…мы ня толькі нацыя паэтаў, але й нацыя мянтоў…

— Сяргей Дубавец
 
Міхал Бараноўскі (№105)
Ахова птушак Бацькаўшчыны     *  *  * Не двухгаловы арол Не ожэл З раскіданага Але свайго гнязда Паходжу Неба п’ю шэрань І шэрані гэтай малюся На ружы вятроў На крыжы дарог На попеле Беларусі Я не ведаю дзе Магілы дзядоў Уся краіна цяпер мне вырай На мяжы ільдоў Сівым валуном Па смерці сваёй Абярнуся А пакуль пажыву На сваю галаву Упоперак крыўды і праўды Буду сам называць Буду сам выбіраць Уласную волю і краты І няхай языкі На чатыры бакі Словы мае абглыдаюць Буду вялікім Буду малым Калі сам таго пажадаю __ Дзіў напамінам Пакінуў пяро Знік у нерушы сцюжнай Пёрка тоне Нібы ў пяску У сподзе тваёй фрэндстужкі     *  *  * Ён сядае на дах праз дарогу і проста глядзіць Чытае па рухах вачэй гісторыі сноў Каб тое што мы так прагна імкнемся забыць З сабою забраць і назаўтра вярнуцца зноў Скрозь снег і холад ды проста глядзець на нас Слабых і бязвольных ў бясконцай сваёй магуце Без вычураў гульняў хітрасці ды прыўкрас І думаць чарговы раз гэта проста людзі За дзень да таго як пачнецца няспынны дождж Альбо як агонь пад гарою ўвойдзе ў сілу Князь Кук па пяры раздорыць сваю любоў І болей у неба крылы свае не ўздыме Бывай назусім дах насупраць сягоння пусты Паціху цемра чапляе зоркі на грудзі Й падхоплены рэхам лунае апошні ўздых З якім на зямлі мы яшчэ колькі часу пабудзем     *  *  * Калі абрынецца мур іроніі За якім вы звілі гнёзды Куды падзенецеся За якім пабяжыце ветрам / Чуеце Гэта не Марсія пазбаўляюць скуры Гэта крычаць тыя У каго забіраюць ілюзіі Не даючы наўзамен іншых / Нашая краіна флюгер Што кіруецца чужой воляй Але заўсёды застаецца На сваёй восі / Калі мы дагэтуль не агучылі Нацыянальную ідэю То хутчэй за ўсё гэта тое У чым сорамна прызнавацца / Хто нам здрадзіць першы Нашы дзеці альбо ўнукі Каго мы цяпер клянём Бацькоў дзядоў прадзедаў / Калі ў нас культ продкаў То чаму пра прашчураў Мы ведаем не больш Як некалькі сказаў / Наша гісторыя Развіваецца па спіралі Спружыны якая тырчыць З абадранай канапы / Абнуляем памяць З надзеяй займець у будучыні Толькі прыемныя ўспаміны / Ужо не чакаем герояў У іх нарэшце з’явіцца шанец / Усе гатовыя ўзяцца за зброю Ідуць лесам / Выдайце Джэнтльмену ў белым Вятрак і прычэп гною / Мінск – самая чыстая сталіца Краіны бясконцых срачаў / На сёння хопіць Гаварыць праўду бясплатна Цяпер занадта дорага / Шчыра Вашае Гамаюн лайв стрым радыё     *  *  * Дзе напаткаеш песню сваю Давай паспрабуй адкажы Можа быць на пялёстку ружы Можа быць на нажы Голас высах нібы ручай Голас пясок і шкло Немым крыкам крычыць адчай Поўні ў крамяны лоб Зноў вучуся сябе прамаўляць І адчуваць услых Быццам я зусім немаўля Быццам зусім малы Птушка сірын ляціць скрозь ноч Песню трымае ў дзюбе Бы птушаняці У вусны мае Радасць нясе І згубу     *  *  * Навокал адна вада Не бачна зямлі і дна Толькі смяротны бой Па драбязе любой Куды ты ляціш Страцім Праўду вазьмі з сабой Праз мітульгу тугу Прорва цягне руку Крыўдамі за спіной Радасцю за вайной Куды ты ляціш Страцім Любоў забяры з сабой Не перавесці дых Песня маўчыць услых Толькі вада адна Наплакала што вясна Куды ты ляціш Страцім Ці будзе там месца нам     *  *  * Тата тата глядзі Птушка крыламі б’е ў агні Замак палае А па-над ім Дым Тата глядзі ў агні Скача ваяр на кані Скача А па-над ім Бела-чырвоны Дым Тата тата глядзі Як мы знікаем ў агні Што застанецца ад нас Дым? Глянь паглядзі сынок Фініст пад прысак лёг Як знежывее ў душы Прысак паварушы     *  *  * Колькі там да відна Колькі ўзмахаў крыла Колькі ўсяго яшчэ Ведаеш ты адна З невараці ў нябыт Нясі мяне вынасі Такога мёртвага-мёртвага Такога жывога-жывога Нібы Мясам маіх надзей Крывёю спатоль сябе Толькі ляці хутчэй Скрозь прадзіва Гэтых начэй Калі любоў не любоў Калі жыццё не жыццё Калі я не я Калі толькі ноч ноч Колькі там да відна Колькі ўзмахаў крыла Ляціць і маўчыць Нагай Толькі есці і піць давай     *  *  * Вось і ўсё. Скора восень пярэстым крылом Назаўсёды накрые Зямлю і мяне. І не вырвацца будзе З гэтых акоў, І не знойдзеш Шчаслівей мяне. Тут змяшчаецца радасць І гэтакі боль, Што не кожны Здалее стрываць... А з адкрытае раны Пальюцца на дол Словы, што Ўрастуць у дзірван. Праз які-небудзь час, Калі крокі твае Будуць зноў Прабіваць цаліну, Незаўважнаю ніткай мяне ўпляцеш У гісторыю толькі тваю. І тады ты не вырвешся З гэтых акоў, І не будзе шчаслівей цябе. Назаўсёды накрыты Пярэстым крылом Ты напішаш вершы свае.     *  *  * Маўчанне дастала Ды лепей маўчаць Калі табе не стае “сказала” Гучанне прамоўленай пустаты Больш неагучанага дастала Што кажу і нашто кажу І ці маю на нешта права Прабачэння ў вас прашу За дождж што выпаў так нечакана   Я пазбягаю вялікай вады Я напэўна іду не туды Да бязволля свайго прыкуты Я напэўна не йду нікуды   Жаўтадзюбая маладосць Што нам Хронас зязюльчыным дзецям Стомлены бацька прамовіць досць І дазволіць сабой наесціся Я шукаў які-небудзь сэнс Я згубіўся ў гэтым шуканні А за спінай падняўся лес Са сваімі да нас пытаннямі   Калі не пульсуе па венах біт Сфармуляваць сябе глінай і каменем Чакаць пакуль адгукне нябыт Жыць чаканнем   Людзі гэтай зямлі ідуць Птушкі гэтага неба лятуць Што нясуць яны Чаго прагнуць Чым бясконцую Спатоляць смагу   Свабода і роўнасць Кінутыя сабаку Косткай захраслі ў глотцы   Правы й абавязкі Ніяк не змяшчаюцца У аднамеснай лодцы   Адплата за крыўду Смярдзіць крывёю і гарам   Але ізноў і ізноў Адплата мроіцца У марах   Мы не рабы Хочацца крыкнуць Але замірае голас   Пернік і пуга Пуга і пернік Стакгольмскае кола   Можна перакуліцца ў камень Гліну жалеза Можна маўчаць крычаць І шукаць сабе месца Але толькі цяпло далоні Разрэжа сэрца І само цябе знойдзе месца   Тата вось карабель папяровы Ручай Пускай карабель І бяжы Вясна ў паўнаводдзе Па кроплі збярэ капяжы Пусці карабель у гэтае мора І проста жыві Вясна адгукнецца На кожны прамень унутры  
 
Вітаўт Чаропка (№105)
Чалавек без імя Апавяданне Бывае, што на ранку ў дрымоце бачыцца, як у мроіве, нешта яскравае, што пераліваецца размаістымі колерамі, а калі мроіва рассейваецца, бачыш захапляльную гісторыю. І сюжэт у галаве складваецца, і словы патрэбныя лёгка даюц­ца, і дзеі бачаццa выразна. А калі ачуняеш ад сну і паволі знікнуць відзежы, паблякнуць фарбы, анямеюць словы – і бачаная гісторыя ўяўляецца нецікавай і ўбогай. А бывае, што нагадаеш нейкі выпадак з жыцця, нечую размову, нават пачутую фразу, якія па даўнасці часу цяпер набываюць філасофскае асэнсаванне і сімвалічнае значэнне, з чаго і нараджаецца апавяданне. Куды болей цікавае і змястоўнае, чым выдуманае, бо яно праўдзівае. Як бы з забыцця вяртаюцца імгненні твайго жыцця, а то і іншага чалавека, імя якога і не памятаеш. І гэта ўжо не голая літаратуршчына, не фэнтэзі, а рэчаіснасць, занатаваная ў слове. Вось неяк ранкам, калі я яшчэ ляжаў у ложку, успомніў пра аднаго са сваіх знаёмцаў і ніяк не мог прыгадаць яго імя, а той ужо на тым свеце. Быў чалавек, і няма чалавека, нават імя яго забылася, нібыта і не жыў ён. Гэта быў выпадковы знаёмы, якога я сустрэў у нейкай кампаніі. Даўгі і хударлявы, такіх называюць глістамі. На выцягнутым твары завастрыліся скулы і тырчэў, як у сайгака, гарбаты нос, а вочы заўсёды былі памутнелымі і сумнымі. Не чалавек, а нейкі прывід. Масці на руках сведчылі аб яго турэмным мінулым. Увогуле, ён быў маўклівым. Як прывід з’яўляўся і як прывід знікаў. Ніхто не мог сказаць, што гэта быў за чалавек, чым жыў і пра што думаў. Відаць, нарката і алкаголь высмактавала з яго знясіленага турмой і туберкулёзам цела апошнія сілы і пачуцці. Зрэдку, калі ў мяне з’яўляліся грошы, я са спачування да гэтага ўбогага дадаваў яму на бутэльку, але не піў з ім. Ён быў мне нецікавым. А тым больш аднойчы я ўбачыў яго разам з адным нягоднікам. Калісьці гэты нягоднік і яшчэ адзін такі самы вечарам напалі на мяне і, прыставіўшы нож да горла, пачалі патрабаваць грошы, лупцуючы мяне па твары. Адчапіліся ад мяне толькі тады, калі жанчына, якая была са мной, аддала ім свае грошы, якімі яны не пагрэбавалі, ды яшчэ ў мяне з кішэні выцягнулі апошняе. Каб я быў адзін, дык праплакаў бы слёзы крыўды, пракляў сябе за недалужнасць свайго лёсу і адправіўся б спаць. Але са мной была жанчына, і яны прынізілі мяне пры ёй, прынізілі і яе, а гэтага нягодніцтва я не мог дараваць. Мой гонар быў абражаны гэтымі двума п’янымі дэбіламі, я прагнуў помсты ім. Выкліканая намі міліцыя накрыла рабаўнікоў каля начных кіёскаў, дзе звычайна тусавалася начная моладзь. Праўда, апазналі мы толькі аднаго, якраз гэтага нягодніка, а вось іншага так і не адшукалі. І як потым яго ні шчамілі, ён гэтак і не выдаў свайго напарніка. Я думаю, не з-за сяброўскай высакароднасці, а з-за страху атрымаць стаццю за групавы разбой. Доказы былі супраць яго – наша апазнанне, знойдзены ў кішэні нож, але ён не прызнаваўся ў сваім злачынстве, спадзеючыся калі не на цуд, дык на… мяне. Мне было шкада яго маці, змарнелую ад гора кабету, якая мучылася за свайго непуцёвага сыночка, і яго жонку – настаўніцу, якая ад сораму маўчала пры нашых сустрэчах, бо цяжка было ўсвядоміць, што яе муж можа вытварыць такое – рабаваць людзей, і шкада было іх дзіця, якое будзе гадавацца без бацькі. На судзе я трохі змяніў свае паказанні, маўляў, у цемры я дрэнна разгледзеў рабаўнікоў і таму не магу ўпэўнена сцвярджаць, што судзяць сапраўднага злачынцу, тым больш ён не прызнае сваёй віны, а іншага рабаўніка не знайшлі. Не хачу браць грэх на душу і засадзіць за краты невінаватага. Услед за мною засумнявалася і мая сяброўка. Суд вынес даволі мяккі прысуд. Я думаў, што лёс мяне не звядзе з гэтым чалавекам, калі яго можна так назваць. Ды вось праз некалькі гадоў пасля гэтых падзей, позна вечарам у краме мы сустрэліся. Яго вочы загарэліся нянавісцю, і ўся яна вылілася ў злосных словах: –   Ты мне ўсё жыццё зламаў, сука, бля… Ад мяне з-за цябе жонка пайшла, – кінуў ён мне злосна ў твар. Магчыма, я зніякаваў ад пачуцця віны перад ім, бо ў нейкай ступені праз мяне ён трапіў у турму і яго сям’я распалася. А можа, мяне збіла з панталыку, што разам з ім быў чалавек без імя і высвятляць свае адносіны з яго сябруком не хацелася. Ды і што можна сказаць таму, хто ва ўсіх сваіх бедах вінаваціць іншых, а не сябе? Такім не даходзяць разважлівыя довады. З таго часу я пазбягаў чалавека без імя. Словам, закрылі тэму, і я да яе не збіраўся вяртацца. А яна ўсплыла сама па сабе. Неяк мне надарылася цягнуць на сябе ледзь жывога ад выпітага майго сябрука. Той кулём павіс на мне, і яшчэ дзіва, што аўтаматычна перастаўляў непаслухмяныя ногі, якія вось-вось, здавалася, падкосяцца ў каленях. Адна марока з гэтымі выпівохамі, але ж не кінеш, калі выраслі ў адным двары. Гэта не па-людску! Значыць, ты не свой, значыць, ты гнілы ўнутры. Такая вось простая дваравая мараль, на якой трымаецца гэтае макражыццё ў нашых вялікіх мікрараёнах. Тут аднекуль і з’явіўся чалавек без імя і схапіў пад рукі майго няшчаснага сябрука, аблегчыў мой таварыскі цяжар. Так-сяк мы ўдвох давалаклі яго да месца прызначэння, і ён ад сваіх п’яных шчадрот сунуў нам некалькі памятых паперак, маўляў, гуляйце, хлопцы. Чалавек без імя як заслужанае ўзяў гэтыя грошы, якія неўзабаве ператварыліся, як гэта бывае з дармаўшчынай, у бутэльку гарэлкі. Распілі мы яе з пластмасавых стаканчыкаў у бяседцы прама пасярод двара. Вось тады чалавек без імя і прызнаўся мне. –   Ведаеш, пісьменнік, – звярнуўся ён да мяне па маім мясцовым паганяйле, – а што ты пішаш? –   Ну, калі я пісьменнік, дык значыць, пішу, – ухіліўся я ад гэтага пытання, непрыемнага для мяне, бо сваё пісьменніцтва не выстаўляю і не лічу яго нечым адметным і дзівосным. Проста так выпала па жыцці, хтосьці павінен і пісаць, і расказваць пра нас, гаротных людзей, вось мне і дастаўся такі лёс. Нічога не паробіш: кожнаму сваё. –   І кніжкі ёсць? –   І кніжкі ёсць. –   А пра што ты пішаш? –   Пра рознае. –   Напішы пра мяне, – прапанаваў ён і сур’ёзна паглядзеў сваімі шклянымі вачыма, у якіх успыхнулі жывыя агеньчыкі надзеі. Колькі разоў мне задавалі падобныя пытанні людзі, якія знаёміліся са мною. І як звычайна, прасілі напісаць пра іх. Такія просьбы выклікалі ў мяне ўсмешку. Што я напісаў бы пра іх, калі яны былі людзьмі звычайнымі і шэрымі, і жыццё іх было такое ж, напоўненае звычайнымі і шэрымі падзеямі. –   І што напісаць пра цябе? – спытаўся я. –   А тое, як я з дружбаком цябе з тваёй бабай абулі на бабкі, – спакойна, без усялякіх эмойцый, адказаў ён. –   Дык гэта быў ты?–міжволі вырвалася ў мяне. –   Я. Прабач мне за маё глупства. Хацелася выпіць, а сам ведаеш, жаданне гэта дурное, думаеш аб адным – як выпіць, – ён вінавата развёў рукі, як бы здаваўся на маю літасць. –   За такое не прабачаюць. Каб павязалі цябе разам з тваім дружбаком, сядзелі б вы з ім яшчэ доўга-доўга, – адказаў я, але без злосці. –   Ды я і гэтак пакараны па жыцці, – сумна сказаў чалавек без імя. Я не злаваў на яго, бо час прытупіў тую злосць, якая ахапіла мяне тады ў момант абрабавання. Але я адразу страціў цікавасць да гэтага чалавека з яго прымітыўнымі патрабаваннямі. Толькі ён уразіў мяне і на гэты раз. –   Я не доўга яшчэ працягну, а ў жыцці нічога не зрабіў. Шкадую, што мяне не заграбасталі тады з дружбаком. Ён сябе ўжо назаўсёды праславіў, абрабаваў пісьменніка. Яго імя не згіне, а хто нагадае пра мяне, што жыў вось такі няшчасны чалавечак. Пра Муху – гэтага гандона, нагадаюць, як пра таго Дантэса, што страляў у Пушкіна, а пра мяне, пра таго, хто і падбіў Муху развесці цябе, хто біў цябе і праліў тваю кроў, не ўспомняць. Лепш бы я цягнуў тэрмін і трапіў бы ў гісторыю, а то схаваўся ад яе. Нават нягодніцтвам, бляха, не змог праславіцца. –   Няма тут чым ганарыцца, дурная слава, – мовіў я, уражаны пры­знаннем майго субяседніка. Я і не мог уявіць, што яго з’ядае боязь перад бессэнсоўнасцю свайго жыцця і адчуваннем сваёй непаўнавартасці. Хоць нягодніцтвам ці злачынствам пакінуць адзнаку сваёй прысутнасці ў гэтым свеце. –   Герастрат, каб праславіцца, увекавечыць сваё імя ў вечнасці, спаліў храм Артэміды, – казаў ён з нейкай жаласлівай інтанацыяй у голасе, і адчувалася, што яго душу з’ядае ці то пачуццё раскаяння, ці то шкадоба да самаго сябе, такога няўдалага і няшчаснага па жыцці. Адкуль гэты наркаман мог ведаць пра Герастрата і што той спаліў менавіта храм Артэміды, калі я сам не памятаў, што ён там паліў. Магчыма, гэта пробліскі былога яснага розуму, юнацкі багаж ведаў, які яшчэ не растрачаны дашчэнту. Ды і каго ён мог знайсці для пераймання? На вар’яцкія ўчынкі ці сапраўдны разбой ён, па слабасці характара, не здольны. Калі не здольны на значнае, дык нязначным, але благім учынкам засведчыць сваё існаванне на зямлі. Чалавек без імя самадавольна пахваліўся, як хлопчык, якому не церпіцца расказаць аб сваім поспеху. –   Усё ж я ўвекавечыў свой фэйс. Я ж зняўся ў фільме, быў там паліцаем. Вёў з другім паліцаем на расстрэл партызана. Цэлых тры хвіліны трапіў у кіно, і як я страляў у партызана, паказалі. З такім тварам вырадка толькі і ўвасабляць чалавечую нікчэмнасць. Але я сказаў іншае за тое, аб чым падумаў: –   Вось бачыш, на цэлых тры хвіліны ты трапіў у вечнасць. –   Якая гэта вечнасць? Імгненне ў вечнасці. Мяне ж будуць ненавідзець як забойцу партызана-героя. Вось я які нягоднік, – незадаволена прамовіў чалавек без імя. –   Трэба нешта такое драматычнае, сапраўднае, некіношнае. –   Ну што ж, стукні мяне па галаве бутэлькай, заб’еш – вось і праславішся. Будуць на цябе глядзець як на асобу. Увойдзеш у гісторыю, узгадаюць і пра цябе, калі будуць узгадваць пра мяне. Казаў я гэта жартаўліва, ведаючы, што чалавеку без імя не хопіць духу падняць на мяне руку. Не здатны ён забіць чалавека. Ён сур’ёзна, нібыта ацверазеў ад маёй нечаканай прапановы і зразумеў усю яе бязглуздзіцу, адказаў: –   Гэта смерць нікчэмная і прынізіць цябе. Пісьменнік загінуў па п’янцы з-за недапітай бутэлькі ад рукі сабутэльніка. А значыць, і мяне прынізіць, а вось з-за жанчыны або з-за ідэі, дык гэта трагічная і высакародная смерць. Ты загінуў бы, як пакутнік, і сваёй пакутніцкай смерцю ўзвысіў мяне як трагічную асобу, і маім жыццём зацікавіліся б: а што гэта за чалавек быў, чаму ён забіў пісьменніка. Навошта? –   Тады здайся ў ментуру і прызнайся ў разбоі. Маўляў, даведаўся, каго абрабаваў, і загрызла сумленне, гатовы нанесці заслужанае пакаранне. Вось учынак, варты таго, каб апраўдаць тваё жыццё, прыклад духоўнага ачышчэння, – параіў я, і сам не разумеў, ці жартам ці, сур’ёзна. Прынамсі, у духоўнае ачышчэнне такіх тыпаў не верыцца, а вось пакаяцца часам ім хапае духу, калі яшчэ засталася кропелька сумлення, якая горш за атруту муціць унутраны спакой. У чалавека без імя хапіла духу пакаяцца перада мной. –   Мне не доўга засталося, і гэтыя апошнія дні я хачу пажыць на волі. Я прызнаўся табе, ачысціў душу. Калі можаш, даруй. Спадзяюся, ты не данясеш на мяне, – сказаў ён сарамліва і ціха. Час загаіў маю крыўду і патушыў апошнія іскаркі помсты. Чалавек без імя быў мне абыякавы, як выпадковы сабутэльнік. Жыццё і так яго пакарала, каб яшчэ і мне апрануцца ў мантыю суддзі і выносіць яму свой вырак. –   Жыві… Пражыві свой час, як бы ты хацеў пражыць, каб цябе памянулі добра, – адказаў я. –   Дабро не памянуць, – сумна мовіў ён. – Няма каму, амаль усе мае сябры ўжо там. А знаёмыя скажуць, так яму і трэба, сам вінаваты, загубіў сябе наркатой. Вось каб мне далі другое жыццё, хай нават кароткае, я пражыў бы яго інакш. –   Як жа? – мяне шчыра зацікавіла гэтае прызнанне. Нязгубленае чалавечае, нармалёвае, сапраўднае праявілася ў ім, тое патаемнае, што ён хаваў ад сваіх сябрукоў-наркаманаў, каб не асмяялі яго, не плюнулі ў душу. Ён давяраўся мне як чалавеку з іншага свету, які можа яго зразумець і паспачуваць яму. Здавалася, ён і хацеў пачуць слоўца спачування, хоць на момант адчуць сябе чалавекам, хоць і няшчасным, але чалавекам, вартым хоць спачування. Я не спачуваў яму, хоць мне было яго шкада. Нічым я не мог яму дапамагчы. –   Як інакш? – зноў спытаўся я. –   Яскрава, – рэзка адказаў ён, нібыта гэтае слова ўжо даўно рвалася з душы і апошнімі намаганнямі даводзілася стрымліваць яго, і вось надарылася магчымасць выплюхнуць яго, як крык ратавання. Я даў яму магчымасць сабрацца з думкамі і цярпліва чакаў, калі ён парушыць сваё маўчанне. Дзесьці праз хвіліну ён даверлівым голасам, нібыта размаўляў з блізкім яму чалавекам, прамовіў: –   З каханнем. Некалі ў юнацтве кахала мяне… – ён паэтычна падняў угару руку і акрэсліў нябачны авал твару і па-дзіцячы, не знаходзячы слоў, папросту выказаў свае захапленне. – Такая-такая… цудоўная дзяўчына! Якія ў яе былі ясныя вочы, я любіў глядзець у іх. Мы сустракаліся ўсяго тры месяцы, а пасля яна кінула мяне. Не захацела звязвацца з наркошам. Тады я і падсеў канчаткова на чарнату. Малады, дурны. Хацелася новых уражанняў, радасці, бесклапотнасці. Дык хіба я тады думаў, што ўсё так адбудзецца... Аднаго разу яна прыснілася мне, маладая, гарэзлівая, абдымае мяне і цалуе пяшчотна. Прачынаюся і адчуваю сябе шчаслівым, як ніколі ў жыцці. Яна вярнулася да мяне, хоць у сне, але вярнулася. А я быў не вартым кахання, загубіў сябе, – ён горка ўдыхнуў і прама з рыльца бутэлькі адпіў некалькі глыткоў горкага пітва. –   Хацеў быць кімсьці значным, а стаў нікім. Наркошам. І ўжо нічога не зменіш. Вось і напішы пра маю загубленую жытуху. Маё самалюбства лашчыла прызнанне чалавека без імя, – яго міжволь­ная шчырасць перада мной. Для яго я быў велічынёй, перад якой ён адчуваў пашану. Ён не чытаў ніводнага напісанага мною сказа, нават не ведаў назвы ніводнай маёй кнігі, але паважаў за тое, што я пісьменнік, а значыць, належу да нейкай недасягальнай для яго касты пасвячоных, якія размаўляюць з душамі і чуюць Бога! Не ведаў, ці таленавіты я, ці проста бяздарны графаман, якога забудуць разам з яго кнігамі. Яму не важна было, ці ўспамінаюць пра мяне ў друку, ці адносіўся я да катэгорыі «іншыя». Ён лічыў мяне сапраўдным пісьменнікам, які, можа, і напіша ці проста ўзгадае пра яго загублены лёс у нейкім творы і тым самым увекавечыць яго ў слове, прыдасць яго жыццю хоць нейкі сэнс. Праз месяц чалавек без імя памёр. Мімалётная навіна пра яго смерць не вельмі засмуціла мяне. За гэты час я забыўся пра нашую размову, як пра нязначную п’яную гамонку, якая ні да чога мяне не абавязвала. І вось цяпер я ніяк не мог успомніць яго імя, яно выляцела з галавы, нібыта пасля п’янкі, калі нічога не памятаеш, што тварылася ў хмяльным чадзе. Я назваў яго чалавекам без імя. Здавалася, што ён заслужыў гэта, бо страціў сябе, сваё аблічча, свае пачуцці і нарэшце імя… Яго гісторыя падалася мне павучальнай, і я пачаў пісаць вось гэтае апавяданне пра чалавека, які згубіў сябе і ператварыўся ў цень. Павучальная гісторыя! Калі я ўжо заканчваў гэтае апавяданне, мне патэлефанаваў мой добры сябар Максім Гальпяровіч, якога я называю проста Максам. І толькі вымавіўшы гэтае імя, я адразу ж узгадаў як звалі чалавека без імя – Максам. Я мог бы дзеля прыгожага фіналу так і пакінуць Макса без імя ў навучанне іншым. Толькі гэта здалося мне несправядлівым у адносінах да таго, хто перад смерцю ўсвядоміў нікчэмнасць свайго жыцця і хацеў быць чалавекам. Якім ён ні быў, як ні жыў, што ні натварыў, але права на імя ён усё ж меў, хоць бы за тое, што хацеў пражыць яскрава і што ў яго было тры месяцы кароткае шчасце кахання, якое вартае ўсяго жыцця. 2011 г.  
