя камянеюць, абыякавеюць. Змяняецца ўсё чалавечае мысленне – кожны дбае толькі пра сябе і клапоціцца, як выжыць самому. І многія пры гэтым робяцца жорсткімі і нячулымі. Колькі я ў той дарозе з Літвы да Львова нагледзеўся на зло людское, колькі гвалту, забойстваў, жорсткасці, небывалага варварства бачыў. Дашчэнту спаленыя вёскі, паўсюль панастаўленыя шыбеніцы, быццам цяслярскае майстэрства прыдатнае толькі для гэтага – будаваць прылады злачынстваў і смерці. Чалавечыя парэшткі не пахаваныя, разадраныя ваўкамі і лісамі. Тут маюць працу толькі агонь і меч. Хацелася б мне ўсё гэта забыць, бо і цяпер, калі я ўжо вярнуўся на радзіму і пішу гэтыя словы, у мяне перад вачыма ўсё паўстаюць гэтыя вобразы і я не магу іх пазбыцца. Да нас даходзілі ўсё горшыя весткі, а лютаўская параза ваяводы Чарнецкага ў бітве са шведамі пад Галэмбем так адбілася на каралеўскім здароўі, што мы мусілі на два дні прыпыніцца, каб кароль мог спакойна прымаць воды вугорскія і піць дэкокт, каб вярнуць сабе нервовыя сілы. Выглядала так, быццам на каралеўскім целе адбівалася ўся хвароба Рэчы Паспалітай, быццам іх спалучала таямнічая роднасць. Пасля той прайгранай бітвы, нават яшчэ да таго, як дайшлі навіны, караля прыхапіла падагра з гарачкай і з такім страшным болем, што мы ледзьве здолелі справіцца. Недзе за два дні дарогі да Луцка, мінаючы спалены пару гадоў таму татарамі Любяшоў і праязджаючы праз густыя вільготныя лясы, я зразумеў, што няма на зямлі больш жахлівай краіны і пачаў шкадаваць, што пагадзіўся на гэтае падарожжа. У мяне было глыбокае перакананне, што я не вярнуся дадому і што з-за гэтай усюдыіснай дрыгвы, з-за вільготнага лесу, нізкага неба, пакрытых тоненькім лёдам калюжынаў, якія нагадвалі раны нейкага распасцёртага на зямлі волата, усе мы, бяднейшыя ці багатаўбраныя, каралі ці жаўнеры, усе мы нішто. Мы бачылі знішчаныя агнём муры касцёла, дзе татарскія варвары замкнулі і спалілі жывымі жыхароў вёскі, лясы шыбеніц і чорныя папялішчы са спаленымі парэшткамі людзей і жывёлы. Толькі тады я напоўніцу зразумеў каралеўскую задуму дабрацца ў Львоў, каб у гэты страшны час, калі вонкавыя сілы разрываюць Рэч Паспалітую ў розныя бакі, аддаць гэты край пад апеку пашанотнай і праславёнай Марыі, Хрыстовай Маці, і такім чынам прасіць Госпада пра заступніцтва. Спачатку мне гэтае ўшанаванне Маці Божай падавалася дзіўным. Часцяком я меў уражанне, што яны тут шануюць нейкую паганскую багіню і – каб толькі мяне не палічылі блюзнерцам – сам Бог і сын Яго толькі носьбіты стужак у картэжы Марыі. Тут кожная каплічка прысвечаная Марыі, і я настолькі прызвычаіўся да яе больш ці менш выразных абразоў, што і сам пачаў нядобрымі вечарамі, калі мы, азяблыя і галодныя, спыняліся на начлег, прамаўляць ёй малітвы, спадзеючыся ў глыбіні сэрца свайго, што яна ёсць уладаркаю гэтага краю, тады як у нашым краі пануе Ісус Хрыстос. Нічога іншага не заставалася, як толькі аддаць сябе цалкам вышэйшай сіле. У той дзень, калі з Каралём здарыўся прыступ падагры, мы спыніліся ва ўладаннях пана Гайдамовіча, луцкага падкаморага. Гэта быў драўляны маёнтак, пабудаваны на сухім пагорку пасярод балотаў, абкружаны халупамі дрывасекаў, нешматлікіх сялянаў і чэлядзі. Яго Вялікасць не вячэраў, адразу пайшоў прылегчы, але заcнуць не мог, і я мусіў усыпіць яго сваімі мікстурамі. Ранак быў такі пагодны, што ад самага золку некалькі вояў з каралеўскае світы, каб скараціць час чакання перад далейшай дарогаю, накіраваліся ў гушчар, нібы па дзічыну, і зніклі з нашых вачэй. Мы спадзяваліся на далікатную казулю або на фазанаў, але нашыя паляўнічыя прывезлі здабычу аж такую нязвыклую, што мы ўсе знямелі, уключна з сонным каралём, які ўмомант ачомаўся. Гэта былі двое дзяцей, маленькіх і худых, апранутых убога, ды нават горш, чым убога, у нейкае груба тканае палатно, падранае і перапэцканае брудам. Валасы іх былі сплеценыя ў жмуткі, якія мяне жыва зацікавілі, бо надта ж гэта быў дасканалы прыклад plica polonica. Дзеці былі звязаныя і прывязаныя да сёдлаў, як казулі, і я баяўся, ці не пашкодзілі іх такім чынам, ці не паламалі тоненькіх костачак. Воі тлумачылі, што дзеці кусаліся і брыкаліся. Калі Яго Вялікасць скончыў снедаць, а потым яшчэ зрабіў ласку ўжыць зёлкі, што давала спадзеў на выпраўленне яго настрою, я выйшаў да тых дзяцей і, спачатку загадаўшы ўмыць ім твары, разгледзеў іх зблізку, пільнуючы, аднак, каб мяне не пакусалі. Калі ацэньваць па росце, то я сказаў бы, што ім было каля чатырох і шасці гадоў, але, паглядзеўшы на зубы, я дазнаўся, што яны старэйшыя, хоць выглядаюць дробнымі. Дзяўчынка была большаю і мацнейшаю, хлопец жа мізэрнейшы, хоць бадзёры і рухавы. Але найбольш мяне зацікавіла іх скура. У яе было дзіўнае, нябачанае мною раней адценне – ці то маладога гарошка, ці то італьянскіх алівак. Валасы ж, якія каўтунамі звісалі ім на твары, былі светлыя, але нібыта пакрытыя зялёным налётам, як замшэлае каменне. Малады Рычывольскі мне сказаў, што гэтыя Зялёныя Дзеці, як мы іх адразу празвалі, відавочна ахвяры вайны, якіх прырода выгадавала ў лесе, як гэта часам можна было пачуць, – напрыклад, гісторыя Ромула і Рэма. Поле дзеяння прыроды велізарнае, нашмат большае за сціплыя палеткі чалавека. Аднойчы Кароль у мяне запытаўся – калі мы ехалі праз палі ад Магілёва, дзе на гарызонце яшчэ дыміліся спаленыя вёскі, якія хутка захопліваў лес, – што такое прырода. Я адказаў яму, паводле майго пераканання, што прырода – гэта ўсё тое, што нас атачае, выключаючы ўсё чалавечае, гэта значыць, нас саміх і справы нашых рук. Кароль тады паміргаў, быццам хацеў пераканацца ў тым навочна, і што ўжо там убачыў, я не ведаю, але прамовіў: – Гэта вялікае нішто. Я думаю, што так бачаць свет вочы, выхаваныя пры дварах, прызвычаеныя глядзець на завілую дэсань венецыянскіх тканінаў і на фантазійнае вязьмо турэцкіх дываноў, на галаваломкі з кафлі і мазаікі. А калі гэтыя вочы ўгледзяцца ва ўсю складанасць прыроды, то пабачаць там толькі хаос і гэтае вялікае нішто.   * У выніку кожнага пажару прырода забірае назад тое, што ў яе адабраў чалавек, і смела квапіцца на самыя чалавечыя істоты, спрабучы вярнуць іх у прыродны стан. Але, гледзячы на гэтых дзяцей, варта было засумнявацца ў тым, што існуе яшчэ нейкі прыродны рай, можа, хутчэй пекла – настолькі гэтыя дзеці былі дзікія і схуднелыя. Яго Вялікасць быў нечувана імі зацікаўлены і загадаў спакаваць і далучыць да багажу, каб паехалі яны з намі ў Львоў і там былі падрабязна даследаваныя, але ўрэшце адмовіўся ад гэтай сваёй думкі, бо абставіны раптам памяняліся. Выявілася, што вялікі палец на каралеўскай назе апух так жахліва, што ў Яго Вялікасці не атрымалася нацягнуць бот. А боль скруціў яго неверагодны – я бачыў, як кроплі поту набрыньвалі на каралеўскім твары. Мяне ажно дрыжыкі прабралі, калі я пачуў, як кароль гэтай вялікай дзяржавы пачынае жаласна скуголіць. Пра ад’езд не было і гаворкі. Я паклаў Яго Вялікасць каля печы і падрыхтаваў кампрэсы, а таксама загадаў выставіць з хаты любога непажаданага сведку таго, як пакутуе Яго Каралеўская Мосць. Калі выносілі гэтых няшчасных, злоўленых у лесе і павязаных, як авечкі, дзяцей, нейкім цудам дзяўчынка вырвалася з рук служак і кінулася да шматпакутных ног Караля. Яна пачала вадзіць па іх сваімі скаўтуненымі валасамі. Валадар, бязмерна ўражаны, жэстам загадаў, каб ёй дазволілі працягваць. Яго Вялікасць быў здзіўлены і знявераны, але праз хвіліну пацвердзіў, што боль зрабіўся меншы, і загадаў, каб дзяцей добра накармілі і апранулі ўрэшце як людзей, што і было зроблена. Але ж, калі мы пакавалі багаж і калі я працягнуў руку да хлопца, каб так, нявінна, пагладзіць яго па галаве, як гэта робяць дзецям у кожнай краіне, то быў укушаны ў запясце так моцна, што нават кроў пайшла. Таму я, баючыся якога шаленства, адышоў прамыць ранку. І там, ля вады, на слізкім і гразкім беразе сталася так, што я фатальна паслізнуўся і, падаючы, ударыўся ўсім целам аб драўляны масток, ажно складзенае побач бярвенне ў момант рухнула на мяне, і я адчуў у назе страшны боль, які прымусіў мяне завыць зверам. Я паспеў яшчэ падумаць, што ўсё вельмі дрэнна. А потым самлеў. Ачуняў я ад таго, што мяне паляпваў па твары малады Рычывольскі. Над сабой убачыў столь пакоя ў маёнтку і заклапочаныя твары, між імі і твар Яго Вялікасці – усе яны былі дзіўна выцягнутыя, нярэзкія. Я за адну хвілю зразумеў, што ў мяне гарачка і што я быў непрытомны вельмі доўга. – Напрамілы Бог, Дэвісан, што ты з сабой зрабіў? – заклапочана сказаў Яго Вялікасць, нахіляючыся нада мной. Накручаныя кудзеры яго дарожнага парыка дакрануліся да маіх грудзей, і падалося, што мне баліць нават ад такога далікатнага дотыку. Галава была поўная болю, але нават у такі момант ад маёй увагі не схавалася, што твар Яго каралеўскай Мосці распагодзіўся, кроплі поту на ім высахлі і што кароль стаіць перада мной у ботах. – Мы павінны выпраўляцца ў дарогу, Дэвісан, – сказаў ён мне засмучана. – Без мяне? – з жахам застагнаў я, увесь калоцячыся ад болю і страху, што мяне пакінуць тут. – Я адразу вышлю табе найлепшага лекара. Я завыў, больш ад роспачы, чым ад фізічных пакутаў. Са слязьмі я развітаўся з Яго Вялікасцю, і картэж рушыў далей. Без мяне! Са мной пакінулі маладога Рычывольскага (чым суцішылі прынамсі частку майго болю) і аддалі нас пад апеку падкаморага Гайдамовіча. І, відаць, дзеля нашай забавы ў маёнтку пакінулі Зялёных Дзяцей – можа, каб быў занятак, пакуль да мяне не прыедзе паратунак. Выявілася, што мая нага зламаная ў двух месцах і да таго ж – вельмі складаным чынам. У адным месцы косткі прабілі скуру, і неабходная была вялікае ўмельства, каб іх скласці. Сам сабой я не мог заняцца, бо адразу ж млеў, хаця і чуў пра тых, хто сам сабе рабіў нават ампутацыю. Яшчэ да таго, як ад’ехаць, Кароль выправіў пасланца па найлепшага лекара ў Львоў, але я дапускаў, што мусіла прайсці мінімум два тыдні, пакуль ён сюды трапіць. Тымчасам, нагу трэба было як найхутчэй скласці, бо калі б у гэтым вільготным клімаце ў ране пачалася гангрэна, то я ніколі больш не ўбачыў бы французскі двор, на які так сварыўся, але які цяпер, у крытычную хвіліну, падаваўся мне цэнтрам сапраўднага свету, страчаным раем і найчароўнейшым з маіх сноў. І я не ўбачыў бы больш узгоркаў Шатландыі… Колькі дзён я сам складаў сабе лекі ад болю, тыя самыя, якія даваў каралю ад падагры. З Львова ўрэшце прыбыў абяцаны пасланец, але без лекара, бо той быў забіты па дарозе бандай татараў, якіх на гэтых землях паляндравала вялікае мноства. Ён толькі запэўніў нас, што хутка прыедзе іншы медык. Таксама расказаў нам пра зарок, які кароль, шчасліва дабраўшыся да Львова, урачыста даў у львоўскай кафедры, аддаючы Рэч Паспалітую Маці Божай пад апёку ад шведаў, маскалёў, Хмяльніцкага і ўсіх, хто накінуўся на Польшчу, як ваўкі на кульгавую казулю. Я разумеў, што ў Яго Вялікасці безліч клопатаў, і тым больш мне было прыемна, што з пасланцом прыбыла дыхтоўная акавіта, некалькі бутэлек рэйнскага, футравая коўдра і французскае мыла – апошнім я быў усцешаны найбольш. Я думаю, што свет збудаваны ў выглядзе колаў, якія пачынаюцца ад канкрэтнага месца. І што гэтае адзінае месца, называнае сярэдзінай свету, з часам змяняецца – ім ужо былі Рым і Ерусалім, а цяпер, бясспрэчна, гэта Францыя і Парыж. І можна, як цыркулем, маляваць колы ад яго. Прынцып просты – чым бліжэй да сярэдзіны, тым больш усё выглядае сапраўдным і адчувальным, чым далей, тым больш свет быццам бы распадаецца, як сатлелае ад вільгаці палатно. І яшчэ тая сярэдзіна свету як бы трохі больш прыўзнятая, так што ідэі, моды, вынаходніцтвы, – усё з яго скочваецца і сцякае ва ўсе бакі. Спачатку яно ўсмоктваецца блізкімі коламі, і самых дальніх месцаў дасягае толькі малая частка. Я ўсвядоміў гэта, лежачы ў маёнтку падкаморага Гайдамовіча, недзе сярод балота і дакладна ў апошнім з кругоў, далёка ад цэнтру, ад свету, самотны, як выгнаннік Авідый. І ў гарачцы мроілася мне, што, як Дантэ сваю Divina Commedia, я таксама мог бы напісаць вялікі твор пра колы Еўропы, і кожны з іх змагаўся б са сваім грахом і сваёй карай быў бы караны. Гэта была сапраўды вялікая камедыя прыхаваных гульняў, разбітых саюзаў, камедыя, ролі ў якой змяняюцца ў ходзе спектаклю і да канца не ясна, qui pro quo. Аповед пра манію велічы адных, пра абыякавасць і фанабэрыю другіх, пра адвагу і самаахвярнасць трэціх, хоць, можа, іх і больш, чым здаецца. Герояў, якія дзейнічаюць на гэтай сцэне, называнай Еўропай, яднала б зусім не рэлігія, як хацелі некаторыя, – бо рэлігія хутчэй раздзяляе, гэта цяжка не прызнаць, калі звярнуць увагу на колькасць трупаў, што толькі павялічвалася з-за рэлігіі, як, напрыклад, у войнах, якія вяліся ў цяперашні час. У гэтай камедыі іх злучала штосьці іншае – бо фінал яе мусіў быць шчаслівы і ўдалы – вера ў цвярозы розум і сэнс у гэтай вялікай боскай справе. Бог даў нам пачуцці і розум, каб з яго дапамогай свет даследаваць і веды свае памнажаць. Еўропа там, дзе дзейнічае розум. Такія думкі віравалі ў маёй галаве ў найсвятлейшыя хвіліны. Наступныя дні я правёў у гарачцы, а калі львоўскі лекар так і не з’явіўся, мае гаспадары з дазволу маладога Рычывольскага, які ўзяў на сябе адказнасць за маю апеку, паслалі на балоты па нейкую кабету. Яна з’явілася са сваім нямым памочнікам і, уліўшы ў мяне бутэльку акавіты, нагу мне выправіла і склала ў ёй паламаныя косткі. Усё гэта мне потым усхвалявана расказаў мой малады таварыш, бо я сам нічога гэтага не памятаў. Калі я ачуняў, сонца стаяла ўжо высока. Хутка надышоў Вялікдзень. У Гайдамовічах з’явіўся ксёндз, каб у каплічцы пры маёнтку справіць святочную імшу, і пры гэтай аказіі ахрысціў Зялёных Дзяцей, пра што захоплена расказаў мне мой сябра, дадаўшы, як у маёнтку ўжо пляткарылі, што на мне іх сурокі, яны да няшчасця і давялі. У такую лухту я не верыў і забараніў яе паўтараць. Аднойчы вечарам Рычывольскі прывёў да мяне тую дзяўчынку, яна была ўжо чыстая, прыстойна апранутая і абсалютна спакойная. І загадаў ёй, з майго дазволу, тымі сваімі скаўтуненымі патламі нацерці маю хворую нагу, як раней яна рабіла Каралю. Я шыпеў ад болю, бо мне балела нават ад гэтага дотыку валасоў да скуры, але гераічна трымаўся, пакуль боль паволі не зменшыўся і апухласць нібы апала. Яна так націрала мае ногі яшчэ тры разы. Праз некалькі дзён, калі зрабілася па-вясноваму цёпла, я паспрабаваў падняцца. Мыліцы, якія мне тут змайстравалі, былі вельмі зручнымі, таму я дайшоў да ганка і там, ссумаваўшыся па святле і паветры, правёў папоўдне. Я разглядаў мітусню падзаняпалай гаспадаркі падкаморага. Маёнтак быў насамрэч багаты і вялікі, але стайні і стадолы, падавалася, паходзілі з яшчэ далейшага кола цывілізацыі. Я з сумам усвядоміў, што захрас тут на доўгі час і павінен знайсці сабе нейкую мэту і занятак, каб перажыць гэтае выгнанне, каб не ўпасці ў меланхолію ў тым вільготным, багнавым краі і мець спадзяванне, што добры Бог дазволіць мне вярнуцца калі-небудзь у Францыю. Рычывольскі прыводзіў да мяне тых дзікіх дзяцей, якіх Гайдамовічы прыгарнулі, не ведаючы, што з імі рабіць у гэтай глухмені і ў часе вайны, а, можа, спадзеючыся, што, Каралеўская Вялікасць згадае пра іх. Дзяцей замыкалі на ключ на першым паверсе лямуса, дзе захоўвалася мноства непатрэбных і патрэбных рэчаў. А паколькі яго сцены былі збітыя з дошак, дзеці праз шчыліны цікавалі за намі. Патрэбы свае яны спраўлялі на кукішках пад домам, прагна елі рукамі, але мяса знаць не хацелі і выплёўвалі. Не ведалі ані лыжак, ані міскі з вадой. Напужаныя, падалі на калені і спрабавалі кусацца, а скораныя, замыкаліся ў сабе і на доўгі час нерухомелі. Між сабой разумеліся хрыплымі гукамі, а як толькі прабівалася сонца, скідалі з сябе адзенне і падстаўлялі целы пад яго прамяні. Малады Рычывольскі палічыў, што для мяне гэтыя дзеці будуць суцяшэннем і заняткам, бо я, як вучоны, магу іх даследаваць і апісваць, і гэта дапаможа не думаць увесь час пра зламаную нагу. І ён меў рацыю. Відавочна, маленькія дзівакі адчувалі нешта накшталт скрухі, гледзячы на маю забінтаваную пасля ўкусу руку і на нагу, нерухома замацаваную ў лубках. Дзяўчынка з часам пачала мне давяраць і аднойчы дазволіла сябе пільна агледзець. Мы сядзелі на сонцы каля разагрэтых драўляных сценаў лямуса. Прырода ажыла; знікаў паўсюдны пах вільгаці. Я далікатна павярнуў твар дзяўчынкі да святла і ўзяў у рукі некалькі пасмачак яе валасоў – яны падаваліся цёплымі, ваўнянымі; панюхаўшы, я адчуў, што яны пахнуць мохам; выглядала, быццам на іх прарос нейкі лішайнік. Яе скура, калі разглядаць зблізу, таксама была нібыта ўсыпаная нейкімі маленькімі цёмна-зялёнымі кропачкамі, якія я спачатку палічыў за бруд. Тое вельмі здзівіла нас з Рычывольскім – мы прызналі, што ў гэтым ёсць нешта расліннае. Мы падазравалі, што яна таму распранаецца на сонцы, бо, як кожная расліна патрабуе сонечнага святла, так і яна жывіцца праз скуру, і таму ёй дастаткова толькі крошак хлеба. Зрэшты, яе ўжо назвалі Сяродка – імя, якое мне цяжка вымавіць, але прыгожае ў гучанні. Яно азначала мякіш хлеба, а таксама таго, хто выядае сярэдзінку ў лусце, пакінуўшы няз’едзенай скарынку. Усё больш зацікаўлены Зялёнымі Дзецьмі Рычывольскі сказаў мне, што чуў, як дзяўчынка спявае. Што праўда, як вынікала з яго водгуку, гэта нагадвала хутчэй вуркатанне; але гэта значыла, што іх горлы функцыянуюць нармальна, а адсутнасць мовы – праблема іншага паходжання. Таксама я пераканаўся, што будовай цела яны нічым не адрозніваюцца ад звычайных дзяцей. – А можа, гэта нейкія польскія эльфы? – пажартаваў я аднойчы. Малады Рычывольскі аж жахнуўся, што я лічу яго дзікуном; маўляў, ён у такія рэчы не верыць. У насельнікаў дому былі розныя меркаванні, што рабіць з pliсa polonica, які называюць тут каўтуном. А гэты ж яшчэ і зялёны! Паўсюдна лічылася, што гэта праява нейкай унутранай хваробы, а каўтун выцягвае яе вонкі. І калі яго зрэзаць, хвароба вяртаецца ў цела і забівае яго гаспадара. Іншыя ж, той жа падкаморы Гайдамовіч, – які лічыўся чалавекам свецкім, – сцвярджалі, што яго варта зрэзаць, бо гэта прытулак для вошай. Ён нават загадаў прынесці нажніцы для стрыжкі авечак і абрэзаць дзецям іх зяленаваныя патлы. Напужаны хлопчык схаваўся за сястрой (я дапускаю, што гэта была ягоная сястра), а дзяўчынка выявілася смелай, нават рызыкоўнаю, яна зрабіла крок наперад, запытальна ўперыла ў падкаморага вочы і не адвярнулася, пакуль ён не сумеўся. Адначасова з ейнага горла даносілася амаль звярынае бурчэнне, з-пад паўраскрытых вуснаў шчэрыліся зубы. Была ў яе поглядзе нейкая іншасць, быццам яна не ведала нашых парадкаў і глядзела на нас так, як глядзяць звяры, – трохі наскрозь. І была там нечаканая дарослая ўпэўненасць у сваіх сілах, на момант я ўбачыў у ёй не дзіця, а скурчаную старую бабу. У нас ва ўсіх прабеглі па скуры мурашкі, і падкаморы загадаў адступіцца ад стрыжкі. На жаль, праз нейкі час пасля іх хрышчэння ў драўляным касцёльчыку, падобным да катуха, здарылася так, што хлопчык ноччу захварэў і, на вялікі жах, нечакана памёр, што ўся абслуга палічыла знакам яго д’ябальскасці – каго ж, як не чорта, магла забіць свянцоная вада! А што не адразу? – Дык зло змагалася за сваё… Summa summarum прызналі, што ў справу Зялёных Дзяцей умяшаліся вышэйшыя сілы. Менавіта ў той дзень балоты вакол маёнтка выбухнулі дзіўнымі гукамі: ці то птаства, ці то жабы – рыхтык жалобны аркестр. Маленькае дзіцячае цельца памылі, апранулі і паклалі на мары. Вакол паставілі грамнічныя свечкі. Мне як лекару дазволілі пры такой аказіі даследаваць цела яшчэ раз, і маё сэрца сціснулася на хвіліну пры выглядзе гэткага скарбу. Толькі ўбачыўшы яго голага, я разгледзеў у ім дзіця, а не нейкае дзіва, і падумаў, што гэтае дзіця, як і кожнае жывое стварэнне, мусіць мець маці і бацьку, а дзе яны цяпер? Ці сумуюць? Ці непакояцца? Хутка апанаваўшы гэты няварты медыка стан афекту, я пасля падрабязнага вывучэння дазнаўся, што дзіця відавочна прастыла ад занадта ранняга купання ў халоднай вадзе, праз што і прыйшла па яго смерць. Таксама адзначыў, што ў ім няма нічога дзіўнага, акрамя гэтага колеру скуры, які я прыпісаў доўгаму знаходжанню ў лесе сярод прыродных стыхій. Скура, відаць, прыпадобнілася да навакольнага асяроддзя, як крылы некаторых птушак робяцца падобнымі да кары дрэваў, а конікі – да травы, бо прырода поўная такіх адпаведнасцяў. І так была створаная, каб на кожную хворасць існаваў натуральны лек. Так пісаў майстра, з якога я бяру прыклад, вялікі Парацэльс, і цяпер я тое ж самае паўтараў маладому Рычывольскаму. Але ў першую ж пасля смерці ноч цела знікла. Аказалася, што жанчыны, якія сядзелі над целам, ачмураныя дымам з кадзіла, адышлі і апоўначы палеглі спаць, а калі падняліся на світанку, дзіця знікла. Нас пабудзілі, ва ўсім маёнтку пазапальвалі святло, жах і адчуванне пагрозы ахапілі ўсіх. Абслуга адразу разнесла вестку, што маленькі зялёны чорт з дапамогай нейкай магічнай сілы толькі рабіў выгляд мёртвага, а калі нікога не было каля мараў, ажыў і вярнуўся да сваіх у лес. А яшчэ некаторыя казалі, што ён можа адпомсціць за няволю, таму пачалі замыкаць усе дзверы – запанаваў вялікі неспакой, як быццам нам пагражаў напад татараў. Мы замкнулі на чатыры засаўкі Сяродку, дзіўна абыякавую, брудную, у падранай вопратцы, што кідала на яе пэўныя падазрэнні. З маладым Рычывольскім мы старанна вывучылі ўсе сляды: у самім пакоі на падлозе было некалькі пісягоў, быццам бы цягнулі цела, а вонкі паніка ўзяла сваё і нічога дазнацца было немагчыма – усё затапталі. Пахаванне адмянілі, мары прыбралі, грамнічныя свечкі схавалі ў куфар, дзе яны мусілі чакаць наступнай аказіі. Абы яна не надышла хутка! Некалькі дзён мы жылі ў маёнтку, як у аблозе, але гэтым разам намі авалодаў не страх праз туркаў ці маскалёў, а нейкі дзіўны перапуд, лісцяна-зялёны, ад яго пахла балотам і лішайнікам. Ліпкі, невымоўны перапуд, які каламуціў нам думкі і накіроўваў іх да папарацяў, да бяздоннай багны. Жамяра, здавалася, цікавала за намі, а таямнічыя гукі з лесу мы ўспрымалі як заклікі і лямант. І ўсе, і абслуга і гаспадары, сабраліся ў галоўным пакоі, называным тут “святліцай”, без апетыту з’ядалі сціплую вячэру і пілі акавіту, але не для радасці, а ад страху і смутку.   