 
Барыс Пятровіч (№104)
Пуцявіна Фрагмент аповесці   Неабходная прадмоўка Аповесць пісалася амаль праз трыццаць гадоў пасля той памятнай паездкі праз увесь СССР з Усходу на Захад. Вядома, за гэты час адбыліся вялізарныя перамены ў нашым жыцці, не стала той вялікай краіны, з’явіліся новыя тэхналогіі і, каб пабачыць Далёкі Усход і тыя гарады, якія наведалі падарожнікі, цяпер зусім неабавязкова туды ехаць. Можна набраць у інтэрнэце назву і віртуальна паблукаць па вуліцах горада, зайсці ў музеі, прачытаць звесткі пра яго гісторыю і славутасці. У той жа час, а гэта быў 1983 год, нават мапу горада ў ім самім, а тым болей нейкі турыстычны даведнік з інфармацыяй пра яго, набыць было практычна немагчыма. Таму знаёмства герояў аповесці з наведанымі мясцінамі было найчасцей чыста эмпірычным, спазнаваўчым на асабістым узроўні, што і хацеў захаваць аўтар. Бо і сапраўды кожны цяпер можа прагугліць і пападарожнічаць па любой мясціне за тысячы кіламетраў ад дому. Гэта проста. Таму аўтар не стаў перагрувашч­ваць тэкст краязнаўчымі ды іншымі турыстычнымі звесткамі, а ўзяў за аснову асабістае ўспрыманне таго часу, той краіны, людзей, якія ў ёй жылі, і запрашае вас нібы на машыне часу перамясціцца на адзін месяц у другую палову кастрычніка і пачатак лістапада 1983 года. Вярнуцца ў СССР, акунуцца ў жыццё некалі аграмаднай краіны з яе даўно забытымі клопатамі і праблемамі, а, магчыма, і радасцямі... Аўтар не меў жадання паказаць жахі савецкага жыцця ці прыхарошыць яго, а толькі паспрабаваў сказаць праўду пра той час. Р.S. “Пуцявіна” з’яўляецца працягам аповесці “Пуціна”, стыль і правапіс якой тут захаваны.   “…праважаюць параходы – зусім не так, як цягнікі…”, – яму зноў згадалася гэтая песня, калі ён стаяў на борце парахода “Марыя Ульянава” і глядзеў глыбока ўніз, у вячэрнюю шэрань, дзе зліваліся з асфальтам, пяском і туманам постаці ягоных родных, якія прытулілі яго і сябра Уладзю ў сябе на тыя некалькі месяцаў на Сахаліне; ён падняў вочы – горад-порт Карсакаў адпаўзаў у цемру і хаваўся ў ёй і шызым мроіве; карабель даў гудок і павольна-павольна, быццам нехаця, пачаў бокам адсоўвацца ад берага… прайшло хвілінаў пяць, як параход развітаўся з портам, цягнік за гэты час быў бы ўжо ў добрым кіламетры, а то і ў двух ад вакзала, а карабель аддаліўся ад берага толькі на некалькі дзясяткаў метраў, і родныя не разыходзіліся, стаялі на беразе з узнятымі ў развітанні рукамі, і ён таксама застыў на палубе і не ішоў у каюту… час цягнуўся марудна, як на запаволенай стужцы, “Марыя Ульянава” адышла ад берага на сто, на сто пяцьдзясят, на дзвесце метраў… і ён зразумеў нарэшце словы песні, чаму праводзяць параходы зусім не так, як цягнікі – бо развітанне тут расцягваецца пры жаданні на цэлую гадзіну, за якую можна перадумаць столькі ўсяго… і хутчэй не тым, хто “праважае”, а тым, хто адплывае, бо краявід, які паступова аддаляецца, які проста змяншаецца, нібыта хтосьці патрошку адкручвае аб’ектыў фотаапарата ці, дакладней, кінакамеры – гэта не дрэвы і дамы, што імкліва праносяц­ца паўз вакно вагона і рэзка адсякаюць памяць пра тых, хто застаўся на пероне; пасажыры, што едуць у цягніку, ужо даўно заняліся нейкімі дарожнымі справамі: хто раскручвае запакаваную жонкай у газеціну тлустую курачку, хто адкаркоўвае пляшачку піва ці гарэліцы, хто дастае карты і ўзіраецца ў твары спадарожнікаў, мажлівых партнёраў, а нехта ўжо ўкладваецца спаць і расцілае воглую бялізну на сваёй паліцы… а тут, на параходзе, ты па-ранейшаму стаіш на палубе і глядзіш, як няспешна адсоўваецца бераг, як драбнеюць на ім не толькі постаці тваіх родных, што таксама, нібы заварожаныя гэтай паволь­най дзеяй, не разыходзяцца па сваіх кватэрах, але і дрэвы, дамы, сопкі… сопкі, на вяршынях якіх, аказваецца, ужо ляжыць незаўважны знізу снег, белы-белы, нібы цукровы, снег блізкай доўгай-доўгай-доўгай сахалінскай бураннай зімы, якую яму ўжо не пабачыць тут… усё: бывай далёкі востраў, мы едзем дамоў, у Беларусь... дакладней, не едзем, а ідзём, менавіта так кажуць сталыя маракі, а за гэтае, сухапутнае, “едзем” ці “плывем” і пабіць могуць пры нагодзе… на двары (на моры ў гэтым выпадку) – кастрычнік, вечар, і тут, на палубе, не проста сыра ды ветрана, а даволі моцна прабірае холад, залазіць за каўнер, мкне ў рукавы і сцюдзёніць праз расшпіленую кашулю грудзіну: дагэтуль холад ён не заўважаў, а цяпер, калі раптам убачыў, што вяршыні сопак над Карсакавам і далей за ім пакрытыя белым – так, белым, як чысты аркуш паперы, снегам, сцяўся і сцепануў плячыма: дрыжыкі прабеглі па спіне і стаіліся, заціхлі, прагнаныя думкай пра цяпло каюты… ён агледзеўся – на палубе побач нікога не было, сябар ягоны Уладзя даўно пайшоў уніз да пакінутых чамаданаў, а іншыя пасажыры, відаць, мясцовыя, а таму прывычныя да гэткіх расстанняў, амаль адразу па адплыцці таксама разышліся па сваіх ложках ці да сваіх загорнутых роднымі ў газеціну курачак; дарабіла свае справы і цеплаходная каманда, матросы прыбралі канаты – швартовыя – і нырнулі некуды ўніз, у трум, ці падняліся ў рубку; ён апошні раз зірнуў на сахалінскі бераг, які быў ужо ў малочнай, туманнай смузе, бы ў снежнай замеці, шкілеты партовых кранаў і абрысы прышвартаваных караблёў паступова зліліся з берагам, з сопкамі, сталі адною шэраю палоскаю сушы… “вось і ўсё, – падумаў ён, – усё… усё… бывай, любы востраў, назаўсёды пакаханы востраў… ці змагу я калі вярнуцца да цябе? з гадамі, вядома, хочацца пабываць не там, дзе яшчэ не быў, а там, дзе прайшла маладосць – так кажуць старыя, што пражылі вандроўнае жыццё, але… вось Быкаў правёў на недалёкіх адсюль Курылах некалькі маладых гадоў, аднак больш ніколі не выбраўся сюды і ні радка не напісаў пра сваё быццё тутака… Барадулін і Караткевіч служылі ва Уладзівастоку, куды мы цяпер плывем, даруйце, ідзем, але, як ім, мажліва, ні карцела зноў пабачыць горад сваёй маладосці і дзяўчат з зялёнымі вачыма (як незанятае таксі…), так і не змаглі яны вярнуцца да незабыўнай бухты… зрэшты, яны ўсе яшчэ, магчыма, змогуць… а я… у мяне таксама жыццё наперадзе, усё можа быць, толькі – чаму мяне не пакідае прадчуванне, што бачу я гэтыя абрысы апошні раз?”… – вецер сарваў слязінку з ягонае вейкі і панёс у бок вострава, закружыў і кінуў у ваду – салёнае да салёнага, растварыў і павялічыў акіян на цэлую ягоную слязіну… ён падумаў так і з горкаю ўсмешкаю-здагадкаю зірнуў на свае ногі, на чаравікі, на якіх, зразумела ж, засталіся часцінкі сахалінскай зямлі: роўна столькі, на колькі пясчынак ён зменшыў востраў і забраў з сабою на гэты карабель… ён памкнуўся ісці ў каюту, зрабіў колькі крокаў ад борта і раптам пачуў чыесьці крыкі з боку вострава: падалося, што гэта крычыць ягоная цётка Каця, настолькі было падобна, ён кінуўся туды, адкуль віднелася палоска берага, зачапіўся за нешта, спатыкнуўся, упаў, а калі падбег, убачыў, што гэта крычаць кырлі; так, крычалі чалавечымі, крыху хрыпатымі галасамі кырлі: яны акружылі карабель і ляталі вакол яго, то амаль кранаючыся крыллем вады, то, ледзь не ўразаючыся ў борт, рэзка ўздымаліся ўверх і крычалі… сахалінскія кырлі таксама развітвался з ім… ён злавіў сябе на думцы, што не хоча ісці ў цяпло каюты, хоць калі адразу яны занеслі да яе дзвярэй свае рэчы – чамаданы ды валізкі, каюта яму спадабалася: не, гэта зусім не цягнік з цесненькім купэ, хоць і пахла ў каюце вагонам – тым звыклым пахам свежай сыраватай бялізны, каюта была нечакана вялікая, салідная нават – гэтакі пакой метраў пяць на тры, і не думалася раней, што яна можа быць такой аграмаднай – усё ж такі гэта карабель, а не дом, а тут тры ложкі, стол пасярод, каля ложкаў тумбачкі, палічкі – раскоша дый годзе… праўда, столь нізкаватая, але ж і яны не волаты, галавой яе не чыркаюць і добра… карабель крыху пагойд­вала, калі ён спускаўся да каюты, і давялося на вузкім трапе-лесвічцы, што вяла ўніз, раз-пораз адштурхоўвацца з непрывычкі то ад адной, то ад другой сцяны, як п’янаму, як ап’янеламу ад расстання; у каюце сябар быў не адзін, побач з ім за сталом, пасярод якога стаяла адкаркаваная пляшка гарэлкі, сядзеў маладзён у цёмнай, як яму падалося – марской, форме з дзвюма маленькімі жоўтымі зорачкамі на пагонах, “лейтэнанцік, пэўна, з падводнікаў”, – падумаў ён, аказалася – не, з марской авіяцыі; лейтэнанцік, які быў мо гады на тры-чатыры старэй за іх, студэнтаў, абрадаваўся яму больш, чым сябар: “а-а-а, папутчык наш, – засвяціўся ён п’янаватай усмешкай, – што ж ты мерзнеш на палубе, ідзі грэцца…”, – і на стале адразу ж з’явілася трэцяя шклянка: гранёны “маліноўскі” стакан, і ў яго лейтэнанцік адным шчырым рухам плюхнуў роўна па край гарэлкі, “Юра, – падаў ён руку, – ну, за знаёмства!” – і гэткім жа спрытным рухам выліў сваю шклянку ў сябе, як ваду, аднак нечакана закашляўся і скрывіўся-пастарэў, потым занюхаў гарэлку тыльным бокам далані і сказаў: “моцны, блін, тут вам не здзесь…” – апошнія словы былі ягонай любімай прысказкай, і ён паўтарыў яе за вечар яшчэ не раз: выпіў і ён, і таксама закашляўся, счырванеў, вырачыў вочы і шырока разявіў рот: у-ух! – лейтэнанціку гэта спадабалася: “ха-ха-ха, – засмяяўся ён, – што, блін, не чакаў: спірцяга гэта – чысты авіяцыйны спірт, а не гарэлка, хлопцы на дарожку ўдружылі”, “мог бы і папярэдзіць”, – падумаў ён, але нічога не сказаў, бо раптам адчуў, як па целе разлілася цеплыня, дурман і слабасць дабраліся да галавы, і яму стала ўсё роўна, неяк абыякава і пуста; на яго цяжкім мехам навалілася і прыціснула сабой надзвычайная стома, стома ўсяго гэтага доўгага дня, які ўмясціў у сябе застоллі расстанняў, абдымкі, слёзы… ён абамлеў, прысеў на свой ложак, потым заваліўся на бок і нібыта заснуў з расплюшчанымі вачыма: сядзеў так і ўвесь час чуў, пра што гаварылі сябар і лейтэнанцік, але ніяк не рэагаваў на іхнія словы, быццам быў не тут, ці глядзеў іх па тэлевізары… лейтэнанцік колькі разоў падыходзіў да яго, пстрыкаў пальцамі над носам і перад вачыма, спрабаваў свіснуць, але ў яго не атрымлівалася, толькі сліна пырскала туманком, і казаў: “адключыўся, блін, гэта ж сапраўдны спірт – тут вам не здзесь…”; пасля другога ці трэцяга разу затурбаваўся і ягоны сябар: ці не памёр ён, ці не атруціўся тым авіяцыйным спіртам, які піў і сам, але мо не так адразу і не ў такой колькасці, прыслухаўся, ці дыхае ён, ці жыве, памацаў пульс… “ды не турбуйся, – супакойваў лейтэнанцік, – з першага разу шмат з кім так бывае, я ўжо бачыў такое, тут жа дэнатурату ці не палова, разбаўляюць, сукі, на складзе, каб мы не пілі, а мы п’ём і хрэн нас не бярэ, і піць будзем – на тым стаяла і стаяць будзе зямля руская… налівай…” і тут святло патухла… ён ачуўся толькі пад раніцу, у маленькі круглы ілюмінатар квола сачылася першае святло новага шэрага дня, яго хапала, каб убачыць яму, што ягоны сябар і лейтэнанцік спяць на сваіх ложках не распрануўшыся, сябар пасопваў у нос, лейтэнанцік жа пахропваў неяк нездарова, як яму падалося: ледзь не захліпаўся, торгаўся ажно здавалася, што дыханне ягонае перапынялася; прачнуўся ён ад холаду і адчуў, што дрыжыць усім целам, паспрабаваў падняцца і не змог, ад нязручнай паставы цела заклякла, здраўнела, сяк-так павярнуўся на бок, потым, абапёршыся на рукі, устаў на мяккай пасцелі на карачкі, было брыдка і пагана, балела ўсё, асабліва галава, яна проста разрывалася, трашчала, як пераспелы кавун, і цягнула ўніз, цяжкая нібы ртутная; каб не званітаваць, ён лёг у ложку на спіну вольна, выцягнуў рукі і ногі, потым дастаў з-пад сябе коўдру, накрыўся, сагрэўся і зноў заснуў… калі прачнуўся было зусім светла, ягоныя спадарожнікі сядзелі за сталом і пахмяляліся; на правах гаспадара, а, пэўна, ён сябе палічыў такім ад пачатку, лейтэнанцік паблажліва сказаў: “уставай, уставай, курносы…”, ён згадаў, што гэтак выкшталцона лейтэнанцік жартаваў з яго і ўчора, пакепліваючы з ягонага перабітага ў дзяцінстве, з добрай гарбінкай “грэцкага” носа: “уставай, курносы, пахмяліся, і пойдзем на сняданак…”, устаючы, ён заўважыў, што нешта не так: яго хіляла і кідала ўбакі, быццам п’янота не выйшла і ўвесь учарашні спірт ён яшчэ не выспаў… прачытаўшы здзіўленне на ягоным твары, лейтэнанцік сказаў: “ага, непрывычна сухапутнаму: штарміць маленька ў акіяне, балы тры-чатыры… тут заўсёды так кідае… прывыкай…”, ён сеў за стол, і яму адразу падсунулі шклянку: “не-е!..”, – узняўся ў ім супраціў: “ня буду!.. досыць і ўчарашняга”, “ды не бойся ты, гэта не спірт, спірту даўно няма, блін, а шкада… выпілі, скончыўся, як сканчаецца ў нашым жыцці ўсё добрае… – лейтэнанцік падняў пляшку і зірнуў на этыкетку, – а гэта звычайная гарэлка во, глядзі, “Экстра” называецца, чатыры дванаццаць з посудам… пі, кажу, пі!, абавязкова трэба грамульку ўзяць, інакш да сябе не вернешся…”, а потым загадна: “пі!, пта маць!, трэба абавязкова пахмяліцца, асадзіць учарашняе: клін клінам…” – лейтэнанцік зарагатаў высока і шырока, як умеюць толькі расейцы, відаць, задаволены ўласным красамоўствам і шчодрасцю, а яшчэ перавагай… “добры хлопец…”, – падумаў ён і выпіў, зноў прыемнае цяпло расплылося-разбеглася па целе, зазіраючы ва ўсе самыя дальнія куточкі аж да пальцаў ног, але гэтым разам галава пасвятлела, вусны скамечыліся, а потым расцягнуліся ва ўсмешку: “усё цудоўна, можна жыць…”, “ну во… – задаволена адзначыў лейтэнанцік, – чалавекам стаў, блін…”; шторм і сапраўды быў невялікі – звычайная калыванка ў адкрытым акіяне, аднак калі яны ішлі ў рэстаран на сняданак, кідала іх да сценаў калідора заўважна, і не таму, што былі яны п’яныя зноў, зусім не, проста да ўсяго трэба звычка, а тут спрацоўвала сухапутная асцярожлівасць: яны ішлі, шырока расставіўшы ногі і рукі і нават пры нязначным хістанні, калі падлога пачынала ўцякаць з-пад ног, абапіраліся на поручні, хоць рабіць гэта было зусім не абавязкова; самае цікавае пачалося, калі яны селі за стол і ім падалі сняданак, хацеў бы ён цяпер паназіраць за сабой збоку, колькі там было чаплінскага ў тым сняданку; не, талеркі не ездзілі па стале, і стол не ўцякаў ад іх, але данесці да рота злоўлены відэльцам на талерцы кавалак ранішняй яечні, ды яшчэ пасля “ўчарашняга”, было справай камічнай, як мінімум, ён перапыніў свой сняданак на хвілінку і агледзеўся: у карабельнай рэстараннай зале было столікаў шэсць на вока і палова з іх была занятая пасажырамі, што прыйшлі перакусіць, усе яны засяроджана стараліся зрабіць гэта і ніхто ні за кім не назіраў, ніхто з нікога не смяяўся, усе разам хіліліся ўслед за караблём улева-ўправа, назад-уперад, і не злавалі, калі траплялі відэльцам сабе не ў рот, а ў шчаку, застаючыся пры гэтым абсалютна сур’ёзнымі, і яму таксама было ніколькі не смешна, хоць калі б ён назіраў за гэтым найсур’ёзнейшым працэсам прыёму ежы на экране кінатэатра ці тэлевізара, ірваў бы пуза ад смеху разам з залай – і чаму ніхто дагэтуль не зняў сняданак у караблі падчас шторму? зрэшты, ён, вядома, памыляецца, сто разоў здымалі, проста ён не бачыў тых фільмаў, ці бачыў, але пасмяяўся і забыўся… карацей, толкам паесці ім не ўдалося, яшчэ і таму, што “качка” гэтая дарма не праходзіла, неўпрыкмет пачалося тое, што называецца проста і ёміста: “марская хвароба”, і тыя крыхі яечні, якія ўдалося данесці да рота і праглынуць, сталі прасіцца назад, як і тая гарбата, якой яны запілі яешню… у рэстаране стала душна і млосна, і само сабой узнікла жаданне выйсці на свежае паветра, на палубу, аднак бакавыя выхады былі зачыненыя, каб не зваліўся хто за борт, можна было толькі падняцца на самую верхнюю адкрытую палубу, што яны і зрабілі… вакол было шыза і золка, у паветры вісеў лёгкі пыл дожджыку, шэрае неба на блізкім даляглядзе злівалася з гэткім жа шэрым акіянам, і карабель плыў нібыта ў адным суцэльным воблаку, і калі б не хвалі далёка ўнізе, можна было б падумаць, што ён ляціць некуды да зор, і што апынуўся пасярод сусвету забыты ўсімі… куды ж нам плыць? куды плывем? і ці даплывем? бо шторм відавочна ўзмацняўся і быў ужо не тры-чатыры балы, а значна больш… ізноў яго, нягледзячы на прысутнасць побач сяброў, палубы пад нагамі, і не на замкнутасць, а адкрытасць прасторы ды веданне, што там, унізе, у караблі дзясяткі людзей, агарнула такая адзінота, такая пакінутасць і забытасць, што… “глядзіце, – перапыніў ягоныя думкі лейтэнанцік, – глядзіце, бачыце, вунь за нашым следам ад карабля дзве расплывістыя чарнаватыя плямы, бачыце? вунь, вунь, ага… гэта два караблі, вайсковыя, нас вядуць, мы ж цяпер у нейтральных водах, і яны суправаджаюць нас, каб ніхто не перахапіў…”, ён паглядзеў туды, куды паказваў лейтэнанцік – і сапраўды, услед за імі, прыблізна за кіламетр, наколькі можна было ацаніць адлегласць у шызым тумане, не адстаючы і не набліжаючыся, рухаліся дзве плямкі… не дзіва, пасля нядаўняга выпадку з карэйскім самалётам, пра які адразу ж нагадаў лейтэнанцік; але не гэта было самым уражвальным: у момант, у імгненне прапала, адышла ў нябыт уся ягоная адзінота, і стала цесна, бы ў шафе: блін, няма на гэтай планеце месца, дзе можна напоўніцу адчуць сябе адзінокім, самотным, нельга схавацца ад сябе ні на зямлі, ні на вадзе пасярод акіяна… а тут яшчэ недзе ўгары над імі пачуўся гул, які набліжаўся, гусцеў – і то не птушка ляцела, не пчала, не чмель і нават не анёл, з пасмаў туману ці абрыўкаў аблокаў раптам вынырнуў на імгненне самалёт – вялікі, бо ішоў ён нізка – і знік зноў у тых самых пасмах: расхінулася заслона і закрылася, але самалёт паспелі ўбачыць усе: “натаўскі, ваенны, – з веданнем справы канстатаваў лейтэнанцік, – разведчык, сочаць за намі, – і паўтарыў неяк задумліва і значна: – нейтральныя воды, тут вам не здзесь, бля…”, ён, зразумела ж, не мог ведаць, што то быў за самалёт, можа, і наш, савецкі, можа нейкі пасажырскі, але ў той момант яны лейтэнанціку паверылі адразу і незваротна, бо яшчэ раз згадаўся той карэйскі самалёт, збіты недзе тут, у нейтральных водах між Сахалінам і Хакайда, між Сахалінам і Вялікай зямлёй ці Ула­дзівастокам… і яму згадалася, як скрозь сон ён чуў, што казаў лейтэнанцік: “той самалёт карэйскі збіў ваш землячок – беларус…”, і тут зноў у небе пачуўся гул, але не над караблём, а недзе побач, і ляцеў там, вядома, не каларадскі жук і не бусел, і не анёлак… але гэтым разам лейтэнанцік упэўнена прамовіў, гледзячы ў нізкія аблокі: “наш… патрулюе…”, “граніца на замку, – пажартаваў сябар, – парція беражот наш спакой – лятайце самалётамі «Аэрафлота»”, а лейтэнанцік дадаў у тон: “храните деньги в сберегательной кассе”, – але не падняло ім гэта настрою, панурасць і сум вярнуліся да іх, апусціліся з тых самых шэрых нябёсаў, прыціснулі да палубы, нагналі самоту, і яму міжволі падумалася: усё, капец, трэба ісці спаць, і гэтую ягоную думку моўчкі падтрымалі сябар і лейтэнанцік, не згаворваючыся яны разам пайшлі ўніз, да сваёй каюты, і больш у гэты дзень нічога не здарылася, і ў гэтую ноч таксама, іх не зацікавілі нават дзве сімпатычныя дзяўчыны, што прыходзілі рабіць “вільготную прыборку” ў іхняй каюце, хіба лейтэнанцік адрываўся на хвільку ад размовы за сталом, застаўленым пустымі пляшкамі і завалены рэшткамі ежы, калі адна з прыбіральшчыц задужа нізка нахілялася, каб памыць пад ложкам, і тады з-пад яе кароткага халаціка выпіналася палоска белых трусікаў, лейтэнанціка перасмыкала, ён клепаў вачыма, трос галавою, каб адкінуць мроіва (ці рэальнасць), зглытваў сліну, вяртаў позірк да іх і казаў: “дык пра што мы? а?...” і працягваў травіць марскія і паветраныя байкі ды показкі (“вам, журналістам, спатрэбіцца калі-небудзь”), змест якіх за часам зусім забыўся і не спатрэбіўся ніколі… дык вось, у тыя дзень і ноч больш нічога не здарылася, а ранкам іхні параход, іхняя “Марыя Ульянава”, прышвартавалася каля марскога вакзала слаўнага горада Уладзівасток, ці Уладзіка, як ласкава, любоўна называў яго лейтэнанцік, і не толькі ён, а ўсе мясцовыя і не мясцовыя жыхары, маракі ды марачкі і проста тутэйшы люд… лейтэнанцік развітаўся, сказаў-пажадаў наастачу: “будзьце асцярожнымі”, падміргнуў і неяк незаўважна знік, растаў у натоўпе – паспяшаў да сваёй дзяўчыны, да якой і ехаў, а яны з сябрам засталіся адны ў гэтым шумным збоі пасажыраў і сустракаючых, прыбылых і ад’язджаючых, чужыя сярод чужых, з вялізнымі чамаданамі – па два на кожнага, пра якія варта сказаць асобна: чамаданы былі і сапраўды аграмаднымі – адзін з іх нават метры паўтара на метр і шырынёю сантыметраў трыццаць, дзе іх здабылі цётка і дзядзька, ён не ведае, з якіх часоў яны ў кагосьці захаваліся – таксама невядома, факт тое, што яны з сябрам хацелі дамоў для родных прывезці сахалінскіх прысмакаў, амаль недаступных тады ў Беларусі шалёных дэфіцытаў, якія прадаваліся ў Менску хіба ў цэкоўскім буфеце – чырвонай ікры ды рыбы: дзядзька ягоны, знакаміты рыбак-сібірак некалькі разоў саліў для іх рыбу ды ікру – ён умеў гэта рабіць, а саму рыбу можна было лёгка набыць проста на вуліцы ля дома, куды ранкам прыязджаў самазвал і выгружаў на брызент пад сцяну кузаў гарбушы, потым з’яўляліся вагі і прадавачка і пачынаўся гандаль, трэба было толькі не памыляцца і навыбіраць з рыбнае груды самачак – яны, зразумела, з ікрой і смачнейшыя пры засолцы за самцоў, прапахлых малокамі-спермай, хоць хтосьці іншы выбіраў якраз толькі самцоў з-за тых самых улюбёных далікатэсных малокаў, якія смажыліся асобна; спецыялістам у адборы самачак была ягоная цётка, але і ў яе бывалі промахі і на дзясятак самачак абавязкова трапляўся адзін самец-гарбыль, які таксама ішоў на засолку, бо набыць у краме гатовую ікру ці салёную гарбушу, а тым болей вэнджаную, было па тым часе без блату немагчыма, ды і каштавалі яны ў разы болей; дык вось, самы вялікі чамадан і яшчэ адзін меншы яны набілі салёнай рыбай, пах ад яе, як ні ўхутвалі ў цэлафан, ішоў адпаведны, але гэта ўжо выдаткі транспарціроўкі, а ў другіх двух, трохі меншых, ляжалі іхнія асабістыя рэчы і ікра ў цэлафанавых пакетах ды літровых шкляных слоіках… ад чамаданаў трэба было пазбавіцца ў першую чаргу, бо з імі па горадзе, а яны, вядома ж, хацелі пазнаёміцца са славутасцямі Уладзіка, не пахо­дзіш… пазбавіцца тут не азначае выкінуць, а здаць у камеру захоўвання “ручной кладзі”, яны было накіраваліся туды… і спыніліся: пакідаць чамаданы на марскім вакзале яны перадумалі, усё ж далей ехаць на цягніку, а значыць, захаваць рэчы лепей на чыгуначным вакзале, скіраваліся да выхаду і зноў спыніліся: на вуліцы яшчэ была цемень, непраглядная чарната, як у моры – рэдкія ліхтары не разганялі яе, а толькі каля сябе ўтваралі нешырокія жоўтыя астраўкі святла; яны прыплылі ў чатыры гадзіны ночы, транспарт, зразумела, яшчэ не ходзіць, і дзе той вакзал знаходзіцца, яны не ведалі, родныя казалі блізка, але з іхнімі цяжэннымі чамадамі гэтае блізка можа ператварыцца ў пекла… магчыма, давядзец­ца браць таксоўку, але ў любым выпадку зрабіць гэта варта па святле, ранкам, і таму з намерам распытаць у каго-небудзь, дзе той чыгуначны вакзал знаходзіцца і як да яго лепей дабрацца, яны вярнуліся ў залу чакання вакзала марскога, згрузілі свае рэчы каля адной з лавак, сябар пайшоў паліць, а ён застаўся каля чамаданаў ахоўваць і аберагаць іх, бо на хлопцаў з такім аб’ёмным багажом, заўважыў ён, паклаў вока не адзін “пасажыр”… пад тымі рэнтгенаўскімі позіркамі стаяць было не проста, і ён ледзь дачакаўся, пакуль прыйшоў сябар, а той вярнуўся не адзін, а з новым знаёмым, і не проста знаёмым, а з “зямелем”, у якога маці з-пад Слуцка, дзе жывуць па-людску, а жонка з-пад Мінску, дзе, як вядома, усё па-свінску, у яго адразу сэрца ёкнула – вось яно, пачынаецца тое, пра што папярэджвалі ледзь не ўсе сахалінцы, калі даведваліся, што яны дамоў, у Беларусь, збіраюцца не ляцець самалётам, а праз увесь СССР ехаць на цягніку, ды яшчэ пачынаючы з Уладзіка, а не з якога-небудзь Іркуцка, куды можна дабрацца на тым жа самалёце, але ім вельмі ж хацелася пабачыць усю вялікую і неабсяжную краіну і праехаць з краю ў край адной шостай часткі планеты Зямля: калі яшчэ здарыцца такая мажлівасць і ці здарыцца ўвогуле – куй жалеза, пакуль… і яны паехалі; што “пачынаецца” – зразумела кожнаму спрактыкаванаму падарожнаму, які некалі ўпершыню адважыўся на падобны маршрут, дык вось, казалі сахалінцы, будзеце ва Уладзівастоку, зяпай не ляпайце – гэта самы бандыцкі горад Савецкага Саюза, там збіраюцца ўсе адпетыя крымінальнікі і палююць на маракоў ды рыбакоў, што вяртаюцца з далёкіх, паўгадавых і больш плаванняў з немалымі грашыма, а калі такіх караблёў няма, дык прамышляюць пасажырамі-разявакамі, нічым не грэбуюць, нават добрым адзеннем, і атрымаць нож пад селязёнку там можна за дваццаць капеек на піва, а не тое што за вашыя вялізныя чамаданы, набітыя невядома якім дабром, таму глядзіце ў чатыры вокі і не паддавайцеся на нейкія лёгкія знаёмствы, бо там у кожнага адразу знаходзіцца “землячок”, які ўціраецца ў давер, а потым да справы далучаецца ўся шобла ці банда… ягоны сябар, пэўна, забыў на тыя папярэджанні, ён быў радасна-ўзбуджаны: гэта ж трэба, на самым краі свету сустрэў не проста свайго “зямелю” аднекуль з Беларусі, а зусім блізкага, бо сам ён быў і са Случчыны, і з Менску адначасова… Уладзя знаёміў яго з “зямелем”, які паверыў ужо ў сваю ўдачу, бо раптам аказалася, што цешча “зямелі” якраз з тых краёў, што і ён, з Гомельшчыны… варта аддаць “зямелю” належнае – сёе-тое з геаграфіі Беларусі ён ведаў, а, можа, і бываў некалі ў іхніх краях, ці нават сядзеў там, бо па вярхах арыентаваўся добра, Слуцк з Гомелем не блытаў, хоць і пасля першых двух-трох пытанняў-адказаў на канкрэтыку заўважна “паплыў”; аднак Уладзя не здаваўся, на ягоныя мігі не рэагаваў, і зноў пайшоў з “зямелем” курыць… назад прыйшлі яны ўжо ўтрох: выпадкова ў “курылцы” сустрэлі яшчэ аднаго земляка, гэтым разам… зразумела… з-пад Гомеля, які пачаў “раскручваць” на настальгію яго: скажы вось: праўда, што ў нас пад Гомелем растуць таполі як палкі, не кучаравыя, як паўсюль, а стромкія, роўныя… “так, растуць, пірамідальнымі называюцца”, ну во – я ж казаў, праўда, а мне не вераць… усё: павукі пачалі плесці сваю павуціну, падумаў ён, у ёй ім тут і застацца… пэўна, нешта пачало даходзіць і Уладзю, а, можа, ён згадаў сахалінскія папярэджанні, бо надта ж лёгка знаходзіліся землякі іхнія на краі свету, якія ўжо прапаноўвалі пайсці ў адно вядомае ім месцейка, бо рэстараны ж пад раніцу, на жаль, не працуюць – не Рыа-дэ-Жанейра тут і не Японія блізкая, – і адзначыць знаёмства-зямельства, і ў момант калі ён заўважыў, што “землякі” неўпрыкмет пераміргваюцца з яшчэ двума-трыма шэрымі постацямі, што стаяць паводдаль ад іх, у залу чакання раптам увайшлі два міліцыянты-сяржанты, Уладзя адразу ж кінуўся да іх з пытаннем: “як прайсці да чыгуначнага вакзала?”, прычым так хутка, што “землякі” не паспелі нават зрэагаваць на ягоны рух; міліцыянты спыніліся, стральнулі вачыма вакол, адразу ўсё зразумелі і, падобна, ім стала шкада зялёных студэнцікаў, якіх аблапошваюць даўно знаёмыя ім твары “пасажыраў”, што жывуць тут ужо не адзін месяц… “прайдзёмце, мы вам пакажам”, – казырнуў адзін з міліцыянтаў, а другі падышоў да яго і спытаў: “ваши вещичкі?”, ён моўчкі кіўнуў, “позвольте помочь вам поднести”, – і падхапіў самы вялікі чамадан, а другі міліцыянт нагнуўся над іншым чамаданам, падымаючы, узважыў яго – цяжкі, блін, і яны, пад маўклівыя, разгубленыя позіркі “выпадкова сустрэтых землякоў”, якіх было тут гэтым восеньскім ранкам ці не паўзалы, пайшлі з марскога вакзала на чыгуначны; аказалася зусім блізка – нейкая сотня з нечым метраў: практычна два вакзалы раздзяляў мост над чыгункай, якая падыходзіла і сюды, да марскога вакзала; чыгуначы вакзал быў меншы, прынамсі, зала чакання, і нейкі больш утульны, больш свой, знаёмы… сухапутны; “кантынгент” тут быў, адразу падалося, спакайнейшы, міліцыянты дапамаглі ім здаць чамаданы ў камеру захоўвання, казырнулі з мілай, але максімальна строгай усмешкай: “будзьце асцярожнымі”, і пайшлі, а яны, вызваленыя ад свайго цяжкога грузу, адчулі сябе раптам вольнымі птушкамі і з палёгкай уздыхнулі – але “вольнымі” гэта ўмоўна, бо ў іх былі планы пабыць ва Уладзіку пару дзён, з’ездзіць у Находку, дзе, яшчэ ў Менску ім пра тое казалі, знаходзіцца адзін з самых лепшых у Саюзе рынкаў – рынкаў-барахолак, маўляў, там можна даволі танна прыапрануцца, набыць розныя дэфіцытныя ў еўрапейскай частцы рэчы: джынсы, майкі, магнітафоны, іншую цікавую японска-замежную апаратуру, што прывозяць з сабой з заморскіх краінаў маракі ды прадаюць прапіўшыся… для пачатку трэба было набыць квіток на цягнік да Масквы, а потым ужо думаць, як дабрацца да Находкі, і яны накіраваліся да білетных касаў; быў ужо кастрычнік, а значыць, можна было набываць квіткі па студэнцкім білеце за палову кошту, яны падалі свае “коркі” і замовілі два білеты да Масквы на заўтра, на цягнік, які адыходзіў позна ўвечары, касірка выпісала квіток яму, а сябраў студэнцкі патрымала ў руках і вярнула: “вы не пераведзены на наступны курс: у вас не хапае адной пячаткі… ваш студэнцкі не дзейны… білет за паўцаны я не магу вам даць… толькі за поўны кошт… даваць?”, сябар, агаломшаны, адмовіўся: купляць білет да Масквы з Уладзівастока за поўны кошт не ўваходзіла ў ягоныя планы – розніца немалая ў грашах: пераплочваць удвая не хацелася… не хапае пячаткі – лёгка сказаць, і паставіць яе не праблема, толькі пячатка тая цяпер за тысячы кіламетраў у Менску… “што рабіць?” – засмучоныя і збянтэжаныя, яны адышлі ад вакенца касы і выйшлі ў горад, селі на лаўку; ранней ніхто не лічыў тыя пячаткі, а тут знайшлася такая ўважлівая ды прынцыповая касірка… “а што, калі падысці да іншага вакенца? можа, там касірка лічыць пячаткі не стане?..” “можа… а калі палічыць?.. тады што рабіць?..” у задуменні ён дастаў свой студэнцкі і палічыў пячаткі, зрабіць гэта было няпроста: пячаткі на маленькім прастакутніку білета наязджалі, налазілі адна на адну і перакрывалі так, што толькі ў двух-трох нешта чыталася, а ад некаторых віднеўся толькі акраец паўколца, а што там напісана расчытаць было немагчыма, ён палічыў тыя акрайцы кругоў – іх было пяць, узяў сябраў білет, як ні лічыў – чатыры, гэтаксама пераплеценыя, параўнаў і ўбачыў, што розніца ў іх невялікая – проста сябар перад ад’ездам не зайшоў у дэканат і не працягнуў свой студэнцкі яшчэ на год… “я зараз перавяду цябе на пяты курс”, – сказаў ён сябру, яны зайшлі ў прыбіральню, сталі каля вакна, ён дастаў металічны рубель, абмазаў яго па краі сіняй пастай са стрыжня з асадкі і акуратненька адбіў паўкруг на студэнцкім білеце побач з іншымі пячаткамі, потым у пары міліметраў паралельна зрабіў яшчэ адзін адбітак-абадок, як у пячаткі, цяпер, калі палічыць колькасць кругоў-паўкругоў, іх было столькі, колькі трэба… такім чынам, вельмі проста, хай і ў антысанітарных умовах, звычайным металічным рублём сябар быў пераведзены на наступны курс журфака БДУ; гэта была не падробка дакумента, гэта было аднаўленне справядлівасці… добра, што на вакзале было некалькі касаў – чатыры ці пяць, яны падышлі да іншага вакенца, касірка прыняла сябраў білет і праз некалькі хвілінаў выпісала квіток да Масквы за паўкошта без пытанняў і пільнага пераліку пячатак… можна было ўздыхнуць з палёгкай: справа зробленая; квіткі да Масквы яны, як і хацелі, купілі на заўтра, на вечар, цяпер трэба даведацца, як даехаць да Находкі – ім казалі, што можна альбо па чыгунцы, альбо на аўтобусе, глянулі расклад: цягнік да Находкі адыходзіў ад гэтага ж вакзала позна ўвечары і прыбываў у Находку раненька ранкам; выдатна, значыць, знікае неабходнасць шукаць начлег, дзень можна пахадзіць па Уладзівастоку, паглядзець горад, ноч жа перакантавацца, а, можа, і праспаць у цягніку і раніцай быць на рынку, назад жа вярнуцца на аўтобусе, якія ходзяць даволі часта, і калі выехаць з Находкі ў другой палове дня, можна быць ва Уладзівастоку за пару гадзінаў да адыходу цягніка на Маскву; такі расклад іх задавальняў цалкам, яшчэ хвіліна і з квіткамі на начны цягнік да Находкі яны выйшлі з вакзала, наперадзе ў іх быў цэлы дзень на знаёмства з уладзівастоцкімі знакамітасцямі, ля вакзала, ля мора гэта быў горад як горад, трохі сцеснены сопкамі вакол, а таму са старымі вузкімі вуліцамі ў цэнтры, пасярод якіх ляжалі трамвайныя рэйкі – звычайны расейскі абласны (а тут – краявы) цэнтр, сталіца Прымор’я… дамы стаялі прыступкамі на сопках, перакрываючы адзін аднаго, і можна было падумаць, што за гэтым пяціпавярховікам стаіць не яшчэ адзін пяціпавярховік, а дзесяціпавярховік, за ім – пятнаццаціпавярховік, а далей не дзевяціпавярховік, а зусім хмарачос, як у Амерыцы, таму адсюль, знізу, ад мора, Уладзівасток падаўся ім экзатычным горадам, не падобным на іншыя бачаныя савецкія… з гісторыі яны ведалі, што заснаваны Ула­дзівасток крыху больш за сто гадоў таму – у 1860 годзе, за год да адмены прыгоннага права ў Расіі, за тры ад паўстання Кастуся Каліноўскага і пуску метро ў Лондане… заснаваны ён быў, як і некалі Пецярбург, не на пустым месцы, людзі жылі тут спрадвеку, але не славяне, а карэйцы ды кітайцы, і кітайцы называлі гэтае паселішча Хайшэньвэй, да расейцаў пабылі тут французы і назвалі гэтую мясцовасць Порт Пасьет, а праз год (і за год да расейцаў) пабылі тут ангельцы і назвалі Порт Мэй – мясціна была адметнай найперш сваёй зручнай бухтай – ідэальнай для заходу караблёў і стварэння порта, бухту гэтую расейцы потым назвалі Залаты Рог – так яна называецца і цяпер… яны ішлі вуліцай па беразе – проста гулялі, быў сонечны ранак, цёплы, паўднёвы, хоць і кастрычнік, і згадалася міжволі, што Уладзівасток знахо­дзіцца бліжэй да экватара, чым нават Крым; было дзесяць гадзінаў, крамы ўжо адчыніліся, яны спыніліся якраз каля гароднінай лаўкі і застылі, знерухомелі ў здзіўленні: проста каля яе ўваходу стаялі скрынкі з гарамі ніколі не бачаных раней “фруктаў”, менавіта фруктаў, а не садавіны… былі тут, вядома, і “звычайныя” абрыкосы, апельсіны, персікі, дыні ды кавуны, … але здзівілі іх бачаныя толькі ў кіно ці на малюнках у кнігах вязкі бананаў, чубатыя ананасы і… яшчэ ці не дзясятак нейкіх жоўтых, зялёных, чырвоных фруктаў, назваў якіх яны не ведалі і ведаць не маглі… а кошты, кошты… кавуны – тры капейкі кіло, дыні пяць капеек (на Сахаліне яны прадаваліся, іх прывозілі армяне, але каштавалі столькі ж, толькі ўжо не ў капейках, а ў рублях…), бананы – дзесяць капеек, ананасы 15 капеек – за кілаграм! бедныя сахалінцы, якія пакутуюць ад безвітаміння, бо тых кавуноў не дакупіцца за іхнія заробкі, ці ведалі яны, які рай фруктовы знаходзіцца літаральна за некалькі соцень кіламетраў ад іхняга вострава? можа, і ведалі, але, прынамсі, яны з Уладзем пра гэта не размаўлялі з імі, а таму цяпер не раздумвалі доўга і зайшлі ў краму, дзе ад фруктовага паху закружыліся галовы, узялі дзеля пачатку па тры ананасы на брата – па іншыя фрукты зойдзем пазней, вырашылі – і каля касы заўважылі горку экзатычных арэхаў, падобных да грэцкіх: ну копія, толькі хіба трохі выцягнутыя, вастрэйшыя, “валасаценькія” зверху і чарнявенькія, і, відаць, смачныя… “што за арэхі, – спыталі ў прадавачкі, “манчжурскія”, – адказала, “іх можна есці?”, “можна”, – кажа і хітрынка, не заўважаная імі, бліскае ў ейных вачах, “а колькі каштуюць?”, “пяцьдзясят капеек”, “за кілаграм?”, “так”, “дайце два”, “кілаграмы?.. нашто вам столькі? – зміласцівілася, – вазьміце кілаграм, пакаштуйце спачатку…”, “давайце, калі так”, – дала, адважыла, адсыпала ў кулёк, і яны, шчаслівыя, пайшлі на бераг Заліва Пятра Вялікаго (у якога родных няма нікаго, толь­кі лошадзь ды змяя, вось і ўся яго сям’я… – як спяваў Астап Бэндэр), ласавацца набытай экзотыкай… ласавацца… лёгка сказаць: расціснуць у руках, як грэцкія, манчжурскія арэхі не ўдалося, зубамі раскусіць – таксама, падалося, што зубы раскрышыліся, а арэхам хоць бы што, яны былі нібыта з суцэльнага каменю… каменю? камень на беразе знайшоўся, арэх паклалі на асфальтавую сцяжыну, удар, яшчэ удар і… камень раскалоўся напалам, асфальт увагнуўся, а арэх застаўся цэлым, як і быў, ну, відаць, проста камень быў крохкім, а асфальт нагрэўся... яшчэ адзін камень – буйнейшы, сапраўдны, высліжаны вадой кавалак граніту: удар, яшчэ удар! і камень напалам, а арэх цэлы! ляжыць на асфальце як ні ў чым не бывала, нават ямачку сабе сабой зручную праціснуў, каб ямчэй было… не, ну гэта ўжо здзек – няўжо мы такія слабакі, што арэх разбіць не можам? адкінем гэтага нахабніка – у нас жа цэлае кіло такіх арэхаў – і разаб’ем іншага, пакаштуем, што за смакату такую ён аберагае ад нас, яшчэ пара расколатых камянёў і выкінутых нахабнікаў і вось, нарэшце, арэх распаўся на некалькі частак… але… цяпер стала зразумела, чаму ён такі моцны: арэх увесь быў суцэльны, і толькі тонкай праслоечкай у ім, бела-жоўтай плёначкай, танчэй за самую тонкую паперу, было тое, што ўласна і называецца арэхам, ці ягонай мякаццю, ці тым, што ядуць, і выкалупаць тую “мякаць”, каб хоць пакаштаваць, не было ніякой мажлівасці… астатнія “арэхі”, дзякуй прадавачцы, што набылі ўсяго кілаграм, паляцелі ў сметніцу; ну а што ананасы? ніколі раней не бачаныя наяве і не каштаваныя – няўжо такое ж расчараванне чакае зноў? не… дзякуй Богу, не… смак, як казаў Райкін, спецыфічаскі, яны параўналі яго з нашымі трускалкамі ў нейкай ступені, вось толькі колер там чырвоны, а тут бела-жоўты, трошкі не адпавядаў таму смаку, затое смак адпавядаў смаку і быў смачным, ён міжволі згадаў мурынаў з Мадагаскара, з якімі жыў у адным пакоі журфакаўскага інтэрната, што казалі: якія смачныя ў вас яблыкі ды грушы! лепшае садавіны мы ніколі не елі! ён пытаўся: а як жа ананасы, бананы, манга, авакада, гуава, какосы, папайя ды іншыя дурыаны, чутыя – з тэлевізара, вычытаныя ў часопісе “Вокруг света”, гэта ж смакоцце? ніякога параўнання, адказвалі мадагаскарцы: яблыкі лепш, а ён думаў: пасмейваюцца з яго хлопцы – яблыкі ім падабаюцца… а цяпер, смакуючы ананасы і згадаўшы мадагаскарцаў, падумаў іншае: якая мудрая ўсё ж прырода – кожнаму краю яна дала свае прысмакі, няважна, поўдзень гэта ці поўнач, усюды ёсць нешта сваё, што замяняе падобнае чужое, нават на поўначы, у Карэліі ці дзе-небудзь у тундры ёсць чарніцы і марошка… а таму трэба цаніць сваё і не ганіць яго, а прыесціся можа ўсё; ён зразумеў нарэшце в’етнамца, з якім жыў у пакоі пазней: у яго была алергія на апельсіны, бо аднойчы, падчас вайны з амерыканцамі, ён хаваўся ў апельсінавым гаі і два тыдні харчаваўся аднымі апельсінамі, ён пасміхаўся, слухаючы яго, і думаў, што ад нашых яблыкаў ды груш, колькі іх ні еж, алергіі не будзе… затое ад ананасаў… яны з сябрам адразалі долькі, счышчалі жарсткаватую, падобную да гранаты-лімонкі скурку, і, абліваючыся трускалкападобным сокам, елі ананасы, назіраючы як у моры ля пірса купаюцца мясцовыя… не, не маржы, хоць на вуліцы і кастрычнік, а звычайныя людзі, якія прыйшлі адпачыць, і як іншыя, што стаяць з вудачкамі над імі і ловяць нейкіх рыбак… мора… мора – вада: спрадвечная мара, ад якой яны з’язджаюць туды, дзе яго няма, але суму, настальгіі чамусьці не было, нічога не было ў той момант, апроч тых хвілінаў, якія яны цяпер перажывалі і радаваліся ім, мору, з якога дзьмуў лёгкі цёплы вецярок і халадзіў аблітыя ананасавым сокам вусны, тых самых ананасаў, якія… вельмі хутка далі такую аскоміну на зубы і сівер на вусны, такое раздражненне, што ўвесь твар і рот пачырванелі і забалелі нясцерпна, а ў іх ні вады, ні напою якога, падысці да заліва і абмыцца салёнай вадою – а ці не развярэдзіць яна аскому яшчэ больш?.. трэба было вяртацца ў горад і перахапіць чагосьці больш ёмкага, чым “фрукты”, захацелася рыбкі ці мясца, і яны скіравалі на недалёкую ўладзівастоцкую вуліцу і сталі шукаць які-небудзь прыстойны рэстаранчык ці кавяраньку, а потым хоць бы захірэлую сталованьку… эх, СССР – сацы­яльная краіна, усё для чалавека (і мы ведаем гэтага чалавека, бо ўсё было толькі для яго…), а таму шукаць давялося даволі такі доўга, нарэшце з-за рога дома вынырнула шыльда “Рэстаран”, проста рэстаран, без нейкае назвы, і дзверы ў яго былі расчыненыя, яны ўвайшлі ў іх і амаль адразу ж выйшлі: за дзвярыма былі яшчэ адныя дзверы, на якіх вісела няроўна абарваная паперына з надпісам: “Обед” – рэстаран быў зачынены на абед, што іх, прывыклых да такога, ніколькі не здзівіла: перапынак на абед у рэстаране – гэта так па-нашаму, па-савецку… што ж, абед дык абед, не адзін жа рэстаран у гэтым горадзе, пашукаем іншы, адышлі колькі крокаў і пачулі: “ребят, нужна помощь, пройдемте с намі”, – іх клікалі да сябе двое маладзёнаў з кароткаю стрыжкаю, “куды?”, “в соседнем доме на пятом этаже ограбили квартиру – будете понятыми”, “якімі панятымі – мы не здзешнія”, “ничево, это займёт пять минут”, “как это ничево – мы вечером уедем далеко и не сможем потом вам помочь, будет же суд…”, “это не важно…”, “как не…” – і тут ён зразумеў, што, пэўна, і сапраўды гэта не важна, бо мэта ў маладых людзей, якія назваліся следчымі і былі ў цывільнай, а не ў міліцэйскай форме, і ніякіх пасведчанняў не паказалі, зусім не ўзяць іх “панятымі”… сябар быў гатовы пайсці – трэба ж людзям дапамагаць: так нас вучылі у піянерах ды камсамольцах і нават акцябратах… а маладзёны ўжо і пад рукі іх бяруць – ну, вядома ж, падумалі, што хлопчыкі, мусіць, пры грашах неблагіх, раз удзень у рэстаран заваліць вырашылі… словам, ратавацца трэба, пакуль у “аграбленай” кватэры на апошнім паверсе іх не распранулі (у лепшым выпадку) ці не прышылі (у горшым)… ды не, не тут было – “аператыўнікі” аказаліся хлопцамі напорыстымі і нахабнымі і “рыбку”, што заплыла ў іхнія сеткі, так проста адпускаць не хацелі, а вуліца пустая, а рэстаран зачынены на “абед”, і сябар зноў жа на ягоныя мігі не зважае, цалкам гатовы ісці ў “панятыя” ці не на сваю згубу… ён не ведае, і дагэтуль сумняваецца, можа, быў занадта асцярожлівым і абачлівым, можа, і дарэмна падазраваў, што аператыўнікі не аператыўнікі і следчыя зусім не следчыя, можа, праўда людзям трэба была дапамога, а ў тым пяціпавярховіку не засталося ніводнага суседа ў панятыя, і вуліца пустая ўсцяж – усе на працы ці на абедзе, можа быць, але ён тады гэтага не даведаўся, а павёў сябе рэзка і напорыста: рашуча і адчайна вырваўся з іхніх рук і сказаў: “нікуды мы не пойдзем… шукайце сабе іншых панятых”, і Уладзя нібыта нешта зразумеў: надта ж настойліва іх запрашалі ў панятыя, не зважаючы на іхнюю часовасць у гэтым горадзе… і тут з-за рога дома паказалася купка рознаапранутых людзей, у двух-трох былі нават белыя каўпакі на галовах, якія кіравалася да іх – відаць, работнікі рэстарана вярталіся на працу з абеду – “аператыўнікі” зніклі так раптоўна, як і з’явіліся, яны нават і не заўважылі, як расталі цені іх недзе сярод блізкіх дрэваў і кустоў між дамамі… у гэты рэстаран ісці ўжо не хацелася, і яны пацягнуліся ўніз, у нутро, у сярэдзіну горада, дзе павінна быць больш людзей… выйшлі да помніка падводнай лодцы (у яго застаўся фотаздымак: ён стаіць ля яе з кіслай мордай і сеткай недаетых ананасаў, з поўнымі суму і стомы вачыма), і ўдзень, уздоўж заліва, пад сонцам, горад іх зноў не ўразіў – звычайны, гэткіх па СССР раскідана дзясяткі, нават сотні, з падобнымі “сучаснымі” хрушчоўскімі ды брэжнеўскімі пяціпавярховікамі і панішчанай без вайны старой забудовай, хоць, здавалася б, такіх гарадоў, як Уладзівасток – адзінкі, бо тут сышліся Усход і Захад, як у Стамбуле-Канстанцінопале-Візантыі, дзе таксама ёсць бухта Залаты Рог… і была тут, пэўна ж, свая глыбокая гісторыя, што, як і кітайская (японская, карэйская), сягала ў далёкія тысячагоддзі, аднак ніякога знаку пра тое не было відаць нідзе, і заставалася толькі думаць, што і сапраўды яму, гэтаму гораду крыху больш за сто гадоў, і герб – залаты тыгр на срэбным полі – тут самае старое, што ёсць… дзіва-дзіўнае, хацелася сказаць, але адразу ж падумалася, што нічога дзіўнага тут няма, хіба толькі тое, што герб гэты перажыў усе рэвалюцыі ды войны і застаўся нечапаны, а ў нас, у Беларусі, ва ўсіх гарадах, што атрымалі свае гербы яшчэ ў 15-16-м стагоддзях, усе іх раптам пасля заваёвы расейцамі ў канцы 18-га стагоддзя памянялі, а потым пасля рэвалюцыі 1917-га года яшчэ раз – замест Пагоні з’явіліся нейкія шасцяронкі, снапы ды сярпы з молатамі, а то і зайцы ці зубры… заваёўнікі сваю гісторыю, хай і не дужа глыбокую, абаранялі, а нашую, гістарычную, тую, што запусціла свае карані ў сярэднявечча – вынішчалі, замянялі на новую, каб не было спакусы народам назвацца, каб забылі сябе саміх і ведалі толькі ад сямнаццатага года… і так было не толькі ў Беларусі, але ва Украіне, такі ж гістарычна-ідэалагічны нігілізм дзейнічаў па ўсёй імперыі – і на Каўказе, і ў Сярэдняй Азіі, у Прыбалтыцы, Арменіі і г.