Вясна раптам выкараскалася з навакольных лясоў і разлілася па балотах так, што хутка яны зажаўцелі ад кветак на тоўстых сцяблінах, вадзяных лілеяў неверагодных формаў ды колераў і ад іншых вадзяных раслін з вялікім лісцем, назваў якіх я не ведаў, што ўвагнала мяне ў сорам, бо перадусім я батанік. Малады Рычывольскі рабіў, што мог, каб забяспечыць мяне забавамі, але што ж ён мог? У нас не было тут кніг, а невялікі запас паперы і атраманту дазваляў мне толькі замалёўваць расліны. Таму ўсё часцей мой погляд прыцягвала гэтая дзяўчынка Сяродка, якая цяпер, застаўшыся без брата, пачала цягнуцца да нас. Яна асабліва прывязалася да маладога Рычывольскага, хадзіла за ім, і я нават пачаў падазраваць, што недаацаніў яе ўзрост. Таму спрабаваў выглядзець нейкія прыкметы ранняй жаноцкасці, але цела ў яе было дзіцячае, худое, без аніякіх акругласцяў. Хоць Гайдамовічы далі ёй прыстойную апранаху і боцікі, але яна, як толькі выходзіла з дому, асцярожна здымала з сябе ўсё і старанна складала пад сцяной. Хутка мы пачалі вучыць Сяродку размаўляць і чытаць. Я маляваў ёй звяркоў і паказваў, спадзеючыся, што яна падасць голас. Яна ўважліва глядзела на тое, што мы робім, але ў мяне было ўражанне, што яе погляд слізгае па паверхні аркуша, не кранаючы малюнка. Калі яна брала ў рукі вугельчык, то магла накрэсліць ім на паперы колца, але ёй хутка надакучвала. Тут я павінен некалькі словаў сказаць пра маладога Рычывольскага, якога звалі Фелікс, і імя гэтае яго добра характарызавала, бо гэта быў чалавек шчаслівы ў любых абставінах, заўсёды з добрым настроем, поўны добрых жаданняў, нягледзячы на тое, што з ім здарылася. А здарылася з ім тое, што ўсю яго сям’ю маскалі пад корань высеклі, бацьку жывот распароўшы, а сясцёр і маці жахліва згвалціўшы. Як ён здолеў пасля ўсяго гэтага застацца са здаровым глуздам, не разумею, бо ён ніколі і слязінкі не праліў і ніякай меланхоліі не паддаваўся. Ён ужо шмат чаму ад мяне навучыўся, і не прайшлі дарма намаганні Яго Вялікасці прыстроіць яго пры добрым – калі можна так пра сябе казаць – настаўніку. Гэты чалавек, невысокай лёгкай паставы, спрытны, светлы і блакітнавокі, меў бы шансы на вялікую кар’еру, калі б не здарылася тая падзея, якую я зараз апішу. А тым часам гэты малады Рычывольскі, яшчэ больш, чым я – ацяжэлы ад польскай кухні і не здольны хадзіць далей, чым на падворак, – цікавіўся феноменам plica polonica, які тут, у Гайдамовічах, зліўся ў адно з Сяродкай.   Летам, у ліпеньскую спёку, мы даведаліся з лістоў, што Варшава была адбіта ў шведаў, і я ўжо марыў, што ўсё вернецца да колішняй завядзёнкі, а я настолькі акрыяю, што буду здольны далучыцца да Яго Каралеўскай Мосці і заняцца яго падаграй. Пакуль што аб падарваным здароўі Яго Вялікасці клапаціўся іншы лекар, што выклікала ў мяне непакой, бо мой метад лекавання “жывым срэбрам” быў яшчэ мала вядомы. Лекарскае мастацтва і практыка ў Польшчы – недакладная, дактары нічога не ведаюць пра тое, што было вынайдзена ў анатоміі і хіміі ў нядаўнія часы, яны карыстаюцца нейкімі старымі спосабамі, набліжанымі да народнай мудрасці, а не да вынікаў цярплівых даследаванняў. Але я быў бы несумленны, каб прыхаваў сваё перакананне, што нават пры найлепшым двары Людовіка мала хто з медыкаў не ёсць de facto шарлатанам, які спасылаецца на высмактаныя з пальца адкрыцці і даследаванні. На жаль, мая нага зрасталася дрэнна і я ўсё яшчэ не мог на яе ступаць. Да мяне прыходзіла тая “бабка” або “шаптуха”, як яе тут называлі, і націрала мае азызлыя мышцы нейкай смярдзючай карычневай вадкасцю. На пачатку жніўня да нас дайшла сумная навіна, што шведы зноў захапілі Варшаву і неміласэрна яе рабуюць. Я думаў пра сваю фартуну, бо я магу тут, на гэтых балотах, вяртацца да здароўя і, можа быць, Бог вызначыў гэты час, каб я заставаўся ў бяспецы? Схаваў мяне ад гвалту, вайны і чалавечага шаленства? Праз пару дзён па святым Хрыстафоры, дзень якога на балотах адзначаецца ўрачыста – што зразумела, бо гэты святы перанёс малога Ісуса праз ваду на сухі бераг – мы першы раз пачулі голас Сяродкі. Спачатку яна прамовіла да маладога Рычывольскага, а калі той здзівіўся, чаму яна да гэтага часу не размаўляла, адказала, што яе ніхто ні пра што не пытаў, што насамрэч было праўдай, бо мы адразу вырашылі, што гаварыць яна не можа. Я вельмі шкадаваў, што слаба ведаю польскую, бо адразу б распытаў яе, але і Рычывольскі не вельмі добра яе разумеў, бо казала яна нейкай тутэйшай русінскай гаворкай… Вымаўляла паасобныя словы і ўпервала ў нас погляд, быццам даследавала іх моц або патрабавала ад нас пацверджання. У яе быў голас, які ёй не пасаваў – нізкі, амаль мужчынскі; гэта быў зусім не голас маленькай дзяўчынкі. Калі яна паказвала пальцам і прамаўляла “дрэва”, “неба”, “вада” – то мне рабілася непамысна, бо гэта гучала, быццам словы, што азначалі гэтыя простыя elementa, даляталі аднекуль з тагасвецця.   Лета было ў самым разгары. Балоты высахлі, але ніхто з гэтага асабліва не цешыўся, бо яны зрабіліся праезнымі для ўсіх, дзеля чаго Гайдамовічы асуджаныя былі на бесперапынныя напады раззадораных няспыннай вайной галетнікаў і злыдняў. Аднойчы напалі маскалі; Гайдамовіч мусіў з імі дамаўляцца і плаціць выкуп. Іншым разам мы адбілі атаку банды вайсковых марадзёраў, цяжка было зразумець, хто за каго і на якім баку. Малады Рычывольскі схапіўся за зброю і застрэліў некалькіх, што палічылі за вялікае геройства. Я ў кожным прышлым выглядаў пасланца з Варшавы, жадаючы, каб Яго Вялікасць забраў мяне да сябе, але нічога не адбывалася, бо працягвалася вайна і Кароль мужна кіраваўся за войскам, напэўна, забыўшы пра свайго іншаземнага лекара. Я марыў, што і без паклікання рушу ў дарогу, нягледзячы на тое, што сам не магу на каня сесці, а на гэтай бездаражы ніводная калымага не не зможа мяне правезці. Занураны ў гэтыя сумныя думкі, я глядзеў са сваёй лавачкі, як вакол Сяродкі збіраліся ўсе маладзенькія служкі з маёнтка, сялянскія дзеці, а часам і паніч з панначкамі Гайдамовічаў – і ўсе слухалі яе балбатню. – Што яны там абмяркоўваюць? Пра што гавораць? – пытаўся я ў Рычывольскага. Той спачатку падслухоўваў, а тады ўжо відавочна падсядаў да гэтай дзіўнай групы. І потым ўсё мне расказваў, калі перад сном сваімі далікатнымі рукамі ўціраў мне ў шнары шаптухіну смярдзючую мазь, якая вельмі мне памагала. – Яна ім кажа, што там ў лесе, далёка за балотамі, ёсць краіна, дзе месяц свеціць роўным ззяннем разам з сонцам, цямнейшым за нашае. – Яго пальцы далікатна гладзілі маю бедную скуру, каб потым трохі папрыціскаць маё сцягно, каб разагнаць у ім кроў. – У краіне гэтай людзі жывуць на дрэвах і спяць у дуплах. На працягу месяцовага дня яны залазяць на самыя вершаліны дрэваў і там выстаўляюць голыя целы пад месяц, ад чаго іх скура робіцца зялёнаю. Дзякуючы гэтаму святлу, ім не трэба шмат есці і дастаткова лясных ягад, грыбоў і арэхаў. І паколькі ім там не трэба зямлю апрацоўваць і хаты будаваць, любую працу яны выконваюць толькі для прыемнасці. Там няма ніякіх уладароў і гаспадароў, няма ані сялян, ані князёў. Калі ім трэба штосьці зрабіць, то збіраюцца на адным дрэве і раяцца, а потым робяць тое, пра што дамовіліся. Як хто ад іх сыдзе, то яго пакідаюць у спакоі і не звяртаюць увагі – і так вернецца. Калі хто каго пакахае, то застаецца з ім на нейкі час, а калі пачуццё пройдзе – то сыходзіць да кагосьці іншага. Ад гэтага бяруцца дзеці, а калі такое народзіцца, то бацькамі яму ёсць усе і ўсе ахвотна такім дзіцём апекуюцца. Часам, калі яны забіраюцца на самае высокае дрэва, то ў далечыні бачаць наш свет, дымы спаленых вёсак, і чуюць носам смурод спаленых целаў. Тады яны хутка хаваюцца ў лісці і не жадаюць паскудзіць сабе вачэй гэтымі відамі і псаваць носы такімі пахамі. Зыркасць нашага свету выклікае ў іх агіду і адмаўленне. Яны ўяўляюць яго пэўным міражом, бо яшчэ ніколі ніякія татары або маскалі да іх не дабіраліся. Яны думаюць, што мы нерэальныя, што мы – гэта кепскі сон. Аднойчы Рычывольскі спытаў Сяродку, ці ёсць там Бог. – А што такое Бог? – адказала яна пытаннем. Усім гэта падалося дзіўным, але, здаецца, і прываблівым, быццам бы жыццё без усведамлення існавання Бога было б прасцейшым і ўжо не трэба было задаваць сабе пакутлівае пытанне – як гэта Бог дазваляе такія вялікія пакуты сваіх стварэнняў, калі ён добры, міласэрны і ўсемагутны? Аднойчы я загадаў спытаць, што гэты зялёны народ робіць узімку. І ў той самы вечар Рычывольскі прынёс мне адказ і, размінаючы маё беднае сцягно, распавёў, што яны ўвогуле зімы не заўважаюць, бо, як толькі надыходзяць першыя халады, яны збіраюцца ў самым вялікім дупле самага вялікага дрэва і там, прытуліўшыся адно да аднаго, як мышы, засынаюць і спяць. Яны паволі абрастаюць цёплым мохам, які бароніць іх ад холаду, а ўваход ў дупло зарастае вялікімі грыбамі, так што звонку іх не бачна. А сны іх маюць такую ўласцівасць, што яны агульныя, гэта значыць, што калі хтосьці бачыць сон, то іншы быццам “бачыць” тое ж у сваёй галаве. Такім чынам яны ніколі не нудзяцца. На працягу зімы яны вельмі худнеюць, таму, калі ўзыходзіць першы цёплы вясновы месяц, усе залазяць на вершаліны дрэваў і там цэлымі днямі выстаўляюць пад ягоны свет бледныя целы, пакуль не зазелянеюць здаровым колерам. Таксама ў іх ёсць свой спосаб паразумення са звярамі, а паколькі яны не ядуць мяса і не палююць, звяры сябруюць з імі і дапамагаюць ім. Здаецца, звяры нават апавядаюць ім свае звярыныя гісторыі, ад чаго яны самі робяцца больш мудрымі і лепш разумеюць прыроду. Усё гэта падалося мне народнымі казачкамі, я нават задумаўся, а ці не прыдумляе ўсе гэтыя рэчы сам Рычывольскі, таму аднойчы з дапамогай служкі сам падкраўся, каб іх паслухаць, і мушу прызнацца, што дзяўчынка казала цалкам свабодна і смела, а ўсе яе моўчкі слухалі. Аднойчы я папрасіў спытаць яе пра смерць. Потым Рычывольскі пераказаў мне так: – Яны лічаць сябе пладамі. Чалавек – гэта плод, кажуць яны, і яго з’ядаюць звяры. Таму сваіх памерлых яны прывязваюць высока да галінаў і чакаюць, пакуль іх не з’ядуць птушкі і лясныя жывёліны. У сярэдзіне жніўня, калі балоты высахлі, а дарогі зацвярдзелі, у Гайдамовічах з’явіўся нарэшце так доўга мною чаканы пасланец ад караля. Ён прыбыў са зручнай карэтай, некалькімі воямі, рознымі лістамі і дарункамі для мяне: там была новая адзежа і добрыя напоі. Мяне так узрушыла каралеўская шчодрадайнасць, што я расплакаўся. І радасць мая была вялікаю, бо праз некалькі дзён мы мусілі вяртацца ў свет. Кульгаючы, я раз-пораз падскокваў і расцалоўваў Рычывольскага, бо мне ўжо хапіла гэтага схаванага ў лясах маёнтка, гэтай лістоты, мух, павукоў, чарвякоў, жаб, жукоў усялякіх, пахаў мулу і вільгаці, гэтага густога дурманлівага водару зеляніны. Мяне ўсё гэта ўжо гідзіла. Працу пра plica polonica я напісаў і меркаваў, што гэтым моцна падарваў у яго веру. Таксама я апісаў некалькі тутэйшых раслін. Што тут мне яшчэ рабіць? Але малады Рычывольскі не быў, так як я, задаволены набліжэннем дня ад’езду. Ен паводзіўся неспакойна, недзе знікаў, а вечарамі толькі паведамляў мне, што ідзе пад ліпу размаўляць, кажучы пры гэтым, што займаецца сваімі ўласнымі даследаваннямі. Я мусіў штосьці падазраваць, але быў настолькі задураны ад’ездам, што нічога не чакаў. Поўня прыпала на канец жніўня, а я заўсёды дрэнна сплю падчас поўні. Месяц уздымаўся над лясамі і балотамі такі вялікі, што мог выклікаць жах. Гэта была адна з апошніх начэй перад выездам – хоць цэлы дзень я пакаваў свае гербарыі і адчуваў стому, цяпер, не ў стане заснуць, я варочаўся з боку на бок. І мне здавалася, што недзе ў доме чуваць нейкія шэпты, тупат дробных ног і асцярожнае грукатанне дзвярных завесаў. Я думаў, што гэта нейкія амарокі, але ранкам выявілася, што ўсе дзеці і моладзь бясследна зніклі з маёнтка, а таксама дзеці падкаморага, чатыры дзяўчынкі і хлопец – разам іх было трыццаць чатыры, увесь маладняк гэтага паселішча; засталіся толькі немаўляты ля мамчыных грудзей. Таксама знік мой прыўкрасны малады Рычывольскі, якога я ўжо проста бачыў побач са мной пры французскім двары. Гэта быў судны дзень у Гайдамовічах, жаночы лямант узносіўся да нябёсаў, мужчыны, думаючы, што гэта справункі татараў, якія, як вядома, бяруць дзяцей у ясыр, вастрылі косы, сярпы і мячы, каб апоўдні рушыць згуртаваным атрадам на пошукі зніклых. Нічога не знайшлі. Пад вечар парабкі знайшлі ў лесе, зусім недалёка ад маёнтка, струпянелае дзіцячае цела, змешчанае высока на дрэве, пасля чаго падняўся страшны крык, бо ўсе па саване пазналі, што гэта быў той Зялёны Хлопец, які памёр вясной. Цяпер ад яго засталося нямнога, бо птушкі зрабілі сваё. З паселішча знікла ўсё свежае і маладое – і знікла будучыня. Лес стаў мурам вакол Гайдамовічаў, быццам быў войскам наймагутнейшага на ўсёй зямлі каралеўства і быццам менавіта цяпер яго герольды абвяшчалі адступленне. Куды? У апошняе, бясконцай велічыні, кола свету, па-за засень лістоты, па-за плямы святла, у вечны цень.   Я чакаў вяртання маладога Рычывольскага яшчэ тры дні і ўрэшце пакінуў яму ліст: “Калі ты вернешся, дзе б я ні быў, прыедзь да мяне”. Пасля тых трох дзён усе ў Гайдамовічах зразумелі, што дзяцей ужо не знайсці, што яны пайшлі ў месяцовы свет. Я плакаў, калі каралеўская карэта рушыла, але не ад болю ў зламанай назе, а ад нейкай глыбокай ўзрушанасці. Я пакідаў гэтае апошняе кола свету, яго падмерзлыя вільготныя межы, яго нідзе не запісаны боль, яго няпэўныя размытыя далягляды, за якімі ўжо толькі Вялікае Нішто. І зноў я накіроўваўся ў цэнтр, туды, дзе ўсё адразу набывае сэнс ды складаецца ў злучанае цэлае. І цяпер я старанна запісваю тое, што ўбачыў на гэтых межах, нічога не дадаючы, нічога не памяншаючы; і разлічваю, што Чытач дапаможа мне зразумець, што там тады здарылася, бо перыферыі свету назаўсёды надзяляюць нас таямнічай немаччу.   Пераклад з польскай Марыны ШОДА. Паводле: Olga Tokarczuk. Opowiadania bizarne. Kraków, Wydawnictwo Literackie, 2018.
 
Валянцін Акудовіч (№103)
Беларускі калегіюм З новай кнігі “Трэба ўявіць Сізіфа шчаслівым. (Хронікі беларускага інтэлектуала)”   Было лета 1997 года. Канец ліпеня. Мы з Ігарам Бабковым плылі па зарослай рачулцы. Наперадзе сярод густых чаратоў згубіліся яшчэ дзве байдаркі. Цішыня і трохі млява. Раптам Ігар ачнуўся. – Валянцін, вы будзеце выкладаць у Беларускім калегіюме! Я спачатку нічога не зразумеў, а потым, блазнавата рагатнуў. Устаноўчы сход Калегіюма адбыўся яшчэ вясной. Там і было вырашана, што заняткі пачнуцца ў кастрычніку. Кіраўніком быў прызначаны Алесь Анціпенка, а Ігар ачоліў адно з аддзяленняў. Паколькі на той час мы ўжо добра прысябраваліся, то я ведаў, як рыхтуецца гэтая не абы якая падзея. Але і думаць не думаў, каб неяк да яе прылучыцца – хіба адно вартаўніком? І ўжо ні ў якім разе не выкладчыкам. Рэч у тым, што я панічна баяўся катэдры, бо трохі працаваў выкладчыкам у Беларускім інстытуце турызму і больш не хацеў нічога такога. Ноч перад кожнай лекцыяй амаль не спаў, паколькі хваляваўся неверагодна. І на халеру мне зноў гэткае шчасце? Трохі супакоіўшыся, патлумачыў свой рогат. Ігар выслухаў і, з паразуменнем паставіўшыся да маіх фобіяў, сказаў: – Мы з Анціпенкам ужо вырашылі. Вы будзеце выкладаць на маім аддзяленні філасофія/літаратура. І вам не абавязкова будзе чытаць лекцыі. Прыдумаем нейкую іншую форму. Апошняе мяне трохі супакоіла, і мы пачалі абмяркоўваць, у якім фармаце я мог бы прыдацца агульнай справе. Нейкі час нічога вартага не прыдумлялася, пакуль я не прыгадаў творчы семінар літаратурнага інстытута. З гэтага ўсё і пачалося… Як на сёння, дык з той вандроўкі прамінуў 21 год. Ужо некалькі гадоў няма ў Беларускім калегіюме Алеся Анціпенкі. Значна раней пакінуў нас Ігар Бабкоў. А я, патрапіўшы сюды з прымусу гэтых хлопцаў, цягну сваю ношку па сёння, як быццам так яно і мусіла быць. А, можа, яно і сапраўды так мусіла быць? А далей, у жанры транзіталогіі, слова Ірыне Дубянецкай: “У 2013 годзе фiлосаф Алесь Анцiпенка прапанаваў мне ўзначалiць створаны ў 1997 годзе Беларускi калегiюм, якiм ён ад тога часу кiраваў. Я мудра падзялiла дырэктарства на дваiх: узяла на сябе функцыю акадэмiчнага дырэктара, а ролю адмiнiстрацыйнага дырэктара пагадзiўся выконваць ко­лiшнi выпускнiк калегiюма Андрэй Казакевiч, дырэктар Iнстытута палiтычных даследаванняў «Палiтычная сфера», iнiцыятар i арганiзатар ужо славутага ковенскага мiжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусi, якi штогод збiрае да шасцi соцень беларусазнаўцаў з усяго свету i на якiм я збiраю сваiх пе­ракладчыкаў Бiблii – таксама з усяго свету. I мне вельмi падабаецца, што адбываецца ў сучасным беларускiм iнтэлектуальным жыццi, дзе ўжо колькi гадоў актыўна фармiруецца незалежная супольнасць мысляроў, свядома паяднаных глыбiннымі сувязямі з мiнулым i скiраваных на стварэнне новых iнтэлектуальных сусветаў, кiраваных вольным мысленнем». Са свайго боку я хацеў бы пашырыць аповед пра Андрэя Казакевіча. Ён насамрэч вучыўся ў калегіюме (аддзяленне філасофіі і літаратуры). Мне і па сёння памятаецца, як мы з ім у маім склепе працавалі над яго першымі рукапісамі. Ужо тады моцны мысліўны апарат хлопца быў відавочны, як відавочнай была і нязграбнасць літаратурнага пісьма. Гэты недахоп яшчэ доўга будзе заўважны ў яго друкаваных тэкстах, якія мяне заўсёды ўражвалі глыбінёй і адметнасцю мыслення ды інтэлектуальнай эўрыстыкай. Хаця, на жаль, пісаў ён не шмат. Можа і таму, што мацней за думку і слова яго вярэдзіў уласны талент дойліда – талент стваральніка разгорнутых дыскурсаў? Яшчэ маладым чалавекам Андрэй пачаў выдаваць па сутнасці першы ў краіне прафесійны палітычны часопіс “Палітычная сфера”, які праіснаваў шмат гадоў. Наколькі магу меркаваць, менавіта часопіс падштурнуў Андрэя да стварэння Інстытута палітычных даследаванняў “Палітычная сфера”. Умоўны лад тут не выпадковы, бо недзе ў гэтыя гады нашыя шляхі разышліся – у розныя сферы творчай дзейнасці. Таму адно здалёк мог цешыцца, што Андрэй абараніў за мяжой званне доктара паліталогіі. Дарэчы, я ўпэўнены, што гэты чын яму быў патрэбны не дзеля славалюбства, а каб мець больш трывалы грунт пад нагамі, бо ён рушыў да свайго пакуль самага грандыёзнага праекта. А менавіта, Андрэй Казакевіч стаў арганізацыйным старшынёй Міжнароднага камітэта даследчыкаў Беларусі. Кожнага, хто ў першы раз трапляў у Коўна (Літва) на чарговы з’езд да­следчыкаў, ахоплівала дзіўнае, не параўнальнае ні з чым пачуццё: божачкі, як шмат у Беларусі разумнікаў! І ўсе размаўляюць па-беларуску. Ад гэтага было неверагодна радасна. Я не ведаю, як складзецца лёс Андрэя Казакевіча далей, але ўжо зробленае ім дазваляе мне без хоць якога сумневу залічваць яго ў шэраг найбольш слынных дойлідаў нашай бурапеннай эпохі.   *  *  * Пасля некалькіх гадоў улады Лукашэнкі кожнаму стала зразумелым, што нашыя спадзевы на нацыянальную Беларусь і еўрапейскі шлях апынуліся пад канкрэтнай пагрозай. Досыць хутка ідэя вяртання Беларусі ў Савецкі Саюз была элімінаваная на ўсе сферы жыцця і, што тады дзівіла наймацней, асноўная маса насельніцтва падтрымала гэтую ідэю. Аднак за часы “перабудовы” ды незалежнасці грамадзянская супольнасць краіны таксама ажыла; раўнуючы з ранейшай парой – да неверагоднай моцы. Яна і арганізавала ў сярэдзіне дзевяностых магутны супраціў паноўнай уладзе. Хаця нават у моманты найбольшага пад’ёму выразна адчувалася – нашыя не перамогуць. Тады сярод інтэлектуалаў і запанавала думка, што нам надзвычай істотна захаваць маладую нацыянальную эліту да лепшай пары. Найперш дзеля гэтага і ствараўся Беларускі калегіюм. Ідэалагемна ён арыентаваўся на Калеж дэ Франс, дзе калісьці ў выгнанні Адам Міцкевіч казаў шмат добрых словаў пра беларускую мову. А палітычным арыенцірам быў польскі “Лятучы ўніверсітэт”, калі Варшава знаходзілася пад фашыстоўскай акупацыяй. Інакш кажучы, мы былі гатовыя сысці ў падполле і скарыстацца метадамі выкладання, якія тады напрацавалі палякі. Дарэчы, мы абгаворвалі і досвед “Зялёных школаў” беларускай партызанкі, пра што цудоўна пісаў Янка Брыль. Нашыя легендарныя “Філасофскія вандроўкі” (гаворка пра іх яшчэ наперадзе) на практыцы прамацвалі і такую форму навучання, хоць я студэнтам пра гэта не казаў. На шчасце, нічога з таго не спатрэбілася. Нас не зрэпрэсавалі і, відаць, найперш таму, што мы мелі на мэце адно падрыхтоўку маладых беларускіх інтэлектуалаў, якія пры змене сітуацыі маглі б актыўна далучацца да мацавання дыскурса сучаснага беларускага мыслення. І мы зусім не мелі на мэце падрыхтоўку маладых людзей дзеля вулічнага супраціву. Тут кожны варашаў сам ды стыхійна – ісці на Плошчу ці не ісці. (Гэта аднолькава тычылася як студэнтаў, так і выкладчыкаў.) Хаця, натуральна, нашыя сімпатыі былі з тымі, хто туды ішоў. Усе гэта разумелі, і таму падчас акцый вулічнага супраціву студэнты вышуквалі нас, каб павітацца і адарыць вясёлай усмешкай.   *  *  * Беларускі калегіюм меў тры аддзяленні: літаратура/філасофія, найноўшая гісторыя і журналістыка. На пачатку імі кіравалі Ігар Бабкоў, Алег Дзярновіч і Вольга Караткевіч. Кожнае аддзяленне атрымала адзін базавы занятак на тыдзень з двумя парамі лекцый. У дадатак былі розныя факультатывы. Сярод іх найбольш папулярнымі аказаліся штотыднёвыя публічныя лекцыі. Досыць вялікая зала купалаўскай бібліятэкі амаль заўсёды была паўнюткай, і часам звыш… А далей я паспрабую ўнікнуць, наколькі гэта будзе магчыма, пытанняў уласна навучальнага працэсу. (Я ж не метадычку пішу.) Толькі наперад яшчэ заўважу, што, каб лішне не вытыркацца на вочы ўладам, аддзяленні неўпрыкмет разасобіліся міжсобку і кожнае жыло сваім уласным жыццём. “Пахаваліся як мыш пад венік”, – часам з’едліва пакепліваў я. Таму хоць гэты раздзел называецца “Беларускі калегіюм”, але па сутнасці тут будзе расповед пра аддзяленне філасофія/літаратура, кіраўніцтва якім праз некалькі год працы мне ў спадчыну пакінуў Ігар Бабкоў. Для беларускай прасторы нашае аддзяленне – унікальны праект у розных сэнсах. Перадусім гэта злучэнне літаратуры з філасофіяй у гамагенны дыскурс, як агульную прастору для інтэлектуальных рэфлексій і эстэтычных артэфактаў. Па-другое, спакваля аддзяленне ператварылася ў г. зв. творчае. Інакш кажучы, да нас пераважна сталі прыходзіць па навуку стварэння тэкстаў тыя, хто пачаў пісаць вершы, прозу, філасофскія эсэ і да т. п. Калі апліканты на сумоўі мне тлумачылі, што завіталі да нас, каб навучыцца філасофіі і літаратуры, дык я зазвычай казаў: пэўна, вы будзеце моцна здзіўленыя, бо, па сутнасці, мы тут нічому не вучым, акрамя як нязмушанаму мысленню і вольнай творчасці. А паколькі такім рэчам паводле чужых тэкстаў не навучыш, то мы запрашаем выкладаць выключна тых, хто сваім жыццёвым чынам і творчым плёнам засведчыў, што і з першым, і з другім знаёмы не з чужых кніжак, а з персанальнага досведу. Мяркую, што ніводная, нават самая буйная інстытуцыя краіны не мела такога феерычнага складу таленавітых і яркіх выкладчыкаў. Пры ўсёй маёй прыкрасці да пералікаў, тут мушу саступіць сам сабе і хаця б трохі назваць тых, хто ў розныя гады ці наскрозь праз два дзесяцігоддзі трымаў вольны і творчы дух аддзялення. Яшчэ толькі заўважу, што тут у адным агуле будуць і тыя, хто ладзіў толькі асобныя майстар-класы, і тыя, хто чытаў курсы лекцый ці арганізоўваў семінары ды калоквіюмы… Янка Брыль, Рыгор Барадулін, Алесь Разанаў, Уладзімір Някляеў, Уладзімір Арлоў, Ірына Дубянецкая, Ігар Бабкоў, Міхал Анемпадыстаў, Алесь Анціпенка, Уладзімір Мацкевіч, Аляксандр Грыцанаў, Адам Глобус, Максім Жбанкоў, Андрэй Хадановіч, Сяржук Санько, Сяргей Харэўскі, Сяргей Дубавец, Пятро Васючэнка… Бадай яшчэ далучу сюды і згадку пра адмысловую праграму, якую прэзентавалі майстар-класы галоўных рэдактараў незалежных выданняў «Архэ», «Нашай нівы», «Дзеяслова», «Партызана», «Тэкстаў», «Палітычнай сферы» (Валер Булгакаў, Андрэй Дынько, Барыс Пятровіч, Артур Клінаў, Зміцер Вішнёў, Андрэй Казакевіч).   *  *  * Калі быў у добрым гуморы, дык на тых жа сумоўях казаў, што Беларускі калегіюм перадусім эгаістычны праект. Проста нам моцна закарцела, каб нас сталася болей, як мага болей. Таму асноўная задача прафесуры – гэта інтэнсіўнае перастварэнне студэнтаў у нашых калегаў, каб супольна пашыраць і вялічыць інтэлектуальна-эстэтычны дыскурс Беларусі. Разам з тым, усе мае гуллівыя азначэнні зусім не адмаўлялі і навучанне ў традыцыйным сэнсе. У нас заўсёды былі унікальныя выкладчыкі з бліскучымі акадэмічнымі курсамі. (У прыклад згадаю хаця б Ірыну Дубянецкую, доктара філасофіі і доктара сакральных навук.) Але я тут трохі болей запынюся на тым, чаго не было нідзе, акрамя як у нас. А менавіта на спецкурсе “Чытанне/пісанне тэксту”. Гэта былі калектыўныя рэфлексіі паводле тэкстаў, якія прэзентавалі вялікія філасофскія ды мастацкія стылі апошніх эпох. І не столькі каб пазнаёміцца з імі, колькі каб праз іх аналітыку самім вучыцца мысліць і ствараць. Груба кажучы, Ніцшэ, Разанаў ці Фуко былі для нас нечым накшталт трэнажораў, на якіх мы трэніравалі цягліцы ўласнага мыслення. Першыя словы, якімі я распачынаў нашыя калектыўныя забавы, былі такімі: – Калі вы пагаджаецеся з тым, што я кажу, то вы не мысліце. Сваёй згодай вы адно мацуеце маю думку. Мне гэта прыемна, толькі мне гэта не патрэбна. Я ўвесь час буду чакаць вашай нязгоды. І з аўтарам тэкста, які мы расчытваем, і з маімі інтэрпрэтацыямі ды рэфлексіямі з той жа ці якой іншай нагоды. Зразумела, – казаў я далей, – сама з сябе нязгода яшчэ не ёсць мысленнем. Зусім яшчэ не ёсць ім. Аднак, пачаўшы рух у накірунку адмаўлення, магчыма, аднойчы вы ад радасці спалохана прамовіце: “Эўрыка!” Прасцей кажучы, каб зрабіць крок наперад, трэба адштурхнуць ад сябе зямлю. Тое ж і ў мысленні. І ніяк інакш... Другая заўсёдная максіма гучала так: – Мысленне – гэта перадусім інтэлектуальная мужнасць. Менавіта мужнасць, а не энцыклапедычная веда, дасканалая метадалагічная падрыхтоўка, абазнанасць у тэме і да т. п. Усяго гэтага можа быць даволі, каб стаць кандыдатам ці доктарам філасофскіх навук. Толькі не філосафам. Рэч у тым, што раз-пораз мысліць бывае страшна. Вельмі страшна. І каб не спалохацца ўласнага страху, не ўхіліцца ад яго патрэбная не абы якая інтэлектуальная мужнасць. А без яе ўсё астатняе марна. Трэцяя максіма ўжо і не зусім максіма, а хутчэй параграф з інтэлектуальных паводзінаў: – Са сваімі багамі (Богам) у аўдыторыю не заходзіць. Пакідайце іх разам з верхняй вопраткай ля дзвярэй аўдыторыі. Інакш можа атрымацца, што падчас якой жарснай інтэлектуальнай палемікі вашага бога тут стануць ганяць, што той футбольны мячык па полі. А пасля паўзы ўдакладняў: – Між іншым, гэтаксама будзе слушна, як нашаму студэнту надаюць у каршэнь, калі ён у Саборы замест таго, каб паўтараць словы малітвы, стане гучна цытаваць антыхрыста Ніцшэ. Прамінулі тыя часы, калі Бог усюды і заўсёды быў як Бог. Цяпер нешта такое далёка не ўсюды і не заўсёды. Але ў фундаментальных месцах Яго сакралізацыі, відаць, будзе разумна паводзіць сябе так, быццам нічога не змянілася. Хаця б дзеля ўдзячнасці Яму за тое, што Ён тысячагоддзямі трымаў у цэласнасці ўвесь наш сусвет, пакуль не выгадаваўся ўжо зусім іншы чалавек, які цяпер можа абыходзіцца і без Ягонай падтрымкі.   *  *  * Пэўна ж, самай адметнай падзеяй для кожнага студэнта аддзялення было публічнае абмеркаванне адмыслова напісаных дзеля гэтага эсэ. Я прыдумаў табліцу ацэнак (паводле пяцібальнай сістэмы), і пасля прачытання эсэ кожны з слухачоў павінен быў агучыць свае адзнакі асобна за мову, стыль, кампазіцыю, мысленне ды эсэістычнасць. Вясёлая была забава і карысная, асабліва для тых, хто насамрэч марыў ствараць тэксты, якія потым звярнуць на яго ўвагу ўсёй чытацкай грамады. Толькі далей не зусім пра гэта… Поркаючыся ў абы як скіданых архівах, зусім выпадкова сустрэў запіс пра адзін з такіх заняткаў, пазначаны 2006 годам. І закарцела пералюстраваць яго сюды… “Сёння на семінары мы аналізуем эсэ Марыны Дварэцкай і Вольгі Шашок. Марына абрала сабе тэмай Мінск ды напісала пра свой мегаполіс весела і здзекліва. Але за іроніяй няцяжка расчытаць тугу па ідэальным горадзе, які можна было б шчыра любіць і якім можна было б не тоячыся ганарыцца. Эсэ Вольгі – прастора напятай самоты. Усё яно – сцішаны адчай нацыянальна абранага чалавека, які балюча і трывожна адчувае сваю вылучанасць з чужароднай бальшыні. Дзяўчына ўжо наперад прадбачыць увесь цяжар беларускага шляху і як бы рыхтуе сябе да гераічнай самоты, якая будзе доўжыцца праз усё жыццё. Я слухаю развагі маладых людзей, а сам думаю трохі пра іншае. У свой час мне заманіла скласці кнігу з аповедаў тых, хто свядома прыйшоў у беларушчыну і застаўся тут назаўжды. Але гэтыя расповеды мусілі кранаць толькі адзін момант. А менавіта, як чалавек стаў на беларускі шлях, што яго сюды падштурхнула ці паклікала? З таго, што я ведаў, у кожным выпадку гэта была зусім іншая гісторыя, не падобная на іншыя. Сабраныя ў мноства, – думалася мне, – яны, магчыма, маглі б распавесці нешта істотнае і пра нас саміх, і пра нашу краіну. Тую даўнюю хэнць я і дагэтуль не спраўдзіў. Аднак кожны раз, калі ўглядаюся ў тых, хто паступае вучыцца ў Беларускі калегіюм, здумляюся: чаму яны абралі Беларусь як справу свайго жыцця? Альбо інакш: чаму менавіта іх абрала Беларусь, каб выявіць уласную самасць? І ніколі не знаходжу на сваё здумленне пэўнага адказу. У пакліканні Беларуссю заўсёды ёсць нешта містычнае”. Цалкам тэкст Валянціна Акудовіча "Беларускі калегіюм" чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова".  
 
Алена Брава (№102)
Карыятыда ў маціцовых кліпсах Апавяданне Яна нават не спадзявалася, што Цімона пахаваюць на Першых афінскіх могілках, у той амаль музейнай раскошы, дзе яна любіла гуляць, разглядваючы надмагільныя помнікі. Хто ён такі, гэты аматар засоўваць стрыптызёркам у майткі даляры? Па тысячы за ноч, хваліўся, мог прасадзіць у барах Маямі. Ды і Дорыс задушылася б аплочваць пахаванне братка ў такім шыкоўным некропалі, бо, здаецца, сам д’ябал устанаўліваў кошты арэнды зямлі на афінскіх могілках. Чаго-чаго, а зямелькі яе, Сашы, радзіма сваім сынам і дачкам не шкадуе: ляжыце сабе на здароўе бясплатна. Так што анітроху яна не здзівілася, калі Дорыс абвясціла: пахаванне адбудзецца за межамі сталіцы. Гэтая элініда і маці сваю павезла на вясковыя могілкі – маці, якая адпісала ёй дом у Афінах, дзве кватэры і ўсю маёмасць, пакуль дурань-сын гойсаў па стрыптыз-барах Амерыкі. Цімона, зрэшты, мала засмучала, што ён у свае семдзясят мусіў арэндаваць кватэру ва ўласнай сястры. “Якая розніца, адкуль мяне панясуць на могілкі?” Так ён казаў, папіваючы свой уза пад гукі бузукі ў таверне. Што будзе з ёю, Сашай, у выпадку ягонай смерці, яго не цікавіла. Яе ён проста не прымаў у разлік. Яна прыгадала цёмныя вочы Цімона, вузлаватыя рукі, старэчы кашаль па начах. Яна была для яго хоць і законнай жонкай, але, па сутнасці, служанкай з беднай адсталай краіны. Рэччу, якая патрэбная грэчаскаму мужчыну, пакуль ён жывы. Можа, гэта нядобра, што яна паплакала зусім крыху, нібыта для прыліку? Але нават самая пераканаўчая дэманстрацыя гора, з драматычным раздзіраннем адзення, на манер старажытных элінак, не магла б у рэшце рэшт нічога змяніць. Не паспеў Цімон спачыць пад плітой белага таннага мармуру, як Дорыс фурыяй уварвалася ў іхняе жытло. Каб з уласцівай грэкам прагай да тэатральнасці – калі скандаліць, дык на ўсю моц! – выкінуць на вуліцу Сашыны рэчы. І яе самую, вядома. Але не тут тое было. Такі ход падзей Саша прадбачыла, і яе рэчы, спакаваныя яшчэ ў час хваробы Цімона, знаходзіліся на віле ў Багдана, стаялі сабе ў пакойчыку для слуг. Усё ж такі нянавісць залоўкі за пятнаццаць гадоў яе загартавала. Дорыс урывалася да іх у любы час сутак, а калі зразумела, што брат мае намер ажаніцца з “гэтай русідай”, стала корпацца ў яе рэчах, каб даказаць, што яна – шлюндра. “Прыстойная жанчына не будзе насіць такія дарагія майткі!” – крычала, выцягнуўшы з шафы яе сподняе. “Руская прастытутка!” – “Пацучыха пантыйская!” Так яны называлі адна адну – ласкава, анягож. Дорыс крала лісты, якія яна атрымлівала з дому, насіла да рускіх, каб перакладалі: падлюгі ўсюды знойдуцца. Аднойчы нацкавала на яе паліцыю, і быць бы ёй у вязніцы, але Цімон улагодзіў паліцыянтаў. “Грэчаскія мужчыны заўжды паміж сабой дамовяцца!” – самазадаволена казаў, калі астынамія з’ехала, і яна не раз упэўнівалася: так яно і ёсць. Дарэчы, каверзы сястрыцы толькі паскорылі іхні шлюб. Калі Дорыс пасля вяселля, як заўсёды, адчыніла дзверы сваім ключом, Саша, ужо законная жонка Цімона, загадала ёй сыходзіць, а калі тая заўпарцілася, кінула перад ёю на стол візітоўку вядомага ў Афінах адваката. Змаўчаўшы пра тое, што жонка таго адваката, Танька з Цверы, на банкеце ў свецкім коле, не саромеючыся, западрабязна тлумачыла: “Калі мой Васіліс падабраў мяне на панэлі...” Не, Саша магла б застацца ў кватэры і пасля пахавання – з прынцыпу, на злосць Дорыс, арэнда была аплочаная да канца месяца. Але... ноччу яна так і не здолела заснуць. Ёй здавалася: зараз загучыць голас Цімона, запатрабуе цыгарэту, каву, ложак. Да апошніх дзён муж заставаўся патрабавальным у ложку, і гэта было невыносна. Ён быў на дваццаць пяць гадоў старэйшы за яе. У Беларусі яна працавала са старымі – была інспектарам у пенсійным фондзе. І моцна шкадавала тых бабуляў і дзядуляў. Па шчырасці, яна не разумела, як трываць старасць пад змрочным небам яе радзімы, асабліва калі ты жанчына. Старасць сама па сабе цяжкі груз, а тут яшчэ робішся лёгкай здабычай любога драпежніка – хранічна недацывілізаванага жыхара тутэйшых айкумен. У Грэцыі можна старэць у сваё задавальненне – мо таму грэкі дужа жыццелюбівая нацыя. Іх старыя не хочуць сыходзіць і злуюць, што ты застанешся пасля іх. Толькі гэтым тлумачыла яна Цімонаву грубасць, пастаянныя да яе дробязныя прыдзіркі. Вера, суайчынніца, з якой пазнаёміліся ў Афінах, расказвала: яе, кваліфікаваную медсястру, наймалі да паміраючых, дык пацыенты звалі яе “рускай прастытуткай”, стараліся ўшчыкнуць, выдраць пасму валасоў. Каб не сарвацца, Вера плявала ім у ежу, а потым падавала з абавязковай усмешкай.   У яе краіне старыя іншыя. На іх тварах адбітак віны і сораму, але за што? За галечу? Тады, у сярэдзіне дзевяностых, яна прымала паўсотні чалавек у дзень. Кліентура ў пенсійным фондзе, канечне, нервовая. З году ў год прыходзілі знаёмыя ёй людзі, у мінулым – настаўнікі, дактары... Апранутая была такая бабуля ў адно і тое ж зношанае паліто. Саша ведала: паліто жанчына купіла, калі ёй было пяцьдзясят. А зараз ёй семдзесят, і іншага паліто яна сабе за гэты час купіць не змагла. Саша ўяўляла, як тая пенсіянерка, саромеючыся, стараецца сустрэцца з унукам на яго тэрыторыі, каб не адчыняць пры ім пусты халадзільнік. Як бянтэжыцца, адчувае сябе вінаватай... Менавіта тады Саша задумалася пра эміграцыю. Але з’ехала таму, што не прайшла атэстацыю ў сваёй канторы. Перадусім адмовілася ўнесці рубель на нейкую чарговую акцыю на карысць галадаючых на Марсе. “Я не магу дазволіць сабе займацца дабрачыннасцю”. Старшыня камісіі прыўзняўся, агледзеў яе з ног да галавы. “Па вас не скажаш”. Апранутая яна была насамрэч файна. Канечне, не на заробак у 25 даляраў. Пазней спрабавала растлумачыць Цімону – на што, але яны і самі сабе не маглі гэта растлумачыць. Ну, ураджай клубніцаў з лецішча прадала, набыла скураны плашч… калготкі за сем даляраў прыдбала ў палякаў… “Я не магу апранацца, як свінарка. Я прымаю людзей”. Старшыня нядобра гэтак на яе зірнуў. “Што вы маеце супраць рабочага класа?” Павісла цішыня, акурат як у школе, калі яе ледзь не выключылі з камсамолу за тое, што ў выхадны пабегла на танцулькі, а павінна была ля бюста Леніну дзяжурыць. Карацей, атэставалі яе з выпрабавальным тэрмінам, і старшыня, яна ведала, сачыў за кожным яе крокам. А тут Ірка, сяброўка, сабралася ў Грэцыю нелегальна, і яе запрашала. Не надта хацелася: муж сышоў да палюбоўніцы, дзеці малыя – як іх пакінуць? З іншага боку, грошай можна зарабіць. Рашылася. І аказалася замужам за грэкам, а Ірка– у вязніцы. Лёс! Яшчэ па дарозе туды сябровачка зблыталася з малдаванінам, а ён выявіўся сутэнёрам, вазіў Ірку па астравах, вынік – тры месяцы турмы і дэпартацыя. Гром грымнуў у канцы выпрабавальнага тэрміну. Тады пенсіённікі яшчэ апекаваліся шматдзетнымі. Неяк зайшла ў Сашын кабінет Талаконнікава: адзіночка, пітушчая, сямёра дзяцей ад розных мужыкоў, малодшыя дзеці ў прытулках. А заходзіла яна, трэба сказаць, маляўніча: на парозе ўпірала руку ў бок – і ў крык: “Вы мне усе далжны!!!” Як ветэранцы ложкавых баталій, ці што? І вось, у чарговы раз пачуўшы “Вы мне ўсе далжны!!!”, Саша спакойна адказала: “Я таксама маці, але спадзяюся толькі на сябе. Перш, чым ногі рассоўваць, трэба было падумаць, што шасцёра ўжо ёсць”. І пакуль фраза гэтая з яе вуснаў злятала, да яе даходзіла, якога памеру зараз распачнецца скандал – да ўзроўню старшыні выканкама, не менш, мо і да вобласці дойдзе! – а ў мазгах білася адна думка: “У Грэцыю!”   Першыя часы яна хадзіла па вуліцах і дзівілася на шчаслівых людзей. Грэкі спявалі, танчылі, абдымаліся, гулялі да рання, пілі каву і ні пра што не думалі. Саша з сумам разглядвала апельсінавае дрэўца з нейкай кіношнай глянцавай зелянінай, з пладамі, акурат аранжавыя мячыкі для тэніса, уздыхала, думала пра сына і дачку: іх бы сюды! Але ж яна сама хаваецца ад паліцыянтаў, нібыта злачынца. Цераз дарогу была таверна, Цімон любіў заказаць там васьмінога на грылі або спанакапіту. Выкладзены мазаікай фантанчык ля таверны – гадоў сто яму, а працуе. Раніцой, пакуль Цімон спаў, яна выходзіла на балкон – чарапіца на дахах чырвоная, сцены колеру свежых вяршкоў, зялёным вадаспадам па іх бугенвілеі – рай! Згорнутыя белыя парасоны над столікамі таверны здалёк нагадвалі постаці манашак, што ў падземных пераходах Мінска прадавалі свечкі ды іконкі. Але ўсё гэта было пасля. Напачатку прыляцелі ў Салонікі. З турыстычнай візай на два тыдні, а як жа. У групе адны невяртанцы, “мамка” з Мінска, натуральна, у курсе, сама і трымала фірму-аднадзёнку, што пастаўляла ў Грэцыю “тавар”. Саша калацілася ад страху і, хоць была няверуючая, прасіла Бога: “Госпадзі, калі Ты ёсць, дзеля свята Пасхі не дай мне загінуць! Бо ведаеш, не для сябе – для дзяцей стараюся”. Да Афін дабіраліся цягніком, на вакзале іх павінен быў сустрэць падзельнік “мамкі”, уладкаваць у сем’і. Але ніхто не сустрэў. Стаяла яна на пероне, і пакрысе да яе даходзіла: зараз першы дзень Пасхі, у Афінах усе святкуюць, нікому да іх справы не будзе, як мінімум, на працягу тыдня. У кішэні сто даляраў, адзення з сабой ніякага: ёй казалі, Грэцыя – цёплая краіна. Раптам бачыць: беларуску з іх групы сустракае нейкая расфуфыраная пані. Кур’ер іншай фірмы… кінулася да яе: “Вазьміце і мяне!” Тая агледзела Сашу, засталася задаволеная: “Хутчэй за мной!” Прывезла ў дом, з кімсьці па тэлефоне пагаманіла па-грэчаску – і зноў на вакзал. Купіла ёй білет на цягнік: “Паедзеш у сям’ю з двума дзецьмі”. Назву станцыі Саша ад хвалявання не магла запомніць. Разам з ёю ў вагон сядаў пажылы грэк, кур’ерка да яго: маўляў, вось беларуска, не ведае ні слова па-грэчаску, падкажыце ёй, на якой станцыі выходзіць. Дзядуля ўсю дарогу яе забаўляў, а як пад’язджалі, даў грашовую купюру, дробную. “У Пасху прынята рабіць “дорас”. Падарунак, значыць”. Трохі размаўляў ён па-англійску, і яна – дзякуй, школа! – яго разумела. На купюры запісаў нумар свайго тэлефона. “Грошы гэтыя не траць. Калі патрэбная будзе дапамога, пазвані”. Падзякавала, дробязь тую схавала ў сумачку. Выйшла на станцыі. Сустрэў яе грэк гадоў пяцідзесяці ў цёмных акулярах, загадаў ісці за ім. Пасадзіў у машыну, прывёз у дом. Ні жонкі, ні дзяцей... Ранкам – зноў у машыну. Дарога па серпанціне ўверх уецца, вакол горы... гадзіну... дзве… тут яна зразумела, што трапілася. І што костачкі яе ў гэтых гарах ніводная душа не знойдзе. Прыехалі на раскошную вілу. Мармур, срэбра, крышталь. Акрамя іх, нікога. “Мы ў Грэцыі любім нетрадыцыйны сэкс”. Гаспадар прынёс порнакасеты, паказаў, чаго ад яе хоча. Адмовілася. Пасміхнуўся: куды ты дзенешся. Прынёс руска-грэчаскі слоўнік – пэўна, не першая яна там ахвяра была. Кляла сябе за дурноту, шкадавала дзяцей – як ім будзе сіротамі? Вывучыла па-грэчаску слова “жывёла”. “Ты – жывёла!” – але гаспадар толькі пасміхнуўся задаволена і прынёс новыя касеты. Калі ён з’ехаў, выцягнула купюру, трымцячымі рукамі набрала нумар, – сэрца абрывалася ад думкі: а раптам не адкажа? Раптам стары пажартаваў? Пачуўшы знаёмы голас, доўга плакала ў слухаўку. “Усё будзе добра, Аляксандра!” Улазіс, так яго звалі, абяцаў паразмаўляць з гаспадаром. Грэчаскія мужчыны заўжды паміж сабой дамовяцца... Яна ўпэўненая: толькі Улазісу мусіць дзякаваць, што над ёю не ўчынілі гвалт, не знявечылі – а што сталася з ейнымі папярэдніцамі ў той залатой клетцы? Пра гэта яна старалася не думаць. Вызвалілі яе, аднак, не адразу. Пасля размовы з Улазісам гаспадар пакінуў яе на два тыдні ў спакоі – “падумаць”. Тэлефон адключыў. “Ты не зразумеў: я– беларуска, – сказала яна, калі ён адчыніў пакой, марная перасцярога, навошта было зачыняць яе на ключ у тых гарах? – Я магу кахацца з мужчынам, толькі калі сама захачу”. Была яшчэ адна тэлефонная размова, пасля якой ён нарэшце адвёз яе назад на станцыю, купіў білет на цягнік у Афіны, яшчэ і грошай даў, – баваўняны кароль, адзін з самых багатых людзей у краіне, пра гэта яна пазней даведалася. Стары грэк сустрэў яе на вакзале – як жа кінулася яму на шыю! Роднага бацьку ніколі так не абдымала! Улазіс пацмокаў языком, выцер ёй слёзы і адвёз да Цімона, свайго суседа.   