д., і пачыналі тую самую гісторыю дзе (у лепшым выпадку) ад “добраахвотнага”, “па шматлікіх просьбах стогнучага ад сваіх дамашніх прыгнятальнікаў” – паноў, ксяндзоў, мулаў, ханаў ды інш.) далучэння, а дзе (у горшым) – ад Кастрычніцкай рэвалюцыі, а то і ад Вялікай Айчыннай вайны… паноў ды ханаў тут не было, як не было і нічога такога, за што магло б зачапіцца вока, ніякога напаміну, да прыкладу, пра японскую ці кітайскую прысутнасць, што і магло б быць адметнасцю; ваен­на-гістарычны музей, скажаце, дык хіба беларусаў можна здзівіць ваен­най гісторыяй, крэпасць, дык у яе тады не пускалі – вайсковы аб’ект, а вось акіянарыум у такой мясціне павінен быў быць, але яго не было, пра што не адзін турыст, які заблукаў у тыя гады сюды, пашкадаваў… а таму паблукалі-паблукалі яны па горадзе, пакаталіся на фунікулёры і пасунуліся на вакзал, сядаць у цягнік ды ехаць у Находку… вагон быў звычайны, агульны – дабіты і абшарпаны, як і ўсё тут: дамы, дарогі, у чым яны паспелі пераканацца за дзень вандровак; старэнькі вагон здаваўся ледзь не даваенным з-за свайго знешняга выгляду, па іншых жа прыкметах было яму не больш за дзесяць гадоў, аднак дасталося за такое кароткае жыццё вагону няслаба, і патрабаваў ён немалога рамонту, гледзячы на яго збоку, міжволі падумалася: а ці дакоцяцца гэтыя колы да Находкі? вагон быў цалкам запоўнены – вольных месцаў не было, а яны думалі, што давядзецца ехаць на адзіноце… напачатку не пакідала ўражанне, што ўсе вакол, апроч іх, знаёмыя між сабою, настолькі непасрэднымі, простымі, нават шчырымі былі адносіны паміж пасажырамі, якіх, пэўна ж, лёс абсалютна выпадкова сабраў у гэтым вагоне: яны сышліся ў адным купэ ўпершыню ў жыцці, каб заўтра разысціся і ніколі больш не ўбачыцца; ніхто ні з кім не вітаўся, але ўсе былі на “ты”, быццам сёння яны цэлы дзень правялі разам, як даўнія знаёмыя ці сваякі, да яго адразу ж падышоў нейкі хлопец і спытаў-прапанаваў: “гэй ты, курносы (зноў курносы – далося гэта вам…), у карты не перакінемся?”, ён заўважыў толькі цяпер, што большасць у вагоне ўжо сабралася ў кампаніі пры століках і раскідваюць карты, адны яны з сябрам не былі пакуль уцягнутыя ў гульню, бо не знайшлі мейсца, дзе прыткнуцца, але паступова мітусня ўляглася, знайшлася і ім вольная лаўка, як толькі яны селі, адчулі раптам такую стому, што было ім не да гуляў у карты, і той карцёжнік, які відаць, таксама трохі прыпазніўся і не мог знайсці сабе кампаньёнаў на гульню, расчаравана адышоў ад іх, падціскаючы ў недаўменні вусны – усе ж гуляюць… агледзеўшыся, яны з Уладзем залезлі на незанятыя гульцамі верхнія паліцы і пад гучна-вясёлы гоман, смех, пад шматпавярховыя і шматкаліберныя – адборныя, адмысловыя, адметныя, дасціпныя, вартыя запісу – мацюкі ды прыгаворкі карцёжнікаў амаль адразу заснулі, каб прачнуцца ўжо… у Находцы; горад сустрэў іх перадранішняй сіняватай цемрай і густым шызым туманам – такім, які добрыя пісьменнікі з кепскім густам (і такія быва­юць…) любяць параўноўваць з малаком; як ні дзіўна, Находка яшчэ спала, вуліцы былі пустыя, і нават шматлікія пасажыры ўладзікаўскага цягніка нейк вельмі хутка ды імкліва, без гарадскіх аўтобусаў і ўласнага транспарту, згубіліся, расталі, зніклі ў шэрані вуліцаў, і яны з сябрам засталіся адныя каля някідкага будыначка вакзала, які, зразумела, быў зачынены, бо адчыняўся з шасці гадзінаў, а цяпер было пяць… але рынкі, як вядома, пачынаюць працаваць вельмі рана, і яны паціху пасунуліся ў той бок, дзе на іхнюю думку павінен быць мясцовы базар, пакрочылі інтуітыўна, бо дзе ён можа знаходзіцца, спытаць не было ў каго – пакуль яны расчухаліся ад сну, апусцеў вагон, а за ім перон і вуліцы, а цягнік з правадніцамі ад’ехаў у тупік… спяшаць ім не было куды, і яны ішлі павольна, аж занадта павольна – паўзлі па разбітым бы пасля бамбёжкі асфальце амаль пасярод вуліцы, як два смаўжы на ранішнім мацыёне і, пэўна, гэтай сваёй нетаропкасцю і замаруджанасцю прыцягнулі ўвагу міліцыянта, які ўзяўся невядома адкуль, проста выкуліўся з воблака туману (ці не ад вакзала сачыў за імі, бо дзе ж яшчэ яму дзяжурыць, як не там), міліцыянт відавочна быў з мясцовых – твар меў кругласібірскі, крыху зморшчаны і падобны да за…ы, і разам строгі-строгі, начальніцкі; яны абрадаваліся яму, як старому знаёмаму, чым дужа збянтэжылі яго: такога прыёму ён не чакаў, бо быў настроены рашуча, відаць, у адрозненне ад іх, ведаў, чым могуць закончыцца бестурботныя ранішнія шпацыры ў гэтым партовым матроска-рыбацкім гарадку, але строгасць ягоная надзіманая адразу скурчылася, калі ён убачыў, што яны не кінуліся ад яго па кустах, а шчыра (цвяроза, а не з бадуна) абрадаваліся ягонаму з’яўленню, і ён, казырнуўшы па звычцы, прамовіў не па статуце, пазнаўшы чужых і наіўных: “ребят, откуда вы?”, маўляў, адкуль вы такія – незразумела толькі: смелыя ці дурныя? “з…” і тут збянтэжыліся яны: і сапраўды – адкуль? сказаць з Беларусі, дык яны цяпер не з Беларусі, сказаць з Сахаліна, дык яны былі там часовымі і час іхні скончыўся, трэба, відаць, прадстаўніку ўлады казаць па пашпарце… міліцыянту кароткае іхняе замінкі хапіла, каб прыйсці ў сябе і стаць ваякам “на страже”, ён на вачах пасур’ёзнеў, нібыта адчуўшы, што тут яму нешта выгарае, бо дужа ж “ребята” сумеліся ад простага пытання і занадта доўга шукаюць адказ у сваіх галовах… ступар, нарэшце, прайшоў і ў іх: “мы… з Беларусі, але… з Сахаліну…” “дык з Беларусі ці з Сахаліну, вызначайцеся…”, тлумачэнне было доўгім, як ім падалося, але, урэшце, паспяховым, міліцыянт паверыў ім цалкам, аж да намеру прыкупіць нешта на мясцовым рынку, толькі вось не пашанцавала вам, “ребятки”: прычынены ён і сёння працаваць не будзе… не верыце? здалёк едзеце… ну дык схадзіце самі, прагуляйцеся, час у вас ёсць, толькі – будзьце асцярожнымі, бо – самі ведаеце… паказаў вуліцу, што вядзе да рынку, казырнуў і развітаўся, прымусіўшы іх астатнюю дарогу думаць, куды ж яны патрапілі, выехаўшы са спакойнага, хатняга, як і Беларусь, вострава на мацярык, дзе кожны паўтарае як замову: будзьце асцярожнымі; не па мінным жа полі яны ідуць, і не вайна вакол, а мірная краіна Саветаў, дзе так вольна дыхае чалавек… золкавы восеньскі горад праз нейкі час прывёў іх да пляца, абгароджанага плотам з густа набітых нефарбаваных дошак, каля плота праходжваліся некалькі чалавек, якія стараліся зазірнуць за яго праз шчыліны між рассохлых шалёўчын, “гэта рынак?” – спытаў сябар у аднаго з цікаўных, той у адказ моўчкі кіўнуў, “будзе працаваць?”, “ды павінен ужо…”, зазірнулі і яны ў адну са шчылінаў: за плотам быў вытаптаны пляц, толькі па краях якога расла трава, ні лавак, ні сталоў, ні нейкіх паветак там не было… як і людзей – пуста, і нішто не казала пра тое, што туды іх пусцяць – праўду казаў міліцыянт… і тут паміж дзясятка-другога цікаўных прашапацела з подсвістам: “бхсс… лавіць будуць…”, і людзі, унурыўшы галовы, пачалі разыходзіцца, азіраючыся, а нехта і подбегам, пайшлі і яны, нават не дапяўшы да ўваходу ў рынак, рушылі назад да вакзала; было сумна і пагана на душы, нібыта нехта іх жорстка падмануў – не насіць ім у Менску імпартныя джынсы “леві-страус”, штроксы “мантана”, красоўкі “адыдас”, не мець маечкі з Мікам Джагерам ці “Ролінг Стоўнз”, не слухаць дыскі “Лед Зэпелін” ці хоць бы “Атаван” з новенькага “Шарпа” альбо “Соні”… бывайце, мары пра магчымасць прыапрануцца за паўкошта па менскіх цэнах, дарагія родныя і самыя прыгожыя – не дачакаецеся вы ад нас замоўленых і незамоўленых падарункаў, хоць казалі нам з верай у вачах, што тут, на краі свету, усё ёсць, варта толькі даехаць туды… добра там, дзе нас няма і куды нам не даехаць, нават даехаўшы да краю свету, на берагі Ціхага акіяна… ішлі яны расчараваныя, і не ведалі нават, як ім пашанцавала, што рынак быў зачынены, бо потым спадарожнік у цягніку ад Уладзівастока распавёў ім трошкі праўды пра той рынак, пра якую прамаўчаў міліцыянт: казкі гэта былі пра багаты імпартам рынак Находкі, звычайныя савецкія казкі, якія дапёрлі з аднаго краю вялізнейшай з краінаў да другога: усюды было аднолькава, што ў Брэсце ці Менску, што ва Уладзівастоку ці Находцы, калі і прывозілі што маракі з-за мяжы, дык збывалі аптавікам-перакупшчыкам, якія потым накручвалі кошт такі ж, як і па ўсім эсэсэсэры, і калі б яны патрапілі на рынак, то ці купілі б нешта па тых коштах, а калі і купілі б, то няма гарантыі, што па выхадзе за тым плотам не ўзялі б іх цёпленькіх “абэхээснікі”, бо, відавочна чужых, іх здалі б адразу тыя самыя перакупшчыкі, як быццам фарцоўшчыкаў панаехалых, з рук у рукі, цёпленькіх, перадалі б… словам пашанцавала ім зноў і зноў, нібыта Бог іх бярог, хоць па ўсім выходзіла, што выбраліся яны ў гэтае падарожжа не ў самы лепшы час і ва ўзросце, які японцы лічаць самым цяжкім і небяспечным для мужчынаў і не раяць у такія гады распачынаць выцечкі, тым болей далёкія; дарэчы, і на Сахалін яны прыляцелі таксама ў не дужа прыемны дзень: пасярод лета, з 14 на 15 ліпеня, калі японцы святкуюць іхнюю Радаўніцу ці Дзяды – Бон – дзень успамінання продкаў, ён таксама лічыцца кепскім дзеля пачынання нейкіх справаў… ну, але яны не японцы, хоць і патрапілі на некалі іхнюю тэрыторыю, японскія забабоны на іх, на шчасце, не па­дзейнічалі… на шчасце, але не заракайцеся, бо ўся вандроўка наперадзе, гэта толькі пачатак яе, і фінішная кропка на мапе – Менск – яшчэ так далёка, што нават уявіць цяжка… ранішні горад, які паступова насычаўся людзьмі, прывёў іх ужо знаёмым шляхам да вакзала, які быў адчынены; як яны і ведалі – цягнік назад адыходзіў позна ўвечары, “Каметы” да Уладзівастока не хадзілі: на моры штарміла, на аўтавакзале непадалёк яны набылі квіткі на 2 гадзіны дня на аўтобус, а пакуль вырашылі пазнаёміцца з горадам, раз ужо сюды прыехалі, бо калі яшчэ змогуць пабыць тут – відаць, ніколі… але было яшчэ зусім рана, крыху за шостую гадзіну па мясцовым часе, і горад толькі-толькі прачынаўся, страпянаўся ад сну, варта перачакаць трохі на вакзале, што яны і зрабілі, аднак цяпер, праз гады, мы з табою, дарагі чытач-суразмоўца, рабіць гэтага не будзем, а адразу пойдзем у горад, каб пераканацца, зноў жа, што, нягледзячы на аддаленасць і мясцовыя асаблівасці, гэта быў звычайны безаблічны савецкі райцэнтр, дзіўна, але як усё ж тыя шэсцьдзясят шэсць гадоў савецкае ўлады ўраўнялі між сабой амаль усе гарады вялікай краіны – у гэтым яны будуць яшчэ не раз пераконвацца па дарозе, ураўнялі, знішчыўшы найадметныя храмы – цэрквы, касцёлы, сінагогі, мячэты, пагады… зруйнаваўшы цікавыя архітэктурна дамы багацейшых жыхароў гарадоў, а сцершы з твару зямлі іхнюю адметнасць, наставілі аднолькавых каробак-дамоў – ад сталінак да хрушчовак і брэжневак, аднаяйкавых палацаў і дамоў культуры, клубаў, стандартных райкамаў партыі і райвыканкамаў, помнікаў Леніну і ягоным “саратнікам”, знішчылі мясцовыя назвы вуліцаў, пераназвалі іх так, што няма горада ў СССР, дзе ў цэнтры вуліца Леніна не перакрыжоўвалася б ці ішла паралельна з вуліцай Савецкай, а Карла Маркса з Энгельса… а таму, па вялікім рахунку, у Находцы знайсці нешта арыгінальнае, будынак ці парк, было немагчыма, бо іх папросту не было; яны набылі пару пляшак піва – вядома ж, “Жыгулёўскага” – дзякуй Богу, яно, у адрозненне ад Курылаў, тут мелася, і падняліся на высокую сопку, на вяршыньцы якой нейкімі неабыякавымі людзьмі была пастаўленая альтанка, дзе да іх, зразумела, паспеў пабываць Вася, а Коля паймець Таню… але яны не зважалі на тыя адвечныя надпісы, прыселі і залюбаваліся, агаломшаныя, найпрыгажэйшым выглядам на бухту Находка – вось што яшчэ канчаткова не змаглі вынішчыць бальшавікі, дык гэта прыроду, як ні стараліся перакроіць яе на свой лад, пакуль не ўдалося… краявід на бухту быў – мала сказаць прыгожым – як апісаць словамі тое, што можна зрабіць толькі фарбамі, альбо проста зняць на плёнку і паказаць, вось тут пісьменнікі прайгра­юць іншым відам мастацтва ў нагляднасці таго, пра што яны пішуць, вам застаецца, што называецца проста “паверыць на слова”, што і сапраўды ў іх дух захоплівала, сэрцы ажно захліпаліся ад прыгажосці наваколля… і міжволі думалі яны – вось чаго заўсёды не хапала Беларусі, дык гэта выхаду да мора, не хапала і не будзе хапаць, бо новага перадзелу свету ўжо не чакаецца, а Савецкі Саюз вечны і непарушны: вунь фантасты ў сваіх кнігах пішуць пра адвечнае суперніцтва “двух светаў” – ЗША і СССР, US і SU – ажно ў трыццатым стагоддзі ад нараджэння Хрыстовага і далей, і ў саракавым, і ў пяцідзясятым стагоддзях… так было, так ёсць і так будзе заўсёды: ніколі не прымірыцца гэтым двум светам і існаваць ім у суперніцтве вечна – так думалася тады, услед прачытаным кнігам; не паверылася б зусім, калі б нехта тады ім сказаў, што існаваць таму SU-СССР засталося лічаныя гады… піва было дужа дарэчы, бо давала адчуванне камфорту, спакою, нават лагоды – “расслабухі” – і яны нібыта забывалі, што знаходзяцца за тысячы кіламетраў ад дому, душы ўздымаліся і ўзляталі над гэтай прасторай, луналі лёгка і вольна, і ўжо толькі дзеля гэтага варта было сюды прыехаць; час да ад’езду прайшоў незаўважна, яны павольна спусціліся ўніз, у горад, і праз гадзінку ўжо сядзелі ў аўтобусе, што выпраўляўся ва Уладзівасток; яны разлічылі, што прыедуць за 2-3 гадзіны да адпраўлення іхняга Транссібірскага экспрэса – так было напісана і ў раскладзе аўтобуса, але сумненні ў тым, што гэта ўдасца, узніклі адразу па выездзе з Находкі, аўтадарога – гэта вам не чугунныя рэйкі, пракладзеныя роўненька ад горада да горада, аўтадарога ў Прымор’і – гэта не асфальт, а грунтоўка з ямамі ды рытвінамі, дзе не разгонішся, а яшчэ ідзе яна між сопак і па сопках, віхляючы, а часам і вяртаючыся назад, міжволі прыдумалася параўнанне, што, пэўна, адзіным інжынерам шляхоў зносінаў быў тут мядзведзь, які таптаў свае сцежкі па далёкаўсходняй тайзе, а людзі ішлі за ім... адно радавала і захапляла: краявіды адкрываліся суперпрыгожыя, за кожнай узятай аўтобусам сходу сопкай на колькі бачыла вока быў лес, лісцёвы лес, афарбаваны восенню ці не ва ўсе колеры вясёлкі, сярод якіх прырода асабліва не пашкадавала жоўтага, чырвонага, памаранчавага колераў, жыць тут і не быць, не стаць мастаком, творцам – немажліва, бо так хацелася перадаць фарбамі чарговы краявід… але як тут імі любавацца, калі сэрца пачынае трымцець, а ногі ўпірацца ў падлогу і быццам падпіхваць аўтобус: “хутчэй, хутчэй!”, бо калі так будзем цягнуцца, дык і заначуем тут разам з мядзведзямі… а потым, з часам, аднолькавасцю і паўтаральнасцю пачалі грашыць краявіды, вочы прывыклі да іх і слізгалі па наваколлі абыякава, як машына фарамі, і аднастайнасць уражанняў, разам з пагойдваннем на выбоінах аўтобуса, супакойвала, закалыхвала, і яны не заўважылі, як заснулі, бо начны сон быў кароткім, заснулі і прачнуліся ўжо на вуліцах Уладзівастока, “наступны прыпынак канцавы, – абвясціў кіроўца, зазіраючы ў салон, у якім апроч іх нікога не засталося, – Другая рэчка”, – назваў ён, “як Другая рэчка? – падхапіліся яны, – нам жа на чыгуначны вакзал трэба!”, – ведаючы з набытай учора мапы Уладзівастока, што ад Другой рэчкі да вакзала яшчэ ого-го як далёка, але каму цікавае іхняе хваляванне – аўтобус падкаціўся не да аўтастанцыі, а да нейкага звычайнага прыпынку, пшыкнулі, адчыняючыся, дзверы, і кіроўца абвясціў персанальна для іх, павысіўшы голас: “канцавы прыпынак!”, ім нічога не заставалася, як выйсці ў вячэрні паўзмрок… ля прыпынку вісела шыльда, якая іх абрадавала: аказваецца, адсюль хадзіў гарадскі аўтобус, маршрут якога быў так і пазначаны: “Вторая речка – Вокзал”, была і лаўка, на якую яны селі і сталі чакаць аўтобуса, да адыходу цягніка на Маскву заставалася яшчэ каля дзвюх гадзінаў, язды тут на аўтобусе не больш за паўгадзіны, таму можна было асабліва не напружвацца і не хвалявацца, аднак час ішоў, а ніякога аўтобуса не было, між тым вакол іх пачалі кружляць, паступова набліжаючыся, нейкія цені мясцовых, як яны здагадаліся, жыхароў – хлопцаў і дзяўчат сумнеўнага выгляду, якіх такім, як яны, чужакам, якраз і трэба было ўсяляк пазбягаць, бо горад даўно падзелены на зоны ўплыву (яму пра гэта яшчэ на Курылах расказвала дзяўчына з Уладзівастока), цені нарэшце матэрыялізаваліся: да іх падышлі пяць маладзёнаў (чатыры было б мала на іх дваіх, а шэсць замнога – падумаў ён, а пяць якраз…), “автобус ждете, ребята”, – сказала гэта прыемным мілым голасам даволі сімпатычная зблізку дзяўчына, якая знешне толькі голасам і адрознівалася ад хлопцаў, бо апранутая была ў нешта такое ж шэра-чорнае: штаны ды куртка, як і ў іншых; яны, зглытнуўшы сліну, моўчкі кіўнулі, “автобусы так позно тут не ходят, последний полчаса назад ушёл…”, – гэта была, вядома, найпрыемнейшая навіна для іх, дарэчы, яны і сядзелі тут ужо каля паўгадзіны, пэўна, іхні аўтобус з Находкі павінен быў прыйсці якраз пад адыход апошняга аўтобуса адсюль, але спазніўся на дзясятак хвілінаў, і не першы раз, мяркуючы па ценях… ад жыхароў Уладзівастока яны, відавочна, нейкім чынам адрозніваліся, што і ўлавілі цені, чым? – яны ў іх не спыталі, не да таго было, але біць іх адразу не сталі, а па-добраму прапанавалі: “ребят, вам девчонку не надо?” – спытаў адзін з чатырох хлопцаў, што падышлі да іх, прапаноўваючы, пэўна ж, тую “девчонку”, якая стаяла побач, размова выглядала міралюбнай, асабліва ўміляла яго слоўка “ребят”, менавіта “ребят”, а не “ребята”, не “пацаны”, не чувакі”, як было паўсюль, і гэтае “ребят” гучала тут і ад міліцыянта, і ад старэйшых, і ад гэтых вось маладзёнаў, “ребят-котят-козлят…” – круцілася ў ягонай галаве, а сам ён думаў, што ж рабіць у гэтай сітуёвіне, выбрацца з якой будзе няпроста; але маўчаць доўга не выпадала, цярпенне ў “ребят”, зразумела ж, было не гумавае, тым больш, што ценяў колькасць вакол заўважна павялічылася, і яму нават падалося, што пара хлопцаў, якія спыніліся ў метрах пятнаццаці ад лаўкі-прыпынку, пагульвалі ножыкамі ў руках, і раз-пораз пускалі ў іхні бок кволыя “зайчыкі”, але не сонечныя, бо ўжо добра сцямнела, а водбліскаў ад адзінага ліхтара, што невядома якім чынам ацалеў у гэтым раёне; унізе, пад гарой, на якой яны сядзелі, нешта загрукатала, грукат той ён чуў ужо некалькі разоў і па характэрным шуме здагадаўся, што гэта электрычка, і там, унізе, відаць, знаходзіцца яе прыпынак, бо грукат сцішаўся, замаўкаў на хвіліну, а потым зноў нарастаў і знікаў; гэтым разам гук набліжаўся і сціхаў, значыць, электрычка ідзе сюды, і ідзе яна, відаць, у бок вакзала, а нават, калі і ў іншы, няважна, бо яна адзінае іх выратаванне цяпер… апісваецца гэта доўга, а насамрэч ад прапановы “девчонкі” прайшло, можа, секунд дзесяць, не больш, хлопцы чакалі адказу, упэўненыя ў сабе, і, мусіць, ужо смакуючы далейшае развіццё падзеяў; збіць і абабраць гэтых “лапухоў” – што можа быць прасцей… ён узяў сябра за руку, сціснуў, скамандаваў: “бяжым!” і пацягнуў яго за сабой уніз да грукату электрычкі; гэтага ніхто з хлопцаў, што акружылі іх і ўжо ўзважвалі даход ад нечаканае лёгкае здабычы, не чакаў, пакуль тыя апамяталіся, яны адарваліся ад іх метраў на дваццаць, добра, што нічога не купілі ў Находцы і рукі іхнія былі не занятыя клункамі – яны ляцелі ўніз, як вецер, і ім зноў пашанцавала: пад гарой і сапраўды была станцыя і на платформе стаяла электрычка з расчыненымі дзвярыма, яны ўскочылі ў яе і дзверы амаль адразу за імі выпусцілі паветра і зачыніліся, “Следушчая остановка Первая речка”, – аб’явіў скрыпуча-хрыпаты голас машыніста і быў ён, гэты голас, прыемны, як першы пацалунак, салодкі, як мёд; на платформе, пад вокнамі электрычкі, мітусілася з дзясятак раз’ятраных няўдалай пагоняй ваўкоў, ваўкалакаў, ажылых з цемраю нябожчыкаў, паўсталых з магілаў зомбі – ці хто там яшчэ бывае ў кіно, якія бліскалі вачыма, стукалі зубамі, якаталі між сабою, але дастаць іх ужо не маглі… апошнім мільгануў разгублены прыгожы тварык “девчонкі”… “як у кіно…”, – сказаў сябар, нібыта пачуўшы ягоныя думкі, і сапраўды, усё адбылося як у кіно, бо ў жывым жыцці так уратавацца ад немалога здзеку ці нават ад немінучай смерці – немагчыма…” была б нам дзяўчонка…”, – сябар сціснуў яго руку ва ўдзячнасці: “і як ты здагадаўся, што тут электрычка ходзіць?” – спытаў ён, калі на першай рэчцы машыніст аб’явіў, што наступным прыпынкам будзе чыгуначны вакзал… як здагадаўся?.. інтуіцыя гэта называецца, інтуіцыя, інстынкт выжывання, дадзены прыродай продку чалавека, які з’яўляецца раптам ніадкуль, калі трапляеш у безвыходную сітуацыю, трэба толькі своечасова ўлавіць яго – іншага тлумачэння не было… на вакзале яны адразу пайшлі ў камеру захоўвання, атрымалі свае чамаданы і выйшлі на перон: маскоўскі цягнік ужо стаяў на рэйках, але вагоны яшчэ былі зачыненыя, цяпер чакаў іх шлях дадому за – страшна падумаць! – 10 000 кіламетраў: чвэрць даўжыні экватара планеты Зямля… да Масквы амаль 9300 кіламетраў (дакладна, як пазначана ў даведніках, 9288 км па чыгунцы) і адтуль да Менску яшчэ 700 (713 км па чыгунцы ад вакзала да вакзала)… гэты шлях, яшчэ на Сахаліне, яны разбілі на адрэзкі з прыпынкамі на два-тры дні ў розных буйных гарадах па дарозе: хацелася не проста праехаць з краю ў край вялізнае краіны і пабачыць яе з вакна вагона, а і паглядзець зблізку – вачыма людзей, якія жывуць у тых гарадах, дзеля гэтага варта было выйсці на патрэбнай станцыі, зайсці ў білетную касу і перакампасціраваць свой агульны квіток да Масквы з гэтага цягніка на іншы і на некалькі дзён застацца ў абраным горадзе; першы прыпынак яны вырашылі зрабіць зусім непадалёку ад Уладзівастока – у Хабараўску, дзе жыла ягоная стрыечная сястра, цягнік адышоў без прыгодаў у прызначаны час, і яны, развітваючыся з Уладзівастокам, у апошні раз разгледзелі яго; начны Уладзівасток быў абсалютна непадобны на дзённы: з вакна цягніка ён падаваўся зусім не савецкім горадам, а нейкім Нью-Ёркам ці Лос-Анжэлесам, такое ўражанне стваралі дамы, што стаялі адзін над адным на сопках, і плямкі вокнаў тых, што былі вышэй, падымаліся так высока, што яны здаваліся хмарачосамі, каб пабачыць якія галаву даводзілася задзіраць аж да хрусту і болю ў шыі; у купэ яны былі ўдвох, і ўвогуле пасажыраў у вагоне было няшмат, пэўна, мала хто адважваўся выкінуць са свайго жыцця ці з кароткага працоўнага адпачынку цэлы тыдзень на дарогу, большасць старалася набыць квіткі на самалёт, хоць і даражэй гэта, але ў цэлым эканомней: восем-дзевяць гадзінаў і ты ў Маскве, ды яшчэ і пакормяць у самалёце, а ў цягніку за тыдзень на ежу ды на гарэлку – куды ж без яе – патраціш значна болей: савецкія людзі ўмелі лічыць грошы, якія даваліся большасці вельмі нялёгка, таму ў цягніку ехалі ў асноўным не да Масквы – такія былі, але адзінкі, а ў асноўным тыя, хто ехаў да бліжэйшых гарадоў суткі-двое, якія не так шкада патраціць на дарогу… хоць гэта таксама ўражвала іх, жыхароў еўрапейскай рэспублікі, дзе ад краю да краю, ад мяжы да мяжы можна было заехаць за нейкія 6-8 гадзінак, можна толькі здагадвацца, як здзіўляла гэта падарожнікаў з Еўропы, дзе з Бруселя ў Парыж, з Берліна ў Прагу, з Вены ў Будапешт можна заехаць за 2-3 гадзіны… ноч прайшла незаўважна, а раніцай яны прачнуліся ад таго, што цягнік стаяў, а пад вокнамі бегалі ды крычалі нейкія людзі… чаму бегаюць? што крычаць? пажар? аварыя?.. цягнік стаяў, падобна, ужо доўга, прынамсі, не менш за пяць хвілінаў, бо не чуваць было, каб недзе наперадзе шумеў-дыхаў цеплавоз ці электравоз, у вагоне і ва ўсім цягніку была такая незвычайная цішыня, што гэты гвалт і тлум на пероне падаўся спачатку, спрасоння, нейкай панікай, ад чаго ён адразу саскочыў з верхняй паліцы, дзе спаў, і кінуўся да вакна – амаль адразу, з першымі ўцямнымі крыкамі, прыйшло разуменне: гэтыя “метущиеся” (Расія, інакш і не скажаш) людзі пад вокнамі хочуць нешта прадаць пасажырам; бегаюць, спяшаюцца знайсці пакупніка, і гэты вэрхал зусім не паніка, а жаданне прыцягнуць увагу да сябе, да свайго тавару, які край трэба прадаць… ля іхняга вакна спыніўся запыханы чалавек, спыніўся і пачаў стукаць у вакно каменем не каменем, палкай не палкай, а нечым даволі ёмкім, велічынёй ледзь не з дзіцячую галаву, як ім падалося – так ён рэкламаваў свой тавар; “шышка, – пазнаў сябар, – кедровая шышка”, –і таксама споўз з паліцы – а яны наўмысна занялі верхнія, хоць ніжнія і былі вольныя, бо з верхніх можна было лежачы бачыць краявіды, што праплываюць за вакном… сябар ссунуўся, абуўся і пайшоў у тамбур да расчыненых дзвярэй вагона, каля якіх буяў бойкі гандаль кедравымі шышкамі – галоўнай адметнасцю гэтых мясцінаў, галоўным сувенірам і, адпаведна, галоўным заробкам многіх мясцовых бамжоў, п’яніцаў, дармаедаў (тунеядцаў), а таксама надзеяй на грошы бабулек і дзядоў пенсіянераў… калі ён падышоў да дзвярэй, сябра ўжо абступілі прадаўцы: “бярыце, бярыце, гэта далёкаўсходні кедр… такіх больш нідзе няма… у Сібіры шышкі маленькія, а тут во цэлы стакан арэхаў з адной будзе… усяго рубель штука”, рубель немалыя грошы, але “бізнес” працвітаў: шышку, а то і тры, пяць (двух- і чатырохрублёвак у СССР не было) набыў ледзь не кожны пасажыр, што ехаў за Хабараўск ці быў не тутэйшым, бо прадаўцы не ілгалі: шышкамі гандлявалі і далей па трасе аж да Свярдлоўска, і не па адной, а цэлымі кулькамі, па пяць-сем на рубель, але такіх вялізных, проста аграмадных, больш нідзе не было, і тыя, хто не набыў такі каштоўны сваёй адметнасцю сувенір на безыменнай для іх станцыі між Уладзівастокам і Хабараўскам, потым не раз згадвалі і цокалі языком, блін, ад якой шыкоўнай далёкаўсходняй памяткі яны адмовіліся, пашкадаваўшы рубля – як бы ўпрыгожыла тая шышка іхнюю “сценку” ці трумо; цягнік тым часам ажыў, торгнуўся ўзад-уперад, недзе ў галаве ягонай крутнуліся, завішчэлі-загрукалі колы, пыхнуў парай, нібы паравоз, рушыў далей і…   Цалкам аповесць Барыса Пятровіча “Пуцявіна” чытайце ў папяровай версіі “Дзеяслова”.
 
Вадзім Корань (№104)
Леташні сон   *  *  * Горад душыць, сціскае шыю пальцамі-вежамі. Бетонная пушча з неакрэсленымі межамі. Абяцаюць нябесную манну рэкламныя шыльды і акцыі, але кожны замураваны ў метро паміж станцыямі або да горада прыкаваны і вымушаны глядзець, як капаюць катлаваны – і няма куды дзецца. Людзі ў шматлікіх мурашніках жывуць паводле сваіх законаў: раптоўна становіцца страшна – за смехам не пачуць стогнаў, за песнямі не пачуць плачу, за сценамі не адчуць болю. Чарговая ахвяра прызначана – і хай аб літасці моліць, трымаючы ў далонях сэрца, такое трапяткое і шчырае… Я на ютубе, здаецца, бачыў гэта ў жывым эфіры і плакаў слязьмі гарачымі, сапраўднымі, непадступнымі. А горад з усмешкай дзіцячаю даводзіў, што я – наступны.     АВЕЛЬ Авель стаіць на прыпынку пустым, чакаючы аўтобус, каб ехаць дадому. Ён не стаў прарокам, не стаў святым, а жыве сабе ціха невядомы нікому.   Мае аднапакаёвую кватэру, ездзіць на працу, з працы вяртаецца. Нядаўна паставіў сталёвыя дзверы і новыя шпалеры паклеіць збіраецца.   Кінуў курыць месяц таму, у інтэрнэце сочыць за навінамі. Ён любіць снежную халодную зіму, напоўненую агнямі і каляднымі ўспамінамі.   Біблію прачытаў разоў сто, робячы ў ёй адмысловыя закладкі, але так і не ўцяміў чаму і за што ён быў забіты на самым пачатку.   Ды ён зусім не пакрыўджаны, не, хіба што здзіўлены трохі і расчараваны, малюе чорна-белую абстракцыю на сцяне пад музыку “The Doors”, “Pink Floyd” і “Nirvana”.   Потым спрабуе сном забыцца, гэта яму ўдаецца, бывае. І тысячагоддзямі Авелю сніцца, што Каін зноў і зноў яго забівае,   і рагоча, рагоча, нібы ашалелы, потым плача, закрыўшы твар рукамі… Авель прахопліваецца: яму зразумела, што ён…   Гэта ён, ён сам сабе – Каін…     САМОТА Самота ўвайшла ў пакой, завесіла фіранкі, запаліла свечку, адклала запалкі ўбок, села ў крэсла – і ў ім прасядзіць да ранку, гледзячы сумнымі вачыма ў паўзмрок.   Самота заўсёды была самотнай – была сярод іншых адзінай парванай струной, ёй заўжды выпадала лічба няцотная і сяброўская ўсмешка была незнаёмая ёй.   Свет самоты стаў даўно ўжо брудна-шэрым, і якія б не адбываліся ў свеце падзеі – наўкол шэрыя вокны, столь і шпалеры, і толькі свечка дае агеньчык надзеі.   Самота зусім не плача і даўно не смяецца, размаўляе з люстэркам, каб не забыцца на мову. Самота дыханнем самотным спрабуе сагрэцца – дзверы замкнула і свечку запальвае новую…   Самота прывыкла, змірылася – такі ўжо лёс. Тэлефонны званок цішыню разарваў на шматкі. Самота слухаўку зняла і сказала нясмела: “Алё…” “Я, відаць, памыліўся… Прабачце…” – кароткія гудкі…     *  *  * І. Задуха. Сонца спякотна смяецца. Муха знясілена б’ецца ў вітраж каляровы і выйсце знайсці спадзяецца. То ў чырвонае стукнецца, то ў сіняе, то ў залатое – не мае спакою. Спрабуе мушыным цельцам разбіць каляровае шкельца. Дарэмна, напэўна. Такое не раз было. Ды не паддаецца і не паддасца шкло…   ІІ. Фаўст сядзіць за сталом, жураўлікаў робячы з белай паперы, каб выпусціць іх у неба праз дзверы, а самому застацца сярод вітражоў назаўсёды. Зняволеным ці свабодным?   ІІІ. Ляціць між аблокаў белая чарада. На дождж збіраецца, пачынае грымець. Ляціць чарада, і не ведае, што вада – для жураўлікаў з белай паперы – смерць…   IV. Дождж ідзе трэці дзень. Фаўст сядзіць за сталом. Даўно прачытаную кнігу павольна гартае. У шыбу не грукне ніхто папяровым крылом, бо ніколі ніхто не вяртаўся. А Фаўст чакае…     *  *  * Мы сядзім на халодных прыступках і проста маўчым. Па аскепках неба, выпадкова разбітага намі, цені чыесьці (мо, нашы?) кульгаюць у далячынь, і так ціха наўкол, як бывае ў замкнёным храме.   Мы стараліся самі, але не дарэшты памерлі і маем магчымасць дамаляваць, дапісаць, даспяваць, быць пяшчотнымі, вясёлымі, смелымі, вернымі, а яшчэ – шчаслівымі і свабоднымі стаць.   Гуляць пад дажджом, вершы пісаць смешныя, можа, не надта зграбныя, але шчырыя, у якіх ты ўсмешлівая і смешны я, а яшчэ – сіняе неба з белымі аблачынамі.   Ліхтары сустракаюць чарговую звыклую раніцу. Мы сядзім на халодных прыступках між шэрых сценаў. Засталося сціпла ўсміхацца, пакуль распаўзаюцца метастазы радасці па блакітных сцяжынках венаў.     *  *  * Не выказаць словамі нават напалову душу. Грахі, як жорны, ад сажы чорны, нашу. Стаю са свечкай, душа ж засмечана, хоць і вечная, але знявечаная, моцна збітая, даўно ссівелая, слязьмі аблітая, збалелая. Убранне белае, даўно не белае, а чорна-шэрае і абгарэлае.   Стаю са свечкай. Наўкол нікога. І я заплакаў, і клічу Бога:   – А мой ты Божа, а мой ты Божа, я адзін на раздарожжы…   А Ён стаіць каля мяне і выцірае слёзы мне…     *  *  * Светлыя сны – гэта не назаўжды, знікнуць у небе, як восеньскі дым, і я застануся адзін, я пачаў прывыкаць.   Час не спыніўся, наперад ідзе, і я больш не ведаю, хто я і дзе, а цябе навучылі ляцець і цябе не ўтрымаць.   Сёння сняжыць. Я за ноч пасівеў. І не сказаў усяго, што хацеў. А крылаў няма, каб ляцець за табой наўздагон.   Светлыя сны – гэта не назаўжды, знікнуць у небе, як восеньскі дым, але ўсяго й засталося, што леташні сон. 2019    
 
Людміла Паўлікава-Хейдарава (№104)
*  *  * Хай не ведаю – хто ты, і не варажу. Як далонь – падаю на знаёмства душу…     ЖЫВЕ БЕЛАРУСЬ! Паз’ехалі з вёсак народныя дзеці. Сталіца, заробкі, дзе лепей на свеце… Забітыя вокны фанерай, кардонам… – Жыве Беларусь!   …Усё больш за кардонам. Пазычылі мову ў другога народа. Па-польску, наогул, красуня – урода. На пальцах гаворыць нямко без’языкі. – Жыве Беларусь!   …Усё больш на пазыкі.   Мы ў роднай матулі няродныя дзеці. З гадамі ўсё меней нас робіцца ў свеце. Няма ў нас вайны і няма халакосту… – Жыве Беларусь!   …Усё больш на пагостах.     *  *  * Радзіны, храмы, суполкі, працы… Гушчарнік зайздрасці, пыхі межы. Усім павінны і ўсім належым – а да сябе – дык і не дабрацца.   А час блыхасты мігціць бязважка, і кожны ў часе – адно прахожы, і верна служыць нам геній божы – жыццё тутэйшае, як цяльняшка.   Хто ж мы такія на гэтым свеце, дзе ўсё даецца крывёй ды потам, дзе ўсё трапляе ў было ці ў потым…   …У свет наш з плачам прыходзяць дзеці…     *  *  * Мы – Слова плоць. І нам адплата: за слова праўды ці ілжы у кожным з нас Хрыстос распяты на бессмяротнасці крыжы.     *  *  * Паўстануць горы і рухнуць сцены, і сонца свету праб’ецца з хмар – і будзе жудасна рушыць з цемры, як навічку на падмосткі сцэны, па горнім шляху – у светлы Храм.   Прастора – іншых прастораў дзверы, замкі ўва мне і ўва мне ключы. Не азірнуцца б на покліч цемры, не спатыкнуцца б на вокліч цемры па промню Ісціны ідучы…     У ГАРАХ Дождж нахрапісты вочы дзяўбе. Годзе ўжо, наталіў неспатолю! Кожны крок адгукаецца болем. Крок наверх. Колькі іх да сябе?     СПЕЎ ЗДАРОЖАНАЙ ДУШЫ Зямля мая, зямля надзеі, я зноў з табой, люблю цябе я, нібы ў юнацтве халадзею ад гэтых слоў – люблю цябе.   Калі навучалі чужому кланяцца, мяне ашчаджала ты цішай ураніцы, забытыя сцежкі пад ногі клаліся, забытыя словы ўсплывалі ў памяці.   Зямля мая, калыска долі, мая душа шчыміць ад болю, як птушка, просіцца на волю ад гэтых слоў – люблю цябе.   Калі па табе ўжо складалі рэквіем, мяне падымала ты зёлкамі-лекамі, жыццё спавядала – атрутнымі рэкамі, мурамі ўтравелымі і калекамі.   Зямля мая, зямля надзеі, я зноў з табой, люблю цябе я, нібы ў юнацтве халадзею ад гэтых слоў – люблю цябе.     *  *  * Выходжу ў поле. Вечнасць і дарога нязбытным вабяць, клічуць – здаганяй! Як птушка, адлятае з асцярогай, дыстанцыю трымае небакрай…     *  *  * Над дахамі Менску – ноч. Вецер-свавольнік свішча. І калыхае Свіслач долі маёй вянок…     *  *  * Акно расчынена. У раме я і ты, як дзве безабаронныя мішэні… …Здзімаў пад ногі белыя лісты скразняк сутулы з зоркамі ў кішэні…     РАСФОКУС РЭАЛЬНАСЦІ На вуліцы Прытыцкага пажар. Ад хаты, што гарыць, разносіць вецер праз крону дрэва дым па белым свеце, і патыхае ў твары гар і жар.   Машыны зазяваліся, але ніхто не пасігналіць разявакам, відовішча засмоктвае, што вакуум, што ўшчэнт галодным страва на стале.   Вось і Тарасава. Ды што ў ім? Божа мой! Дарогі перакрытыя. Абвесткі наўкол пра небяспеку. Ну і весткі! Як быццам кажуць: не хадзі дамой…   А што дамой? Не надта і ахвота, як быццам запаўзла туды змяя. Сям’я? Так, ёсць яна, заможная сям’я: сабака, два каты ды адзінота.   Але ж куды? І дзе яны, дарогі? Зірнула на руку… Ну й каляя! Пярсцёнак з жэмчугам згубіла недзе я… Хай сыдуць разам з ім мае трывогі!     *  *  * Люблю дарогу думкі – напрасткі. Навошта далікатнічаць з сабою? На кроснах долі тку свае радкі з любові, палыну і лістабою…     *  *  * Былое! Твой учэпісты палон, што пастка! Неадчэпны, як праклён, дзе мы з табой жывем яшчэ дагэтуль, там нашае няўрымслівае лета, тры поўні і адзін смаркаты ветах, што зазірнуў пад раніцу ў акно… …Былое… Не мінаецца яно!   А тут дажджы…     ПАХАВАННЕ ПЧАЛЫ Прыгублены мой. Прыгублены мной. Так і быць. Ты хочаш мяне забыць. Хочаш мёду любоўных мар. Богам – на лёсу майго алтар. Голаў далоў! Джаліць любоў – Гіне пчалой. Узнімае з далоняў хмар Сонца высокае сваё чало…     *  *  * Ноч у душы варочаецца – зорны калматы звер. Доля мая, прарочыца, што мне чакаць цяпер?     БЕЛАРУСКАЯ МОВА           Ахвярую Алесю Бяляцкаму над брукам вякоў пышная астра цвіце на квёлай назе                        12.09.19 г.     *  *  * На халодным ветры квітуць яснакветы. Не заплюшчаць вочы нават паначы. Адцвітае ў садзе бабінае лета. Не вярнуць пялёсткі, не дапамагчы.   …Адцвітае ў садзе бабінае лета…   На халодным ветры цвітуць мае кветы. Не пытаю, дзе ты, дзе тваё цяпло… Адцвітае ў сэрцы бабінае лета. Што магло саспела, што было, сышло.   …Адцвітае ў сэрцы бабінае лета…     ЗА ВОЛЬНУЮ БЕЛАРУСЬ! Святы. Пачатак года. Радзіму трымаць за б…дзь! Судзяць сумленне народа – тых, хто не ўмее маўчаць.   Анёлы! Ці з вашай згоды дасюль Курапаты ў крыві? Судзяць душу народа – тых, хто яшчэ жывы.   Годнасць! Якой аблудзе служыш? З якой маны? Не прадаюцца людзі, калі не рабы яны! 8.01.20 г.  
 
Эдуард Дубянецкі (№104)
Сумная навіна. На 54-м годзе жыцця памёр сталы аўтар "Дзеяслова", сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў, гісторык, культуролаг, паэт Эдуард Дубянецкі. Змяшчаем на сайце ягоную рэцэнзію на кнігу Святланы Явар, якая надрукаваная ў свежым нумары "Дзеяслова". Явар С. Дзівосны сад: выбранае / Святлана Явар; уклад. Т. Барадулі. – Мінск: Кнігазбор, 2018. – 276 с. – (Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў “Кнігарня пісьменніка”; вып. 108). З гісторыі беларускай і замежнай літаратуры добра вядома, што неўладкаванасць у асабістым і сямейным жыцці таленавітага пісьменніка нярэдка кампенсуецца яго павышанай творчай актыўнасцю, вынікам чаго часам бывае стварэнне вельмі яркіх і самабытных культурных артэфактаў. Але ж бываюць і адваротныя выпадкі, калі асабістыя праблемы ў рэшце рэшт “падточваюць” чалавека знутры, заводзяць яго ў багну адчаю, адкуль, як яму здаецца, няма выйсця. І, як ні дзіўна, усё гэта можа “сумяшчацца” ў лёсе адной асобы, прыводзячы яе спачатку да жыццёвага і творчага ўзлёту, а пазней да заняпаду, роспачы і ранняга сыходу ў іншы свет. І вось практычна ўсё гэта выпала ў свой час на нялёгкую долю таленавітай пісьменніцы Святланы Явар (сапр. Сачанка), якая была дачкой выбітнага празаіка Барыса Сачанкі. Нават пры мностве жыццёвых выпрабаванняў яна тым не менш паспела выявіць сябе як шматбакова адораная асоба ў галіне навукі ды прыгожага пісьменства – найперш у паэзіі і прозе. На жаль, яе жыццё раптоўна абарвалася ў няпоўныя 43 гады і яна не паспела цалкам рэалізаваць свой немалы творчы патэнцыял. І вось цяпер у якасці своеасаблівай даніны памяці гэтаму недаацэненаму пры жыцці чалавеку можна разглядаць выхад у свет кнігі паэтычных і празаічных твораў Святланы Явар “Дзівосны сад”, выбранага са створанага ёю на працягу прыблізна двух дзесяцігоддзяў творчай дзейнасці. У якасці прадмоў да кнігі апублікаваныя невялічкае ўступнае слова яе сястры Галіны Багданавай і пранікнёнае эсэ паэткі й журналісткі Таццяны Будовіч-Барадулі. Так, Святлану Явар можна з поўным на тое правам назваць паэткай трагічнага лёсу, няшчаснага кахання і сумна-роспачных вершаў, якія заўважна дамінуюць у кнізе. Аднак яна амаль заўсёды спрабавала адужаць шматлікія выпрабаванні й турботы, паспрабаваць змяніць да лепшага свой нялітасцівы жыццёвы кон, знайсці выйсце з самых складаных сітуацый. І такі выхад яна бачыла акурат у творчасці, у духоўным памкненні да высокага, прыгожага, узнёслага:   Душа мая так прагне хараства, Таму і рвецца матыльком слабенькім – Замучаным, але яшчэ жывенькім: Яна ляціць туды, дзе зор жарства.   Адной з найбольш удалых і яркіх метафар Святланы Явар стаў вобраз “дзівоснага Сада”, які яна карпатліва даглядала і дзе вырошчала свае прыгожыя кветкі-вершы, якія потым раздарвала сябрам, сваякам, калегам. Дзе ёй заўжды было ўтульна і спакойна. Дзе яе на пэўны час пакідалі штодзённыя турботы й хваляванні. Дзе яна атрымлівала зарад бадзёрасці і натхнення. Дзе, урэшце, ёй плённа тварылася і дзе яна была сапраўдным уладаром мастацкага слова. Безумоўна, гэты апаэтызаваны ёю ў некалькіх вершах незвычайны “паэтычна-прыродны сад” з’яўляўся ў яе творчасці сімвалам сапраўднай прыгажосці і хараства, куды паэтка наяве ці ў марах заўжды хацела збегчы ад шэрай будзёншчыны і дзе ратавалася ад усіх трывог і душэўных пакут:   Прыступак рад вядзе ў дзівосны Сад: там асыпае зоры лістапад.   Вясны пагляд уміг мяняе Сад: там апякае вусны сэрцапад.   С. Явар жыла, з аднаго боку, прыемнымі ўспамінамі пра розныя (добрыя ці кепскія) жыццёвыя падзеі, а з другога, шматлікімі марамі й надзеямі на лепшае. Пры гэтым, здаецца, што дамінантную ролю ў яе творчасці адыгрывалі менавіта мары-мроі і фантазіі, якія “падпітвалі” яе паэзію, прыўносілі яркія фарбы ў яе вечна самотнае жыццё. Своеасаблівым лейтматывам паэтычнай творчасці Святланы Явар была неадольная адзінота і адчайныя спробы яе пераадолець. Працяглыя і найчасцей бясплённыя пошукі блізкай душы, побач з якой ёй было б цалкам утульна і якой можна было б паспавядацца, моцна знясільвалі цела і дух, даводзячы літаральна да роспачы, пра што сведчаць наступныя вершаваныя радкі: Страшней за адзіноту ўсведамленне, што не знайсці больш роднаснай душы ні ў першым, ні ў апошнім пакаленні, каб ссохлы свет каханнем асвяжыць.   У гэткія горкія гадзіны з даткліва-чуллівай паэтычнай душы вырываліся такія адчайна-роспачныя словы, як: “Паветра не хапае, душна // знясіленым маім грудзям… Аддадзены дарэшты сілы // для гонару бацькоў зямлі”. І ў такія часы яна хацела збегчы з паўсядзённага тлуму, узляцець птушкай у горныя высі, каб пазбыцца адчування бессэнсоўнасці і тупіковасці будзённага жыцця. Увогуле, матыў палёту з’яўляецца, бадай, адным з галоўных і вызначальных у паэтычнай творчасці Святланы Явар. Таму невыпадкова ў адным з ранніх вершаў яна так сфармулявала сваё патаемнае жаданне:   Хачу застацца ў снах, у думках і ўспамінах, як вольны дзікі птах, кружыў што над краінай.   Паэтка неаднаразова прызнавалася, што толькі натхнёная творчасць хаця б часова вызваляла яе ад пакутаў і перажыванняў, рабіла яе насамрэч шчаслівай, узнёслай і духоўна вольнай:   Калі прыходзіць да мяне натхненне, то адлятаю ў іншыя краі, бы птушка ў вырай. Там яно, збавенне, ад дробязных канфліктаў і грызні.   Але ж такіх хвілін было, відаць, яўна недастаткова, паколькі ўрэшце паэтка не вытрымала такога напружання і, мяркую, на нейкім жыццёвым этапе папросту перастала змагацца са сваім неміласэрным лёсам, увайшла ў стан глыбокай дэпрэсіі, з якога, на вялікі жаль, так і не змагла выйсці. Увогуле, яна добра ўсведамляла хуткаплыннасць жыцця і крохкасць сваіх ілюзій-надзей, таму ёй нярэдка даводзілася перажываць тое, пра што сама яна сказала ў адным вершы: “Толькі кругі па вадзе разышліся – згінула мара, як не было”. У яе вершах часцяком адчуваецца аголены нерв, а часам нават чуецца адчайна-роспачны крык самотнай душы:   Ты рвешся прэч – туды, дзе ззяюць зоркі, дзе месца ёсць надзеі і вясне, ды не пускае лёс твой, вельмі горкі, да тых свабод, што бачыш толькі ў сне.   З улікам таго, што каханне (найчасцей трывожна-пакутлівае) адыгрывала ў творчасці і жыцці паэткі адну з вызначальных роляў, цалкам зразумелым выглядае надзвычай цяжкое і балючае перажыванне расстання з рэальным альбо ўяўным каханым. У такія змрочныя часы з яе душы заўсёды вырывалася вось такое (ці падобнае да яго) горкае, але разам з тым вельмі паэтычнае прызнанне-мара: “Дужа хочацца ўбачыць святло // у замерзлым тунэлі расстання”. Мяркую, не будзе памылкай казаць, што каханне для паэткі найчасцей выступала не выратавальнай сілай, а крыніцай дадатковых перажыванняў, стрэсаў, а часам нават і пакутаў – асабліва тады, калі яно было не ўзаемным ці падманным. І прычыны гэтага заключаліся не толькі ў здрадзе яе каханых, але і ў немагчымасці паэткі цалкам аддацца каханню, шчыра адкрыцца яго цёпламу асвяжальнаму брызу ці, наадварот, халодным злым віхурам. У звязку з гэтым яна ў адным з вершаў з непадробным сумам самакрытычна прызналася: “Я не ўмею кахаць, я не ўмею любіць. // І таму давядзецца // пра шчасце забыць”. Таму, відаць, яе каханне найчасцей было не столькі рэальным, пачуццёва-жарсным, колькі мройліва-ірэальным, платанічным. А пры такім “падыходзе” цалкам натуральна выглядалі яе наступныя радкі, з якімі б, натуральна, не пагадзілася большасць сучасных жанчын: “Але не ўцехі пачуццёвай мёд // патрэбен мне цяпер, // а ўвысь палёт”. Карацей, Святлана заўжды шукала выйсце з жыццёвага тупіка ў самаадданай творчасці, адной з галоўных мэтаў якой была карпатлівая пабудова свайго прыдумана-ўзвышанага і нават ідэальнага свету, дзе ёй было б цалкам утульна і камфортна:   Забыўшыся на свет рэальны, адным якім так сумна жыць, ствараю свет я ідэальны, каб у рэальным не тужыць.   Прыблізна трэцюю частку кнігі займае проза, прадстаўленая тут трохі больш чым паўтара дзясяткамі невялікіх апавяданняў. Большая часткі гэтых твораў ізноў жа, як і ў выпадку з вершамі, прысвечана тэме самоты і звязанага з ёй няшчаснага кахання. Прычым тут гэты дамінуючы матыў пададзены больш канцэнтравана і ёміста ў параўнанні з паэтычнымі творамі, паколькі ў адрозненне ад невялікай колькасці апавяданняў у паэтычнай частцы кнігі ён нібы “размыты” па некалькіх сотнях вершаў. Складваецца ўражанне, што амаль усе празаічныя творы заснаваны на аўтабіяграфічных матывах, а прататыпам большасці гераінь і нават, як ні дзіўна, некаторых герояў з’яўляецца… сама самотная аўтарка. Найчасцей ад змешчаных у кнізе апавяданняў зыходзіць пачуццё безвыходнасці і бессэнсоўнасці жыцця, адчуванне непатрэбнасці сваёй творчасці і нават нейкай асуджанасці на заўчасную смерць. Пры гэтым, па шчырасці, апавяданні практычна нічога новага нам не гавораць пра светаўспрыманне, характар і мысленне аўтаркі, бо пра ўсё гэта мы ўжо добра ведаем з яе шматлікіх вершаў. Бадай, хіба толькі адно можа дадаць проза ў яе творчую характарыстыку – гэта ўсведамленне шматграннасці таленту Святланы Явар, якая даволі яскрава змагла сябе выявіць не толькі ў сваёй “улюбёнай” паэзіі. Акрамя таго яе празаічныя творы, на маю думку, пераканаўча пацвердзілі, што аўтарка бліскуча валодае беларускай мовай і з’яўляецца выдатным стылістам. Мажліва, гэтая рыса дасталася ёй у “спадчыну” ад таленавітых сваякоў-празаікаў. Безумоўна, арыгінальнасці і глыбіні многім вершам ды апавяданням С. Явар найчасцей не ставала – ды, здаецца, яна й сама да гэтага ніколі моцна не імкнулася. Сапраўды, яна нікога не хацела ўразіць празмернай ускладнёнасцю, (псеўда)філасафічнасцю, а таксама катэгарычна не прымала пустога арыгінальнічання і “выпендрожу”. Бо яе паэзія – гэта найперш голас (найчасцей крык) душы, і гэты голас практычна заўсёды ліўся натуральна, бы рачная плынь, часам спантанна-імправізацыйна, але ж ні ў якім разе не загадзя абдумана ці доўга апрацавана. Паэтцы ў першую чаргу хацелася напоўніцу выгаварыцца ў вершах, выказаць усю сваю ранімую душу, прычым падсвядома ёю, відаць, ставілася высакародная задача быць у першую чаргу максімальна натуральнай, а не майстравітай, а таксама гранічна шчырай перад сабой і перад людзьмі, а не штучна-арыгінальнай і глыбакадумна-прэтэнцыёзнай. Карацей, Святлана Явар уяўляла сабой адметны тып надзвычай чуллівай паэткі з тонкай душэўнай арганізацыяй, для якой аказалася немагчымым доўга жыць і тварыць у нашым прагматычна-цынічным і бессардэчным свеце. Тым не менш яна, нягледзячы на ўсе жыццёвыя выпрабаванні і няўдачы, даволі плённа працавала, знаходзячы ў паэтычнай і празаічнай творчасці пэўную аддушыну ад усялякіх трывог, бед і пошасцяў. Дык хай жа яе дзівосны паэтычны сад чароўным чынам ніколі не засыхае, а толькі квітнее – на радасць усім зацікаўленым добрым людзям. Без перабольшання можна сказаць, што вершы, апавяданні і навукова-папулярныя артыкулы С. Явар пакінулі светлы след у памяці ўдзячных чытачоў, сваякоў, сяброў і проста яе знаёмых. Упэўнены, што творы паэткі яшчэ доўгі час будуць заставацца ва ўспамінах, думках і снах многіх людзей, выклікаючы пры гэтым нямала разнастайных (найчасцей меланахалічна-тужлівых) эмоцый і асацыяцый. І верыцца, што яе неўміручая душа дзесьці высока ў нябёсах яшчэ доўга будзе кружыць над родным краем, над загонам айчыннай літаратуры акурат тым самым “вольным птахам”, з якім паэтка сябе заўжды атаясамлівала.  