Восем месяцаў яна ў Цімона працавала. І лавіла на сабе ягоныя ўважлівыя позіркі. Аднойчы спытаў: “У якім горадзе жывеш? Куды едзем браць шлюб?” Не паверыўшы, пасміхнулася: “У Мінск”. Назаўтра ён з’явіўся з білетамі на самалёт. Гэта быў цуд! Жаданне бачыць дзяцей перасіліла страх турмы. Калі праходзілі пашпартны кантроль, памежнік строга пацікавіўся, дзе яна была восем месяцаў. “Дзе была, дзе была... у мяне працавала, – адказаў Цімон. – А цяпер вязе да сябе ў Расію, жаніцца буду”. “У Беларусь”, – паправіла яна, а ў самой ажно ў вачах сцямнела ад сэрцабіцця. Памежнік падміргнуў Цімону і аддаў дакументы. Грэчаскія мужчыны паміж сабой... ну і гэтак далей. Назад яна вярталася законнай жонкай Цімона. Саша ўзгадвае свайго грэка ў Беларусі дзевяностых і ціхенька смяецца. У шоку ён быў ад цэн і заробкаў, але найвялікшае, можна сказаць, непазбыўнае ўражанне зрабіла на яго “камерцыйная” прыбіральня, тады ў Мінску яны якраз пачалі з’яўляцца. З цяжкасцю адшукаўшы тую выгоду, пабачылі на касе кабету, неверагодна злосную нават па нашых мерках. Пачынаўся кастрычнік; на касірцы былі вязаныя пальчаткі з груба адрэзанымі, ажно ніткі тырчэлі, кончыкамі паль­цаў, пазногці былі намазаныя ярка-барвовым лакам. Цімон, як загіпнатызаваны, утаропіўся на брудныя пальцы, якія хутка-хутка перабіралі грошы, – на адным красаваўся масіўны залаты пярсцёнак. А потым выказаўся – і паўтараў ёй ужо ў Грэцыі: “Вы адсталі ад элінаў гадоў на сто”.   Так ужо і на сто... Спрачалася яна з ім, бывала, да слёз – прынамсі, у тым, што тычылася цяперашніх грэкаў, бачыла яна іх без прыкрасаў, калі ў багатых дамах прыбірала. Але ў чымсьці меў рацыю Цімон. Бо здолелі ж яны захаваць усё гэта... Калі грызла туга па дому, па дзецях, яна адпраўлялася на Акропаль. Ішла вузкай вулачкай... Сучасныя дамы са шкла і бетону, а побач – астравок зеляніны і якія-небудзь двухтысячагадовыя руіны: ні табе смецця, ні пабітай бутэлькі. Увечары ўзнімалася на Лікавіт, дзвесце семдзесят метраў над узроўнем мора, усе Афіны бачныя, ляжаць перад табой у залатых іскрах. Вецер з Эгейскага мора твар абвявае, як абвяваў ён твар Пенфезілеі і тых жанчын, што аднойчы вырашылі не залежаць ад таго, ці дамовяцца паміж сабой грэчаскія мужчыны... На Акропалі храм ёсць, Эрэхтэён, у гонар знакамітага афінскага цара пабудаваны. Скляпенне яго трымаюць карыятыды. Шэсць жанчын. Пустое, вядома, але ёй здавалася: адна з іх да яе, Сашы, падобная. Постаццю, выразам твару, напаўсцёртага ад часу... Прыходзіла яна да сваёй каменнай сястрычкі, у думках размаўляла з ёю, – гэткая карыятыда ў джынсах, маціцовых кліпсах і з сумачкай з мінскага ГУМа. “Беларусіда”.   Як вярнулася ў Беларусь, працуе сядзелкай. З яе вопытам чаму б і не? У Грэцыі адтрубіла пяць гадоў, больш не здолела, дужа цяжкая праца – старых даглядаць. А спачатку гідам была, вазіла экскурсіі: Акропаль, рынак Монасціракі, Сінтагма, Нацыянальны сад, Дэльфы, Карынф... з-за спякоты давялося адмовіцца, улетку там за сорак. Тады і з’явіліся старыя. Галоўнай цяжкасцю былі не іхнія капрызы і дзівацтвы – паміралі яны, яе кліенты, такая вось з імі была справа... Апошнюю сваю бабулю, адзінокую астматычку, сама ж і пахавала. Пасля чаго пераключылася на прыбіранне. Маладыя яе гаспадыні, элініды, чымсьці нагадвалі Дорыс. Першымі кліенткамі былі маці з дачкой, і сёння перад вачыма стаяць. Страшэнна багатыя – і абедзве, на яе, Сашы, думку, не ў ладах з галавой. Дачка ў маладосці вучылася ў Парыжскай Акадэміі мастацтваў, пасля дах у яе паехаў канчаткова. Малявала карціны: мужчынскія прычындалы з вушамі, вірлавокія азадкі. Несла ў арт-студыю, але нікога, ясная рэч, тая пэцканіна не цікавіла. Уся шыкоўная пяціпакаёўка была застаўлена “палотнамі”. А вакол – бруд, смурод, смецце шмат гадоў не выносілася, рэшткі ежы і віна, пабіты посуд, пустыя бутэлькі... сярод гэтага хламу – старажытныя амфары з мора, з ракавінкамі на баках, сярэбраныя трыножнікі, куды тым Дэльфам: сямейная спадчына. Гаспадыні ненавідзелі адна адну, палілі, як паравозы, попел проста на дыван страсалі, каву смакталі літрамі, пакідаючы брудныя кубкі ва ўсемагчымых месцах. Ніводная з іх ніколі ў жыцці не прыбрала за сабой! Чым абедзве ганарыліся. У яе, Сашы, абавязкі ўваходзілі паходы на рынак, гатаванне ежы, мыццё і прасаванне адзення – ну і прыбіраць у пакоях даводзілася, хоць і без фанатызму. Аднойчы яна не вытрымала, шэсць мяхоў смецця павыносіла, пакуль німфы былі на выставе жывапісу, дык маладая гаспадыня закаціла грандыёзны скандал: “Як я буду цяпер ствараць мае карціны?!” У той жа дзень Сашу разлічылі, ды яна і радая была сысці. Пасля працавала ў суддзі на псярні – так Саша называла двухпавярховы асабняк, сапраўдныя гаспадары ў ім былі тры сабакі. Суддзя – шэрая мыш, носіць строгія касцюмы – карычневыя, чорныя. Для людзей – адна маска, для яе, прыбіральшчыцы... ну, Саша дык бачыла яе без маскі. Сышла адтуль па сваім жаданні: не спадабалася фанабэрыстасць, з якой суддзя з ёю абыходзілася. І так гэта ўразіла гаспадыню – нейкая мігрантка мае пачуццё ўласнай годнасці... абвінаваціла Сашу ў тым, што яна быццам бы скрала ў яе залаты ланцужок і пярсцёнак. І засудзіла б абавязкова, але неўзабаве сцяміла: “беларусіда” ведае ўвесь адваротны бок яе жыцця, які яна старанна хавала ад людзей. Вось павесялілася б публіка на судзе! На першым паверсе, дзе ў грэчаскіх дамах звычайна прымаюць гасцей, у суддзі шыкоўная мэбля, дарагія карціны, а на другім, куды чужых не пускаюць, сапраўдная псярня – не, горш... Калі Саша ўпершыню там апынулася, яе ледзь не званітавала. Ложак гаспадыні ў сабачых фекаліях і поўсці, усюды зямля з разбітых кветкавых вазонаў, лужынкі сабачай урыны, дарагая сабачая ежа... Вялі рэй там тры сабакі, тры здаравенныя самцы, ім дазвалялася ўсё. Так што Саша была шчаслівая збегчы адтуль. Між іншым, гэтая элініда валодае прыватным дзіцячым садком: падарунак ад багацея-таты на дзень народзінаў. Адваротны бок жыцця тых свецкіх дам ведала толькі яна, іх хатняя работніца. Яны не лічылі яе за чалавека, а таму не саромеліся. Яна часта ўяўляла, у якім шоку былі б тыя багацейкі, калі б усвядомілі, што яна здольная думаць, аналізаваць, крытычна ацэньваць – іх, пантыйскіх грачанак! Для гэтых заможных пані яна была рабочай скацінай, як і расіянкі, украінкі, што тут працавалі, – самага нізкага класу, кшталту жывёлы. Яны, наймічкі, найніжэйшыя карыятыды грэчаскай эканомікі, абмяркоўвалі ўсё гэта за кубкам гарбаты. Тым з дзяўчат, якія жылі з удаўцамі на правах прыслугі, было горш за ўсіх... мне, лічы, пашанцавала, казала сабе Саша. І амаль кожнае лета выпраўлялася дамоў з грашыма, якія зарабіла сваёй цяжкай працай. Адрамантавала кватэру, вывучыла дзяцей, дапамагла ім набыць жытло – а магла б і загінуць, як маці дзяўчыны з далёкай расейскай глыбінкі. Каб выкараскацца з галечы, тая жанчына з’ехала ў Грэцыю дзесяць гадоў таму, і ад яе няма вестак, пісала гэтая ўжо дарослая дзяўчына на адным з форумаў інтэрнэту, дык хоць бы магілу яе наведаць. Але дзе ты знойдзеш тую магілу?   І ўсё ж цяжка быць рэччу, за якой не прызнаюць нават права на мысленне. Таму Саша, можна сказаць, узрадавалася, калі ёй патэлефанавала Святлана, Баг­данава жонка. Гаспадар калісьці пачынаў простым грузаперавозчыкам у Адэсе; цяпер на тэрыторыі аднаго з нацыянальных паркаў Украіны ён будаваў сабе катэдж і займеў чатырохпавярховую вілу ў Афінах. На тую вілу яе і запрасілі – ясная рэч, не на кубачак гарбаты. Прыбіраць вілу – запорхаешся: вокны пяціметровай вышыні, шторы з аксаміту, кілаграмаў па дваццаць кожная, здымаць іх прыязджалі спецыяльныя рабочыя. Яны ж чысцілі жырандолі, кожная метры два ў шырыню, з горнага крышталю і бронзы. Саша ўпершыню назірала, як гэта робіцца ў багатых дамах: жырандоля абмотваецца поліэтыленам, рабочыя ўзнімаюцца пад столь і распыляюць над ёй аэразоль, каб пыл і бруд сцякалі ў пластыкавы кокан. Усё астатняе ўваходзіла ў яе абавязкі. Адзін паверх той вілы плошчай як дваццаць палат у бальнічцы, дзе яна, Саша, лекавалася ў Беларусі. Паспрабуй хаця б падлогу ўсюды перамыць, а на ёй яшчэ дзеці, трое. Старэйшаму хлопчыку дванаццаць гадоў, блізнятам па восем. Няшчасныя істоты – абстаноўка хлусні ды страху, вось што яны мелі дома. Бацька амаль увесь час ва Украіне, а калі прыязджаў, наводзіў у доме “парадак”: роў на ўсіх нема. Пасля валяўся на канапе, разгадваў крыжаванку. “Чуеш, Сашка, аўтар кніжкі пра Тома Соера, з чатырох літар – гэта хто? А алмаз пасля агранкі як называецца?” Жонка, Святлана, такая ж “адукаваная”. Дзяцей не выхоўвала ўвогуле, бо – калі? У яе шопінг нон-стоп. Час ад часу з’яўлялася бедная ўкраінская сваячка, якой яны плацілі капейкі, тая пастаяць за сябе не ўмела, у адрозненне ад Сашы, якая за гады працы на багацеяў сёе-тое пра іх цяміла. Дзеці наведвалі каледж: філіял Кембрыджскага ўніверсітэта. Калі што не па іх – істэрыка: “Я патэлефаную тату! Ён цябе выганіць!” На ўкраінскую сваячку гэта дзейнічала імгненна, на Сашу – не. Давала старэйшаму тэлефон: “На, звані. Толькі ведай: мне сумку ўзяць – і мяне ты больш не пабачыш. Але на маё месца прыйдзе іншая. Думаеш, табе будзе лепей?” Задумваўся. “І правільна, што не тэлефануеш тату. Таму што зараз гэта зраблю я!” Так яна выхоўвала таго паніча, хоць, калі разабрацца, на ліха тое было патрэбна менавіта ёй? На кожны камень знойдзецца свой малаток. Калі Цімон памёр, Святлана прасіла яе не з’язджаць, жыць у іх. Але яна вырашыла: хопіць. Вярнулася дамоў. І своечасова: праз паўгода крызіс у Грэцыі грымнуў. Добра, Цімону не давялося гэтага перажыць. Яна прачытала ў газеце пра старога грэка, які застрэліўся на плошчы, – Цімон мог бы, выбуховы быў. Тым больш, што Дорыс у крызіс страціла сваю нерухомасць і жыве цяпер у кватэры, якую Цімону здавала. Гэтыя падзеі яе падкасілі: хварэе, не ўстае. Дачка даслала ліст, просіць прыехаць, дагледзець маці, бо лепш за яе, “беларусіду”, – Дорыс сама так сказала, Саша сваім вачам не паверыла, – ніхто рады не дасць. І вось яна раздумвае... можа, сапраўды паехаць? Шкада ёй старых і нямоглых, нават Дорыс шкада. Грошай вялікіх не заробіць, затое зможа прагуляцца па Акропалі, зірнуць на сястрычку-карыятыду. На шэсць сваіх сясцёр. Дочкі цара Эрэхтэя, якому прысвечаны той храм, былі калісьці вясёлымі зграбнымі дзяўчатамі, любілі спяваць і танчыць. Адну з іх – напэўна, самую прыгожую, думае Саша, – цар загадаў прынесці ў ахвяру багам, бо надта ўжо хацеў выйграць вайну. Астатнія прынялі смерць добраахвотна разам з сястрой, бо не пажадалі заставацца ў свеце, дзе багатыя ўладныя мужчыны распараджаюцца жыццямі жанчын. Цяпер, вядома, усё інакш, а як жа, – усміхаецца Саша, заплюшчвае вочы і падстаўляе твар ветру з Эгейскага мора, ветру, які даносіць плач, шэпты і стогны тых, каго даўно няма сярод нас.
 
Кацярына Янчэўская (№101)

Белае шматкроп’е

Вяртанне Дробязі знікаюць у татальным белым: завіруха спакушае забыць пра чорныя вежы самотных літар, пуцявіны-радкі паміж быць і не быць. Стомлены снег шукае прытулку у цёмных завулках – старонках душы. Дробязь? Здаецца, няма паратунку у тэкстах зімовых, прабач! ...Нябачныя літары забытых імёнаў чакаюць вясны...     *  *  * Сваёй чароўнасцю скрадае роспач холаду студзеньскі снег. Сёння ён – як пялёсткі язміну – мае водар збаўлення і дабрыні. Замест чорнага шматкроп’я – Белы снег. Абнаўленне надзеі і абнуленне тугі.     *  *  * Амаль вясна. Памежжа прадчуванняў. Архітэктоніка імклівага святла. Ля берага няспыннага вяртання – зноў сілуэты нашага жыцця.     Іншы колер Чорна-белая графіка нашай размовы пакрыху губляе выразнасць малюнку і насычанасць тону. Кампазіцыя словаў вось-вось ператворыцца у суцэльную пляму нічыйнай свабоды, без межаў і без адценняў, – паглынуўшы цябе і мяне. Шкада: не прыйшло ў галаву пашукаць іншы колер для нашай размовы.     Авантурная гарбата Сумяшчаюць лекавае і атрутнае кветкі постмадэрну: гарбата з іх двухсэнсоўная, як грэчаскі фармакон. Класічны дуалізм хаваецца у (не)звычайных кветках? Рызыка набліжэння да сучаснасці – зранку? Мо лепш не каштаваць такую авантурную гарбату?     Нацюрморт Твая вытанчаная рацыянальнасць нагадвае стары галандскі нацюрморт: узаемасувязь рэчаў і неабходныя акцэнты. Мёртвая прырода або ціхае жыццё? Ты з лёгкасцю прачытваеш усе алегорыі, падлічваеш, узважваеш, параўноўваеш. Але раптам... апантана кідаеш лупіну лімона на падлогу мне пад ногі. І я бачу: твой рацыянальны досвед – хлусня – trompe-l’œil*.     *  *  * Апраўдваю пялёсткамі вясны няспраўджанасць як заканамернасць. Прыступкі мармуровыя ў цішы я блытаю з пяшчотай ў тваім сэрцы. Праз крокі дзьмухаўцоў жыццё ляціць, нястомнае паветра аблачынак, пялёсткі зноў як завушніцы кніг, прачытаных паміж зімой і летам...     *  *  * Меланхолія звольнена з пачэснай пасады па збіранні ўраджаю каменняў у скляпеннях займенніка “я”. Меланхолія ў дождж і з вялікім пасагам па знаёмай мясцовасці вольна крочыць да княжацкіх замкаў – старажытным руінам нясе камяні…     Сэрцабіццё У кровазвароце маіх летуценняў ружы гатычных сабораў аздоблены промнямі сонца. Праз цені сумневу – світанні спатканняў, надзея. Ружы гатычных сабораў святлом атуляюць задымлены ранак заблытанага ўяўлення. Над стральчатым парталам – падарунак інакшасці, сустрэча ў паветры дзівоснага ўвасаблення. Спадчына думкі ўплецена ў разнастайнасць свабоды. У кровазвароце маіх летуценняў ружы гатычных сабораў рупліва ахоўваюць сэрцабіццё...     Лёс Стары калодзеж чыстай вады абдымае крыніцу пяшчоты. Журботу маўчання майго – паглыні! Перамяні на мову! Ночы праходзяць і дні настаюць. Новыя людзі і словы. ...Лёс мой крынічны, бы плёскат вады зорнага мора.     “Старыя яблыні” Фердынанда Рушчыца Сцяжынка – паміж небам і зямлёй – Мінулае злучае і сучаснасць, У родным садзе: блізкі шлях дамоў, У родным садзе: восеньская памяць. “Старыя яблыні” – ўвесь радавод сям’і, Граматыка і сінтаксіс пачуццяў, Задумкі для карцін сярод галін, Узнёсласць колеру ў смарагдавым ландшафце. Танцуюць дрэвы ці пакутуюць ад болю, Спяваюць ці стаміліся ў маўчанні? Журботная паэзія прызнання... “Старыя яблыні” – мастацтва і жыццё.  
 
Алесь Бычкоўскі (№103)
Фірма Амаль крымінальнае чытво   Аднойчы да Валера з’явіўся анёл. Стаў рукі ў бокі і кажа: – Ты, гэта, Валера, кідай ужо, годзе бавіцца, збірайся. – Куды? – Там пабачыш, – анёл усеўся за барнай стойкай побач з Валерам і дастаў цыгарэты. – Прыйшоў мой час? – Ну, прыйшоў – не прыйшоў, а пара ўжо ду­маць,– нечаканы візітоўца пстрыкнуў запальнічкай, і Валер заўважыў, якія брудныя ў анёла рукі, з доўгімі пазногцямі. – Дык… – Дык-індык, Валера. Не хочацца, праўда? Анёл крытычна скасавурыўся на яго. – Добра, хай сабе, я пакуль жартую, – і паказаў аграмадны кулак. – Глядзі мне, Валера, дап’ешся. Тады позна будзе баржомі жлукціць. Пасля залопаў крыламі, порх-порх, і знік з вачэй, падняўшы вецер. Незвычайна гарачы, нават пякучы вецер.   *** Абуджэнне было цяжкім, смылела знутры і здавалася нібыта сабакі грызлі за ногі. “П’янь, каб ты здох! – недзе раўла жонка. – Заўтра – на развод!” Ён сціснуў сківіцы. Ізноў і зноў трэнькаў мабільнік, рыхтык у фільме “Адрэналін”, дзе герой Джэйсана Стэтэма прачнуўся раніцай і нічога не памятаў. “Фраярок, заўтра прынясеш грошы, – хрыплым басам на сіплае “алё” адказала слухаўка. – Не будзе грошай, кватэра наша. Зразумела?” Абразлівае “фраярок” разанула слых. Якая кватэра? Уласная трохпакаёўка ў цэнтры? Змрочны тон раптам зрабіўся лісліва-лагодзістым. “А мо жадаеш адгуляцца? Толькі што паставіш? Ты ж усё спусціў учора на вецер”. Тон ізноўку змяніўся: “Ну ты ўсё зразумеў? Грошы каб былі да шостай вечара. Пяцьдзясят тысяч даляраў”. Кароткія гудкі. Божухна, якія даляры? Бліснула маланка ў памяці. Казіно! Гарэлка, бабы, покер… Цьху. Марціні, шампанскае, віскі, блудлівыя спакусніцы, ахвотніцы на чужое шчасце. Ён гуляе ў карты – на коне партманет і залаты пярсцёнак-пячатка. Рыхтык пушкінскі герой прамаўляе: “Тройка, шасцёрка, туз, дама, шасцёрка, туз”. Дама і туз – ключавыя словы. Чарнавокая ведзьма юрліва лашчыцца, а тоўсты ігрун-карцёжнік, навідавоку катала, спакушае згуляць “па-крупнаму”. Зараза! Здаецца, ён сапраўды спусціў усё. Ізноўку мабільнік трэнькае. “На сувязі менеджар па кадрах, – сухі голас пазнаецца адразу. – Мне даручана паведаміць, што, на вялікі жаль, кампанія пакуль не адчувае патрэбы ў вашых паслугах. Канчатковы разлік вам будзе пераведзены на банкаўскую картку, дакументы вышлюць поштай. Усяго найлепшага!” Коратка пстрыкнула. Звольнілі! Успышка бліскавіцы ўваччу. “Грамадзянін, пройдземце ў аддзяленне! – пачуў голас, калі выкуліўся з таксоўкі і прыхіліўся да слупа памачыцца. Дзе тое было? Верагодна, на аўтобусным прыпынку. Ён абурыўся і наважыўся адарваць міліцыянту пагон. “Я цябе ў ЛПП аформлю зараз жа!” Але нехта падскочыў, пераняў, штосьці доўга тлумачыў. Нарэшце яго запіхнулі ў нейкую машыну і кудысьці павезлі. “Ці жывы яшчэ, сабака? Каб цябе агні спалілі на яснай пагодзе! – гнула сваю лінію жонка. – Ты чуў, швэндала, каб нагі тваёй тут не было! Заўтра, паўтараю, заўтра – на развод! Сама за ўсё заплачу, абы хутчэй пазбавіцца ад дурня!” Тэлефон, каб мог гаварыць, заплакаў бы. Адзін, два, тры, чатыры… Пакутнік згінаў пальцы, колькі і чаго ён паспеў натварыць за адзін вечар? Абрынуўся ў запой, з работы выперлі, жонка выгнала, у дадатак прагуў усе грошы, у давесак няйнакш праблемы з міліцыяй, і самае жахлівае – нажыў няхілыя праблемы, бо картачны доўг, як кажуць, рэч вельмі сур’ёзная і небяспечная. Пра наступствы і думаць не хацелася. Пасля гадавога перапынку ён толькі пакаштаваў гарэлку і адразу ж “пусціўся ў скокі”. Усяго за адзін дзень страціў і разбурыў усё, што такімі высілкамі-намаганнямі стваралася цягам года цвярозасці. Жах! І пазбаўлены сковаў рэальнасці мозг інстынктыўна даў нервовым цэнтрам каманду спаць. Хоць нейкая палёгка – схавацца ў адключцы. Але ж, колькі не спі – прачынацца ўсё адно трэба, не прачынаюцца толькі мёртвыя. Другое абуджэнне сталася рэзкім. Імгненным. І больш стракатым. У галаве настойліва пстрыкае, а ў роце пануюць экзістэнцыйныя пахі, увушшу гудуць пахавальныя званы, і здаецца, чорны дым узнімаецца з апраметнай. З пакутлівай глоткі вырываецца енк. Трасуцца рукі, і ў страўніку рагоча д’ябал. “Ой, дзе быў я ўчора?” – аднекуль спявае Высоцкі. – Валер Ермалаевіч Гамбізаў, – левітанаўскі барытон хутчэй засведчыў, чым спытаў. Валер варухнуў рукамі і расплюшчыў вочы. Лунаў паўзмрок. Ён ляжаў на канапе. – Значыць так, Валер Ермалаевіч, – постаць мужчыны ў цывільным гарнітуры схілілася да пакутніка, і мужчына засведчыў. – Жыць будзеце. Валеры варухнуў ліпкім языком у амяглым роце: – Дзе я? – Жыць будзеце! – ужо весялей засведчыў мужчына і бліснуў круглымі акулярамі. – Праўда, рытарычнае пытанне: а навошта? Валеры адразу ўсхапіўся і сеў, не зважаючы на агульны боль і млявасць. Невядомы суразмоўца быў высокім, хударлявым, са спачувальна-змоўніцкім выразам твару. – Бабашкін Аляксей Пятровіч да вашых паслуг, – назваўся ён і дадаў. – Вы на тэрыторыі фірмы “Апошняя надзея”. Наш дэвіз-слоган “Заўтра будзе лепш, чым учора”, і я ваш асабісты кансультант-адміністратар. Валеры намагаўся штосьці сказаць, але сам не разумеў што. Толькі пытанні віравалі ў думках, і душыла смага. Ён зморшчыўся, як грыб, абхапіў галаву і паспрабаваў устаць на ногі. Атрымалася не адразу. – А як?.. – спытаўся ён і замаўчаў, праглынуўшы словы. – Элементарна. Учора вы сталі кліентам нашай фірмы, падпісалі кантракт на супрацоўніцтва і замовілі першую паслугу – аднавіць учарашні дзень. У галаве ў Валера адразу пранесліся стоп-кадры, быццам з дыяфільма на тэму “Як я адпачыў”. Рэстаран, бар, кавярні, казіно, алкаголь, рулетка, міліцыя, здаецца, нават “хуткая дапамога”. Што, скажыце на ласку, ён учора тварыў? – А калі я сёння не хачу прыгадваць мінулыя падзеі? – Воля вашая, але аванс вы выплацілі, – кансультант-адміністратар звычным рухам паказаў квітанцыю. У Валера адразу пазмрачнела ўваччу ці то ад кошту паслугі, ці то ад абстыненцыі. – Увогуле, я не рэкамендую адмаўляцца, Валер Ермалаевіч, – настойліва мовіў кансультант. Ён пацягнуў Валера за гузік кашулі і гіпнатычна зірнуў праз круглыя акуляры. – На вас складзены адміністрацыйны пратакол, і гэта самае мяккае ў вашым жыцці. Паверце, вельмі хутка вы абавязкова пажадаеце даведацца пра ўсе акалічнасці і варункі вашага апакаліптычнага ваяжу. – Валяйце, – пасля нядоўгіх роздумаў згадзіўся небарака. – Чакайце, а што вы за кантора? – Аказваем хуткую наркалагічную дапамогу, але не ў тым сэнсе, як агульнапрынята. Карацей, мы дапамагаем нашым кліентам аднавіць па­мяць пасля п’янага віру. Мы паспрыяем, каб па хвілінах, нават па секундах распісаць вам усе падзеі “ўчарашняга дня”. Размовы з асабістай аховай, калі такая маецца, ці з паплечнікамі-сабутэльнікамі выключаюцца. Пры наяўнасці вострых кутоў, такіх, як міліцэйскія пратаколы, мы пасадзейнічаем іх абысці ці выправіць. Зразумела, усе паслугі будуць уключаны ў канчатковы разлік. Мы дапаможам прымірыцца з жонкай, з калегамі на рабоце, сябрамі, адміністрацыяй шынка, у які вас заносіла халера, і іншае. Увогуле, мы здольныя дзе трэба падмазаць або кампенсаваць. Дарэчы, работа па вашым кантракце ўжо распачата. Галоўнае, не хвалюйцеся. У фірме працуюць былыя следчыя крымінальнага