 
Вольга Такарчук (№103)
Зялёныя Дзеці, або Апісанне загадкавых здарэнняў на Валыні, медыкам Яго Каралеўскай Мосці Яна Казіміра Уільямам Дэвісанам упарадкаванае Здарэнні гэтыя адбыліся вясной 1656 года. Я ўжо каторы год знаходзіўся ў Польшчы, дзе апынуўся па запрашэнні Марыі Людавікі Ганзага, сужэнкі Яна Казіміра, караля польскага, каб заняць пасаду каралеўскага медыка і наглядчыка каралеўскіх садоў. Я не мог адмовіцца ад такога запрашэння з павагі да велічы асобаў, якія да мяне звярнуліся, а таксама і з пэўных прыватных меркаванняў, пра што тут згадваць не варта. Але, едучы ў Польшчу, я адчуваў сябе ніякавата, бо не ведаў гэтай аддаленай ад знаёмага мне свету краіны і таму ўяўляў сябе нейкім экс-цэнтрыкам, тым, хто выходзіць з цэнтру, у якім вядома, на што можна спадзявацца. Я баяўся чужых звычаяў, жорсткасці ўсходняга люду, а перадусім непрадказальнага тутэйшага клімату, холаду і вільгаці. Я памятаў пра лёс майго сябра, Рэнэ Дэкарта, які некалькімі гадамі раней быў запрошаны шведскай каралевай, накіраваўся ў яе халодныя паўночныя палацы ў далёкі Стакгольм і там прастудзіўся ды памёр у росквіце гадоў і разумовых сілаў. Якая страта для ўсемагчымых навук! Асцерагаючыся чагосьці падобнага, я прывёз з Францыі некалькі найвыдатнейшых футраў, ды толькі ў першую ж зіму яны выявіліся занадта лёгкімі і тонкімі, як на тутэйшае надвор’е. Але кароль, з якім я вельмі хутка шчыра пасябраваў, падарыў мне воўчае футра да самых пятак, і я не развітваўся з ім ад кастрычніка да красавіка. Яно было на мне акурат падчас апісанай тут паездкі – а быў ужо сакавік. Ведай, Чытач, што зімы ў Польшчы бываюць суворыя, што ў Швецыю ходзяць напрасткі па лёдзе праз Балтыйскае мора, а на многіх замерзлых азёрах і рэках ладзяцца карнавалы і кірмашы. А паколькі гэтая паравіна году тут цягнецца доўга, для батаніка, праўду кажучы, застаецца мала часу. Таму рады не рады, а мусіў я займацца людзьмі. Мяне завуць Уільям Дэвісан. Я шатландзец родам з Абердыну, але шмат год жыў у Францыі, дзе маю кар’еру ўвянчала пасада каралеўскага батаніка і дзе я апублікаваў свае найважнейшыя працы. У Польшчы пра іх амаль ніхто не ведаў, але мяне цанілі, паколькі тут некрытычна ставяцца да тых, хто прыехаў з Францыі. Што мяне паклікала па прыкладзе Дэкарта выправіцца на край Еўропы? Цяжка было б на такое пытанне адказаць коратка і сутнасна, але паколькі гісторыя гэтая тычыцца не мяне і я толькі яе сведка, то пакіну пытанне без адказу, бо ўпэўнены, што кожнага чытача больш прыцягвае сам аповед, чым сціплая постаць таго, хто апавядае. Мая служба ў польскага караля супала па часе з надта нядобрымі падзеямі. Падавалася, што супраць польскага каралеўства паўсталі ўсе злыя сілы. Краіну раздзірала вайна, спусташалі шведскія войскі, на ўсходзе не давалі спакою маскоўцы. Яшчэ раней на Русі паўсталі незадаволеныя сяляне. Кароль гэтай няшчаснай дзяржавы, быццам падпарадкоўваючыся нейкім таемным аналогіям, таксама пакутаваў ад незлічоных хваробаў, як ягоны край ад нападаў. Прыступы меланхоліі ён часта лекаваў віном і блізкімі стасункамі з дзявочымі целамі. Яго супярэчлівая натура ўвесь час імкнулася падарожнічаць, хаця ён няспынна паўтараў, што ненавідзіць рух і сумуе па Варшаве, дзе яго чакала каханая жонка Марыя Людавіка. Картэж наш рухаўся з поўначы, дзе Яго Каралеўская Мосць аглядаў стан краіны і спрабаваў заключыць кааліцыю з яснавяльможнымі магнатамі. Там ужо з’явіліся маскоўскія сілы і пачалі прад’яўляць Рэчы Паспалітай свае прэтэнзіі. А калі ўзяць пад увагу шведаў, якія спусташалі край на Захадзе, то, здавалася, што ўсе цёмныя сілы змовіліся ператварыць польскую зямлю ў жахлівы тэатр ваенных дзеянняў. Для мяне гэта была першая выправа ў той дзікі край, пра што я пачаў шкадаваць, як толькі мы пакінулі прадмесці Варшавы, і каб не маё зацікаўленне філасофіяй і батанікай (а таксама – чаго ўжо хаваць – добры апанаж), я лепш бы заставаўся дома ды спакойна прысвячаў свой час даследаванням. Ды нават у такіх цяжкіх умовах я аддаваўся навуцы. Ледзьве апынуўшыся ў гэтай краіне, я зацікавіўся пэўным феноменам, які насамрэч на свеце вядомы, але тут распаўсюджаны аж занадта, бо дастаткова было прайсці на найбяднейшых вуліцах Варшавы, каб убачыць на галовах людзей plica polonica – дзіўнае ўтварэнне са скручаных валасоў у розных формах, то жмутоў, то валасянога клуба або вехаця, падобнага да бабрынага хваста. Тут лічылася, што гэты каўтун поўны добрай і злой сілы, так што яго ўладальнікі гатовыя былі хутчэй памерці, чым пазбавіцца ад яго. Прызвычаіўшыся рабіць накіды, я меў ужо шмат малюнкаў і апісанняў і намерваўся па вяртанні ў Францыю апублікаваць працу на гэтую тэму. Гэтая з’ява пад многімі назвамі вядомая па ўсёй Еўропе, і, можа, найрадзей яна сустракаецца ў Францыі, бо людзі там шмат увагі прысвячаюць свайму выгляду і няспынна ўкладаюць валасы ў фрызуры. У Нямеччыне plica polonica выступае пад назвай mahrenlocke, або alpzopf ці drutenzopf. Таксама я ведаю, што ў Даніі пра яго кажуць marenlok і называюць elvish knot ва Уэльсе ды Ангельшчыне. Калі я ехаў праз Ніжнюю Саксонію, то чуў, як такія валасы называлі selkensteert. У Шатландыі лічаць, што гэта старажытная фрызура колішніх еўрапейскіх паганцаў, распаўсюджаная ў друідскіх плямёнах. Таксама я чытаў, што першапачаткам plica polonica ў Еўропе лічыцца напад татараў у часы, калі Польшчай правіў Лешак Чорны. Яшчэ ёсць гіпотэза, быццам гэтая мода прывандравала з Індыі. Я нават сустракаў меркаванне, што першымі ўвялі звычай заплятаць валасы ў зваляныя пасмы габрэі. Nazer, назарэй, так казалі пра святога, які прысягаў ніколі не абразаць валасы да славы Божай. Падобная колькасць спрэчных тэорый і бяскрайняя снегавая бель прывялі да таго, што пасля разумовага атуплення мяне ўрэшце ахапіла творчая ўзнёсласць і я даследаваў plica polonica ў кожнай вёсцы, якую мы праязджалі. У працах маіх мяне падтрымліваў малады Рычывольскі, вельмі здольны хлопец, які быў для мяне не толькі лёкаем і перакладчыкам, але дапамагаў праводзіць даследаванні, а таксама – не буду хаваць – быў маёй духоўнай апорай ў гэтым чужым краі. Мы падарожнічалі конна. Сакавіцкае надвор’е нагадвала то зіму, то прадвесне, бруд на дарогах то замярзаў, то раставаў, ператвараючыся ў страшнае месіва, сапраўднае балота, і вазы з багажом на кожным кроку гразлі ў ім па самыя колы. Пранізлівы холад ператвараў нашыя постаці ў нешта падобнае да футраных цюкоў. У гэтай балоцістай краіне, дзікай, парослай лесам, паселішчы звычайна месцяцца далёка адно ад аднаго, так што мы мусілі спыняцца на начлег пры першай магчымасці на абы-якіх занядбаных падворках; аднойчы так нападала снегу і наш ход запаволіўся, што мы нават начавалі ў карчме! Яго Вялікасць тады выступаў incognito, пад выглядам звычайнага шляхціча. На пастоях я выходжваў Яго Каралеўскую Мосць лекамі, бо вёз з сабой цэлую аптэку і мне здаралася пускаць кроў на спешна збітым ложку, а там, дзе атрымлівалася, я ладзіў каралеўскаму целу саляныя ванны. З усіх каралеўскіх хваробаў найбольш шкоднаю падавалася мне тая прыдворная, якую Яго Вялікасць хутчэй за ўсё прывёз з Італіі і Францыі. Хоць відавочных прыкметаў яна не выказвала і яе лёгка было прыхаваць (прынамсі на пачатку), але наступствы бывалі вельмі небяспечнымі і падступнымі; бо было вядома, што яна магла перакінуцца ў галаву і розум памуціць. Таму, толькі прыбыўшы да двара Яго Вялікасці, я настойваў на меркурыяльнай тэрапіі, лекаванні “жывым срэбрам”, што мусіць доўжыцца тры тыдні, але Яго Вялікасць ніколі не мог знайсці часу, каб ужываць іртуць у спакойных абставінах, таму ў падарожжы такая тэрапія была малаэфектыўнай. З іншых каралеўскіх хваробаў мяне турбавала яшчэ схільнасць да падагры, хаця яе лёгка было пазбегнуць, бо пачыналася яна ад нястрымнасці ў ежы і пітве. З ёю дастаткова было змагацца постам, але ў падарожжы посціць не атрымлівалася. Такім чынам, я не шмат рабіў для Яго Каралеўскай Мосці. Кароль накіроўваўся ў Львоў, а па дарозе сустракаўся з мясцовымі вяльможамі, просячы пра дапамогу і нагадваючы, што яны польскія падданыя, бо вернасць гэтай шляхты была сумнеўнаю, яна заўсёды шукала выгоды сабе, а не дабра для Рэчы Паспалітай. Прымалі нас добра, гасцінна, пачціва і з вялікім размахам, але часам я чуў, што некаторыя тут лічаць караля просьбітам. Дый сапраўды, што гэта за каралеўства, дзе караля абіраюць з дапамогай галасавання! Ці бачыў хто такое? Вайна – феномен жахлівы і пякельны – нават калі бітвы не дасягаюць людскіх сялібаў, то яна ўсё адно прабіраецца паўсюль, пад кожную страху – голадам, хваробай, паўсюдным страхам. Сэрцы чалавечыя камянеюць, абыякавеюць. Змяняецца ўсё чалавечае мысленне – кожны дбае толькі пра сябе і клапоціцца, як выжыць самому. І многія пры гэтым робяцца жорсткімі і нячулымі. Колькі я ў той дарозе з Літвы да Львова нагледзеўся на зло людское, колькі гвалту, забойстваў, жорсткасці, небывалага варварства бачыў. Дашчэнту спаленыя вёскі, паўсюль панастаўленыя шыбеніцы, быццам цяслярскае майстэрства прыдатнае толькі для гэтага – будаваць прылады злачынстваў і смерці. Чалавечыя парэшткі не пахаваныя, разадраныя ваўкамі і лісамі. Тут маюць працу толькі агонь і меч. Хацелася б мне ўсё гэта забыць, бо і цяпер, калі я ўжо вярнуўся на радзіму і пішу гэтыя словы, у мяне перад вачыма ўсё паўстаюць гэтыя вобразы і я не магу іх пазбыцца. Да нас даходзілі ўсё горшыя весткі, а лютаўская параза ваяводы Чарнецкага ў бітве са шведамі пад Галэмбем так адбілася на каралеўскім здароўі, што мы мусілі на два дні прыпыніцца, каб кароль мог спакойна прымаць воды вугорскія і піць дэкокт, каб вярнуць сабе нервовыя сілы. Выглядала так, быццам на каралеўскім целе адбівалася ўся хвароба Рэчы Паспалітай, быццам іх спалучала таямнічая роднасць. Пасля той прайгранай бітвы, нават яшчэ да таго, як дайшлі навіны, караля прыхапіла падагра з гарачкай і з такім страшным болем, што мы ледзьве здолелі справіцца. Недзе за два дні дарогі да Луцка, мінаючы спалены пару гадоў таму татарамі Любяшоў і праязджаючы праз густыя вільготныя лясы, я зразумеў, што няма на зямлі больш жахлівай краіны і пачаў шкадаваць, што пагадзіўся на гэтае падарожжа. У мяне было глыбокае перакананне, што я не вярнуся дадому і што з-за гэтай усюдыіснай дрыгвы, з-за вільготнага лесу, нізкага неба, пакрытых тоненькім лёдам калюжынаў, якія нагадвалі раны нейкага распасцёртага на зямлі волата, усе мы, бяднейшыя ці багатаўбраныя, каралі ці жаўнеры, усе мы нішто. Мы бачылі знішчаныя агнём муры касцёла, дзе татарскія варвары замкнулі і спалілі жывымі жыхароў вёскі, лясы шыбеніц і чорныя папялішчы са спаленымі парэшткамі людзей і жывёлы. Толькі тады я напоўніцу зразумеў каралеўскую задуму дабрацца ў Львоў, каб у гэты страшны час, калі вонкавыя сілы разрываюць Рэч Паспалітую ў розныя бакі, аддаць гэты край пад апеку пашанотнай і праславёнай Марыі, Хрыстовай Маці, і такім чынам прасіць Госпада пра заступніцтва. Спачатку мне гэтае ўшанаванне Маці Божай падавалася дзіўным. Часцяком я меў уражанне, што яны тут шануюць нейкую паганскую багіню і – каб толькі мяне не палічылі блюзнерцам – сам Бог і сын Яго толькі носьбіты стужак у картэжы Марыі. Тут кожная каплічка прысвечаная Марыі, і я настолькі прызвычаіўся да яе больш ці менш выразных абразоў, што і сам пачаў нядобрымі вечарамі, калі мы, азяблыя і галодныя, спыняліся на начлег, прамаўляць ёй малітвы, спадзеючыся ў глыбіні сэрца свайго, што яна ёсць уладаркаю гэтага краю, тады як у нашым краі пануе Ісус Хрыстос. Нічога іншага не заставалася, як толькі аддаць сябе цалкам вышэйшай сіле. У той дзень, калі з Каралём здарыўся прыступ падагры, мы спыніліся ва ўладаннях пана Гайдамовіча, луцкага падкаморага. Гэта быў драўляны маёнтак, пабудаваны на сухім пагорку пасярод балотаў, абкружаны халупамі дрывасекаў, нешматлікіх сялянаў і чэлядзі. Яго Вялікасць не вячэраў, адразу пайшоў прылегчы, але заcнуць не мог, і я мусіў усыпіць яго сваімі мікстурамі. Ранак быў такі пагодны, што ад самага золку некалькі вояў з каралеўскае світы, каб скараціць час чакання перад далейшай дарогаю, накіраваліся ў гушчар, нібы па дзічыну, і зніклі з нашых вачэй. Мы спадзяваліся на далікатную казулю або на фазанаў, але нашыя паляўнічыя прывезлі здабычу аж такую нязвыклую, што мы ўсе знямелі, уключна з сонным каралём, які ўмомант ачомаўся. Гэта былі двое дзяцей, маленькіх і худых, апранутых убога, ды нават горш, чым убога, у нейкае груба тканае палатно, падранае і перапэцканае брудам. Валасы іх былі сплеценыя ў жмуткі, якія мяне жыва зацікавілі, бо надта ж гэта быў дасканалы прыклад plica polonica. Дзеці былі звязаныя і прывязаныя да сёдлаў, як казулі, і я баяўся, ці не пашкодзілі іх такім чынам, ці не паламалі тоненькіх костачак. Воі тлумачылі, што дзеці кусаліся і брыкаліся. Калі Яго Вялікасць скончыў снедаць, а потым яшчэ зрабіў ласку ўжыць зёлкі, што давала спадзеў на выпраўленне яго настрою, я выйшаў да тых дзяцей і, спачатку загадаўшы ўмыць ім твары, разгледзеў іх зблізку, пільнуючы, аднак, каб мяне не пакусалі. Калі ацэньваць па росце, то я сказаў бы, што ім было каля чатырох і шасці гадоў, але, паглядзеўшы на зубы, я дазнаўся, што яны старэйшыя, хоць выглядаюць дробнымі. Дзяўчынка была большаю і мацнейшаю, хлопец жа мізэрнейшы, хоць бадзёры і рухавы. Але найбольш мяне зацікавіла іх скура. У яе было дзіўнае, нябачанае мною раней адценне – ці то маладога гарошка, ці то італьянскіх алівак. Валасы ж, якія каўтунамі звісалі ім на твары, былі светлыя, але нібыта пакрытыя зялёным налётам, як замшэлае каменне. Малады Рычывольскі мне сказаў, што гэтыя Зялёныя Дзеці, як мы іх адразу празвалі, відавочна ахвяры вайны, якіх прырода выгадавала ў лесе, як гэта часам можна было пачуць, – напрыклад, гісторыя Ромула і Рэма. Поле дзеяння прыроды велізарнае, нашмат большае за сціплыя палеткі чалавека. Аднойчы Кароль у мяне запытаўся – калі мы ехалі праз палі ад Магілёва, дзе на гарызонце яшчэ дыміліся спаленыя вёскі, якія хутка захопліваў лес, – што такое прырода. Я адказаў яму, паводле майго пераканання, што прырода – гэта ўсё тое, што нас атачае, выключаючы ўсё чалавечае, гэта значыць, нас саміх і справы нашых рук. Кароль тады паміргаў, быццам хацеў пераканацца ў тым навочна, і што ўжо там убачыў, я не ведаю, але прамовіў: – Гэта вялікае нішто. Я думаю, што так бачаць свет вочы, выхаваныя пры дварах, прызвычаеныя глядзець на завілую дэсань венецыянскіх тканінаў і на фантазійнае вязьмо турэцкіх дываноў, на галаваломкі з кафлі і мазаікі. А калі гэтыя вочы ўгледзяцца ва ўсю складанасць прыроды, то пабачаць там толькі хаос і гэтае вялікае нішто.   * У выніку кожнага пажару прырода забірае назад тое, што ў яе адабраў чалавек, і смела квапіцца на самыя чалавечыя істоты, спрабучы вярнуць іх у прыродны стан. Але, гледзячы на гэтых дзяцей, варта было засумнявацца ў тым, што існуе яшчэ нейкі прыродны рай, можа, хутчэй пекла – настолькі гэтыя дзеці былі дзікія і схуднелыя. Яго Вялікасць быў нечувана імі зацікаўлены і загадаў спакаваць і далучыць да багажу, каб паехалі яны з намі ў Львоў і там былі падрабязна даследаваныя, але ўрэшце адмовіўся ад гэтай сваёй думкі, бо абставіны раптам памяняліся. Выявілася, што вялікі палец на каралеўскай назе апух так жахліва, што ў Яго Вялікасці не атрымалася нацягнуць бот. А боль скруціў яго неверагодны – я бачыў, як кроплі поту набрыньвалі на каралеўскім твары. Мяне ажно дрыжыкі прабралі, калі я пачуў, як кароль гэтай вялікай дзяржавы пачынае жаласна скуголіць. Пра ад’езд не было і гаворкі. Я паклаў Яго Вялікасць каля печы і падрыхтаваў кампрэсы, а таксама загадаў выставіць з хаты любога непажаданага сведку таго, як пакутуе Яго Каралеўская Мосць. Калі выносілі гэтых няшчасных, злоўленых у лесе і павязаных, як авечкі, дзяцей, нейкім цудам дзяўчынка вырвалася з рук служак і кінулася да шматпакутных ног Караля. Яна пачала вадзіць па іх сваімі скаўтуненымі валасамі. Валадар, бязмерна ўражаны, жэстам загадаў, каб ёй дазволілі працягваць. Яго Вялікасць быў здзіўлены і знявераны, але праз хвіліну пацвердзіў, што боль зрабіўся меншы, і загадаў, каб дзяцей добра накармілі і апранулі ўрэшце як людзей, што і было зроблена. Але ж, калі мы пакавалі багаж і калі я працягнуў руку да хлопца, каб так, нявінна, пагладзіць яго па галаве, як гэта робяць дзецям у кожнай краіне, то быў укушаны ў запясце так моцна, што нават кроў пайшла. Таму я, баючыся якога шаленства, адышоў прамыць ранку. І там, ля вады, на слізкім і гразкім беразе сталася так, што я фатальна паслізнуўся і, падаючы, ударыўся ўсім целам аб драўляны масток, ажно складзенае побач бярвенне ў момант рухнула на мяне, і я адчуў у назе страшны боль, які прымусіў мяне завыць зверам. Я паспеў яшчэ падумаць, што ўсё вельмі дрэнна. А потым самлеў. Ачуняў я ад таго, што мяне паляпваў па твары малады Рычывольскі. Над сабой убачыў столь пакоя ў маёнтку і заклапочаныя твары, між імі і твар Яго Вялікасці – усе яны былі дзіўна выцягнутыя, нярэзкія. Я за адну хвілю зразумеў, што ў мяне гарачка і што я быў непрытомны вельмі доўга. – Напрамілы Бог, Дэвісан, што ты з сабой зрабіў? – заклапочана сказаў Яго Вялікасць, нахіляючыся нада мной. Накручаныя кудзеры яго дарожнага парыка дакрануліся да маіх грудзей, і падалося, што мне баліць нават ад такога далікатнага дотыку. Галава была поўная болю, але нават у такі момант ад маёй увагі не схавалася, што твар Яго каралеўскай Мосці распагодзіўся, кроплі поту на ім высахлі і што кароль стаіць перада мной у ботах. – Мы павінны выпраўляцца ў дарогу, Дэвісан, – сказаў ён мне засмучана. – Без мяне? – з жахам застагнаў я, увесь калоцячыся ад болю і страху, што мяне пакінуць тут. – Я адразу вышлю табе найлепшага лекара. Я завыў, больш ад роспачы, чым ад фізічных пакутаў. Са слязьмі я развітаўся з Яго Вялікасцю, і картэж рушыў далей. Без мяне! Са мной пакінулі маладога Рычывольскага (чым суцішылі прынамсі частку майго болю) і аддалі нас пад апеку падкаморага Гайдамовіча. І, відаць, дзеля нашай забавы ў маёнтку пакінулі Зялёных Дзяцей – можа, каб быў занятак, пакуль да мяне не прыедзе паратунак. Выявілася, што мая нага зламаная ў двух месцах і да таго ж – вельмі складаным чынам. У адным месцы косткі прабілі скуру, і неабходная была вялікае ўмельства, каб іх скласці. Сам сабой я не мог заняцца, бо адразу ж млеў, хаця і чуў пра тых, хто сам сабе рабіў нават ампутацыю. Яшчэ да таго, як ад’ехаць, Кароль выправіў пасланца па найлепшага лекара ў Львоў, але я дапускаў, што мусіла прайсці мінімум два тыдні, пакуль ён сюды трапіць. Тымчасам, нагу трэба было як найхутчэй скласці, бо калі б у гэтым вільготным клімаце ў ране пачалася гангрэна, то я ніколі больш не ўбачыў бы французскі двор, на які так сварыўся, але які цяпер, у крытычную хвіліну, падаваўся мне цэнтрам сапраўднага свету, страчаным раем і найчароўнейшым з маіх сноў. І я не ўбачыў бы больш узгоркаў Шатландыі… Колькі дзён я сам складаў сабе лекі ад болю, тыя самыя, якія даваў каралю ад падагры. З Львова ўрэшце прыбыў абяцаны пасланец, але без лекара, бо той быў забіты па дарозе бандай татараў, якіх на гэтых землях паляндравала вялікае мноства. Ён толькі запэўніў нас, што хутка прыедзе іншы медык. Таксама расказаў нам пра зарок, які кароль, шчасліва дабраўшыся да Львова, урачыста даў у львоўскай кафедры, аддаючы Рэч Паспалітую Маці Божай пад апёку ад шведаў, маскалёў, Хмяльніцкага і ўсіх, хто накінуўся на Польшчу, як ваўкі на кульгавую казулю. Я разумеў, што ў Яго Вялікасці безліч клопатаў, і тым больш мне было прыемна, што з пасланцом прыбыла дыхтоўная акавіта, некалькі бутэлек рэйнскага, футравая коўдра і французскае мыла – апошнім я быў усцешаны найбольш. Я думаю, што свет збудаваны ў выглядзе колаў, якія пачынаюцца ад канкрэтнага месца. І што гэтае адзінае месца, называнае сярэдзінай свету, з часам змяняецца – ім ужо былі Рым і Ерусалім, а цяпер, бясспрэчна, гэта Францыя і Парыж. І можна, як цыркулем, маляваць колы ад яго. Прынцып просты – чым бліжэй да сярэдзіны, тым больш усё выглядае сапраўдным і адчувальным, чым далей, тым больш свет быццам бы распадаецца, як сатлелае ад вільгаці палатно. І яшчэ тая сярэдзіна свету як бы трохі больш прыўзнятая, так што ідэі, моды, вынаходніцтвы, – усё з яго скочваецца і сцякае ва ўсе бакі. Спачатку яно ўсмоктваецца блізкімі коламі, і самых дальніх месцаў дасягае толькі малая частка. Я ўсвядоміў гэта, лежачы ў маёнтку падкаморага Гайдамовіча, недзе сярод балота і дакладна ў апошнім з кругоў, далёка ад цэнтру, ад свету, самотны, як выгнаннік Авідый. І ў гарачцы мроілася мне, што, як Дантэ сваю Divina Commedia, я таксама мог бы напісаць вялікі твор пра колы Еўропы, і кожны з іх змагаўся б са сваім грахом і сваёй карай быў бы караны. Гэта была сапраўды вялікая камедыя прыхаваных гульняў, разбітых саюзаў, камедыя, ролі ў якой змяняюцца ў ходзе спектаклю і да канца не ясна, qui pro quo. Аповед пра манію велічы адных, пра абыякавасць і фанабэрыю другіх, пра адвагу і самаахвярнасць трэціх, хоць, можа, іх і больш, чым здаецца. Герояў, якія дзейнічаюць на гэтай сцэне, называнай Еўропай, яднала б зусім не рэлігія, як хацелі некаторыя, – бо рэлігія хутчэй раздзяляе, гэта цяжка не прызнаць, калі звярнуць увагу на колькасць трупаў, што толькі павялічвалася з-за рэлігіі, як, напрыклад, у войнах, якія вяліся ў цяперашні час. У гэтай камедыі іх злучала штосьці іншае – бо фінал яе мусіў быць шчаслівы і ўдалы – вера ў цвярозы розум і сэнс у гэтай вялікай боскай справе. Бог даў нам пачуцці і розум, каб з яго дапамогай свет даследаваць і веды свае памнажаць. Еўропа там, дзе дзейнічае розум. Такія думкі віравалі ў маёй галаве ў найсвятлейшыя хвіліны. Наступныя дні я правёў у гарачцы, а калі львоўскі лекар так і не з’явіўся, мае гаспадары з дазволу маладога Рычывольскага, які ўзяў на сябе адказнасць за маю апеку, паслалі на балоты па нейкую кабету. Яна з’явілася са сваім нямым памочнікам і, уліўшы ў мяне бутэльку акавіты, нагу мне выправіла і склала ў ёй паламаныя косткі. Усё гэта мне потым усхвалявана расказаў мой малады таварыш, бо я сам нічога гэтага не памятаў. Калі я ачуняў, сонца стаяла ўжо высока. Хутка надышоў Вялікдзень. У Гайдамовічах з’явіўся ксёндз, каб у каплічцы пры маёнтку справіць святочную імшу, і пры гэтай аказіі ахрысціў Зялёных Дзяцей, пра што захоплена расказаў мне мой сябра, дадаўшы, як у маёнтку ўжо пляткарылі, што на мне іх сурокі, яны