вышуку, з тых, хто на пенсіі, спец­службоўцы ў адстаўцы, ёсць уласная агентурная сетка і мноства сувязяў. Мы карыстаемся попытам і аўтарытэтам на самым версе, – кансуль­тант паказаў пальцам у столь. – Нават пастаян­ныя кліенты ёсць. – А навошта мне вышук і агентурная сетка? – даўся дзіву Валер. – Даведацца пра ўсе прыгоды, распісаць па хвілінах, – даходліва патлумачыў цярплівы кансультант. Валеры кідаў па баках трошкі зацкаваныя позіркі. Цяжка дыхалася, перахоплівала ў грудзях. – Келіх піва? – паслужліва ўсхапіўся Аляксей Пятровіч. – Вы сапраўдны Айбаліт, – Валеры закаціў вочы, затым паглядзеў на свайго ратавальніка з падзякай і вялікай надзеяй, прагна прыпаў да адкаркаванага гарлячка спатнелай піўной пляшкі, клапатліва прапанаванай кансультантам. – Такім чынам, у пэўным сэнсе, – тут Айбаліт зрабіў паўзу і паважна мовіў: – Мы – кантора! Пакутнік спалавініў пляшку і з палёгкай выдыхнуў. – Лімузін чакае, – запрасіў Бабашкін. – Пачнем з фінальнага пункту. Памяшканне фірмы месцілася ў сутарэнні цокальнага паверха хмарачоса паблізу галоўнага праспекта сталіцы. Выкладзеныя з гранітных плітак прыступкі на першы погляд здаваліся залішне высокімі, нават стромкімі. Валеры хіснуўся, і кансультант асцярожна падтрымаў кліента за локаць. – Аляксей Пятровіч, а чаму сур’ёзная кампанія ды так глыбока ўнізе? – не вытрымаў Гамбізаў і паспрабаваў падлічыць колькасць прыступак. – Дзеля псіхалагічнага эфекту, – паспяшаўся растлумачыць Бабашкін. – Выхад з сутарэння сімвалізуе пачатак вашага шляху ўверх, да сонца, так бы мовіць, прэч з яміны, у якую вы ўваліліся. Наперад да новага жыцця. Мы таму і мусім людзьмі звацца, што калі павалімся, устаем і ідзем далей. Наперад! Мы як сонца, спыняцца не маем права! Ад выпітага піва Гамбізаву хоць і палепшала, але ненадоўга. Ён пракашляўся і пачаў узнімацца па прыступках. Кансультант крочыў следам. Вуліца сустрэла гукамі перадабедзенага дня. Час пік. Мінакі, аўтамабілі, грукат, лязг, віск і не зусім прыемны пах. Валеры азірнуўся. Першы ўзровень дома займалі прадуктовая крама, невялікая кнігарня ды фірма па гандлю смартфонамі, размаітыя абрысы якіх праглядаліся на стэндах за вонкавым шклом памяшкання, дзе вёўся продаж. На прыхадняў з сутарэння ніхто не звярнуў увагі. Дакладней, амаль ніхто. Снавалі аўтобусы, тралейбусы. Плынь машын гайданулася на зялёнае святло, паволі паплыла. З перапою на свет выкарасквацца заўсёды цяжка, наўкола спрэс шугнякі, безліч шугнякоў. Да абоіх з ніадкуль падбег спрытны дзядок у зашмальцаванай саколцы з надпісам “Cannibal Corpse”. – Падайце тры дзвесце, калі ласка, – ветліва папрасіў ён. – На лекі не стае. Айбаліт без слоў дастаў партманет з унутранай кішэні, адлічыў патрэбную суму і аддаў. – Панкі не памёрлі, – узрадваўся дзядок і хуценька знік. – Наш былы кліент. Трыццаць восем гадоў чалавеку, а на першы погляд і не дасі, – патлумачыў Бабашкін. – Спіты дашчэнту. Пакрысе пачынаў. І сям’я мелася, і работа. А зараз? Падмацоўваем часам, бо шкада. Нібы наглядны дапаможнік для нашых кліентаў. Гамбізаў няёмка пракашляўся і запытаў: – З чаго пачнем? – З аксіёмы, Валер Ермалаевіч, – кансультант раптам пасур’ёзнеў. – Піць, як правіла, кідаюць усе, праўда, хтосьці паспявае гэта зрабіць яшчэ пры жыцці. Узнікла тэатральная паўза. Гамбізаву памлоснела. Задаволены эфектам, Бабашкін змякчыўся. – Праўда, Валер Ермалаевіч, надараецца і так, што чалавек памірае ў дваццаць пяць, толькі хаваюць яго ў семдзесят. Разумееце, да чаго я хілю? Гамбізаву было не да філасофіі. Палёгка ад піва сталася часовай, і Бабашкін усё зразумеў. – Прапаную падсілкавацца. Рэстарацыя побач. – Вашая праўда, – выдыхнуў з палёгкай Гамбізаў. – На пусты страўнік цяжкавата думаць. – Дый півам галаву не падманеш. – А то! Маленькае ўтульнае памяшканне цяжка было назваць рэстарацыяй у звычным сэнсе, хутчэй кавярня, але пахі прыемна казыталі нос. Валер зглынуў і запытальна зірнуў на кансультанта. – За кошт фірмы, – паспяшаўся запэўніць Бабашкін. Валеру прынцыпова было пляваць, за чый кошт, страўнік бурчэў і, нягледзячы на моцную абстыненцыю, хацеў есці – добры знак. Сведчанне, што здароўе яшчэ не згублена. Без сумніву, навіна радавала. Але ж, пахмяліцца варта… Яны замовілі па просьбе Валера сухога віна, нарэзку з вяндліны, каўбасы, слабасалёнага селядца і падаліся за стол. Уселіся адзін супраць другога. Афіцыянт хуткім часам прынёс замоўленае, расставіў талеркі з пачастункамі, адкаркаваў бутэльку і адышоў. Валер хацеў гарэлкі, але падумалася – яшчэ не вечар, абыдземся вінцом. Напоўніў келіх, прапанаваў кансуль­танту, хутчэй па звычцы дзеля ветлівасці. Бабашкін жэстам адмовіўся, маўляў, на службе ды за стырном, ім яшчэ ехаць. Валер згадзіўся, хукнуў і махам апаражніў келіх у некалькі глыткоў. Пачакаў, прымружыўшы вейкі, затым паклаў у рот кавалак вяндліны, прыняўся жаваць, малоць, каўтаць, цягнуць з талерак. Пакрысе наплыла рэлаксацыя. “Варварства, дзікунства закусваць сухач селядцом. Але ж голад не цётка”, – падумаў ён. Паступова да Валера дайшло ўсведамленне ўласнага становішча. Ён трымаўся, не піячыў цягам году, як ужо сказана вышэй. Затым сарваўся ў піке, паляцеў у астральныя сны, зваліўся ў штопар, як заўгодна назавіце. Звычайна надараецца так, а п’янічкам тое добра вядома, што на раніцу пасля добрай гулянкі нічога не памятаеш. Яно мо і добра, нічога не памятаць, каб ад сораму не сканаць, але ж сябры, калегі, суседзі пасміхаюцца: хто здзекліва, хто са спагадай. І тады, нібы чарвяк, свідруе думка, а што ж рабіла твая пакутлівая душачка з дурной галавой на шпаркіх нагах? Куды насіла пакутніка? Валер прыкінуў, што ў запоі ён не дзень, і нават не два, а вось тры дні бадай дакладна. Прынцыпова, для яго то невялікі тэрмін, аднойчы неяк піячыў месяц, праўда, пасля лячыўся ў спецыяльным аддзяленні. Але ж чаму пасля трох дзён адбіла памяць? То загадка веку. “Карусель” у галаве. Сарваўся. Мо таму і сарваўся, што год не піў? Цьху, незадача. Валеру памлоснела, пот спіну заліў. Дыяфільмы ў галаве вылузнуліся і паказалі ізноў: раз’юшаную жонку, звальненне з працы і гульню ў казіно. І ў дадатак Аляксей Пятровіч, кансультант, адкуль узяўся? Валер успомніў, што нешта падпісваў. Апошнія грошы з банкаўскай карткі спаліў на паслугі фірмы, якая шчодра абяцала дапамагчы, аднавіць учарашні дзень. Гледзячы на ўсё, аднавіць давядзецца, бо адзін з дыяфільмаў паказваў жахлівае – ён мусіць згубіць жытло. Няйнакш трэба паперы падпісваць з натарыусам. А дудкі вам. Аднак успомніліся пагрозы ў слухаўцы і сур’ёзны дзядзечка, з якім сеў за карты. Валер зразумеў, што проста ад яго не адчэпяцца. Мо і кансультанта прыставілі, каб не збег? Валер спыніўся есці і скасавурыўся на Бабашкіна. Той нібыта прачытаў думкі кліента, пасміхнуўся і сказаў: – Ну што, гатовыя пачаць раскрыццё таямніцы ўчарашняга дня? У Валера завуркатаў мабільнік. Валер зіркнуў на кансультанта, быццам пытаючы дазволу. Той прыдаў сабе заняты выгляд, расклаў перад носам нататнік і чыркаў там алоўкам. Валер вырашыў адказаць на выклік з незнаёмага нумара. – Ну дык ты дзе? – запытаўся хрыплы бас. – А вы хто? – асцярожна пацікавіўся Валер і прамакнуў сурвэткай потны лоб. – Ты не забыў, што вінен добраму чалавеку кватэру? Імгненна перасохла ў гарляку. – Мо дамовімся? – прапанаваў Валер. Слухаўка абрынула вал мацюкоў і пагроз. – Ужо дамовіліся. Ты замест грошай прапанаваў кватэру, учора на тым і пагадніліся, кропка. А то я табе нагадаю, напомню, раз ты забыўся, – паабяцаў голас і ўдакладніў, падвёў рысу. – Асабіста. Зразумеў? – Д-добра… – Валер ажно пачаў заікацца. – Я яшчэ затэлефаную сёння, будзь на сувязі. І не ўздумай тамака хімічыць, пашкадуеш. Сувязь абарвалася. – Усё ў парадку? – спагадліва спытаў Бабашкін, бліснулі акуляры. Валер коратка зыркнуў на субяседніка, калі суняў дрыжыкі, і спытаў рахунак за сняданак. Кансультант запярэчыў: – Ну што вы, за кошт фірмы. Прынамсі, калі шчыра, прызнаюся: пера­кус і апахмел папярэдне ўключаны ў прайс паслуг. Вы заплацілі яшчэ ўчора. Так што не спяшайцеся, атрымлівайце асалоду. – Якая там асалода?.. – Валер скрывіўся. – І тым не менш, ваш сённяшні стан выключна і цалкам толькі ваш выбар, які мы несумненна паважаем. Вы мо і не хацелі, але выбралі. Апошнія словы рэзнулі слых праматой, і Валер знайшоў іх злавеснымі і нават у чымсьці пагрозлівымі. Мільганула думка, што варта адмовіцца ад паслуг кансультанта. Мабыць, непрыязь адбілася на твары Валера, бо кансультант адразу запярэчыў: – Паслухайце, шаноўны. Вы ж усё адно самі зараз нічога не зробіце. А грошы вы ўжо заплацілі за нашу работу і вярнуць іх нельга, бо такія правілы. Так што ў вашых жа інтарэсах ужо скарыстацца момантам. Дый за кампанію, здаецца, весялей. Валер павагаўся, Бабашкін меў рацыю. – Вы казалі пра згладжванне вострых кутоў, – успомніў Валер. – Так-так, – пацвердзіў кансультант. – Літаральна ўчора атрымалася высветліць адзін з вывіхаў вашага ваяжу, даруйце мне гэтае слова. Сутычка з міліцыянтам. Вы адарвалі пагон, выхапілі фуражку, абражалі чалавека “пры выкананні”. Добра, што прадстаўнікі нашае канторы былі непадалёк, а кантракт вы падпісалі ўжо. Давялося спехам вас адмазваць. Так што, тое-сёе мы можам. А то начавалі б у пастарунку, за кратамі, а сёння замест рэстарацыі паехалі б на суд у спецыяльнай машыне. Валер замычэў, сціснуў зубы. Падрабязнасці сутычкі з праваахоўнікам ён не ведаў, у памяці зеўрала чорная дзірка, але “дыяфільмы” перад унутраным позіркам вылузваліся адпаведнымі стоп-кадрамі. Так, насамрэч ён трымаў у руцэ пагон і нехта ў форме міліцыянта пагражаў накіраваць Валера лячыцца ў ЛПП. – З адною акалічнасцю, вам толькі сёння трэба сустрэцца з “пацярпелым” і папрасіць прабачэння. Валер здрыгануўся. Бабашкін развёў рукамі: – Тут ужо асабістае, нічога нельга зрабіць, прабачце. І без таго, абышліся, што называецца, малой крывёй. А тут сказаць два словы ўсяго. Ну што такое ў вашым стане пара слоў? Словы ж нічога не значаць для вас, правільна? Затое пратакольчык адказны таварыш парваў, дакладней, абяцаў парваць, як толькі вы прабачэння папросіце. Валер вырашыў не марнаваць часу, прапанаваў выправіцца да абражанага праваахоўніка зараз жа. Мільганула думка, а што калі міліцыя здольная абараніць яго, недарэчнага гульца ў казіно, і ўратуе кватэру? Эх, каб гэта з усімі можна было так сёння – ва ўсіх проста папрасіць прабачэння. Заззяўшы ўсмешкай на ўсе зубы, Бабашкін супакоіў і запэўніў, што міліцыянт няйначай адпачывае пасля начной змены. І ўсё яшчэ яны паспеюць, дзень вялікі. На стале заторгалася слухаўка кансультанта. Той спехам узяў, засяроджана слухаў якую хвілю, прамовіў “так-так” і схаваў слухаўку ў кішэню пінжака. Усмешка прапала, ён стаў сур’ёзным. – На вас падаюць у суд, Валер Ермалаевіч. Рэстаран “Галактыка”, – словы прагучалі як стрэл. Гамбізаў вусцішна ўздыхнуў і мовіў: “Валяйце”. Падумаеш, суд. Тут неўзабаве бандыты, якія вымагалі кватэру, галаву адпілуюць, да суда можа і не дойдзе чарга, не паспее. – Наш агент толькі што паведаміў. Вы набілі шмат посуду ў час гулянкі ў рэстаране. І самае горшае – трапілі на відэакамеру. Ахова вытурваць не стала, проста акуратна, як мае быць, зафіксавала вашыя дзеянні, высветлілі асобу, і сёння адміністрацыя падае зыск на кругленькую суму. Адвакаты канторы ўжо працуюць над вашым праектам, але мяркую, нам неабходна зараз ехаць і ўдакладняць дэталі, паспрабуем вырашыць справу на месцы. – Прасіць прабачэння? Бабашкін замітусіўся. – А што тут дрэннага? Усяго толькі словы. Паверце, у вашым становішчы гэта не самае горшае. Валер згадзіўся, хутка яны крочылі да пампезнай адрэстаўраванай “Волгі”, на якой прыехалі. Каля рэстарана “Галактыка” было нятлумна. Невялічкая вуліца збочвала з праспекта і праз дзвесце метраў хавалася пад шатамі клёнаў і ліп, па невядомых прычынах не спілаваных да гэтай пары. На паркоўцы непадалёк ад прыступак затаіўся шыкоўны джып, увесь храмавана-чорны, з вялізнай антэнай і, як падалося Валеру, нават спераду з танаваным шклом. Побач прытуліліся пара скутараў і састарэлы “апялёк”. На прыступках каля ўвахода стаяў, склаўшы рукі на грудзях, асілак у чорным строі і паголенай да бляску галавой. На носе – чорныя акуляры. Здалёк чалавек той нагадваў тэрмінатара, толькі без валасоў. З абыякавасцю мадэлі Т-100 асілак змераў позіркам постаці Валера і кансультанта, якія падняліся па прыступках і крочылі да ўвахода. – Здрасця, – выдыхнуў Валер і скаўтнуў сліну. Аляксей Пятровіч суцяшальна пасміхнуўся і па-сяброўску паляпаў кліента па плячы, маўляў, не губляйся, усё як мае быць. Адміністратар прывеціў гасцей больш-менш прыязна, а вось мажная кабета вагой пад цэнтнер, калі выплыла адкульсьці з нетраў службовага калідора, убачыўшы Валера, адразу пачырванела, расквахталася. Мудрагеліста з прыдумкай аблаяла, апелявала да грамадскага сумлення і пагражала ўчастковым інспектарам. Карацей, усчала сварку. Валер і слова не мог вымавіць, а Аляксей Пятровіч слова не мог уставіць. Пакуль нарэшце не аб’явілася кіраўніцтва ў асобе дырэктара. – Галактыён Хрыстафоравіч, – адрэкамендаваўся ён і парукаўся па­асобку з гасцямі, павярнуўся да гаварлівай цёткі. – Мар’я Фядотаўна, мы ўсё ўладзім. Калі ласка. – Мяне, салідную жэншчыну, прымушаць тверк танчыць, не сорамна? Маладуху знайшлі… Валер адчуў, як чырвань кінулася ў шчокі, і сарамліва апусціў вочы, разгублена развёў рукамі. – Мы гатовыя ўсё кампенсаваць, – своечасова вымавіў паслужлівы Аляксей Пятровіч. – Думаеце, калі грошай шмат, то ўсё можна? А мо ў мяне грошай больш? І я вас засуджу за маральны здзек і абразу! – Мар’я Фядотаўна, прашу вас! – узмаліўся дырэктар. Кабета нарэшце замоўкла і ўзялася свідраваць вачамі прысутных. – Можна і без суда абысціся. Наш кліент гатовы за ўсё разлічыцца, – запэўніў кансультант Бабашкін. – Можна-можна, – згадзіўся з ім Галактыён Хрыстафоравіч. – Судом гэта мы так пужаем. Не ўсе ж нашыя наведнікі сумленныя. Калі ласка, у мой кабінет. Павалілі шумнай гурбой. Мінулі кухню. Валер крадком зірнуў на посуд, паторгаў за рукаво дырэктара. – Скажыце… а шмат я талерак натоўк учора? – Мар’я Фядотаўна, колькі? – звярнуўся да яе кіраўнік. – Дваццаць кілаграмаў аскепак, – з гатоўнасцю зманіла гарэзлівая кабета. У Валера сціснула патыліцу. – Даруйце, калі ласка, – вырвалася з амяглых вуснаў. – Дараваць то мы даруем, але спачатку трэба кампенсаваць, – пераможна і больш мякка зазначыла Мар’я Фядотаўна. У кабінеце доўга не бавіліся, палічылі, пералічылі, склалі нейкі акт. Валер зірнуў на рахунак, напісаў распіску, пакінуў пашпартныя дадзеныя. Бліжэйшым часам неабходна было ўнесці кампенсацыю. Калі выйшлі ўжо назад у калідор і развіталіся, дырэктар і мажная жанчына засталіся нешта абмяркоўваць, Валер пацікавіўся: – Аляксей Пятровіч, а што такое тверк? – Ну вы як дзеці маленькія, хаця тое і школьнікі ведаюць. Ні разу не бачылі, як дзявулі танчаць тверк? Гэта як? Ракам! Пятую кропку як мага вышэй, і затым трэсці на колькі моцы, з як мага большай амплітудай. Валер адчуў, як ізноў чырванее. – Дзіўна, а раней, як помніцца, танга лічылася непрыстойным танцам, – сам сабе прамовіў Бабашкін. Дзіва было ў тым, што Валер амаль не помніў ні гэтую мажную кабету, ні гэты рэстаран, адно кадры з дыяфільмаў у галаве, і то няпэўныя. Відаць, добра накідаўся. Асілка-тэрмінатара каля ўвахода ўжо не было, знік з паркоўкі і танкападобны джып з танаваным шклом. – Адну праблему, можна сказаць, вырашылі, – з палёгкай зазначыў новаспечаны сябра Валерыя. Валер толькі ўздыхнуў, успомніўшы лічбы з рахунку за знішчаны посуд. Ажыў-заторгаў мабільнік у кішэні. Валер машынальна дастаў, паглядзеў – званіла жонка. – Лепшая палова, – патлумачыў кансультанту. – Я пачакаю, – з паразуменнем сказаў Бабашкін. І наблізіўся да дзвярэй “Волгі”. З заміраннемм сэрца Валер націснуў кнопку і нячутна прамовіў: “Алё”. – Я табе ніколі гэтага не дарую, чуеш?! – Сонечка, рыбанька мая! – незадачлівы піяка нарэшце ўспомніў жончына імя, якое за раніцу чамусь выскачыла з галавы. – Я для цябе болей не Сонечка і не рыбанька, – голас усхліпнуў. – Ты што зрабіў з нашай кватэрай? У Валера схаладнелі далоні і заляпала ў грудзях. – Званілі ўжо, абяцалі зайсці. – Хто званіў? – Назваліся новымі гаспадарамі нашага жытла. – Сонечка… Сонечка, дай дзень, я ўсё выпраўлю. Далібог! Голас перастаў хліпаць. – Позна, Валерачка. Я прыняла рашэнне ўсё выправіць самастойна, каб адным махам усе памылкі. Ты выбраў гарэлку замест спакойнага жыцця. Рыхтуйся цяпер. Вельмі хутка табе стане сорамна! – Мне ўжо сорамна, Сонечка! – разгубіўся Валер. – Перад кім яшчэ? – Перад нябёснымі анёламі. Яны ўжо ляцяць па цябе. Лепшая палова адключыла сувязь, і Валер застыў у разважанні. Неўзабаве справы набылі нечаканы паварот. У састарэлым “Опелі” на стаянцы завёўся рухавік і адчыніліся дзверы. З салона вылез вусаты мужчына ў белым гарнітуры і белым капелюшы. – Гэй! – паклікаў ён. – Гэта ж ты Валер Гамбізаў? Кансультант адразу напяўся. Валер усвядоміў, што пытанне адрасавана менавіта яму, і зараз жа пацвердзіў павольным кіўком. У незнаёмага мужчыны ў руках аказаўся пісталет, неадкладна настаўлены на Валера. – Нічога асабістага, мужык. Гэта прывітанне ад жонкі. І націснуў на курок. Бабахнуў стрэл, рэха якога скаланула малалюднае наваколле. З крыкам “Не!” Бабашкін кінуўся да Гамбізава, засланяючы ахвяру ўласным целам. Валер агаломшана назіраў, як Аляксей Пятровіч таргануўся раз, другі, трэці. Незнаёмец ціснуў і ціснуў на курок. Тады з лаянкай ускочыў у заведзены “Опель” і, нягледзячы на састарэлы знешні выгляд, аўтамабіль з хуткасцю ветра схаваўся з вачэй, растварыўся на даляглядзе. Кансультант Бабашкін упаў ніцма, раскінуўшы рукі, акуляры паляцелі ў бок, а спіна была ў акуратных дзірачках. І Валер назіраў, як асфальт пад Бабашкіным пакрысе намакае, расплываецца цёмнай вільготнай плямай. Са здранцвення Валера вывеў гук расчыненых дзвярэй рэстарацыі. На шум стрэлаў выбег адміністратар. Ды так і знерухомеў з разяўленым ротам. – Што стаіш, міліцыю выклікай! – вырвалася з грудзей Гамбізава. Затым, хутчэй рэфлекторна падпарадкаваўшыся інстынкту, жаху і па­ніцы, чым яснаму ўсведамленню, Валер ускочыў за стырно “Волгі”. Пашанцавала. Аляксей Пятровіч паспеў уставіць ключ у замок запальвання, пакуль Валер гутарыў з жонкай. Дрогкімі непаслухмянымі пальцамі Валер пакратаў ключ, завёў рухавік, ляснуў дзвярыма і, выкручваючы стырно, рвануў ад месца здарэння прэч. Куды заўгодна, абы падалей адсюль!   *** Трымаў стырно, не даваў веры ўсяму, што здарылася. Блыталіся думкі, нават ап’янелае адчуванне выветрылася з шакаванага розуму. “Волга”, нібы карабель, плаўна гайдалася на паваротах. Валеру чамусь падалося, што тып, які вёрз пра кватэру і святасць картачнага доўгу, меў грузінскі акцэнт. Ён вымаўляў словы з тонам манументальнай непарушнасці, як таварыш Сталін ці Берыя ў сучасным расейскім кінематографе. Ай ды Сонечка, ай ды рыбанька, любая жоначка… Нават у галаве не ўкладвалася. Нібыта ў танных баявіках. Ды ў Менску, сярод белага дня. Ды самае незвычайнае – змагла ж знайсці выканаўцу. Чаму і не? Сёння за грошы чалавек задушыцца, матулю родную на рынак транспланталогіі органаў гатовы спіхнуць. І не верылася Валеру, што падобнае магчыма, але факты сведчылі зваротнае. Уратаваў цуд у выглядзе Бабашкіна Аляксея Пятровіча. Каб не кансультант “канторы”, ляжаць бы цяпер Гамбізаву Валеру Ермалаевічу на стале патолагаанатама і судмедэксперта, ды перад анёламі нябеснымі сарамліва чырванець, як прадказвала лепшая палова. Валер з гадзіну бязмэтава кружляў па сталіцы, пакуль трошкі не супакоіўся. Здаецца, пераследу не выявіў, міліцыя не спыняла, дый ён не парушаў правілаў руху. Збочыў, спыніўся непадалёк ад парка Горкага, стаў на стаянку, выключыў рухавік, затым зазірнуў у “бардачок”, пашныпарыў рукамі ў дзвярах. Бяда крылася ў тым, што ўсе свае рэчы і дакументы нябожчык Бабашкін відавочна трымаў пры сабе ў кішэнях. Нават на “Волгу” не было ніякіх паперак. І адрас, па якім Валер прачнуўся сёння раніцай, ён не помніў. Нават дарогу не запамінаў, цалкам давяраючы кансультанту. І куды цяпер падацца, што рабіць? Звяртацца ў міліцыю? Спытаюцца, навошта збег з месца здарэння? Праўда, гэта турбавала менш за ўсё. Куды гаршэй, калі наняты Сонечкай забойца, які выглядаў быццам зорка Галівуда, зноўку з’явіцца, вернецца, каб выправіць памылку. Прагледжаныя за жыццё кіламетры серыялаў сведчылі, што міліцыя ад кілера не ўратуе. У гэтым сэнсе Валеру зусім не карцела выпрабоўваць лёс. Задрыжэла слухаўка, высвечваючы знаёмы нумар. Валер павагаўся, адказваць ці не? Некалькі разоў уздыхнуў і адказаў. – Алё, гэта ты, слонік? Даўняя і былая жончына сяброўка Таццяна заўсёды звала Валера “Слонікам”. Сонечка з сяброўкай моцна пасварыліся яшчэ гады са тры таму, калі жонка раптам прыраўнавала Валера да сяброўкі. І хоць на самой справе Валер нават не дакранаўся да Таццяны, яны да гэтага часу заставаліся ворагамі. Зрэдзьчас, раз на паўгода, Таццяна тэлефанавала да Валера, то кансультавалася па паслугах фірмы, дзе Валер працаваў, то цікавілася як там сяброўка. Валер на гэты раз нават і не намагаўся ўдакладняць, з якім пытаннем турбуе Таццяна, патрабавалася недзе адсядзецца, перавесці дых, памаракаваць над абставінамі. Былая жончына сяброўка аказалася не супраць сустрэцца з Валерам, прыняць пад свой дах на пару гадзін. Ён толькі абрадавана дакрануўся да ключа, на гэты раз больш упэўнена, і “Волга” стартавала з месца.   *** Таццяна адчыніла ледзь не імгненна, быццам чакала каля ўвахода. Валер уваліўся, шчыльна прычыніў за сабою дзверы, павярнуў ключ, які тырчэў у замку. Жончына сяброўка не ўсміхалася, як звычайна, а шырокімі вачыма агледзела Валера з ног да галавы. На ёй была празрыстая сукенка, лунаў лёгкі водар парфумы. – Усё ў парадку? – шэптам спытаў Валер, сунімаючы частае дыханне, бо па лесвіцы падымаўся бегма. І падумаў, што пытанне ў ягоных вуснах гучыць трошкі недарэчна. – Званіла твая, – Танечка аблізнула вусны. – “Забірай сабе гэтага паваляку, мне такое шчасце не трэба”. Так і сказала. У Валера ўпала сэрца, ён сціснуў вусны. – Даўно званіла? – Літаральна перад тым, як я набрала твой нумар. Дарэчы, я і вырашыла да цябе неадкладна дазваніцца. Што адбылося? – Ну, бяда… – Валер нарэшце разуўся. Падумаў, што жончын званок супаў з тым момантам, калі незадачлівы стралок памылкова запуляў набой у кансультанта Бабашкіна. – А дзе твой? – Яшчэ заўчора выправіўся ў камандзіроўку. Яны прайшлі ў залу, дзе Таццяна паспела падрыхтаваць столік для госця. Муж Танечкі працаваў у той жа кампаніі, дзе і Валер, толькі ў гандлёвым аддзеле. Таццяна нешта ўнюхала і зморшчылася. – А ну, дыхні! – яна прысунулася бліжэй. Валер хукнуў. – Ай, сабака, дык вось чаму Сонька ўздыбілася. Не стрымаўся? Госць пазмрачнеў. – Танечка, трындзец мне. Я прайграўся ў казіно. У падпольным, здаецца. Не помню. Сяброўка войкнула. – На пяцьдзясят тысяч даляраў, – гаротнік уздыхнуў. – Аднак падобных сродкаў няма, таму хочуць забраць кватэрай. Менавіта з гэтай прычыны Сафія на развод… – Ты дурны? – сказанае з вось такой шчырай спрошчанасцю пытанне вырвалася і павісла ў паветры. Валеру раптам усё стала да лямпачкі. Надакучыла ўсё: і работа, і жонка, і нястрымныя п’янкі, і ўвесь белы свет. На століку меліся і закусь, і напоі, але нічога не хацелася, проста не лезла ў рот. – Ты ж мне не жонка, каб адчытваць. Танечка спахапілася, зразумеўшы, што ляпнула лішняе. Зараз жа ўзялася лашчыцца. – Жонка ж можа і адпець заадно, – падвёў рысу Валер, разважаючы, ці сказаць Танечцы пра кілера і ўвогуле пра здарэнні і дзіўную фірму з назвай “Апошняя надзея”. – І каму ты вінаваты цяпер? З грудзей Валера вырваўся цяжкі ўздых. – Сам не ведаю. Не помню, хоць страляй. Толькі голас з грузінскім акцэнтам, як у Берыі. – Дык раз не помніш, то можа нічога не страціў? – Каб жа! Тэлефанавалі ўжо. Дый стоп-кадры паўстаюць урыўкамі ўваччу. Танечка спагадліва пахітала галавой, матляючы светлымі кудзеркамі. І глядзела спагадліва-спачувальна. – Год не піў, – выдыхнуў Валер. – Ведаю. – Як завязаць? – Трэба каб каваль закадаваў. Гэта быў барадаты жарт, показка, анекдот. У адной вёсцы піячылі мужчыны. Натхнёна, самааддана і з вялікім імпэтам. Пры ўсім гаравалі, не ведалі, як “кінуць”? І тут адзіны цвярэзнік, вясковы каваль, уздумаў пакутнічкаў лячыць нейкім таямнічым уласным спосабам. Карацей, заво­дзіў жадаючых да сябе, напампоўваў сівухай, а затым гвалтаваў. Пасля ж завяраў пацярпелага, маўляў, калі яшчэ шклянку глынеш ды я заўважу цябе нападпітку, раскажу ўсёй вёсцы, што з табою зрабіў. І небараку было хоць скрозь зямлю праваліся ад сораму. Хутка ў вёсцы жылі адны цвярэзнікі, а выраз “закадавацца ў каваля” займеў вялікую вядомасць. Пачуўшы чароўныя словы, вяскоўцы чырванелі і пераводзілі размову на запасныя рэйкі. Ці мела месца ў жыцці падобная гісторыя на самой справе, дакладна невядома, але гэтая старая показка выклікала невялікую ўсмешку на твары Валера, якую напраўдзе, у святле абставін, варта назваць жалобнай. Са звычайнай жаночай цікаўнасцю Танечка запытала, што Валер плануе цяпер рабіць? – Існаваў адзін варыянт, але… Вобраз забітага кансультанта Бабашкіна, які ўратаваў кліенту жыццё, нібыта застыў перад вачамі Валера. Не хацелася даць веры, што падобнае магчыма. Смерць Аляксея Пятровіча дужа ўжо беспадстаўная, на пустым месцы. Вар’яцтва! Дый Таццяна як успрыме інфармацыю, калі распавесці пра ўсё? Валер паразважаў і перадумаў прызнавацца. Сяброўскае спатканне было парушана нечаканым званком у дзверы. Валер успомніў, што замкнуў знутры і ключ пакінуў у замку. Пачулася, што нехта поркаецца звонку, быццам намагаецца засунуць свой ключ і адчыніць. Танечка падхапілася, як ашпараная. – Не можа быць! Ён жа абяцаў толькі заўтра вярнуцца! Ці здраджавала мужу жончына сяброўка, Валер ніколі не цікавіўся. Аднак зараз ён падпарадкаваўся панічнаму настрою Таццяны, што несумненна было памылковым і невыпраўляльным. Тым больш, што пра раўнівы нораў Таццянінага мужа ў іхняй фірме складвалі легенды і паданні. Тут бы проста на месцы сядзець, бо сапраўды нічога дрэннага абое не тварылі, не распранутыя ж, не галяком у ложку. Але… – Лезь у шафу! – Танечка спрытна ўхапіла Валера і літаральна пацягнула за сабою. Вялікую секцыю-гарнітур у зале напалову займаў гардэробны аддзел. Танечка адсунула ўбок дзверы і падштурхнула Валера ў свет норкавых футраў, дарагіх паліто і характэрных пахаў. “Як у камедыйнай стужцы”, – падумаў Валер, калі ўладкаваўся ў цемры. Пакінуў шчылінку каб падглядваць. Таццяна пабегла адчыняць. Неўзабаве кватэра напоўнілася гукамі. “Там жа мае туфлі!” – Валер схапіўся за галаву. Але Таццянін муж, здаецца, пакуль нічога не заўважыў. – Ваў, ты ніяк чакала гасцей?! – усклікнуў знаёмы бас. Валер пахваліў сябе за тое, што нічога не адкаркоўваў і нічым не частаваўся. – А я ўдакладніла ў твайго менеджара, калі цябе чакаць, бо з галавы выскачыла, – не разгубілася Таццяна. – Вось і прыгатавала прысмакаў. Падумала, што сумую без цябе. – Вельмі шчыра, – ухваліў муж. Таццяна завуркатала, нібы котка, абшчапіла рукамі за шыю сужонца, пачала ціўкаць на ўсе лады, завіхацца, падкладваць у талерку. Праз пакінутую шчылінку Валеру было добра ўсё відаць. Жанчыны пры неабходнасці становяцца выдатнымі актрысамі. Муж з удзячнасцю пацалаваў Танечку, наліў і выпіў, са смакам закусіў. – Праблема толькі ў тым, што я нікому не паведамляў, што вярнуся на дзень раней. На фірме не ведаюць. Твар Танечкі набыў разгубленасць. І тут здарылася тое, што прынцыпова можна прадбачыць, але ніяк нельга чакаць. У Валеравай кішэні ажыў, задрыжэў і заспяваў мабільнік. Палоннік шафы выцер з ілба гарачы пот і, затаіўшы дыханне, пацягнуўся рукой, спрабуючы знайсці сродак сувязі і выключыць гук, які настойліва паўтараўся і паўтараўся. У кватэры павісла мёртвая цішыня. І толькі з шафы, нібыта навязлівая ідэя ў галаве шыза, чуўся здрадніцкі гук. – Маць мая жэншчына! – з выразам прамовіў Танеччын муж, няспешліва падняўся і наблізіўся да шафы. Рэзкім штуршком адсунуў дзверы. На той момант Валер нарэшце справіўся з пошукамі слухаўкі, націснуў сувязь, паднёс да вуха і прамовіў: “Алё!” – Чуеш, фраер?! – адазваўся на тым баку знаёмы грузінскі акцэнт. – Тут твая лепшая палова ледзь не здзейсніла памылку, але ты, лічы, цудам ацалеў, чаму я нечувана рады! Ты ўважліва слухаеш? Валер пацвердзіў. Намацваючы тэлефон, ён выпадкова націснуў кнопку гучнай сувязі, таму пачулі ўсе прысутныя. – Карацей, дзеля спакою, каб ніхто больш не нарабіў глупства, а я атрымаў мае грошы або кватэру, я ўжо прыняў суадносныя захады. Твая жонка ў мяне ў гасцях. Выбірай, альбо мы нашынкуем яе на фарш і возь­мемся шукаць цябе, а шукаць мы ўмеем, не сумнявайся, альбо мы яе адпусцім, і ўжо ў наступны раз Сафія Міхайлаўна нойме больш спрактыкаванага забойцу. Пачулася валтузня, і Валер пазнаў голас Сонечкі. – Што я павінен зрабіць? – Сюды ехаць. Вырашаць будзем, – прамоўца назваў адрас і адключыў сувязь. Валер з уздыхам вярнуў тэлефон у кішэню і выбраўся з шафы. – Валер Ермалаевіч, а што вы робіце ў шафе? – набычыўся Таньчын гаспадар, затым ухапіў госця за грудкі і патрос. У фірме расказвалі, што муж Таццяны можа пры выпадку і ў лыч даць. Тым больш, што Валера ўжо звольнілі. Танечка спалохана ўскрыкнула.   *** Валер спусціўся ўніз у трошкі пашкуматаным выглядзе. Роспачна заўважыў інспектара ДАІ, які ўважліва разглядаў “Волгу” і відавочна чакаў гаспадара, затым нешта казаў па рацыі. Валер здагадаўся, што аўто, пэўна, ужо ў вышуку, таму павярнуўся спінай і пакрочыў у іншым напрамку. Было з чаго гараваць, засталося толькі з жыцця пайсці. Запой – гэта гульня ў рускую рулетку. Ніколі не ведаеш, чым скончыцца. Ну, раз сам уляпаўся, то самому і адказваць. З цвёрдым разуменнем сітуацыі Валер падаўся па ўказаным адрасе з непахісным намерам хоць жонку вызваліць з бяды. Сам жа давёў! На пункце прызначэння Валера ўжо чакалі двое мардаваротаў. Адзін з іх быў той самы асілак, якога Валер бачыў на ўваходзе ў рэстаран “Галактыка”. Не прамовіўшы слова, яны запіхнулі Валера ў вялікі чорны джып з танаваным шклом, паселі самі і паехалі. Як разумны чалавек Валер вырашыў пытанняў не задаваць. Прыехалі на могілкі. Вывелі палоннага, падштурхнулі да вусатага тыпуса ў дарагім строі, відавочна, гэта і быў іх галоўны. Валер азірнуўся. Убачыў свежавыкапаную яму, на пясчаным узгорку раскрытую пустую труну. Двое мардаваротаў трымалі Валераву жонку. Побач з “Берыем” замер сухенькі чалавечак з ліслівым тварыкам і ў акулярах, з дыпламатам у руцэ. Валер успомніў, што менавіта гэты тып з вусамі ўчора і ўгаворваў “згуляць па-крупнаму”. Галоўны мафіёзі крытычна агледзеў Валера. – То добра, што сам з’явіўся, фраярок. Вось мой натарыус, – ён кіўнуў у бок ліслівага тварыка. – Афармляем дароўную. Згода? Валер зіркнуў на жонку. – Доўга чакаць не буду, – папярэдзіў учарашні шулер. – Баш на баш і разыходзімся. Я табе – жыццё, ты мне – выйгрыш. – А калі я адмоўлюся паставіць подпіс? – Я прадбачыў такі варыянт, – бос засунуў рукі ў кішэні штаноў, выставіўшы наперад пуза. – Ведаеш, мне пляваць на пяцьдзясят тысяч і на тваю кватэру. Але ж у маёй пачэснай справе галоўным найперш – рэпутацыя. Калі я не здзяру з цябе скуру, што людзі падумаюць? І Валеру тут па-сапраўднаму стала страшна. Не так, калі стралялі ў кансультанта. І не так, калі сядзеў у шафе. – Сёння я кагосьці закапаю. Выбірай: цябе ці яе? Жонка разявіла рот, але не здолела штосьці прамовіць. – Давай мяне, – доўга не чакаў Валер, які дэманстраваў крайнюю эмацыянальную нестабільнасць. Бо страх ізноўку змяніўся абыякавасцю. Галоўны падступіўся бліжэй, уважліва зазірнуў Валеру ў вочы. – Як высакародна, уратуеш жонку і кватэру… сапраўдны мужчына. – У гэтай бядзе вінаваты толькі я. Значыць, мне і адказваць. – Валера, не трэба! – усхліпнула Сонечка. – Не трэба, хай задушыцца кватэрай, да мамы пераедзем. Галоўны пасміхнуўся і прамовіў сваёй хеўры: – Гаспада, паглядзіце, што робіць з людзьмі каханне. Ён прыносіць сябе ў ахвяру, а яна толькі нядаўна забойцу наняла, а цяпер ужо дала заднюю хаду і з усім згодная. – Не чапайце Валера… – Цыц! Галоўны хітнуў. Валера хуценька звязалі, спавілі вяроўкай, каб менш торгаўся, паклалі ў труну, накрылі вечкам і заляпалі малаткамі, убіваючы цвікі. Затым труну спусцілі ў яму і прыняліся засыпаць, загортваць свежай зямліцай, пах якой адчуваўся літаральна праз дошкі. Валер слухаў гудкія ўдары сэрца, чуў, як сыплецца зямля. І разумеў, што гэта канец. І ўжо пад вечкам труны пакутнік адчуў, як пацурчэла паміж ног, паплыло ў калашыны нешта гарачае і ў вялікай колькасці.   *** Ізноўку перад ім з’явіўся анёл. – Ну што, Валера, казаў жа табе, што дап’ешся, небарака. Гатовы цяпер, ці не? Валер цяжка дыхаў, бо не ставала паветра. – Не сцы, мудзіла, усё будзе добра! І паляпаў Валера па плячы. Валер не вытрымаў і з усяе моцы зароў крыкам адчаю, крыкам істэрыкі і нават крыкам радасці, які ўпершыню выдаюць немаўляты, пакідаючы матчына ўлонне…   *** – Давай хутчэй, а то задыхнецца, – камандаваў вусаты дзядзька. Змрочныя мардавароты гыгыкалі паміж сабою, адпускалі смешачкі і цягнулі вяроўкамі труну наверх. Ім было цяжка, але ўчатырох справіліся. Асцярожна перанеслі труну на пагорак. Пабралі сякеры ды давай выцягваць цвікі, адкаркоўваць вечка. Хутка вечка было знята і адкінута ў бок. Прысутным у нос ударыў нястрымны пах мачы і ўчарашняга перагару. – Сюрпрыз! – абвясціў вусаты дзядзька. Да раскапанай ямы наблізіліся іншыя людзі. Валер глядзеў дзіка, не раўнуючы як у савы, расплюшчанымі вачыма. Нібыта з таго свету, як у пекле пабыў. – А кліент не крануўся, не страціў глузды? – спагадліва пацікавіўся чыйсьці голас. Валеру дапамаглі прыўзняцца і сесці, развязалі вяроўку, чыесьці клапатлівыя рукі расціралі спатнелыя плечы, нехта падбадзёрваў і даў сербануць гарачай гарбаты з тэрмасу. Не верачы вачам, Валер падумаў, што ён апынуўся ў раі. Яго абступілі знаёмыя твары. Пасміхаўся Аляксей Пятровіч Бабашкін, побач з ім дырэктар рэстарана “Галактыка”, са шчасліва-загадкавай усмешкай жонка, нават Танечка з мужам. Мардавароты з махляром-карцёжнікам задаволена пазіралі зводдаль. Нават незадачлівы кілер, які страляў у спіну Бабашкіну, быў з імі. – Дазвольце ўсё патлумачыць, – раскрыў рот кансультант. Так, фірма, якая займалася высвятленнем абставінаў “учарашняга дня”, выконвала яшчэ і функцыі комплекснай псіхатэрапеўтычнай дапамогі. То бок, дапамагала слабахарактарнаму чалавеку праз шок і стварэнне экстрэмальных падзей у жыцці пазбавіцца шкодных звычак. Нездарма ж і назву мела “Апошняя надзея”. – Да нас тэрмінова звярнулася ваша жонка Сафія Міхайлаўна, – распавядаў Бабашкін. – Сказала, не даю рады ўтаймаваць мужаву хваробу, папярэдзіць п’яныя эксцэсы. Мы параіліся, вызначылі ўласныя магчымасці ў напісалі спецыяльна для вас сцэнар, у ходзе якога вы трапляеце ў шмат­лікія прыгоды, капканы і пасткі. Спачатку вясёлыя сабутэльнікі дапамаглі вам набрацца да патрэбнай кандыцыі, калі яшчэ здольны трошкі помніць, але ўжо нічога самастойна не кантралюеце. Дарэчы, апрача ўсяго, у нас працуюць прафесійныя акторы, і варта зазначыць, усе цудоўна справіліся з ролямі: і картачны махляр, і дырэктар “Галактыкі”, і міліцыянт, якому вы, Валер Ермалаевіч, пагон адкусілі. Так, адкусілі, а не адарвалі, і кілер, і нават я. Ну скажыце, вы паверылі ж, што мяне насамрэч застрэліў з пісталета вунь той чалавек, праўда? Вось-вось. Толькі з сяброўкай Сафіі Міхайлаўны і ейным мужам давялося ўжо дамаўляцца. Як высветлілася, яны вас вельмі любяць, шануюць і паважаюць, таму з радасцю далі згоду паўдзельнічаць у спектаклі, абы вам дапамагчы. З радасцю адгукнуліся і на вашай рабоце, дзе вас гэтаксама шануюць і любяць і адкуль, зрэшты, вас ніхто не звальняў. Галоўная ідэя была ў тым, каб праз шэраг стрэсавых сітуацый паказаць вам, якімі могуць стаць наступствы злоўжывання гарэлкай. Настала тэатральная паўза. – Дык гэта ўсё падстроена? – не верыў Валер. – А вы хочаце, каб усё па-сапраўднаму? – запытаўся Бабашкін. – Хочаце, каб на самой справе ваш чарговы запой аднойчы скончыўся фатальным зыходам? Наблізілася жонка Сонечка. – Валер, будзеш яшчэ піць? Вось пасля ўсяго, што здарылася, будзеш? У бедака пацямнела ў вачах. Раптам зрабілася цесна ў грудзях, і паветра на самой справе стала не хапаць. Свет вакол закружыўся ў ня­стрымным танцы. – Вох, кліенту кепска, выклікайце “хуткую”… І свет доўга яшчэ танчыў, нават калі Валер заплюшчыў вочы.
 
Наталля Русецкая (№103)
Паміж намі былымі *  *  * У жніўні было дзве поўні я пра цябе успомню згадаю адным радком ты быў як месяц за шклом далёкі чужы халодны няведамы і свабодны то маладзік то ветах а я гадавала дзетак     *  *  * а ты ўставай і зноў жыві, пі ранішняе сонца, усміхайся. любі дарогу, на вадзе кругі, плыві, не бойся, дыхай, не здавайся. а я пайду па небе за табой, мы пражылі вясну так, як хацелі, мы бачылі, як зоркі мігацелі, на вейках вечара запальвалі расу.     *  *  * мне сёння пячэ між рэбраў, быццам хтось усадзіў туды нож, ён напэўна трапіў бы ў сэрца, толькі гэта мой правы бок. Але я стараюся дыхаць праз раз – беражонага Бог беражэ. раптам сэрца ў мяне паўсюль, хоць і адно?     *  *  * невясёлыя вясёлкі пад вачыма у вачах зоркі зыркія вавёркі скачуць поначы на дах зубкі рэжуцца ў дачушкі засынае на руках невясёлыя вясёлкі пад вачыма у вачах     *  *  * сёлета лета мяне заганяе ў тупік навігатары слепнуць і глухнуць губляюць дарогу а на мапах старых не нанесены тыя шляхі па якіх я навобмацак еду у дождж і ў пагоду і гару праразае асветлены новы тунэль і мяжа падымае шлагбаўмы сваіх пераходаў на крыжы раздарожжаў з усіх невядомых дарог выбіраю кірунак сэрцам дадому да дому     *  *  * Для гэтай ночы шкода сну. Так хочацца віна, размоваў, песень. І чэрпаць зоркі прыгаршчамі з неба. Для гэтай ночы шкода сну. Так хочацца далоні, плечы, скроні – гарачых шэптаў блытаныя словы. Для гэтай ночы шкода сну. Бо жнівень, бо далёка дзесьці мора, бо спелых вінных гронак смак на вуснах.     *  *  * нясу сябе праз лістапад нібы віна паўнюткі келіх і сонца дастае да дна густой гранатавай купелі і грэе     *  *  * ёсць гарады халодныя шэрыя камяні ёсць гарады жоўтыя цёплыя прамяні ёсць гарады крыжы й галубы ў вышыні ёсць гарады вятры шалёныя і дажджы   а ёсць дарогі паміж гарадамі тымі паміж табою і мной паміж намі былымі     *  *  * вось яно задажджыла хмарамі аблажыла цягне павольна як з жылаў з неба шэры сувой мне засталося выжыць самотнай ваўчыцай хіжай што з лужыны поўню зліжа і лісце запаліць слязой     *  *  * тонкімі рыскамі па шэрым паветры малюю мары свае жаданні хачу іх пазнаць не магу праверыць яны збываюцца ці забываюцца іду наскрозь прашываю ніткамі сваіх пачуццяў думак уражанняў шэрыя дні азірнуся – вышыты новы ўзор на сукенцы каляднай     *  *  * ...бесскрыдлаты паэт... М.Б. паэт выпадае нібыта зусім выпадкова з жыцця ў калодзеж двара, пад’езда, хваробы. за спінай не раскрываецца ветразь крылаў і не ратуе паэта ў апошнім і першым палёце...     *  *  * лета застанецца ў далонях тваіх суніцамі над азяром вербалозамі ніцымі поўняю над пустымі вагонамі словамі непрагаворанымі смагаю неспатоленай вадою крынічнаю з-за далягляду летні мой край кліча мяне     *  *  * Снег Дзіцячы смех Залаты гарэх Падарункаў мех Пад убранай ялінкай Цень Кароткі дзень Зорак мільгацень У каміне жарынкі     *  *  * Па голым лёдзе, як па тонкім шкле, па белым снезе, як па парцаляне, ідзе зіма праз студзень: дзень у дзень па вызначаным плане і раскладзе. І я іду за ёю след у след, год скончыцца і распачнецца новы, і незаўважна для саміх сябе сёння па снезе заўтра па вадзе пяройдзем мы ў рэжым хады вясновы. І хтосьці азірнецца, хтосьці – не. Камусьці лёс кагосьці наварожыць. А мне так хочацца, пакуль зіма ідзе, табе сказаць на вушка: ты прыгожы.     *  *  * я зразумела чаму я зіма – наравісты характар: магу затрымацца ў дарозе ты будзеш чакаць чакаць што я сыпану смехам як снегам а я прыцісну маўчання моцным марозам і нечакана адліга і завіруха маіх абдымкаў зноўку марозна словы стынуць звіняць ледзяшамі вецер сінія колкія зоркі вачэй хмары хмары і – раз! снегапад пяшчоты не разабраць дзе неба а дзе зямля роўным белым пухам цябе абсыпаю усяго схавала ад свету зацерушыла – Як табе, цёпла, цёпла?     *  *  * упалі цені на зямлю нібы пажухлая лістота прысела поруч адзінота паклала на плячо руку мы гаварылі з ёй пра ўсё перабіралі дні і ночы чарговы год наўзбоч пакрочыў нават не ўспомню – цот не цот хтосьці у жмені зерне згроб перамалоў і ані дбае зіма ці доўгая чакае іншым прыдбаць бы акалот
 
Адам Глобус (№102)