да няшчасця і давялі. У такую лухту я не верыў і забараніў яе паўтараць. Аднойчы вечарам Рычывольскі прывёў да мяне тую дзяўчынку, яна была ўжо чыстая, прыстойна апранутая і абсалютна спакойная. І загадаў ёй, з майго дазволу, тымі сваімі скаўтуненымі патламі нацерці маю хворую нагу, як раней яна рабіла Каралю. Я шыпеў ад болю, бо мне балела нават ад гэтага дотыку валасоў да скуры, але гераічна трымаўся, пакуль боль паволі не зменшыўся і апухласць нібы апала. Яна так націрала мае ногі яшчэ тры разы. Праз некалькі дзён, калі зрабілася па-вясноваму цёпла, я паспрабаваў падняцца. Мыліцы, якія мне тут змайстравалі, былі вельмі зручнымі, таму я дайшоў да ганка і там, ссумаваўшыся па святле і паветры, правёў папоўдне. Я разглядаў мітусню падзаняпалай гаспадаркі падкаморага. Маёнтак быў насамрэч багаты і вялікі, але стайні і стадолы, падавалася, паходзілі з яшчэ далейшага кола цывілізацыі. Я з сумам усвядоміў, што захрас тут на доўгі час і павінен знайсці сабе нейкую мэту і занятак, каб перажыць гэтае выгнанне, каб не ўпасці ў меланхолію ў тым вільготным, багнавым краі і мець спадзяванне, што добры Бог дазволіць мне вярнуцца калі-небудзь у Францыю. Рычывольскі прыводзіў да мяне тых дзікіх дзяцей, якіх Гайдамовічы прыгарнулі, не ведаючы, што з імі рабіць у гэтай глухмені і ў часе вайны, а, можа, спадзеючыся, што, Каралеўская Вялікасць згадае пра іх. Дзяцей замыкалі на ключ на першым паверсе лямуса, дзе захоўвалася мноства непатрэбных і патрэбных рэчаў. А паколькі яго сцены былі збітыя з дошак, дзеці праз шчыліны цікавалі за намі. Патрэбы свае яны спраўлялі на кукішках пад домам, прагна елі рукамі, але мяса знаць не хацелі і выплёўвалі. Не ведалі ані лыжак, ані міскі з вадой. Напужаныя, падалі на калені і спрабавалі кусацца, а скораныя, замыкаліся ў сабе і на доўгі час нерухомелі. Між сабой разумеліся хрыплымі гукамі, а як толькі прабівалася сонца, скідалі з сябе адзенне і падстаўлялі целы пад яго прамяні. Малады Рычывольскі палічыў, што для мяне гэтыя дзеці будуць суцяшэннем і заняткам, бо я, як вучоны, магу іх даследаваць і апісваць, і гэта дапаможа не думаць увесь час пра зламаную нагу. І ён меў рацыю. Відавочна, маленькія дзівакі адчувалі нешта накшталт скрухі, гледзячы на маю забінтаваную пасля ўкусу руку і на нагу, нерухома замацаваную ў лубках. Дзяўчынка з часам пачала мне давяраць і аднойчы дазволіла сябе пільна агледзець. Мы сядзелі на сонцы каля разагрэтых драўляных сценаў лямуса. Прырода ажыла; знікаў паўсюдны пах вільгаці. Я далікатна павярнуў твар дзяўчынкі да святла і ўзяў у рукі некалькі пасмачак яе валасоў – яны падаваліся цёплымі, ваўнянымі; панюхаўшы, я адчуў, што яны пахнуць мохам; выглядала, быццам на іх прарос нейкі лішайнік. Яе скура, калі разглядаць зблізу, таксама была нібыта ўсыпаная нейкімі маленькімі цёмна-зялёнымі кропачкамі, якія я спачатку палічыў за бруд. Тое вельмі здзівіла нас з Рычывольскім – мы прызналі, што ў гэтым ёсць нешта расліннае. Мы падазравалі, што яна таму распранаецца на сонцы, бо, як кожная расліна патрабуе сонечнага святла, так і яна жывіцца праз скуру, і таму ёй дастаткова толькі крошак хлеба. Зрэшты, яе ўжо назвалі Сяродка – імя, якое мне цяжка вымавіць, але прыгожае ў гучанні. Яно азначала мякіш хлеба, а таксама таго, хто выядае сярэдзінку ў лусце, пакінуўшы няз’едзенай скарынку. Усё больш зацікаўлены Зялёнымі Дзецьмі Рычывольскі сказаў мне, што чуў, як дзяўчынка спявае. Што праўда, як вынікала з яго водгуку, гэта нагадвала хутчэй вуркатанне; але гэта значыла, што іх горлы функцыянуюць нармальна, а адсутнасць мовы – праблема іншага паходжання. Таксама я пераканаўся, што будовай цела яны нічым не адрозніваюцца ад звычайных дзяцей. – А можа, гэта нейкія польскія эльфы? – пажартаваў я аднойчы. Малады Рычывольскі аж жахнуўся, што я лічу яго дзікуном; маўляў, ён у такія рэчы не верыць. У насельнікаў дому былі розныя меркаванні, што рабіць з pliсa polonica, які называюць тут каўтуном. А гэты ж яшчэ і зялёны! Паўсюдна лічылася, што гэта праява нейкай унутранай хваробы, а каўтун выцягвае яе вонкі. І калі яго зрэзаць, хвароба вяртаецца ў цела і забівае яго гаспадара. Іншыя ж, той жа падкаморы Гайдамовіч, – які лічыўся чалавекам свецкім, – сцвярджалі, што яго варта зрэзаць, бо гэта прытулак для вошай. Ён нават загадаў прынесці нажніцы для стрыжкі авечак і абрэзаць дзецям іх зяленаваныя патлы. Напужаны хлопчык схаваўся за сястрой (я дапускаю, што гэта была ягоная сястра), а дзяўчынка выявілася смелай, нават рызыкоўнаю, яна зрабіла крок наперад, запытальна ўперыла ў падкаморага вочы і не адвярнулася, пакуль ён не сумеўся. Адначасова з ейнага горла даносілася амаль звярынае бурчэнне, з-пад паўраскрытых вуснаў шчэрыліся зубы. Была ў яе поглядзе нейкая іншасць, быццам яна не ведала нашых парадкаў і глядзела на нас так, як глядзяць звяры, – трохі наскрозь. І была там нечаканая дарослая ўпэўненасць у сваіх сілах, на момант я ўбачыў у ёй не дзіця, а скурчаную старую бабу. У нас ва ўсіх прабеглі па скуры мурашкі, і падкаморы загадаў адступіцца ад стрыжкі. На жаль, праз нейкі час пасля іх хрышчэння ў драўляным касцёльчыку, падобным да катуха, здарылася так, што хлопчык ноччу захварэў і, на вялікі жах, нечакана памёр, што ўся абслуга палічыла знакам яго д’ябальскасці – каго ж, як не чорта, магла забіць свянцоная вада! А што не адразу? – Дык зло змагалася за сваё… Summa summarum прызналі, што ў справу Зялёных Дзяцей умяшаліся вышэйшыя сілы. Менавіта ў той дзень балоты вакол маёнтка выбухнулі дзіўнымі гукамі: ці то птаства, ці то жабы – рыхтык жалобны аркестр. Маленькае дзіцячае цельца памылі, апранулі і паклалі на мары. Вакол паставілі грамнічныя свечкі. Мне як лекару дазволілі пры такой аказіі даследаваць цела яшчэ раз, і маё сэрца сціснулася на хвіліну пры выглядзе гэткага скарбу. Толькі ўбачыўшы яго голага, я разгледзеў у ім дзіця, а не нейкае дзіва, і падумаў, што гэтае дзіця, як і кожнае жывое стварэнне, мусіць мець маці і бацьку, а дзе яны цяпер? Ці сумуюць? Ці непакояцца? Хутка апанаваўшы гэты няварты медыка стан афекту, я пасля падрабязнага вывучэння дазнаўся, што дзіця відавочна прастыла ад занадта ранняга купання ў халоднай вадзе, праз што і прыйшла па яго смерць. Таксама адзначыў, што ў ім няма нічога дзіўнага, акрамя гэтага колеру скуры, які я прыпісаў доўгаму знаходжанню ў лесе сярод прыродных стыхій. Скура, відаць, прыпадобнілася да навакольнага асяроддзя, як крылы некаторых птушак робяцца падобнымі да кары дрэваў, а конікі – да травы, бо прырода поўная такіх адпаведнасцяў. І так была створаная, каб на кожную хворасць існаваў натуральны лек. Так пісаў майстра, з якога я бяру прыклад, вялікі Парацэльс, і цяпер я тое ж самае паўтараў маладому Рычывольскаму. Але ў першую ж пасля смерці ноч цела знікла. Аказалася, што жанчыны, якія сядзелі над целам, ачмураныя дымам з кадзіла, адышлі і апоўначы палеглі спаць, а калі падняліся на світанку, дзіця знікла. Нас пабудзілі, ва ўсім маёнтку пазапальвалі святло, жах і адчуванне пагрозы ахапілі ўсіх. Абслуга адразу разнесла вестку, што маленькі зялёны чорт з дапамогай нейкай магічнай сілы толькі рабіў выгляд мёртвага, а калі нікога не было каля мараў, ажыў і вярнуўся да сваіх у лес. А яшчэ некаторыя казалі, што ён можа адпомсціць за няволю, таму пачалі замыкаць усе дзверы – запанаваў вялікі неспакой, як быццам нам пагражаў напад татараў. Мы замкнулі на чатыры засаўкі Сяродку, дзіўна абыякавую, брудную, у падранай вопратцы, што кідала на яе пэўныя падазрэнні. З маладым Рычывольскім мы старанна вывучылі ўсе сляды: у самім пакоі на падлозе было некалькі пісягоў, быццам бы цягнулі цела, а вонкі паніка ўзяла сваё і нічога дазнацца было немагчыма – усё затапталі. Пахаванне адмянілі, мары прыбралі, грамнічныя свечкі схавалі ў куфар, дзе яны мусілі чакаць наступнай аказіі. Абы яна не надышла хутка! Некалькі дзён мы жылі ў маёнтку, як у аблозе, але гэтым разам намі авалодаў не страх праз туркаў ці маскалёў, а нейкі дзіўны перапуд, лісцяна-зялёны, ад яго пахла балотам і лішайнікам. Ліпкі, невымоўны перапуд, які каламуціў нам думкі і накіроўваў іх да папарацяў, да бяздоннай багны. Жамяра, здавалася, цікавала за намі, а таямнічыя гукі з лесу мы ўспрымалі як заклікі і лямант. І ўсе, і абслуга і гаспадары, сабраліся ў галоўным пакоі, называным тут “святліцай”, без апетыту з’ядалі сціплую вячэру і пілі акавіту, але не для радасці, а ад страху і смутку.   Вясна раптам выкараскалася з навакольных лясоў і разлілася па балотах так, што хутка яны зажаўцелі ад кветак на тоўстых сцяблінах, вадзяных лілеяў неверагодных формаў ды колераў і ад іншых вадзяных раслін з вялікім лісцем, назваў якіх я не ведаў, што ўвагнала мяне ў сорам, бо перадусім я батанік. Малады Рычывольскі рабіў, што мог, каб забяспечыць мяне забавамі, але што ж ён мог? У нас не было тут кніг, а невялікі запас паперы і атраманту дазваляў мне толькі замалёўваць расліны. Таму ўсё часцей мой погляд прыцягвала гэтая дзяўчынка Сяродка, якая цяпер, застаўшыся без брата, пачала цягнуцца да нас. Яна асабліва прывязалася да маладога Рычывольскага, хадзіла за ім, і я нават пачаў падазраваць, што недаацаніў яе ўзрост. Таму спрабаваў выглядзець нейкія прыкметы ранняй жаноцкасці, але цела ў яе было дзіцячае, худое, без аніякіх акругласцяў. Хоць Гайдамовічы далі ёй прыстойную апранаху і боцікі, але яна, як толькі выходзіла з дому, асцярожна здымала з сябе ўсё і старанна складала пад сцяной. Хутка мы пачалі вучыць Сяродку размаўляць і чытаць. Я маляваў ёй звяркоў і паказваў, спадзеючыся, што яна падасць голас. Яна ўважліва глядзела на тое, што мы робім, але ў мяне было ўражанне, што яе погляд слізгае па паверхні аркуша, не кранаючы малюнка. Калі яна брала ў рукі вугельчык, то магла накрэсліць ім на паперы колца, але ёй хутка надакучвала. Тут я павінен некалькі словаў сказаць пра маладога Рычывольскага, якога звалі Фелікс, і імя гэтае яго добра характарызавала, бо гэта быў чалавек шчаслівы ў любых абставінах, заўсёды з добрым настроем, поўны добрых жаданняў, нягледзячы на тое, што з ім здарылася. А здарылася з ім тое, што ўсю яго сям’ю маскалі пад корань высеклі, бацьку жывот распароўшы, а сясцёр і маці жахліва згвалціўшы. Як ён здолеў пасля ўсяго гэтага застацца са здаровым глуздам, не разумею, бо ён ніколі і слязінкі не праліў і ніякай меланхоліі не паддаваўся. Ён ужо шмат чаму ад мяне навучыўся, і не прайшлі дарма намаганні Яго Вялікасці прыстроіць яго пры добрым – калі можна так пра сябе казаць – настаўніку. Гэты чалавек, невысокай лёгкай паставы, спрытны, светлы і блакітнавокі, меў бы шансы на вялікую кар’еру, калі б не здарылася тая падзея, якую я зараз апішу. А тым часам гэты малады Рычывольскі, яшчэ больш, чым я – ацяжэлы ад польскай кухні і не здольны хадзіць далей, чым на падворак, – цікавіўся феноменам plica polonica, які тут, у Гайдамовічах, зліўся ў адно з Сяродкай.   Летам, у ліпеньскую спёку, мы даведаліся з лістоў, што Варшава была адбіта ў шведаў, і я ўжо марыў, што ўсё вернецца да колішняй завядзёнкі, а я настолькі акрыяю, што буду здольны далучыцца да Яго Каралеўскай Мосці і заняцца яго падаграй. Пакуль што аб падарваным здароўі Яго Вялікасці клапаціўся іншы лекар, што выклікала ў мяне непакой, бо мой метад лекавання “жывым срэбрам” быў яшчэ мала вядомы. Лекарскае мастацтва і практыка ў Польшчы – недакладная, дактары нічога не ведаюць пра тое, што было вынайдзена ў анатоміі і хіміі ў нядаўнія часы, яны карыстаюцца нейкімі старымі спосабамі, набліжанымі да народнай мудрасці, а не да вынікаў цярплівых даследаванняў. Але я быў бы несумленны, каб прыхаваў сваё перакананне, што нават пры найлепшым двары Людовіка мала хто з медыкаў не ёсць de facto шарлатанам, які спасылаецца на высмактаныя з пальца адкрыцці і даследаванні. На жаль, мая нага зрасталася дрэнна і я ўсё яшчэ не мог на яе ступаць. Да мяне прыходзіла тая “бабка” або “шаптуха”, як яе тут называлі, і націрала мае азызлыя мышцы нейкай смярдзючай карычневай вадкасцю. На пачатку жніўня да нас дайшла сумная навіна, што шведы зноў захапілі Варшаву і неміласэрна яе рабуюць. Я думаў пра сваю фартуну, бо я магу тут, на гэтых балотах, вяртацца да здароўя і, можа быць, Бог вызначыў гэты час, каб я заставаўся ў бяспецы? Схаваў мяне ад гвалту, вайны і чалавечага шаленства? Праз пару дзён па святым Хрыстафоры, дзень якога на балотах адзначаецца ўрачыста – што зразумела, бо гэты святы перанёс малога Ісуса праз ваду на сухі бераг – мы першы раз пачулі голас Сяродкі. Спачатку яна прамовіла да маладога Рычывольскага, а калі той здзівіўся, чаму яна да гэтага часу не размаўляла, адказала, што яе ніхто ні пра што не пытаў, што насамрэч было праўдай, бо мы адразу вырашылі, што гаварыць яна не можа. Я вельмі шкадаваў, што слаба ведаю польскую, бо адразу б распытаў яе, але і Рычывольскі не вельмі добра яе разумеў, бо казала яна нейкай тутэйшай русінскай гаворкай… Вымаўляла паасобныя словы і ўпервала ў нас погляд, быццам даследавала іх моц або патрабавала ад нас пацверджання. У яе быў голас, які ёй не пасаваў – нізкі, амаль мужчынскі; гэта быў зусім не голас маленькай дзяўчынкі. Калі яна паказвала пальцам і прамаўляла “дрэва”, “неба”, “вада” – то мне рабілася непамысна, бо гэта гучала, быццам словы, што азначалі гэтыя простыя elementa, даляталі аднекуль з тагасвецця.   Лета было ў самым разгары. Балоты высахлі, але ніхто з гэтага асабліва не цешыўся, бо яны зрабіліся праезнымі для ўсіх, дзеля чаго Гайдамовічы асуджаныя былі на бесперапынныя напады раззадораных няспыннай вайной галетнікаў і злыдняў. Аднойчы напалі маскалі; Гайдамовіч мусіў з імі дамаўляцца і плаціць выкуп. Іншым разам мы адбілі атаку банды вайсковых марадзёраў, цяжка было зразумець, хто за каго і на якім баку. Малады Рычывольскі схапіўся за зброю і застрэліў некалькіх, што палічылі за вялікае геройства. Я ў кожным прышлым выглядаў пасланца з Варшавы, жадаючы, каб Яго Вялікасць забраў мяне да сябе, але нічога не адбывалася, бо працягвалася вайна і Кароль мужна кіраваўся за войскам, напэўна, забыўшы пра свайго іншаземнага лекара. Я марыў, што і без паклікання рушу ў дарогу, нягледзячы на тое, што сам не магу на каня сесці, а на гэтай бездаражы ніводная калымага не не зможа мяне правезці. Занураны ў гэтыя сумныя думкі, я глядзеў са сваёй лавачкі, як вакол Сяродкі збіраліся ўсе маладзенькія служкі з маёнтка, сялянскія дзеці, а часам і паніч з панначкамі Гайдамовічаў – і ўсе слухалі яе балбатню. – Што яны там абмяркоўваюць? Пра што гавораць? – пытаўся я ў Рычывольскага. Той спачатку падслухоўваў, а тады ўжо відавочна падсядаў да гэтай дзіўнай групы. І потым ўсё мне расказваў, калі перад сном сваімі далікатнымі рукамі ўціраў мне ў шнары шаптухіну смярдзючую мазь, якая вельмі мне памагала. – Яна ім кажа, што там ў лесе, далёка за балотамі, ёсць краіна, дзе месяц свеціць роўным ззяннем разам з сонцам, цямнейшым за нашае. – Яго пальцы далікатна гладзілі маю бедную скуру, каб потым трохі папрыціскаць маё сцягно, каб разагнаць у ім кроў. – У краіне гэтай людзі жывуць на дрэвах і спяць у дуплах. На працягу месяцовага дня яны залазяць на самыя вершаліны дрэваў і там выстаўляюць голыя целы пад месяц, ад чаго іх скура робіцца зялёнаю. Дзякуючы гэтаму святлу, ім не трэба шмат есці і дастаткова лясных ягад, грыбоў і арэхаў. І паколькі ім там не трэба зямлю апрацоўваць і хаты будаваць, любую працу яны выконваюць толькі для прыемнасці. Там няма ніякіх уладароў і гаспадароў, няма ані сялян, ані князёў. Калі ім трэба штосьці зрабіць, то збіраюцца на адным дрэве і раяцца, а потым робяць тое, пра што дамовіліся. Як хто ад іх сыдзе, то яго пакідаюць у спакоі і не звяртаюць увагі – і так вернецца. Калі хто каго пакахае, то застаецца з ім на нейкі час, а калі пачуццё пройдзе – то сыходзіць да кагосьці іншага. Ад гэтага бяруцца дзеці, а калі такое народзіцца, то бацькамі яму ёсць усе і ўсе ахвотна такім дзіцём апекуюцца. Часам, калі яны забіраюцца на самае высокае дрэва, то ў далечыні бачаць наш свет, дымы спаленых вёсак, і чуюць носам смурод спаленых целаў. Тады яны хутка хаваюцца ў лісці і не жадаюць паскудзіць сабе вачэй гэтымі відамі і псаваць носы такімі пахамі. Зыркасць нашага свету выклікае ў іх агіду і адмаўленне. Яны ўяўляюць яго пэўным міражом, бо яшчэ ніколі ніякія татары або маскалі да іх не дабіраліся. Яны думаюць, што мы нерэальныя, што мы – гэта кепскі сон. Аднойчы Рычывольскі спытаў Сяродку, ці ёсць там Бог. – А што такое Бог? – адказала яна пытаннем. Усім гэта падалося дзіўным, але, здаецца, і прываблівым, быццам бы жыццё без усведамлення існавання Бога было б прасцейшым і ўжо не трэба было задаваць сабе пакутлівае пытанне – як гэта Бог дазваляе такія вялікія пакуты сваіх стварэнняў, калі ён добры, міласэрны і ўсемагутны? Аднойчы я загадаў спытаць, што гэты зялёны народ робіць узімку. І ў той самы вечар Рычывольскі прынёс мне адказ і, размінаючы маё беднае сцягно, распавёў, што яны ўвогуле зімы не заўважаюць, бо, як толькі надыходзяць першыя халады, яны збіраюцца ў самым вялікім дупле самага вялікага дрэва і там, прытуліўшыся адно да аднаго, як мышы, засынаюць і спяць. Яны паволі абрастаюць цёплым мохам, які бароніць іх ад холаду, а ўваход ў дупло зарастае вялікімі грыбамі, так што звонку іх не бачна. А сны іх маюць такую ўласцівасць, што яны агульныя, гэта значыць, што калі хтосьці бачыць сон, то іншы быццам “бачыць” тое ж у сваёй галаве. Такім чынам яны ніколі не нудзяцца. На працягу зімы яны вельмі худнеюць, таму, калі ўзыходзіць першы цёплы вясновы месяц, усе залазяць на вершаліны дрэваў і там цэлымі днямі выстаўляюць пад ягоны свет бледныя целы, пакуль не зазелянеюць здаровым колерам. Таксама ў іх ёсць свой спосаб паразумення са звярамі, а паколькі яны не ядуць мяса і не палююць, звяры сябруюць з імі і дапамагаюць ім. Здаецца, звяры нават апавядаюць ім свае звярыныя гісторыі, ад чаго яны самі робяцца больш мудрымі і лепш разумеюць прыроду. Усё гэта падалося мне народнымі казачкамі, я нават задумаўся, а ці не прыдумляе ўсе гэтыя рэчы сам Рычывольскі, таму аднойчы з дапамогай служкі сам падкраўся, каб іх паслухаць, і мушу прызнацца, што дзяўчынка казала цалкам свабодна і смела, а ўсе яе моўчкі слухалі. Аднойчы я папрасіў спытаць яе пра смерць. Потым Рычывольскі пераказаў мне так: – Яны лічаць сябе пладамі. Чалавек – гэта плод, кажуць яны, і яго з’ядаюць звяры. Таму сваіх памерлых яны прывязваюць высока да галінаў і чакаюць, пакуль іх не з’ядуць птушкі і лясныя жывёліны. У сярэдзіне жніўня, калі балоты высахлі, а дарогі зацвярдзелі, у Гайдамовічах з’явіўся нарэшце так доўга мною чаканы пасланец ад караля. Ён прыбыў са зручнай карэтай, некалькімі воямі, рознымі лістамі і дарункамі для мяне: там была новая адзежа і добрыя напоі. Мяне так узрушыла каралеўская шчодрадайнасць, што я расплакаўся. І радасць мая была вялікаю, бо праз некалькі дзён мы мусілі вяртацца ў свет. Кульгаючы, я раз-пораз падскокваў і расцалоўваў Рычывольскага, бо мне ўжо хапіла гэтага схаванага ў лясах маёнтка, гэтай лістоты, мух, павукоў, чарвякоў, жаб, жукоў усялякіх, пахаў мулу і вільгаці, гэтага густога дурманлівага водару зеляніны. Мяне ўсё гэта ўжо гідзіла. Працу пра plica polonica я напісаў і меркаваў, што гэтым моцна падарваў у яго веру. Таксама я апісаў некалькі тутэйшых раслін. Што тут мне яшчэ рабіць? Але малады Рычывольскі не быў, так як я, задаволены набліжэннем дня ад’езду. Ен паводзіўся неспакойна, недзе знікаў, а вечарамі толькі паведамляў мне, што ідзе пад ліпу размаўляць, кажучы пры гэтым, што займаецца сваімі ўласнымі даследаваннямі. Я мусіў штосьці падазраваць, але быў настолькі задураны ад’ездам, што нічога не чакаў. Поўня прыпала на канец жніўня, а я заўсёды дрэнна сплю падчас поўні. Месяц уздымаўся над лясамі і балотамі такі вялікі, што мог выклікаць жах. Гэта была адна з апошніх начэй перад выездам – хоць цэлы дзень я пакаваў свае гербарыі і адчуваў стому, цяпер, не ў стане заснуць, я варочаўся з боку на бок. І мне здавалася, што недзе ў доме чуваць нейкія шэпты, тупат дробных ног і асцярожнае грукатанне дзвярных завесаў. Я думаў, што гэта нейкія амарокі, але ранкам выявілася, што ўсе дзеці і моладзь бясследна зніклі з маёнтка, а таксама дзеці падкаморага, чатыры дзяўчынкі і хлопец – разам іх было трыццаць чатыры, увесь маладняк гэтага паселішча; засталіся толькі немаўляты ля мамчыных грудзей. Таксама знік мой прыўкрасны малады Рычывольскі, якога я ўжо проста бачыў побач са мной пры французскім двары. Гэта быў судны дзень у Гайдамовічах, жаночы лямант узносіўся да нябёсаў, мужчыны, думаючы, што гэта справункі татараў, якія, як вядома, бяруць дзяцей у ясыр, вастрылі косы, сярпы і мячы, каб апоўдні рушыць згуртаваным атрадам на пошукі зніклых. Нічога не знайшлі. Пад вечар парабкі знайшлі ў лесе, зусім недалёка ад маёнтка, струпянелае дзіцячае цела, змешчанае высока на дрэве, пасля чаго падняўся страшны крык, бо ўсе па саване пазналі, што гэта быў той Зялёны Хлопец, які памёр вясной. Цяпер ад яго засталося нямнога, бо птушкі зрабілі сваё. З паселішча знікла ўсё свежае і маладое – і знікла будучыня. Лес стаў мурам вакол Гайдамовічаў, быццам быў войскам наймагутнейшага на ўсёй зямлі каралеўства і быццам менавіта цяпер яго герольды абвяшчалі адступленне. Куды? У апошняе, бясконцай велічыні, кола свету, па-за засень лістоты, па-за плямы святла, у вечны цень.   Я чакаў вяртання маладога Рычывольскага яшчэ тры дні і ўрэшце пакінуў яму ліст: “Калі ты вернешся, дзе б я ні быў, прыедзь да мяне”. Пасля тых трох дзён усе ў Гайдамовічах зразумелі, што дзяцей ужо не знайсці, што яны пайшлі ў месяцовы свет. Я плакаў, калі каралеўская карэта рушыла, але не ад болю ў зламанай назе, а ад нейкай глыбокай ўзрушанасці. Я пакідаў гэтае апошняе кола свету, яго падмерзлыя вільготныя межы, яго нідзе не запісаны боль, яго няпэўныя размытыя далягляды, за якімі ўжо толькі Вялікае Нішто. І зноў я накіроўваўся ў цэнтр, туды, дзе ўсё адразу набывае сэнс ды складаецца ў злучанае цэлае. І цяпер я старанна запісваю тое, што ўбачыў на гэтых межах, нічога не дадаючы, нічога не памяншаючы; і разлічваю, што Чытач дапаможа мне зразумець, што там тады здарылася, бо перыферыі свету назаўсёды надзяляюць нас таямнічай немаччу.   Пераклад з польскай Марыны ШОДА. Паводле: Olga Tokarczuk. Opowiadania bizarne. Kraków, Wydawnictwo Literackie, 2018.