Пікаса Словы пра найлепшага з мастакоў   Сонечнасць У творах Пікаса шмат сонца. Ён народжаны ў сонечнай краі­не. Ён жыў і працаваў у краінах, поўных сонца. Напісаныя і намаляваныя ім рэчы і істоты напоўнены святлом і выпрамень­ва­юць святло... Сонца-твар. Сонца-рыса. Сонца-птушка. Нават сонца-чорт ёсць у Пабла Пікаса.   Цэмент Чым больш прыглядаюся да іспанскай культуры, тым больш бачу ў ёй цэменту. Такое адчуванне, што цэмент – асноўны матэры­ял у іспанскамоўным свеце. Ён у іх паўсюль. У жывапісе Пікаса і Веласкеса. У саборах. Могілкі ў іх называюцца “цэментэрыя”. Можа, гэта ўсё з-за таго, што гляджу на Іспанію праз творы Пікаса? Але, каб я глядзеў на яе праз жывапіс Хуана Грыса, яна б была яшчэ менш сонечная, а больш шэрая і больш цэментная.   Кітай У музей Пікаса вялікая чарга, не раўняючы як у маўзалей Леніна за часамі СССР. Боль­шасць чаргі складаецца з кітайцаў. Раней усе еўрапейскія музеі былі напоўнены японцамі, але цяпер замест іх паўсюль кітайцы, між ін­шым – іх значна болей. Музей так перапоўнены кітайцамі, што складаецца адчуванне, нібы ты не ў Барселоне, а ў Пекіне на перасоўнай выставе Пабла Пікаса. Сярод гледачоў з Кітая шмат інвалідаў у калясках, сярод японскіх турыстаў я інвалідаў-вазочнікаў не сустракаў.   Лежэ Паважаеш мастака, цікавішся ягонай твор­часцю, вывучаеш асяродак, дзе ён жыў і праца­ваў, а потым даведваешся пра нейкую малапрыемную дэталь. Яна ну ніяк не ўпіс­ваецца ў старанна выбудаванае ўяўленне пра творцу. Напрыклад – Фернан Лежэ працаваў у засмечанай майстэрні, дзе не прыбіралася гадоў трыццаць. Для мяне канструктывіст Лежэ быў эталонам чысціні, як мінімаліст Мандрыян і пурыст Карбюзье. Нават на розных фота аскетыч­ная майстэрня Лежэ ў Лізоры з невялічкім працоўным сталом і вялізнай бочкай для смецця выглядала чыстай. Беларусачка Надзя, якая стала другой жонкай Фернана, расказала пра страшэнны бруд, пыл і попел у майстэрні майстра. Расказала, як ёй, каб прыбраць майстэрню, давялося надзяваць маску. Згадка маскі пераканала мяне ў шчырасці Надзі, і я засмуціўся; калі для Пабла Пікаса непрыбранасць і барахлолюбства з’явы натуральныя, дык для Лежэ і ягоных светлых палотнаў патрэбна чысціня. [caption id="attachment_2526" align="alignleft" width="300"] Адам Глобус. “Неакласічнае...” 2015 год.[/caption] Пост Паглядзеў выставу “Пост Пікаса” ў ягоным барселонскім музеі. Можна зда­гадацца, што сам Пабла Пікаса лепш глядзіцца за “Пост Пікаса”. Каб замацаваць праўдзівасць падобнай здагадкі, магу сказаць: Пабла глядзіцца не проста лепш, а значна лепш. Усё і сапраўды спазнаецца ў параўнанні.   Подпісы У майстэрні Пікаса стаяла шмат карцін без подпісаў. Подпіс ставіўся майстрам, калі карціна прадавалася. Карціна Пікаса з подпісам каштуе больш за карціну без аўтографа. Зразумела, што подпіс можна і падрабіць, як усю карціну цалкам, дарэчы. Падрабляюць і подпісы, і карціны, і не толькі творы геніяльнага Пікаса падрабляюць. Самаробных Пікаса на арткірмашах процьма. Усё гэта мне згадалася, калі я вырашыў падрабіць подпіс аднаго літоўскага жывапісца. На сцяне маёй віленскай кватэры вісіць ягонае няскончанае палатно, а подпісу на ім няма. Каб тое палатно выставіць на аўкцыёне з подпісам, дык можна было б і добра зарабіць. Я набыў патрэбныя фарбы, набыў разбаўляльнік, падрыхтаваў адпаведны пэндзаль. Вывучыў усе подпісы літоўскага майстра. Зрабіў на паперы эскізы ягоных аўтографаў у розных памерах. Падабраў самы сумаштабны. Прыклаў да палатна і зразумеў, што подпіс падрабляць не стану. З подпісам палатно моцна пагаршаецца; а пагаршаецца яно таму, што пачынае прэтэндаваць на завершанасць. Яно не скончанае, яно толькі распачатае, у ім ёсць свежасць пачатковасці. Калі я пастаўлю подпіс – свежасць знікне. Подпіс у такім варыянце павышае кошт карціны, але зніжае яе жывапісныя і мастацкія якасці. Калі быць шчырым, дык і подпісы на карцінах Пабла Пікаса мяне ніколі моцна не хвалявалі.   Падпарадкаванасць Вобразы, народжаныя фантазіяй, цяжка перанесці на палатно. Часам іх і немагчыма ўвасобіць у жывапіс. Ты намагаешся, ты прымушаеш фарбу падпарадкавацца тваёй волі, ты шматкроць перарабляеш розныя фрагменты, а карціна робіцца толькі горш. Можна занурыцца і ў адчай. Каб выйсці з адчайнай зануранасці, трэба адкінуць амбіцыі і пайсці ўсед за пэндзлем, пайсці ўслед за фарбамі са сваёй палітры, каб прыйсці да сваіх колераў, да сваіх новых вобразаў і сваёй скончанай карціны. Пра падобнае выказаўся і Пікаса: “Жывапіс мацнейшы за мяне. Ён прымушае мяне рабіць тое, што ён хоча”.   Холад Фатографу Брасаю Пікаса казаў: “Мне некалькі разоў за жыццё даводзілася па­кутваць ад холаду! У Барселоне я паліў уласныя малюнкі, каб крыху сагрэцца...” У маім жыцці падобнага холаду яшчэ не было і, спадзяюся, не будзе. Таму не наракаю на лёс і не зайздрошчу побыту свайго любімага Пабла Пікаса.   [caption id="attachment_2528" align="alignright" width="300"] Адам Глобус. “Рэчы ад Пабла”. 2015 год.[/caption] Матэрыя Пікаса любіў рэчы. Шанаваў рэчаіснасць і рэчывы. Ён быў страшэнны матэрыяліст ды ўласнік, а праз гэта і пабойваўся злодзеяў. Страх перад крадзяжамі цяпер захоўваецца ў музеях Пабла Пікаса.   Чорт У 1966 годзе да дня народзінаў Пікаса ягоны вялікі прыхільнік Ілля Эрэнбург напісаў: “Некалі вельмі даўно, гледзячы на ягоныя палотны, я назваў яго, жартаўліва, чортам. Іспанцу лёгка вымавіць гэтае рускае слова, і кожны раз, калі я да яго прыязджаю, ён усміхаецца і кажа: “Я – чорт”. Чорт зазвычай падаецца хітрым і злосным, але Пікасса шчыры і добры чорт”. Чытаючы пра Чорта-Пікаса, мне згадаўся іншы мастак – Чарткоў, якога стварыў Гогаль у аповесці “Партрэт”. Калі адкінуць містыку, дык кожны, хто крэмзае і чэрціць, кожны, хто чорнай фарбай ці чорным алоўкам малюе на палатне ці паперы, у нейкай ступені – чорт. Хітрадушныя цемрашалы яшчэ казалі, што ў чорнай друкарскай фарбе жыве сам д’ябал. Такім чынам у чэрці можна залічваць усіх, хто крэсліць, малюе, піша і друкуе. Усіх, хто нясе асвету, можна залічыць да чарцей і нячысцікаў. Дзіўна, што туды так лёгка не залічваюцца тыя, хто страляе, забівае і зніштажае.   Карыкатура Вайна – з’ява цяжкая. Вайна заўжды ка­рыкатурная. Нават пано Пабла Пікаса “Гер­ніка”, прысвечанае жахам вайны, нішто іншае як вялізная карыкатура на чалавецтва.   Брак Сяброўка Пікаса – Гертруда Стайн запіса­ла ягонае жорстае выказванне: “Брак і Джойс – дзве загадкі, зразумелыя кожнаму”. Наконт Джойса не магу не пагадзіцца. Ірландская загадка Джэймса Джойса і сапраўды зразу­мелая, калі паверыць, што чарговы Уліс змог нарадзіцца і ў нейкім там Дубліне. Загадка Жоржа Брака больш складаная, бо яна і загадка самога Пікаса. Менавіта з Бракам Пабла Пікаса вынайшаў кубізм. Яны разам пачалі ствараць і стварылі на палотнах новую кубістычную рэальнасць. Загадку Брака можна зразумець толькі ў тым выпадку, калі зразумеш усяго, як ёсць, Пікаса, а гэта задача складаная і патрабуе доўгай працы.   Сапраўднасць Сярод шматлікіх выказванняў Пікаса, якія пазапісвалі аматары ягонай творчасці, ёсць і такое: “У мастацтве не існуе ні мінулага, ні будучага”. Сапраўды ў творах мастацтва ёсць толькі цяперашні час, спыненае імгненне, вечнае тут і вечнае цяпер. Таму мастакі любяць і натхняюцца тым, што ёсць, днём сённяшнім, святлом дадзеным. Мастака радуе сапраўднасць, тутэйшасць і рэальнасць. Пабла Пікаса, безумоўна, адзін з самых сапраўдных і праўдзівых мастакоў у свеце.   Ліфт Свой малюнак “Канец шляхоў (Анёл смерці)”, падфарбаваны акварэллю недзе ў 1899-м годзе, Пікаса вытлумачыў наступным чынам: “Багатыя едуць на неба ў карэтах, а бедныя валакуцца пешкі”. У 19-м стагоддзі грамадскі транспарт быў і сапраўды ў недаразвітым стане. Каб Пікаса маляваў “Анёла смерці” напрыканцы 20-га стагоддзя, дык абавязкова зрабіў бы для старых людзей і самы распаўсюджаны сучасны транспарт – ліфт. Думаю, шмат хто захоча выправіцца на неба да анёлаў менавіта ліфтам, а не пешкі ці ў карэце.   Самаробнае У мастацтве гледача заўсёды вабілі рознага кшталту варыяцыі ды імправізацыі. Копіі ды падробкі таксама цешаць і радуюць людзей. Лепей паразглядаць аматарскую карціну, змаляваную з “Таемнай вячэры” Леанарда, чым засмечваць памяць арыгіналамі нейкага там Цюцюрына ці Кукузьміча. Таму і сам я раблю шмат малюн­каў з Пікаса і пад Пікаса. Ёсць у гэтых працах і камерцыйны сакрэт, бо акрамя матываў Пабла Пікаса мае малюнкі маюць фактуру, фарбы і непаўторнасць арыгінальнага твора. Гэта вам не шматтыражная рэпрадукцыя, між іншым. Дарэчы, калекцыянер-пачатковец, набываючы майго самаробнага Пікаса, можа задаволіць адразу дзве патрэбы – патрэбу ў творы генія і патрэбу ў арыгінальнай непаўторнасці набытка. Зрабіць гэта можна за досыць невялікую суму. У свой час сам Пабла Пікаса даваў падобную магчымасць аматарам Веласкеса і Эль Грэка, аматарам Латрэка і Энгра.   Знаёмцы Паглядзеў фільм пра Пікаса, у якім было шмат размоў з добрымі знаёмцамі майстра і рознымі мастацтвазнаўцамі. Мяне замаркоцілі апавяданні пра смерць, якую Пікаса моцна і неяк зусім па-дзіцячы баяўся. Яе ўсе баяцца, але страх мастака перад уласным сыходам быў перабольшана замоцны. Парадавала тое, што Пікаса захапляўся хіпі. Любіў іх музыку і вопратку, любіў на Міжземнаморскіх пляжах пагутарыць з хіпанамі ды хіпушкамі. Ну і, вядома, ён шмат маляваў хіпі – даўгавалосых, барадатых, з гітарамі і флейтамі, яркіх, у капелюшах. Гэтыя малюнкі і карціны я бачыў раней, але не ведаў, што яны намаляваны з хіпі. Думаў, што гэта вобразы музыкантаў і артыстаў. Пэўнае непаразуменне выклікалі размовы пра аперацыю, якую зрабілі старому мастаку. Пасля той аперацыі Пікаса страціў магчымасць займацца паўнавартасным сэксам. Мастацтвазнаўцы спрабавалі звязаць гэтую драматычную падзею з эратычнымі і парнаграфічнымі малюнкамі вялікага майстра. У мастацтвазнаўцаў нічога цікавага не атрымалася, бо эротыку і парнаграфію Пабла Пікаса маляваў няспынна цягам усяго свайго доўгага жыцця. [caption id="attachment_2529" align="alignleft" width="300"] Адам Глобус. “Аматары выпіць за Пікаса”. 2014 год.[/caption] Пярэбары Пікаса перабраўся з мінорнай Барселоны, асветленай прахалоднай поўняй, у мажорны і сонечны Парыж. Разам з Пікаса выбраліся на сонца і ягоныя блакітна­кроўныя цыркачы. Большасць мастакоў спрабуе выбрац­ца са сцюдзёных ценяў у цёплае святло. Ван Гог перабраўся з Галандыі ў Францыю, Гаген – з Францыі на Таіці, Рэрых – з Расеі ў Індыю...   Трагічны тыдзень У юнацтве Пікаса зрабіў малюнак “Хрыстос, які бласлаўляе д’ябла”. Малады мастак добра адчуваў рэвалюцыйныя настроі, што ахоплівалі ягоную радзіму; настроі, што выліліся ў бар­селонскі Трагічны тыдзень, які адбыўся ў ліпені 1909 году. Стыхійныя народныя пратэсты перараслі ў бунт і ўсеагульную забастоўку, якая хутка змянілася жорсткімі ўзброенымі сутыкненнямі з паліцыянтамі. У час бунтарскіх і баявых дзеянняў было спустошана і спалена шмат хрысціянскіх сабораў. Свой юначы ма­люнак з Хрыстом і д’яблам Пікаса заўсёды вазіў з сабой, хоць амаль усе творы з таго перыяду пакінуў на захаванне ў барселонскіх сваякоў. Ці збіраўся Пікаса напісаць карціну з надзвычайным рэлігійным сюжэтам? Ніхто не ведае. Але гэты малюнак ён захоўваў разам з каштоўнымі фотаздымкамі праз усё сваё доўгае жыццё.   Спакуса Часам узнікае спакуса назваць Пабла Пікаса – Д’ябло Picasso.   Цалкам публікацыю Адама Глобуса пра Пабла Пікаса чытайце ў папяровай версіі “Дзеяслова”.
 
Антаніна Хатэнка (№102)
Наросхрыст   Льняны шлях Ува мне прасціраецца лён пракаветнае цішы блакітай. Недзе тут небакрайна пралёг век, у вены мае пераліты.   Недзе тут адгалоскам журбы песня продкаў сціхае замглёна, ахінуўшыся небам, нібы у расхлістанай памяці лёну.   І гадзіннік, здаецца, заснуў паняверча на Ратушнай вежы. Толькі поле бясконцае льну выкалыхвае з мрой незалежнасць.   У артэрыях выстылых дня словы, быццам чырвоныя цельцы, крэўна-крэўна ільняна звіняць, успамінам цаляючы ў сэрца.   Нада мной прасціраецца лён абарончаю тканкай нябеснай, абдымаецца з цёплай зямлёй... І ўратоўвае Волю і Песню. 19.06.2019     Ціша Пасярэдзіне свету спыніцца, закрануўшы плячом Алатыр. Успружыніцца ў лёт бліскавіцы, асягнуўшы над прорвай масты.   Слухаць, слухаць – да колкіх трымценняў дрогкай цішы ўсяленскай уздых стуль, дзе зоркі блукаюць між ценяў недагледжаных сноў маладых.   Незнарок зачапіцца за хмару думкай-згадкай пра колішні час: неба там калыхалася чарай – і абрыньвала ў бездані нас.   Там харобра вынырвала поўня шаравою маланкай з начы. І здавалася, дрэвы запомняць, як мы ў вечнасць даверна маўчым.   ...Ці дажджынкі ці слёзы шапочуць у далонях – у чоўнах жыцця?.. Абдыму Алатыр па-сірочы на краёчку, скуль вёсны ляцяць. 14.05.2018     У аблоках Як затрымацца на зямлі, калі плыве ладдзя аблокаў адсюль, дзе мары адцвілі, – у абяцальную далёкасць?   Плыве туды, за небакрай, па-над сумневамі і сумам, адкуль чуцён птушыны грай, скуль выпрадае бытнасць думы.   Як не зманіцца, не ўзляцець? Між дрэў вясёлка, як арэлі. А шчасце дыхае ледзь-ледзь, што мы з табой адчайна грэлі.   А дні мільгаюць, як агні, і патанаюць апраметна там, дзе ўпадзе аджыласць згніць, дарэшты страціўшы прыкметы.   Ды пад вакном віхурыць бэз. У далеч – ветразі фіранак. І я тулюся да цябе, пакуль пунсова ўсходзіць ранак.   А сэрцы тахкаюць “люблю”, а рукі ўскрыльваюць “кахаю”. Мяне з табою і зямлю ладдзя аблокаў калыхае. 28.05.2017     Узыход Заплывала ў вокны памяць. З волі й зморы. З вышы й дна. Прасціралася над намі плашчаніцаю радна.   …І ўзышло вакно ў нябёсы, пазбіраўшы боль і сум. І ступіў світанак боса на сцюдзёную расу.   Так ступае ў водсвет памяць – па халодным гладкім шкле. Набалелымі нагамі патрапляе ў нечы след.   З падваконня, быццам з мосту (ці то з вечнасці, ці скуль?..), крылы ўскінуўшы наросхрыст, увайшла яна ў раку. У раку цяпла й любові, смутку й жалю, мар і сноў, дзе гуляе водгул слова, скуль святлее ў свет вакно.   Бела-бела плыня лёсу, як на покуці ручнік, гаварыла безгалоса да прыпалай светлыні.   Ды фіранкі, як арэлі, памяць з ветрам узняслі. Толькі ўслед знічы гарэлі, нібы ў лёце матылі... 02.07.2018     Кон Больш не трэба ўглядацца, прыжмурыўшы вочы, утрапёна з цянёт прыклікаць. Я пазнаю твой голас, пачуўшы аднойчы, хоць сцішэлы, зблуканы ў вяках.   Я пазнаю твой шэпт у харалах літанняў і дыханне тваё ў немаце. І тады... І тады маё сэрца адтане: як жа знекуль ты доўга ляцеў!   Як жа доўга было тут халодна-халодна – нават вусны балюча расцяць. Аніводнай заранкі, квяціны ніводнай – толькі цёмны, як згуба, прасцяг...   А не трэба ў сустрэчы ні слоў, ні абдоймаў, ні заклёнаў, ні поціску рук. Як журкоча мой голас у свеце паўсонным: я праменнем з табой гавару.   Я пачула анёльскіх шалоханне крылаў над маркотнай дарогай начы. І пакуль я з табой з ніадкуль гаварыла, расхінулася сноў далячынь. ...Мы знайшліся з табой. Не маўчы. Не маўчы. 19.09.2018     Вальс дажджу (слухаючы Шапэна) Я сыходжу ў дажджы. У тумане знікаю. І скажы, і скажы, хто была я такая.   Ці хмурынка імжы ці расіны зіхотка... Калыхаюць дажджы шэптаў цёплыя лодкі.   Я злятаю ў дажджы з разгайданае кроны. Сум лісцінай дрыжыць над пустэльным перонам.   Над перонам надзей, над прыстанкам адчаю дождж, як доля, ідзе: сцеражэ й прывячае.   Не шукаюць дажджы ні вакзалаў, ні станцый. Лёгка любяць кружыць развітальныя танцы.   Я знікаю ў дажджы. Растаю ў небакраі. Шлях далёкі ляжыць. Дождж Шапэна мне грае. 17.09.2018     Выгнанне (па вяртанні з дарог Лесі Украінкі) Ты чакала мяне, Айчына, стуль, дзе воля, як дзікі птах, з ледзь расплюшчанымі вачыма, рвецца ў роспач: паўстаць!.. світаць!?   Але дзе ж табе знаць, Айчына, памяць водзячы нацянькі, як затоеная ў лучыне яскра ўспыхвае з-пад рукі, як загубы і боль рашчынна волю ўзрошчваюць з цемраты... Ці жывая яшчэ, Айчына? Ці відзежаю стала ты?   Мы чужыя табе, Айчына. Ані пекла тут, ані рай. Хоць маліся, крычы, маўчы мы – паглынае Ўсё сон-дзіра.   На мяжы з табой, ноч-Айчына, пастрывожаныя клады. Стуль, дзе Воля нас прылучыла, больш не вернемся мы сюды... 10.09.2018     У дарозе Слова дрыжала, дрыжала, дрыжала празрыста. Трымцела на вуснах. Нібы на вейчыне пудкай перад упадам адчайна слязіна. Гэтак і я з бераг-жалю, як з джала, з вятрыскам паўценем сарвуся. Німбы над вечнасцю гутаць, да зарападу прычаліць – і згінуць.   Слова з прадоння, з прадоння, з прадоння, здалёку, з туману пазнання, кроплінай памяці цёмнай світанна зляцела… мне ў вусны. Гэтак і я на сутонні з ядомлі бяздомнай і золкай, падманнай дазвання, строма ўзбяруся над стомай, у ранах на целе… – Дадому вярнуся. 25.08.2018     Продчунь Мы развітаемся моўчкі, век мой-пустэльга, там, дзе сцяліся па-воўчы трэба і нельга – у ланцугох абавязкаў і забаронаў. Там, дзе ссыпаецца ляскат з трону ў пячоры.   Заўтра парадна настане: пошчак – у скронях. Але ж якое расстанне споўніцца сёння! Ані прамоў, ані горнаў, змоў ці паразы! Збродна збяруцца да трону зграйнікі разам.   Будуць хмялёва ліслівіць – шыі навысцяг – там, дзе шчасліва зласлівец душы ім выцяў. З гэтых пячор, як з нябыту, – ані сцяжыны. Жменька імёнаў забытых, гоман чужынны.   Зеўраюць дні, як варонкі, злосныя знашча. Гронак і зор незваротнасць. Холад лядашчы. Водмель. Бермудскі трохкутнік. Траская багна. Згон праметэяў прыкутых, цемрыкаў прагных. Залататронна, прыгонна – па-надпячорна нечысць выгульвае ў гонях змоўнікаў чорных.   ...Ноч разадзьму, быццам горан. Выкую золак. Сонца на дзедава ўзгор’е ўзвершыцца з долу. 16.08.2018     Незваротнае Чужы пасад. Забыты сад. У голлі месяц завісаў, нібыта ў ветру ў валасах. Знічы ці яблыкі ў траве? Тут заблукаў загубны век у плыўкім прывідным сяйве. У цішыні, як мёд, густой, па-над карункамі мастоў, па-над лятункамі лістоў, што жыцці зводзілі ў адно, рвучы й знітоўваючы зноў у радаводу палатно, счапіўшы думкі, мы з табой перасягаем сум і боль – і адлякоўваем Любоў. Каб стала цёпла галасам вяртацца ў той самотны сад, дзе ў голлі месяц завісаў. На той прароднены пасад дзе спелі мроі ў верасах і ў вечнасць вечар загасаў... 23.07.2018     Дзірван Кроплінай з Нябеснае ракі – Бог маргнуў – скацілася слязіна ў кругадзён бяспомныя пяскі, у чакання сцятае міжзім’я.   Непрагляднай пусткай забыцця месяц прабіраецца, як злодзей. Зоркі памінальныя мігцяць і аблокі схаладала ходзяць.   Ды відушча з цемрыва гадоў ветах узіраецца мне ў вокны. Расцярэбіць зжухлае гняздо – і падранкам па-за светам змоўкне.   Уздыхне, як мніх каханню ўслед, досвіткам струхнелым на гарышчы ў дзірваны па плечы ўрослы дзед, што з расшчэпы атамнай не выйшаў.   Дзе гасцінец, дзе гушчар густы – тут нядоля і нябыт зблудзілі. А з нябёсаў воблікі святых – спалатнелай дзедавай радзіны.   І маўчаць распята дзед і сад. І стаіўся час, напяўшы жылы, дзе ўсяму зімець і загасаць, чым яны калісьці даражылі...   27.04.2018     Чаканне Нідзе ніхто ніколі і ні з кім не поўз так доўга, доўга, доўга мёртвым полем, дзе скразнякі скуголяць, як ваўкі, а людзі змоўклі. Не галосяць болей.   А людзі, людзі, людзі... як быллё, самім сабе схмялела засцяць вочы. Якой магуты род змірэнча злёг, да кропліны сцякаючы ў падсочку! Ніхто ж ніколі тут і больш нідзе не наракаў так соладка на долю, што ўсё вядзе, вядзе, вядзе, вядзе праз хмызнякі ў сляды на мёртвым полі.   А ў полі тым хаваюць быльнягі прарослую з-пад памяці валошку, варожачы: “не згінь... не згінь... не згінь...”, збіраючы святла хоць трошку. Трошку... Хоць каліва, хоць жменьку, хоць прамень у цемрадзі збіраючы любові... Хто тое поле мёртвае міне, падайце голас акрыялы й мне – і ўзыдзе слова, слова, слова. Слова... 16.05.2018     Сустрэча У сутонні мярэжлівым ценем страпянецца галінка ў вакне. А ў спляценнях – зіхценне, зіхценне: Нехта просіцца ў дом да мяне.   Нехта цёплы, даверлівы, ясны, ціхі-ціхі, як шэпты лісця. Можа, золак, сцямнелы дачасна? Ці зблукалая радасць жыцця?   Але як мне вярнуць таму золку расплясканую ўпырск яснату? Смутна звялі гаючыя зёлкі, пакуль Нехта абвесціўся тут.   Сціхла мятлушка на падваконні, сцяўшы крылцы ў самотны замок. А з накрэсленых ценяў сутоння Нехта просіцца жальна дамоў.   Схамянуся ў паўсонным зіхценні, чужаніца й шчымліва свая: сумны Нехта, заблуджаны ў ценях, – гэта я? Гэта – я? Гэта – я. 30.05.2018  
 
Валеры Гапееў (№102)
І хай ніхто не пойдзе пакрыўджаным, або Грак і Монця Хрысцік Чытво. (Фрагмент) Частка 1 Вечарам у сераду 15 сакавіка 2006 года прафесар Андрэй Кузьміч Мархель закончыў у поўнай цішы кабінета вычытваць чарговыя старонкі работы магістрантаў Мацвея Хрысціка і Данілы Галоўчыка. Акуратна адсунуў убок аркушы, дзе-нідзе з пазнакамі простым алоўкам. На ягоным грубых формаў твары з’явілася задаволенасць, ён хмыкнуў і зірнуў на юнакоў, якія ўвесь гэты час сядзелі на рудой скураной канапе. Магістранты ведалі характар свайго кіраўніка, таму за час чытання стараліся дыхаць як мага цішэй. – Добра, вельмі добра, – Мархель паклаў цяжкую, шырокую, рыхтык рабоча-сялянскую, а не інтэлігенцкую далонь на тонкі стосік паперы. – У аўторак мы з вамі сустрэнемся, да гэтага часу я сфармірую дакладныя заўвагі, будзьце гатовыя да пытанняў. Наперадзе выхадныя, адпачывайце. Магістранты – хударлявы Мацвей, з тварам дзіцяці, які глядзіць на фокусніка, і цыганкаваты Даніла – падняліся з канапы. Прафесар выйшаў з-за свайго стала, паціснуў абодвум рукі. – Мацвей, беражы галаву, да сапраўднай вясны яшчэ далёка, я яна, твая галава, і табе, і мне спатрэбіцца, – пажартаваў ён, але ў інтанацыі і асабліва ў позірку Мархеля прабіліся чуллівыя бацькоўскія ноткі. – Ды ў мяне во, валасоў многа, – трохі зніякавеў ад такой увагі Мацвей, даланёй паправіўшы і насамрэч густую чупрыну доўгіх русых валасоў. – Ага, многа, – прафесар ужо ціснуў руку Данілу. – А ты разам з галавой рукі беражы, бо як казаў адзін вядомы дзед, практыка без тэорыі сляпая, але тэорыя без практыкі мёртвая! – Буду берагчы, Андрэй Кузьміч, – з ліслівай усмешкай адказаў Даніла. – Гэтым рукам яшчэ не адзін прыбор сабраць. – Пад маім кіраўніцтвам адзін – абавязкова! – усміхнуўся прафесар, потым па ягоным твары прабег цень, і ён загаварыў сур’ёзна: – Сябры мае, хачу вас не тое каб папярэдзіць, але перасцерагчы. І як старэйшы сябра, і як ваш навуковы кіраўнік. Падзеі ў краіне наспяваюць не самыя прыемныя. Калі вы ўжо сталі на сцежку навукі, калі ласка, не збочвайце. Разумею, кроў іграе, вы маладыя, арганізм патрабуе выхаду эмоцый. Але: палітыка – не справа вучоных. Альбо– альбо. Таму не ўвязвайцеся ні ў якія гульні, не патрапце ў пэўныя месцы ў пэўны час. Найлепш будзе, калі ў гэтую нядзелю вашым 24-гадзінным месцам будуць вашы пакоі. Няхай з півам і жанчынамі. Няхай у вас будуць пасля ўсіх падзей учадзелыя ад гульбішчаў галовы, але – катэгарычна – ніякіх кантактаў з самі ведаеце кім ні пад якім соусам. Сваю пазіцыю рэктар агучыў недвухсэнсоўна: усякі студэнт ці магістрант будзе адлічаны за 24 гадзіны, калі выявіцца хоць дробка ягонай апазіцыйнай дзейнасці. Паверце мне, тут зусім не жартачкі. Будзеце разумнымі! Усё, ідзіце. Юнакі пайшлі да выхаду, прафесар вёў іх позіркам і, калі дзверы адчыніліся, кашлянуў: – Прабачце, яшчэ адзін момант. Непрыемны па факце. Юнакі крутнуліся, насцярожаныя. – Такія справы, – Мархель вінавата паглядзеў у твар кожнаму. – Аспірантура на наступны год дала мне адно месца. Колькі я ні выпрошваў, колькі ні патрабаваў, колькі ні даказваў. Фінансаванне скарацілі, і чакаецца, што яно будзе ўрэзанае яшчэ больш, бо ж… Бо ж гэтыя палітычныя гульні ў дэмакратыю выцягваюць з нашай жабрацкай краіны апошнія сокі! – не ўтрымаўся, але ж не закрычаў, адно засіпеў ад злосці прафесар. – Прабачце за эмоцыі, – спыніў ён сябе. – Нават на абурэнне мы цяпер права не маем. Хрысцік… вам забяспечана месца. А за вас, Галоўчык, я буду змагацца, абяцаю… Мархель адвярнуўся ў кут, даючы зразумець хлопцам, што размова скончаная. Яны выйшлі, асцярожна прычынілі за сабой дзверы. Доўгім гулкім калідорам універсітэта з запыленай ляпнінай на карнізах яны ішлі моўчкі, пераварваючы пачутае. Пяць гадоў ва ўніверсітэце, магістратура, разам паўсюдна, і атрымліваецца: адзін плыве далей, другі застаецца на беразе. Высокія ўваходныя дзверы будынка натужліва рыпнулі. На вуліцы ішоў рэдзенькі снег. – Ну, шчасліўчык, далей нам не па дарозе? – з горыччу выціснуў з сябе Даніла, укладаючы куды больш сэнсу ў сказанае, чым толькі тое, што зараз Мацвею ехаць на сустрэчы з пяцікурсніцай Маргарытай (ці Марго, як называлі яе ў вочы і за вочы). – А? – адгукнуўся Мацвей, вынырваючы са свайго ці не заўсёднага задумення. – Ага, я паеду… Марго абяцала сёння сустрэцца, – дадаў ён вінавата. – Ды едзь, мне што… хіба я супраць? – быццам абыякава паціснуў плячыма Даніла, а горыч прабілася не ў словах, а ў паўзах. – Сёння твой дзень, сышліся зоркі! Месца ў аспірантуры атрымаў, намалёўваецца перспектыва стаць зяцем акадэміка. Не жыццё – талерачка з маслам. – Ай, кінь, – усміхнуўся дабрадушна Мацвей. – Марго… Мабыць, я не падыходжу да іх сям’і. Яны ж там – інтэлігенты ў пятым калене, а мы з табой – з сем’яў простых, з райцэнтраў правінцыйных. – І яна цябе распытвала пра твой радавод? – з іроніяй пацікавіўся Даніла. – Пытала, канечне, і пра сваіх з гонарам казала… А я са сваіх не далей за дзядоў ведаю, прыкра было, – згадаў Мацвей. – Пра прадзедаў і не пытаўся ў маці… Ну, я пабег… Хлопцы якраз падышлі да метро. Мацвей махнуў рукой, паправіў заплечнік і подбегам спусціўся па прыступках. Даніла глядзеў яму ўслед, і міжволі сківіцы яго сціснуліся, уздрыгвалі жаўлакі. Яму было не тое што крыўдна – ён у нейкі момант здрыгануўся ад думкі, што гатовы кінуцца ўслед за сябрам і спіхнуць яго з платформы пад цягнік. Каб вызваліць сабе дарогу. Бо Мацвей яе засціў. Але пасунуўся далей па тратуары – да прыпынку аўтобуса, каб праз паўгадзіны апынуцца ў цесным пакоі інтэрната. Даніла зайшоў у калідорчык, пачуў, што ў суседнім пакоі грае музыка,– там жылі два пяцікурснікі, з якімі не тое каб сябраваў, але адзін з іх, Андрусь, гэтакі мацак-паляшук з вясковым тупаватым тварам, граў на ўсім паверсе немалую ролю ў жыцці інтэрнатаўцаў. У яго заўсёды вяліся грошы, мог пазычыць на любы тэрмін. Пры гэтым не сказаць, каб ён недзе прападаў надоўга вечарамі, падпрацоўваючы ў якім Макдональдсе, – ягоная праца, відавочна, была звязаная з выкананнем нейкіх разнастайных даручэнняў, надта не абцяжарваючых фізічна і часова, але ж аплачвалася нядрэнна. То павага да Андруся была, факт. Даніла не стаў адчыняць дзверы ў свой пакой – шчыліна свяцілася бледным святлом, значыць, ягоны сужывец, другакурснік, зноў занурыўся ў свае кніжкі. Не пашанцавала: занудны і нецікавы хлопец, нават піва з ім не пап’еш. А ў душы клекатала, хацелася выгаварыцца. Таму таўхануў суседскія дзверы. Яго сустрэў з добразычлівай усмешкай Андрусь – ён увогуле ні да каго не ставіўся варожа, сваімі паводзінамі як быццам запрашаючы даверыцца яму і сябраваць. – О, будучаму вучонаму – нашая павага! – выгукнуў Андрусь. – А ці не будзеце грэбаваць падзяліць сціплую вячэру з правінцыялам, які марна пхнецца зачапіцца хоць кіпцюрамі, хоць зубамі ў навуковай эліце? На стале стаяла літровая пластыкоўка піва, на талерцы – парэзанае на трэць колца тонкай сыравэнджанай каўбасы, хлеб. Даніла не ўтрымаўся – праглынуў сліну. Парукаўся з гаспадаром пакоя, зачапіў пальцамі кавалачак каўбасы, закінуў у рот. – Што святкуеш? – Якое святкуеш? Піва захацелася, ды і вольны заўтра. То чыста па-сялянску, яшчэ вось агурочкаў дастану, – Андрусь палез у халадзільнік, выцягнуў трохлітровік і відэльцам спрытна патрапіў і выцягнуў па чарзе два апошнія агуркі. – Як справы? Нешта ты хмурны. Непрыемнасці? Даніла сеў на лёгкае крэсла, зірнуў паблажліва на суседа, які акуратна наліваў піва ў шклянкі. – От ты мне скажы, Андрусь… На цябе глядзіш – селянін селянінам, здаецца, падыдзі бліжэй – гноем патхне. І апранахі на табе хоць і не з сэканду, але бы чужое на табе. Ты не крыўдуй… Але бачыш ты людзей. – А што крыўдаваць? – адмахнуўся Андрусь. – Я ж у люстэрка сябе бачу. Ну так, ад зямлі, і зямля з-пад пазногцяў ніяк не выкалупваецца. Бачыў бы ты тую вёску, у якой я нарадзіўся і рос – ваўкі зімой па надворку шнырылі. Пазней ужо ў райцэнтр пераехалі. Маці з бацькам паўкабана дырэктару ліцэя завезлі, каб узяў. “Вучыся, хоць каб ты з віламі не пражыў жыццё”. Два тыя гады я начамі не спаў – вучыў. Усё ў лепшыя меціў. Ну во і паступіў сюды… Ат, вучоба – не галоўнае, тут дапяў. Фарту як не будзе, то згніеш там, дзе нарадзіўся. Мне во што свеціць? Па размеркаванні ў які калгас, інжынерам ці загадчыкам мехмайстэрні. У жонкі вазьму, як пашанцуе, настаўніцу з тых, што па размеркаванні гэтаксама запруць у балота, нараджаем аглаедаў, будзем бульбу садзіць, парсюкоў гадаваць… Перспектыва! – з лёгкай горыччу выгукнуў ён. – Не-а, не веру, – уважліва паглядзеў на праставаты твар сябра Даніла. – Ёсць нешта ў табе… Умееш ты жыць. Думаю, у балоце гніць табе не наканавана. Бачна ж, не мамка табе з дому грошы шле, круцішся неяк. І спрытна круцішся. Колькі табе на паверсе завінаваціліся? – Ды я не трымаю ў памяці такое, вунь блакноцік ёсць, – прастадушна кіўнуў на сваю тумбачку Андрусь. – Кручуся, анягож. – Я б на тваім месцы гэтакім шчодрым не быў, – Даніла адпіў са шклянкі. – Ну, нейкія капейкі ж маю ад працэнтаў, у дабрачыннасць не гуляю. Ды справа ж не толькі ў грашах, – прымружыўся Андрусь, і Даніла заўважыў мо першы раз у вачах хітраваты, нават драпежніцкі бляск. – Некаму я дапамагу, нехта мне дапаможа. Як людзі табе вінныя, дык ахвотней пагодзяцца. Некаму і даруеш, дык ён табе руку некалі падасць. – Ага, разагнаўся, – рагатнуў Даніла. – Людзей ты не ведаеш, ці што? – Ды ведаю, – адмахнуўся Андрусь. – Людзі ў наш час страшныя. І на вёсцы страшныя, што ўжо пра горад казаць. Усе па галовах да свайго ідуць. Ды нехта і запомніць. А нехта захоча яшчэ раз пазычыць. Ёсць карысць, – ён загадкава ўсміхнуўся. – З людзьмі трэба па-людску. Дарэчы, ты так і не адказаў: непрыемнасці ў цябе? – Больш чым, – Даніла сам даліў у шклянку піва, выпіў залпам. – Фіяска. Катастрофа. Тупік, бля! – Ого! Сапраўды? А праз што? – Праз каго… Мне мой сябар лепшы ўрабіў. – Мацвей? – нечакана наструніўся Андрусь. – Мацвей… – пацвердзіў Даніла. – Я не трапляю ў аспірантуру. А ён – ідзе. Такім чынам, мяне заграбуць у армію. Бляха, як жа я ненавіджу гэта… – Варта было чакаць, – пракаментаваў Андрусь прызнанне магістранта. – Што чакаць? – напружыўся Даніла. – Ад Мацвея варта было гэтага чакаць, – засяродзіўшыся ў сабе, адказаў Андрусь. – Мы з ім у адным ліцэі ў райцэнтры вучыліся. Маці мая – простая калгасніца некалі, дворнічыхай працавала, а ягоная – выкладчыца ў ліцэі. Колькі яна з мяне крыві выпіла… Мову выкладала. Самая нізкая адзнака ў атэстаце – яе. Ды то не бяда. З такой пагардай яна глядзела на мяне, як на чарвяка. Пры ўсіх была сказала, маўляў, з такога калгасніка як я, выйдзе адно калгаснік з дыпломам. Нічога, некалі я дакажу ёй… – Дык вы землякі з Мацвеем? – здзівіўся Даніла. – Год побач жывём, а не ведаў. – Вось, ён нават і не прызнаецца… – скрывіўся Андрусь. – Навучыла маці, з кім знацца, кім грэбаваць. Землякі… Дзе яму каго бачыць? Ён жа – зорка! У ліцэі насіліся з ім, як з пісанай торбай. Што ты – на абласной алімпіядзе першае месца па матэматыцы, такі поспех. А далей і на рэспубліцы – другое. І штогод пасля ездзіў на ўсякія там канферэнцыі, семінары. – Ды ён і ва ўніверы свяціўся, як лакіраваны, – працадзіў скрозь зубы Даніла. – А што б ён змог без мяне? Ягоныя ўсе ідэі – гэта як дзіцячыя фантазіі! Трэба было ўбачыць у тых ідэях рэальнае, практычнае. Я – бачыў. На трэцім курсе разам працу напісалі – кіраванне сістэмай з выкарыстаннем інфармацыйнага канала дадзеных. Я сабраў мадулятар, настроіў, па ім можна было серыю ў вытворчасць запускаць. На кафедры работа шум узняла – на патэнт жа пацягнула, па ёй доктарскую напісалі. А ўся слава – Хрысціку! Мяне нібыта не было. Над новай распрацоўкай заселі, а што былі б ягоныя голыя ідэі без мяне? Ну няхай ён фантаніруе пражэктамі, а ўмець бачыць карыснае, адсейваць?! – Даніла разгарачыўся, крычаў. – І цяпер ён – у аспірантуры, а мне ў боты вайсковыя?! Поскудзь! – Не здзіўляюся, – пакрывіўся Андрусь. – Усе заўсёды ў ягоным цені. Умее сябе падаць. Такі ўжо сціплы, такі задуменны… А насамрэч ён нас не бачыць, мы не людзі для яго. Сціплы, ага… Стукнулі дзверы ў калідорчык, нехта таргануў, пастукаў у пакой да Данілы, і ён крыкнуў голасна, раздражнёна трохі: – Тут я! Дзверы адчыніліся залішне імкліва – так уваходзяць альбо гаспадары, якія спяшаюцца, альбо нязваныя госці, упэўненыя ў сваіх нахабстве і сіле. Так і было: зайшоў пяцікурснік Раман, ростам пад два метры, шыракаплечы. Твар ягоны быў злёгку перакошаны ад злой рашучасці. – Вітаю, – сказаў ён скрозь зубы без прыязнасці, пабачыўшы ў пакоі Данілу і Андруся. – А дзе той гліст смаркаты? Я ў ягоны пакой заходзіў, там няма. Сужывец-заморыш сказаў, што вы разам. – Што ж ты так непаважліва ставішся да нашай будучай гордасці, можа, – нобелеўскага лаўрэата будучага, га? – рагатнуў Даніла. З Раманам яны былі знаёмыя з год. Асаблівае сяброўства раней не заводзілася, бо не было датуль агульных інтарэсаў: Раман вучыўся на іншым факультэце, мінчанін. Розныя тусоўкі. Спартсмен, кандыдат у майстры па грэблі. Рукі ў яго што абцугі. Вучоба яго цікавіла мала, ён ведаў, што выгоднае месца яму забяспечыць бацька, высокі чыноўнік у міністэрстве, ды і ў маці, якая займала пасаду ў клінічнай бальніцы дзяржапарату, хапала патрэбных нітачак у руках. Калі Мацвей пачаў раз на тыдзень сустракацца з Марго, Раман выпадкова спаткаў іх у начным клубе. Марго на заняткі хадзіла і трымалася дастаткова сціпла, апраналася, прыхоўваючы прывабныя формы цела, а ў начным клубе дазволіла сабе пабыць сапраўднай сэксі. І Раман запаў. Ён быў дагэтуль распешчаны ўвагай дзяўчат і маладых жанчын, лёгка заводзіў знаёмствы, трымаючыся пашла­вата-жартоўнай манеры, але з Марго, знешне вольнай ад лішніх межаў прыстойнасці, як яе разумеюць рэтраграды, атрымаў адмову ў здзеклівай форме. Раз’юшыўся, але стрымаў сябе. Ён запрасіў выпіць Данілу, які быў тады трэцім колам у веласіпедзе ля Мацвея і Марго, распытаў: што за краля недатыкальная? Даніла, удзячны за неблагую выпіўку, прызнаўся, што сам пакуль не ведае толкам – то была першая такая сустрэча за сценамі ўнівера. Але абяцаў інфармаваць пры патрэбе, як што выявіцца. Абмяняліся нумарамі тэлефонаў, праз нейкі час Даніла пазваніў. Зноў сядзелі ў кавярні, Даніла расказаў: бацька Марго – акадэмік, маці – доктар навук. Пазней ён даведаўся праз Мацвея нямала пра дзяўчыну: ці любіць кветкі і якія, якім парфумамам карыстаецца, што любіць глядзець… – І яшчэ, каб ведаў, – казаў пазней Раману. – Яе бацькі – вялікія дзяржаўнікі. Так што каб ніякай палітыкі. І сама яна выхаваная ў тым жа рэчышчы. Не актывістка, але мае вельмі катэгарычныя погляды адносна нацыяналістычных гульняў… Запомніўшы пачутае, Раман у хуткім часе без цяжкасцей выклікаў да сябе прыхільнасць Марго. Як ён зразумеў, дзяўчына не была абцяжараная вялікімі пачуццямі ні да каго, таму Раману яна таксама не адмаўляла ў сустрэчах. А праз колькі часу сама са здзіўленнем выклала навіну: аказваецца, іх бацькі – яе і Рамана – знаёмыя, амаль сябры, бо даводзілася раней супрацоўнічаць! Для Рамана гэта было найлепшым знакам. Ён асцярожна паказаў Марго, што трошкі раўнуе яе да сустрэч з Мацвеем, якія яна не спыняла, на што дзяўчына адказала: ніхто не мае права абмяжоўваць яе волю, а Мацвей – вялікае дзіцё, ёй падабаецца яго выхоўваць і настаўляць на розум. Ды Раман пакрысе зараўнаваў па-сапраўднаму. Хоць адносіны з Марго не зайшлі далей за сяброўскія пацалункі, але, хлопец адчуваў, яшчэ трошкі, і справа вырашаная. Да ўсяго, ён па-сапраўднаму запаў на дзяўчыну. Ды яшчэ бацькі мякка намякнулі: не будзь дурнем, не ўпусці такі шанец. Таму тыдзень назад ён прыходзіў у пакой да Данілы, дзе знайшоў Мацвея, акуратна згроб яго за грудкі, прыўзняў над падлогай і папярэдзіў спакойна: Марго – не ягонага поля ягадка. І лепш яму ціхенька збочыць і не паказвацца на вочы дзяўчыне. Іначай у нейкі дзень будзе збіты на горкі яблык. Што праўда, Мацвей нечакана псіхануў тады. Глядзі ты, сапраўды, худы, як гліст, хліпкі, а трымаўся, як той юнак на допыце. – Паспрабуй і атрымаеш вялікія непрыемнасці, – прасіпеў здушана ён. Раман, па праўдзе, разгубіўся на момант, паставіў магістранта на месца. Чорт яго ведае, якія там у яго ёсць сувязі, каб сапсаваць жыццё? Сёння кожны другі мае тыя ці іншыя падвязкі. Можа, у яго дзядзька – суддзя які значны ці пракурорскі работнік? Каб жа ён ведаў, што Мацвей, акрамя іншага, захапляўся псіхалогіяй, і паколькі сілай не вылучаўся, то меў у сябе на ўзбраенні невялікі арсенал практычных прыёмаў, каб уплываць на праціўніка, а як пашанцуе, дык і перамагчы. У гэты вечар, відавочна, псіхалагічныя прыёмы наўрад ці ўратавалі б Мацвея, бо Раман быў злы, як чорт – крылы ягонага вялікага носа разляталіся ў бакі і сцягваліся назад ад сапення. – Я яго папярэджваў, каб не лез да Марго! Сёння ў мяне білеты ў тэатр былі! – Ого, ты зацікавіўся драматургіяй? – падначыў Даніла, але ўмомант змяніў свой тон пад злым позіркам Рамана: – Прабач, разумею… Сядай да нас, хоць, па праўдзе, частавацца асабліва няма чым… Рамана ацверазілі гэтыя словы, мабыць, ён згадаў, што за ўсялякую інфармацыю пра Марго і яе справы з Мацвеем абяцаў частаваць Данілу ў любы час, як ні завітае. – Прабач, ды ж як пазваніў, сказала, што ўжо запрошаная на мінулым тыдні на сёння, дык выскачыў з хаты без грошай. – Шкада, халера… – задумліва прагаварыў Даніла, і было не надта зразумела, аб чым ён больш шкадуе: што Раман без грошай ці што не застаў Мацвея. – Грошы – не праблема, калі ёсць сябры, – адважыўся ўвязацца ў гутарку Андрусь, які да гэтага часу маўчаў, злёгку перапалоханы ад уварвання ваяўнічага Рамана. – Ну, за пазычаныя гуляць – не задавальненне, – паморшчыўся Даніла, бо ён быў вінен Андрусю пэўную суму і не хацеў яе павялічваць. – Але ж ёсць магчымасць і зарабіць… – Во зараз? І як? – здзіўлена зірнуў на таварыша Даніла. – Давай, заробім! – выгукнуў Раман, шумна сеў за стол. – Душа гарыць, нечым заліць яе неабходна… – І душу заліць, і падумаць… – загадкава прадоўжыў Даніла, павярнуўся да Андруся: – Рэальна цяпер зарабіць? – Рэальна, – хітравата ўсміхнуўся Андрусь, ягоны праставаты твар быў падобны ў гэтую хвіліну на гандляра хамутамі на рынку. – А наколькі я магу давяраць спадарству? Прашу прабачэння, як незнарок пакрыўдзіў каго. Даніла зразумеў, што Андрусь кажа сур’ёзна, таму адказаў цвёрда: – Раману я веру як сабе. Ты верыш мне – вер Раману. – Добра… Я прычыню дзверы… Даніла з Раманам пераглянуліся. Яны былі заінтрыгаваныя. У вачах Рамана адбіўся лёгкі неспакой, Даніла ціхім голасам яго супакоіў: – Не нервуемся раней часу. Андрусь – не дурань. Хіба на выгляд просты… А Андрусь за гэты час прымкнуў знутры дзверы, выцягнуў з-пад ложка аб’ёмістую валізу, пакорпаўся, пашамацеў паперай і пластыкам, прыцягнуў і паклаў на стол загорнуты бы том якога класіка. Нажом надрэзаў паскі ліпучкі, расхінуў абгортку. То быў стос тонкіх каляровых лістовак. – Тваю маць, – працягнуў Даніла, узяў у рукі адну лістоўку. – “Вы­ходзь на вуліцу! Усе на Плошчу! Бла-бла-бла… Зубр”. Ты гэтак зарабляеш? Ды за адну такую паперчыну выкінуць з універа, сама мала, не ведаеш? Ці ты ідэйны змагар і нам заплаціць хочаш са сваёй кішэні? Ці мо сам і надрукаваў? – рагатнуў Даніла, занерваваўся, бо выгляд такой колькасці лістовак на стале яго бянтэжыў. – Не нервуемся, грамада, – спакойна, нават з загаднымі ноткамі загаварыў Андрусь, паклаўшы руку на стос лістовак. – Так, можна і на гэтым зарабляць. Задача была такая: разнесці гэтыя лістоўкі і пакідаць у паштовыя скрыні ў пэўных дамах па пэўнай вуліцы. Тут тысяча штук… – Пайшоў ты на… з такой работай, – грэбліва паморшчыўся Раман. – Не хапала яшчэ пэцкацца аб свядомых! У мяне дзядзька – у КДБ! – Ды чакайце, я ж не дагаварыў, – паблажліва ўсміхнуўся Андрусь. – Умовы простыя. Яшчэ даецца фотаапарат. Лічбавы. Для справаздачы зрабіць здымкі. З усіх пад’ездаў. У мяне – чатырнаццаць. Здымак такі: рука апускае лістоўку ў паштовую скрыню. Значыць, робім так… – Андрусь сагнуў адзін рог лістоўкі да сярэдзіны, правёў пазногцем па згіну, адарваў акуратна. – От, маем такую штуку. Адну. Тут відаць нейкія літары… Як і затрымаюць з такім ражком – дык і што? А мы бярэм гэты ражок і ходзім па пад’ездах. Нас трое, адзін на шухеры, другі дэманструе апусканне лістоўкі, трэці здымае. Паўгадзіны часу, а маем дваццаць баксаў… – Жартуеш?! Дваццаць? – не паверыў Даніла, адкінуўся на спінку крэсла, расцягнуў твар ва ўхмылцы: – Ну ты, спрытнюга вясковы, і даеш! Дзе ты такіх працадаўцаў знайшоў? – Гэта няважна, – адмахнуўся Андрусь. – Я ж табе казаў: добра, калі многа сяброў. Ну што, хадзем? Фокус з адарваным ражком падзейнічаў і на Рамана, які быў набычаны, калі пабачыў лістоўкі. Грэла будучая роля хітруна, які “пракіне” тых апазіцыянераў. Ён адно кіўнуў на стол і спытаў: – А гэтыя лістоўкі… куды потым? – Ды ў смецце во і выкінем, – патлумачыў весела Андрусь. Было бачна, што перспектыва хутка, за нейкія паўгадзіны “зрабіць справу”, ды яшчэ без клопату і ў поўнай бяспецы, якія давалі яму хаўруснікі, яго ўзрадавала. Насамрэч, ён мог бавіць два наступныя вечары з нечым іншым, а затым зноў прапанаваць свае здольнасці. Ведаў: падобная работа яшчэ прапануецца. Там ён ужо будзе шчыраваць адзін – грошы заўжды трэба. А цяпер можна і падзяліцца часткай (ён прамаўчаў пра поўную суму), бо такая справа ўсякі раз збліжае людзей, ды яшчэ з добрай выпіўкай… – Не, пакуль не будзем выкідваць, – па-змоўніцку зазірнуў у вочы сябрам Даніла. – Потым памазгуем. Ёсць адна думка... Праз паўтары гадзіны яны вярнуліся ў пакой Данілы, напакаваныя бутэлькамі з розным пітвом і закуссю. Узрушаныя і зробленым, і наяўнасцю на стале прысмакаў, гучна размаўлялі, смяяліся. Пасля трэцяй чаркі паспакайнелі, Раман нагадаў Данілу: – Ты там нешта нейкае задумаў, як я здагадаўся. Выкладвай, ці як? – Ага, выкладу… – Даніла прымружыўся на Рамана: – Ты не заліваеш, што ў цябе дзядзька ў КДБ? – На халеру мне заліваць? Ты за каго мяне прымаеш? – наструніўся Раман. – Кажу як ёсць. – Дык вось… – Даніла памарудзіў, задраў галаву, абхапіўшы яе далонямі закінутых угару рук. – Добра б было, каб сябры твайго дзядзькі знайшлі гэтыя лістоўкі ў аднаго майго сябра, праз якога сёння мне пастаўлены крыж на аспірантуры. І ў цябе, дарэчы, адразу паменела б турбот з Марго. Нейкі час усе маўчалі. – А гэта добрая думка, – Раман хэкнуў і пацягнуўся да бутэлькі. – За яе можна выпіць. Сябры майго дзядзькі людзі такія… умеюць знаходзіць. – Западозрыць… – паморшчыўся Андрусь. – Трэба, каб чыста было… – Зробім чыста! – выгукнуў Даніла, выпіў налітае Раманам, загаварыў пераканаўча: – Я быў зайшоў да яго, ён пісаў на калене, на ложку седзячы. Зазірнуў чыста па-сяброўску – што пішаш? Там нейкія формулы, фантазіі ягоныя. Дык ён ці не падскочыў. І мяне хутчэй за дзверы, маўляў, там пачакай. Я выйшаў як апляваны. А там шчыліна ў дзвярах засталася, а праз яе люстэрка было відаць… У яго ў матрацы схованка! Туды ён засунуў такі вялікі скураны нататнік, у чахле з “маланкай”. Ён упэўнены, што ніхто не ведае пра схованку, – Даніла зрабіў націск на апошнім сказе і пры гэтым ухмыльнуўся. – Таго цюхцяя, што з Мацвеем жыве, я знаю, – задумліва працягнуў Андрусь. – Ён мне трошкі вінен. То я магу яго выклікаць на хвілін пяць-дзесяць сюды, знайду пра што гаварыць… Інтэрнат сёння амаль пусты, раз’ехаліся. Іхні пакой насупраць кухні, зручна зайсці... – Пайшлі! – рэзка падхапіўся Раман. – Нечага цягнуць. А то яшчэ вернецца. Словы прагучалі загадам. Даніла па-гаспадарску адшчапіў са стоса лістовак палову, падсунуў за пазуху. Супольна рушылі на паверх ніжэй – там быў пакой Мацвея, які ён дзяліў з ціхамірным першакурснікам. Андрусь зайшоў і неўзабаве выйшаў з цельпукаватым юнаком, які пакорліва пасунуўся следам за ім. Змоўшчыкі зайшлі ў адчынены пакой. Не марудзячы, Даніла ўпэўнена рушыў да ложка Мацвея, памацаў добра, засунуў руку ў матрац і выцягнуў нататнік у чахле. – Я ж казаў! Шмаргануў замок, адкрыў чахол, рашуча вызваліў з яго нататнік, засунуў у чахол лістоўкі з-за пазухі, зашмаргнуў. – Усе справы! Пайшлі. Добра п’яныя, яны разыходзіліся праз дзве гадзіны, задаволеныя кожны сабой і хаўруснікамі.   Цалкам фрагмент твора Валера Гапеева чытайце ў папяровым "Дзеяслове".