 
Валянцін Акудовіч (№103)
Беларускі калегіюм З новай кнігі “Трэба ўявіць Сізіфа шчаслівым. (Хронікі беларускага інтэлектуала)”   Было лета 1997 года. Канец ліпеня. Мы з Ігарам Бабковым плылі па зарослай рачулцы. Наперадзе сярод густых чаратоў згубіліся яшчэ дзве байдаркі. Цішыня і трохі млява. Раптам Ігар ачнуўся. – Валянцін, вы будзеце выкладаць у Беларускім калегіюме! Я спачатку нічога не зразумеў, а потым, блазнавата рагатнуў. Устаноўчы сход Калегіюма адбыўся яшчэ вясной. Там і было вырашана, што заняткі пачнуцца ў кастрычніку. Кіраўніком быў прызначаны Алесь Анціпенка, а Ігар ачоліў адно з аддзяленняў. Паколькі на той час мы ўжо добра прысябраваліся, то я ведаў, як рыхтуецца гэтая не абы якая падзея. Але і думаць не думаў, каб неяк да яе прылучыцца – хіба адно вартаўніком? І ўжо ні ў якім разе не выкладчыкам. Рэч у тым, што я панічна баяўся катэдры, бо трохі працаваў выкладчыкам у Беларускім інстытуце турызму і больш не хацеў нічога такога. Ноч перад кожнай лекцыяй амаль не спаў, паколькі хваляваўся неверагодна. І на халеру мне зноў гэткае шчасце? Трохі супакоіўшыся, патлумачыў свой рогат. Ігар выслухаў і, з паразуменнем паставіўшыся да маіх фобіяў, сказаў: – Мы з Анціпенкам ужо вырашылі. Вы будзеце выкладаць на маім аддзяленні філасофія/літаратура. І вам не абавязкова будзе чытаць лекцыі. Прыдумаем нейкую іншую форму. Апошняе мяне трохі супакоіла, і мы пачалі абмяркоўваць, у якім фармаце я мог бы прыдацца агульнай справе. Нейкі час нічога вартага не прыдумлялася, пакуль я не прыгадаў творчы семінар літаратурнага інстытута. З гэтага ўсё і пачалося… Як на сёння, дык з той вандроўкі прамінуў 21 год. Ужо некалькі гадоў няма ў Беларускім калегіюме Алеся Анціпенкі. Значна раней пакінуў нас Ігар Бабкоў. А я, патрапіўшы сюды з прымусу гэтых хлопцаў, цягну сваю ношку па сёння, як быццам так яно і мусіла быць. А, можа, яно і сапраўды так мусіла быць? А далей, у жанры транзіталогіі, слова Ірыне Дубянецкай: “У 2013 годзе фiлосаф Алесь Анцiпенка прапанаваў мне ўзначалiць створаны ў 1997 годзе Беларускi калегiюм, якiм ён ад тога часу кiраваў. Я мудра падзялiла дырэктарства на дваiх: узяла на сябе функцыю акадэмiчнага дырэктара, а ролю адмiнiстрацыйнага дырэктара пагадзiўся выконваць ко­лiшнi выпускнiк калегiюма Андрэй Казакевiч, дырэктар Iнстытута палiтычных даследаванняў «Палiтычная сфера», iнiцыятар i арганiзатар ужо славутага ковенскага мiжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусi, якi штогод збiрае да шасцi соцень беларусазнаўцаў з усяго свету i на якiм я збiраю сваiх пе­ракладчыкаў Бiблii – таксама з усяго свету. I мне вельмi падабаецца, што адбываецца ў сучасным беларускiм iнтэлектуальным жыццi, дзе ўжо колькi гадоў актыўна фармiруецца незалежная супольнасць мысляроў, свядома паяднаных глыбiннымі сувязямі з мiнулым i скiраваных на стварэнне новых iнтэлектуальных сусветаў, кiраваных вольным мысленнем». Са свайго боку я хацеў бы пашырыць аповед пра Андрэя Казакевіча. Ён насамрэч вучыўся ў калегіюме (аддзяленне філасофіі і літаратуры). Мне і па сёння памятаецца, як мы з ім у маім склепе працавалі над яго першымі рукапісамі. Ужо тады моцны мысліўны апарат хлопца быў відавочны, як відавочнай была і нязграбнасць літаратурнага пісьма. Гэты недахоп яшчэ доўга будзе заўважны ў яго друкаваных тэкстах, якія мяне заўсёды ўражвалі глыбінёй і адметнасцю мыслення ды інтэлектуальнай эўрыстыкай. Хаця, на жаль, пісаў ён не шмат. Можа і таму, што мацней за думку і слова яго вярэдзіў уласны талент дойліда – талент стваральніка разгорнутых дыскурсаў? Яшчэ маладым чалавекам Андрэй пачаў выдаваць па сутнасці першы ў краіне прафесійны палітычны часопіс “Палітычная сфера”, які праіснаваў шмат гадоў. Наколькі магу меркаваць, менавіта часопіс падштурнуў Андрэя да стварэння Інстытута палітычных даследаванняў “Палітычная сфера”. Умоўны лад тут не выпадковы, бо недзе ў гэтыя гады нашыя шляхі разышліся – у розныя сферы творчай дзейнасці. Таму адно здалёк мог цешыцца, што Андрэй абараніў за мяжой званне доктара паліталогіі. Дарэчы, я ўпэўнены, што гэты чын яму быў патрэбны не дзеля славалюбства, а каб мець больш трывалы грунт пад нагамі, бо ён рушыў да свайго пакуль самага грандыёзнага праекта. А менавіта, Андрэй Казакевіч стаў арганізацыйным старшынёй Міжнароднага камітэта даследчыкаў Беларусі. Кожнага, хто ў першы раз трапляў у Коўна (Літва) на чарговы з’езд да­следчыкаў, ахоплівала дзіўнае, не параўнальнае ні з чым пачуццё: божачкі, як шмат у Беларусі разумнікаў! І ўсе размаўляюць па-беларуску. Ад гэтага было неверагодна радасна. Я не ведаю, як складзецца лёс Андрэя Казакевіча далей, але ўжо зробленае ім дазваляе мне без хоць якога сумневу залічваць яго ў шэраг найбольш слынных дойлідаў нашай бурапеннай эпохі.   *  *  * Пасля некалькіх гадоў улады Лукашэнкі кожнаму стала зразумелым, што нашыя спадзевы на нацыянальную Беларусь і еўрапейскі шлях апынуліся пад канкрэтнай пагрозай. Досыць хутка ідэя вяртання Беларусі ў Савецкі Саюз была элімінаваная на ўсе сферы жыцця і, што тады дзівіла наймацней, асноўная маса насельніцтва падтрымала гэтую ідэю. Аднак за часы “перабудовы” ды незалежнасці грамадзянская супольнасць краіны таксама ажыла; раўнуючы з ранейшай парой – да неверагоднай моцы. Яна і арганізавала ў сярэдзіне дзевяностых магутны супраціў паноўнай уладзе. Хаця нават у моманты найбольшага пад’ёму выразна адчувалася – нашыя не перамогуць. Тады сярод інтэлектуалаў і запанавала думка, што нам надзвычай істотна захаваць маладую нацыянальную эліту да лепшай пары. Найперш дзеля гэтага і ствараўся Беларускі калегіюм. Ідэалагемна ён арыентаваўся на Калеж дэ Франс, дзе калісьці ў выгнанні Адам Міцкевіч казаў шмат добрых словаў пра беларускую мову. А палітычным арыенцірам быў польскі “Лятучы ўніверсітэт”, калі Варшава знаходзілася пад фашыстоўскай акупацыяй. Інакш кажучы, мы былі гатовыя сысці ў падполле і скарыстацца метадамі выкладання, якія тады напрацавалі палякі. Дарэчы, мы абгаворвалі і досвед “Зялёных школаў” беларускай партызанкі, пра што цудоўна пісаў Янка Брыль. Нашыя легендарныя “Філасофскія вандроўкі” (гаворка пра іх яшчэ наперадзе) на практыцы прамацвалі і такую форму навучання, хоць я студэнтам пра гэта не казаў. На шчасце, нічога з таго не спатрэбілася. Нас не зрэпрэсавалі і, відаць, найперш таму, што мы мелі на мэце адно падрыхтоўку маладых беларускіх інтэлектуалаў, якія пры змене сітуацыі маглі б актыўна далучацца да мацавання дыскурса сучаснага беларускага мыслення. І мы зусім не мелі на мэце падрыхтоўку маладых людзей дзеля вулічнага супраціву. Тут кожны варашаў сам ды стыхійна – ісці на Плошчу ці не ісці. (Гэта аднолькава тычылася як студэнтаў, так і выкладчыкаў.) Хаця, натуральна, нашыя сімпатыі былі з тымі, хто туды ішоў. Усе гэта разумелі, і таму падчас акцый вулічнага супраціву студэнты вышуквалі нас, каб павітацца і адарыць вясёлай усмешкай.   *  *  * Беларускі калегіюм меў тры аддзяленні: літаратура/філасофія, найноўшая гісторыя і журналістыка. На пачатку імі кіравалі Ігар Бабкоў, Алег Дзярновіч і Вольга Караткевіч. Кожнае аддзяленне атрымала адзін базавы занятак на тыдзень з двумя парамі лекцый. У дадатак былі розныя факультатывы. Сярод іх найбольш папулярнымі аказаліся штотыднёвыя публічныя лекцыі. Досыць вялікая зала купалаўскай бібліятэкі амаль заўсёды была паўнюткай, і часам звыш… А далей я паспрабую ўнікнуць, наколькі гэта будзе магчыма, пытанняў уласна навучальнага працэсу. (Я ж не метадычку пішу.) Толькі наперад яшчэ заўважу, што, каб лішне не вытыркацца на вочы ўладам, аддзяленні неўпрыкмет разасобіліся міжсобку і кожнае жыло сваім уласным жыццём. “Пахаваліся як мыш пад венік”, – часам з’едліва пакепліваў я. Таму хоць гэты раздзел называецца “Беларускі калегіюм”, але па сутнасці тут будзе расповед пра аддзяленне філасофія/літаратура, кіраўніцтва якім праз некалькі год працы мне ў спадчыну пакінуў Ігар Бабкоў. Для беларускай прасторы нашае аддзяленне – унікальны праект у розных сэнсах. Перадусім гэта злучэнне літаратуры з філасофіяй у гамагенны дыскурс, як агульную прастору для інтэлектуальных рэфлексій і эстэтычных артэфактаў. Па-другое, спакваля аддзяленне ператварылася ў г. зв. творчае. Інакш кажучы, да нас пераважна сталі прыходзіць па навуку стварэння тэкстаў тыя, хто пачаў пісаць вершы, прозу, філасофскія эсэ і да т. п. Калі апліканты на сумоўі мне тлумачылі, што завіталі да нас, каб навучыцца філасофіі і літаратуры, дык я зазвычай казаў: пэўна, вы будзеце моцна здзіўленыя, бо, па сутнасці, мы тут нічому не вучым, акрамя як нязмушанаму мысленню і вольнай творчасці. А паколькі такім рэчам паводле чужых тэкстаў не навучыш, то мы запрашаем выкладаць выключна тых, хто сваім жыццёвым чынам і творчым плёнам засведчыў, што і з першым, і з другім знаёмы не з чужых кніжак, а з персанальнага досведу. Мяркую, што ніводная, нават самая буйная інстытуцыя краіны не мела такога феерычнага складу таленавітых і яркіх выкладчыкаў. Пры ўсёй маёй прыкрасці да пералікаў, тут мушу саступіць сам сабе і хаця б трохі назваць тых, хто ў розныя гады ці наскрозь праз два дзесяцігоддзі трымаў вольны і творчы дух аддзялення. Яшчэ толькі заўважу, што тут у адным агуле будуць і тыя, хто ладзіў толькі асобныя майстар-класы, і тыя, хто чытаў курсы лекцый ці арганізоўваў семінары ды калоквіюмы… Янка Брыль, Рыгор Барадулін, Алесь Разанаў, Уладзімір Някляеў, Уладзімір Арлоў, Ірына Дубянецкая, Ігар Бабкоў, Міхал Анемпадыстаў, Алесь Анціпенка, Уладзімір Мацкевіч, Аляксандр Грыцанаў, Адам Глобус, Максім Жбанкоў, Андрэй Хадановіч, Сяржук Санько, Сяргей Харэўскі, Сяргей Дубавец, Пятро Васючэнка… Бадай яшчэ далучу сюды і згадку пра адмысловую праграму, якую прэзентавалі майстар-класы галоўных рэдактараў незалежных выданняў «Архэ», «Нашай нівы», «Дзеяслова», «Партызана», «Тэкстаў», «Палітычнай сферы» (Валер Булгакаў, Андрэй Дынько, Барыс Пятровіч, Артур Клінаў, Зміцер Вішнёў, Андрэй Казакевіч).   *  *  * Калі быў у добрым гуморы, дык на тых жа сумоўях казаў, што Беларускі калегіюм перадусім эгаістычны праект. Проста нам моцна закарцела, каб нас сталася болей, як мага болей. Таму асноўная задача прафесуры – гэта інтэнсіўнае перастварэнне студэнтаў у нашых калегаў, каб супольна пашыраць і вялічыць інтэлектуальна-эстэтычны дыскурс Беларусі. Разам з тым, усе мае гуллівыя азначэнні зусім не адмаўлялі і навучанне ў традыцыйным сэнсе. У нас заўсёды былі унікальныя выкладчыкі з бліскучымі акадэмічнымі курсамі. (У прыклад згадаю хаця б Ірыну Дубянецкую, доктара філасофіі і доктара сакральных навук.) Але я тут трохі болей запынюся на тым, чаго не было нідзе, акрамя як у нас. А менавіта на спецкурсе “Чытанне/пісанне тэксту”. Гэта былі калектыўныя рэфлексіі паводле тэкстаў, якія прэзентавалі вялікія філасофскія ды мастацкія стылі апошніх эпох. І не столькі каб пазнаёміцца з імі, колькі каб праз іх аналітыку самім вучыцца мысліць і ствараць. Груба кажучы, Ніцшэ, Разанаў ці Фуко былі для нас нечым накшталт трэнажораў, на якіх мы трэніравалі цягліцы ўласнага мыслення. Першыя словы, якімі я распачынаў нашыя калектыўныя забавы, былі такімі: – Калі вы пагаджаецеся з тым, што я кажу, то вы не мысліце. Сваёй згодай вы адно мацуеце маю думку. Мне гэта прыемна, толькі мне гэта не патрэбна. Я ўвесь час буду чакаць вашай нязгоды. І з аўтарам тэкста, які мы расчытваем, і з маімі інтэрпрэтацыямі ды рэфлексіямі з той жа ці якой іншай нагоды. Зразумела, – казаў я далей, – сама з сябе нязгода яшчэ не ёсць мысленнем. Зусім яшчэ не ёсць ім. Аднак, пачаўшы рух у накірунку адмаўлення, магчыма, аднойчы вы ад радасці спалохана прамовіце: “Эўрыка!” Прасцей кажучы, каб зрабіць крок наперад, трэба адштурхнуць ад сябе зямлю. Тое ж і ў мысленні. І ніяк інакш... Другая заўсёдная максіма гучала так: – Мысленне – гэта перадусім інтэлектуальная мужнасць. Менавіта мужнасць, а не энцыклапедычная веда, дасканалая метадалагічная падрыхтоўка, абазнанасць у тэме і да т. п. Усяго гэтага можа быць даволі, каб стаць кандыдатам ці доктарам філасофскіх навук. Толькі не філосафам. Рэч у тым, што раз-пораз мысліць бывае страшна. Вельмі страшна. І каб не спалохацца ўласнага страху, не ўхіліцца ад яго патрэбная не абы якая інтэлектуальная мужнасць. А без яе ўсё астатняе марна. Трэцяя максіма ўжо і не зусім максіма, а хутчэй параграф з інтэлектуальных паводзінаў: – Са сваімі багамі (Богам) у аўдыторыю не заходзіць. Пакідайце іх разам з верхняй вопраткай ля дзвярэй аўдыторыі. Інакш можа атрымацца, што падчас якой жарснай інтэлектуальнай палемікі вашага бога тут стануць ганяць, што той футбольны мячык па полі. А пасля паўзы ўдакладняў: – Між іншым, гэтаксама будзе слушна, як нашаму студэнту надаюць у каршэнь, калі ён у Саборы замест таго, каб паўтараць словы малітвы, стане гучна цытаваць антыхрыста Ніцшэ. Прамінулі тыя часы, калі Бог усюды і заўсёды быў як Бог. Цяпер нешта такое далёка не ўсюды і не заўсёды. Але ў фундаментальных месцах Яго сакралізацыі, відаць, будзе разумна паводзіць сябе так, быццам нічога не змянілася. Хаця б дзеля ўдзячнасці Яму за тое, што Ён тысячагоддзямі трымаў у цэласнасці ўвесь наш сусвет, пакуль не выгадаваўся ўжо зусім іншы чалавек, які цяпер можа абыходзіцца і без Ягонай падтрымкі.   *  *  * Пэўна ж, самай адметнай падзеяй для кожнага студэнта аддзялення было публічнае абмеркаванне адмыслова напісаных дзеля гэтага эсэ. Я прыдумаў табліцу ацэнак (паводле пяцібальнай сістэмы), і пасля прачытання эсэ кожны з слухачоў павінен быў агучыць свае адзнакі асобна за мову, стыль, кампазіцыю, мысленне ды эсэістычнасць. Вясёлая была забава і карысная, асабліва для тых, хто насамрэч марыў ствараць тэксты, якія потым звярнуць на яго ўвагу ўсёй чытацкай грамады. Толькі далей не зусім пра гэта… Поркаючыся ў абы як скіданых архівах, зусім выпадкова сустрэў запіс пра адзін з такіх заняткаў, пазначаны 2006 годам. І закарцела пералюстраваць яго сюды… “Сёння на семінары мы аналізуем эсэ Марыны Дварэцкай і Вольгі Шашок. Марына абрала сабе тэмай Мінск ды напісала пра свой мегаполіс весела і здзекліва. Але за іроніяй няцяжка расчытаць тугу па ідэальным горадзе, які можна было б шчыра любіць і якім можна было б не тоячыся ганарыцца. Эсэ Вольгі – прастора напятай самоты. Усё яно – сцішаны адчай нацыянальна абранага чалавека, які балюча і трывожна адчувае сваю вылучанасць з чужароднай бальшыні. Дзяўчына ўжо наперад прадбачыць увесь цяжар беларускага шляху і як бы рыхтуе сябе да гераічнай самоты, якая будзе доўжыцца праз усё жыццё. Я слухаю развагі маладых людзей, а сам думаю трохі пра іншае. У свой час мне заманіла скласці кнігу з аповедаў тых, хто свядома прыйшоў у беларушчыну і застаўся тут назаўжды. Але гэтыя расповеды мусілі кранаць толькі адзін момант. А менавіта, як чалавек стаў на беларускі шлях, што яго сюды падштурхнула ці паклікала? З таго, што я ведаў, у кожным выпадку гэта была зусім іншая гісторыя, не падобная на іншыя. Сабраныя ў мноства, – думалася мне, – яны, магчыма, маглі б распавесці нешта істотнае і пра нас саміх, і пра нашу краіну. Тую даўнюю хэнць я і дагэтуль не спраўдзіў. Аднак кожны раз, калі ўглядаюся ў тых, хто паступае вучыцца ў Беларускі калегіюм, здумляюся: чаму яны абралі Беларусь як справу свайго жыцця? Альбо інакш: чаму менавіта іх абрала Беларусь, каб выявіць уласную самасць? І ніколі не знаходжу на сваё здумленне пэўнага адказу. У пакліканні Беларуссю заўсёды ёсць нешта містычнае”. Цалкам тэкст Валянціна Акудовіча "Беларускі калегіюм" чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова".  
 
Алена Брава (№102)
Карыятыда ў маціцовых кліпсах Апавяданне Яна нават не спадзявалася, што Цімона пахаваюць на Першых афінскіх могілках, у той амаль музейнай раскошы, дзе яна любіла гуляць, разглядваючы надмагільныя помнікі. Хто ён такі, гэты аматар засоўваць стрыптызёркам у майткі даляры? Па тысячы за ноч, хваліўся, мог прасадзіць у барах Маямі. Ды і Дорыс задушылася б аплочваць пахаванне братка ў такім шыкоўным некропалі, бо, здаецца, сам д’ябал устанаўліваў кошты арэнды зямлі на афінскіх могілках. Чаго-чаго, а зямелькі яе, Сашы, радзіма сваім сынам і дачкам не шкадуе: ляжыце сабе на здароўе бясплатна. Так што анітроху яна не здзівілася, калі Дорыс абвясціла: пахаванне адбудзецца за межамі сталіцы. Гэтая элініда і маці сваю павезла на вясковыя могілкі – маці, якая адпісала ёй дом у Афінах, дзве кватэры і ўсю маёмасць, пакуль дурань-сын гойсаў па стрыптыз-барах Амерыкі. Цімона, зрэшты, мала засмучала, што ён у свае семдзясят мусіў арэндаваць кватэру ва ўласнай сястры. “Якая розніца, адкуль мяне панясуць на могілкі?” Так ён казаў, папіваючы свой уза пад гукі бузукі ў таверне. Што будзе з ёю, Сашай, у выпадку ягонай смерці, яго не цікавіла. Яе ён проста не прымаў у разлік. Яна прыгадала цёмныя вочы Цімона, вузлаватыя рукі, старэчы кашаль па начах. Яна была для яго хоць і законнай жонкай, але, па сутнасці, служанкай з беднай адсталай краіны. Рэччу, якая патрэбная грэчаскаму мужчыну, пакуль ён жывы. Можа, гэта нядобра, што яна паплакала зусім крыху, нібыта для прыліку? Але нават самая пераканаўчая дэманстрацыя гора, з драматычным раздзіраннем адзення, на манер старажытных элінак, не магла б у рэшце рэшт нічога змяніць. Не паспеў Цімон спачыць пад плітой белага таннага мармуру, як Дорыс фурыяй уварвалася ў іхняе жытло. Каб з уласцівай грэкам прагай да тэатральнасці – калі скандаліць, дык на ўсю моц! – выкінуць на вуліцу Сашыны рэчы. І яе самую, вядома. Але не тут тое было. Такі ход падзей Саша прадбачыла, і яе рэчы, спакаваныя яшчэ ў час хваробы Цімона, знаходзіліся на віле ў Багдана, стаялі сабе ў пакойчыку для слуг. Усё ж такі нянавісць залоўкі за пятнаццаць гадоў яе загартавала. Дорыс урывалася да іх у любы час сутак, а калі зразумела, што брат мае намер ажаніцца з “гэтай русідай”, стала корпацца ў яе рэчах, каб даказаць, што яна – шлюндра. “Прыстойная жанчына не будзе насіць такія дарагія майткі!” – крычала, выцягнуўшы з шафы яе сподняе. “Руская прастытутка!” – “Пацучыха пантыйская!” Так яны называлі адна адну – ласкава, анягож. Дорыс крала лісты, якія яна атрымлівала з дому, насіла да рускіх, каб перакладалі: падлюгі ўсюды знойдуцца. Аднойчы нацкавала на яе паліцыю, і быць бы ёй у вязніцы, але Цімон улагодзіў паліцыянтаў. “Грэчаскія мужчыны заўжды паміж сабой дамовяцца!” – самазадаволена казаў, калі астынамія з’ехала, і яна не раз упэўнівалася: так яно і ёсць. Дарэчы, каверзы сястрыцы толькі паскорылі іхні шлюб. Калі Дорыс пасля вяселля, як заўсёды, адчыніла дзверы сваім ключом, Саша, ужо законная жонка Цімона, загадала ёй сыходзіць, а калі тая заўпарцілася, кінула перад ёю на стол візітоўку вядомага ў Афінах адваката. Змаўчаўшы пра тое, што жонка таго адваката, Танька з Цверы, на банкеце ў свецкім коле, не саромеючыся, западрабязна тлумачыла: “Калі мой Васіліс падабраў мяне на панэлі...” Не, Саша магла б застацца ў кватэры і пасля пахавання – з прынцыпу, на злосць Дорыс, арэнда была аплочаная да канца месяца. Але... ноччу яна так і не здолела заснуць. Ёй здавалася: зараз загучыць голас Цімона, запатрабуе цыгарэту, каву, ложак. Да апошніх дзён муж заставаўся патрабавальным у ложку, і гэта было невыносна. Ён быў на дваццаць пяць гадоў старэйшы за яе. У Беларусі яна працавала са старымі – была інспектарам у пенсійным фондзе. І моцна шкадавала тых бабуляў і дзядуляў. Па шчырасці, яна не разумела, як трываць старасць пад змрочным небам яе радзімы, асабліва калі ты жанчына. Старасць сама па сабе цяжкі груз, а тут яшчэ робішся лёгкай здабычай любога драпежніка – хранічна недацывілізаванага жыхара тутэйшых айкумен. У Грэцыі можна старэць у сваё задавальненне – мо таму грэкі дужа жыццелюбівая нацыя. Іх старыя не хочуць сыходзіць і злуюць, што ты застанешся пасля іх. Толькі гэтым тлумачыла яна Цімонаву грубасць, пастаянныя да яе дробязныя прыдзіркі. Вера, суайчынніца, з якой пазнаёміліся ў Афінах, расказвала: яе, кваліфікаваную медсястру, наймалі да паміраючых, дык пацыенты звалі яе “рускай прастытуткай”, стараліся ўшчыкнуць, выдраць пасму валасоў. Каб не сарвацца, Вера плявала ім у ежу, а потым падавала з абавязковай усмешкай.   У яе краіне старыя іншыя. На іх тварах адбітак віны і сораму, але за што? За галечу? Тады, у сярэдзіне дзевяностых, яна прымала паўсотні чалавек у дзень. Кліентура ў пенсійным фондзе, канечне, нервовая. З году ў год прыходзілі знаёмыя ёй людзі, у мінулым – настаўнікі, дактары... Апранутая была такая бабуля ў адно і тое ж зношанае паліто. Саша ведала: паліто жанчына купіла, калі ёй было пяцьдзясят. А зараз ёй семдзесят, і іншага паліто яна сабе за гэты час купіць не змагла. Саша ўяўляла, як тая пенсіянерка, саромеючыся, стараецца сустрэцца з унукам на яго тэрыторыі, каб не адчыняць пры ім пусты халадзільнік. Як бянтэжыцца, адчувае сябе вінаватай... Менавіта тады Саша задумалася пра эміграцыю. Але з’ехала таму, што не прайшла атэстацыю ў сваёй канторы. Перадусім адмовілася ўнесці рубель на нейкую чарговую акцыю на карысць галадаючых на Марсе. “Я не магу дазволіць сабе займацца дабрачыннасцю”. Старшыня камісіі прыўзняўся, агледзеў яе з ног да галавы. “Па вас не скажаш”. Апранутая яна была насамрэч файна. Канечне, не на заробак у 25 даляраў. Пазней спрабавала растлумачыць Цімону – на што, але яны і самі сабе не маглі гэта растлумачыць. Ну, ураджай клубніцаў з лецішча прадала, набыла скураны плашч… калготкі за сем даляраў прыдбала ў палякаў… “Я не магу апранацца, як свінарка. Я прымаю людзей”. Старшыня нядобра гэтак на яе зірнуў. “Што вы маеце супраць рабочага класа?” Павісла цішыня, акурат як у школе, калі яе ледзь не выключылі з камсамолу за тое, што ў выхадны пабегла на танцулькі, а павінна была ля бюста Леніну дзяжурыць. Карацей, атэставалі яе з выпрабавальным тэрмінам, і старшыня, яна ведала, сачыў за кожным яе крокам. А тут Ірка, сяброўка, сабралася ў Грэцыю нелегальна, і яе запрашала. Не надта хацелася: муж сышоў да палюбоўніцы, дзеці малыя – як іх пакінуць? З іншага боку, грошай можна зарабіць. Рашылася. І аказалася замужам за грэкам, а Ірка– у вязніцы. Лёс! Яшчэ па дарозе туды сябровачка зблыталася з малдаванінам, а ён выявіўся сутэнёрам, вазіў Ірку па астравах, вынік – тры месяцы турмы і дэпартацыя. Гром грымнуў у канцы выпрабавальнага тэрміну. Тады пенсіённікі яшчэ апекаваліся шматдзетнымі. Неяк зайшла ў Сашын кабінет Талаконнікава: адзіночка, пітушчая, сямёра дзяцей ад розных мужыкоў, малодшыя дзеці ў прытулках. А заходзіла яна, трэба сказаць, маляўніча: на парозе ўпірала руку ў бок – і ў крык: “Вы мне усе далжны!!!” Як ветэранцы ложкавых баталій, ці што? І вось, у чарговы раз пачуўшы “Вы мне ўсе далжны!!!”, Саша спакойна адказала: “Я таксама маці, але спадзяюся толькі на сябе. Перш, чым ногі рассоўваць, трэба было падумаць, што шасцёра ўжо ёсць”. І пакуль фраза гэтая з яе вуснаў злятала, да яе даходзіла, якога памеру зараз распачнецца скандал – да ўзроўню старшыні выканкама, не менш, мо і да вобласці дойдзе! – а ў мазгах білася адна думка: “У Грэцыю!”   Першыя часы яна хадзіла па вуліцах і дзівілася на шчаслівых людзей. Грэкі спявалі, танчылі, абдымаліся, гулялі да рання, пілі каву і ні пра што не думалі. Саша з сумам разглядвала апельсінавае дрэўца з нейкай кіношнай глянцавай зелянінай, з пладамі, акурат аранжавыя мячыкі для тэніса, уздыхала, думала пра сына і дачку: іх бы сюды! Але ж яна сама хаваецца ад паліцыянтаў, нібыта злачынца. Цераз дарогу была таверна, Цімон любіў заказаць там васьмінога на грылі або спанакапіту. Выкладзены мазаікай фантанчык ля таверны – гадоў сто яму, а працуе. Раніцой, пакуль Цімон спаў, яна выходзіла на балкон – чарапіца на дахах чырвоная, сцены колеру свежых вяршкоў, зялёным вадаспадам па іх бугенвілеі – рай! Згорнутыя белыя парасоны над столікамі таверны здалёк нагадвалі постаці манашак, што ў падземных пераходах Мінска прадавалі свечкі ды іконкі. Але ўсё гэта было пасля. Напачатку прыляцелі ў Салонікі. З турыстычнай візай на два тыдні, а як жа. У групе адны невяртанцы, “мамка” з Мінска, натуральна, у курсе, сама і трымала фірму-аднадзёнку, што пастаўляла ў Грэцыю “тавар”. Саша калацілася ад страху і, хоць была няверуючая, прасіла Бога: “Госпадзі, калі Ты ёсць, дзеля свята Пасхі не дай мне загінуць! Бо ведаеш, не для сябе – для дзяцей стараюся”. Да Афін дабіраліся цягніком, на вакзале іх павінен быў сустрэць падзельнік “мамкі”, уладкаваць у сем’і. Але ніхто не сустрэў. Стаяла яна на пероне, і пакрысе да яе даходзіла: зараз першы дзень Пасхі, у Афінах усе святкуюць, нікому да іх справы не будзе, як мінімум, на працягу тыдня. У кішэні сто даляраў, адзення з сабой ніякага: ёй казалі, Грэцыя – цёплая краіна. Раптам бачыць: беларуску з іх групы сустракае нейкая расфуфыраная пані. Кур’ер іншай фірмы… кінулася да яе: “Вазьміце і мяне!” Тая агледзела Сашу, засталася задаволеная: “Хутчэй за мной!” Прывезла ў дом, з кімсьці па тэлефоне пагаманіла па-грэчаску – і зноў на вакзал. Купіла ёй білет на цягнік: “Паедзеш у сям’ю з двума дзецьмі”. Назву станцыі Саша ад хвалявання не магла запомніць. Разам з ёю ў вагон сядаў пажылы грэк, кур’ерка да яго: маўляў, вось беларуска, не ведае ні слова па-грэчаску, падкажыце ёй, на якой станцыі выходзіць. Дзядуля ўсю дарогу яе забаўляў, а як пад’язджалі, даў грашовую купюру, дробную. “У Пасху прынята рабіць “дорас”. Падарунак, значыць”. Трохі размаўляў ён па-англійску, і яна – дзякуй, школа! – яго разумела. На купюры запісаў нумар свайго тэлефона. “Грошы гэтыя не траць. Калі патрэбная будзе дапамога, пазвані”. Падзякавала, дробязь тую схавала ў сумачку. Выйшла на станцыі. Сустрэў яе грэк гадоў пяцідзесяці ў цёмных акулярах, загадаў ісці за ім. Пасадзіў у машыну, прывёз у дом. Ні жонкі, ні дзяцей... Ранкам – зноў у машыну. Дарога па серпанціне ўверх уецца, вакол горы... гадзіну... дзве… тут яна зразумела, што трапілася. І што костачкі яе ў гэтых гарах ніводная душа не знойдзе. Прыехалі на раскошную вілу. Мармур, срэбра, крышталь. Акрамя іх, нікога. “Мы ў Грэцыі любім нетрадыцыйны сэкс”. Гаспадар прынёс порнакасеты, паказаў, чаго ад яе хоча. Адмовілася. Пасміхнуўся: куды ты дзенешся. Прынёс руска-грэчаскі слоўнік – пэўна, не першая яна там ахвяра была. Кляла сябе за дурноту, шкадавала дзяцей – як ім будзе сіротамі? Вывучыла па-грэчаску слова “жывёла”. “Ты – жывёла!” – але гаспадар толькі пасміхнуўся задаволена і прынёс новыя касеты. Калі ён з’ехаў, выцягнула купюру, трымцячымі рукамі набрала нумар, – сэрца абрывалася ад думкі: а раптам не адкажа? Раптам стары пажартаваў? Пачуўшы знаёмы голас, доўга плакала ў слухаўку. “Усё будзе добра, Аляксандра!” Улазіс, так яго звалі, абяцаў паразмаўляць з гаспадаром. Грэчаскія мужчыны заўжды паміж сабой дамовяцца... Яна ўпэўненая: толькі Улазісу мусіць дзякаваць, што над ёю не ўчынілі гвалт, не знявечылі – а што сталася з ейнымі папярэдніцамі ў той залатой клетцы? Пра гэта яна старалася не думаць. Вызвалілі яе, аднак, не адразу. Пасля размовы з Улазісам гаспадар пакінуў яе на два тыдні ў спакоі – “падумаць”. Тэлефон адключыў. “Ты не зразумеў: я– беларуска, – сказала яна, калі ён адчыніў пакой, марная перасцярога, навошта было зачыняць яе на ключ у тых гарах? – Я магу кахацца з мужчынам, толькі калі сама захачу”. Была яшчэ адна тэлефонная размова, пасля якой ён нарэшце адвёз яе назад на станцыю, купіў білет на цягнік у Афіны, яшчэ і грошай даў, – баваўняны кароль, адзін з самых багатых людзей у краіне, пра гэта яна пазней даведалася. Стары грэк сустрэў яе на вакзале – як жа кінулася яму на шыю! Роднага бацьку ніколі так не абдымала! Улазіс пацмокаў языком, выцер ёй слёзы і адвёз да Цімона, свайго суседа.   Восем месяцаў яна ў Цімона працавала. І лавіла на сабе ягоныя ўважлівыя позіркі. Аднойчы спытаў: “У якім горадзе жывеш? Куды едзем браць шлюб?” Не паверыўшы, пасміхнулася: “У Мінск”. Назаўтра ён з’явіўся з білетамі на самалёт. Гэта быў цуд! Жаданне бачыць дзяцей перасіліла страх турмы. Калі праходзілі пашпартны кантроль, памежнік строга пацікавіўся, дзе яна была восем месяцаў. “Дзе была, дзе была... у мяне працавала, – адказаў Цімон. – А цяпер вязе да сябе ў Расію, жаніцца буду”. “У Беларусь”, – паправіла яна, а ў самой ажно ў вачах сцямнела ад сэрцабіцця. Памежнік падміргнуў Цімону і аддаў дакументы. Грэчаскія мужчыны паміж сабой... ну і гэтак далей. Назад яна вярталася законнай жонкай Цімона. Саша ўзгадвае свайго грэка ў Беларусі дзевяностых і ціхенька смяецца. У шоку ён быў ад цэн і заробкаў, але найвялікшае, можна сказаць, непазбыўнае ўражанне зрабіла на яго “камерцыйная” прыбіральня, тады ў Мінску яны якраз пачалі з’яўляцца. З цяжкасцю адшукаўшы тую выгоду, пабачылі на касе кабету, неверагодна злосную нават па нашых мерках. Пачынаўся кастрычнік; на касірцы былі вязаныя пальчаткі з груба адрэзанымі, ажно ніткі тырчэлі, кончыкамі паль­цаў, пазногці былі намазаныя ярка-барвовым лакам. Цімон, як загіпнатызаваны, утаропіўся на брудныя пальцы, якія хутка-хутка перабіралі грошы, – на адным красаваўся масіўны залаты пярсцёнак. А потым выказаўся – і паўтараў ёй ужо ў Грэцыі: “Вы адсталі ад элінаў гадоў на сто”.   Так ужо і на сто... Спрачалася яна з ім, бывала, да слёз – прынамсі, у тым, што тычылася цяперашніх грэкаў, бачыла яна іх без прыкрасаў, калі ў багатых дамах прыбірала. Але ў чымсьці меў рацыю Цімон. Бо здолелі ж яны захаваць усё гэта... Калі грызла туга па дому, па дзецях, яна адпраўлялася на Акропаль. Ішла вузкай вулачкай... Сучасныя дамы са шкла і бетону, а побач – астравок зеляніны і якія-небудзь двухтысячагадовыя руіны: ні табе смецця, ні пабітай бутэлькі. Увечары ўзнімалася на Лікавіт, дзвесце семдзесят метраў над узроўнем мора, усе Афіны бачныя, ляжаць перад табой у залатых іскрах. Вецер з Эгейскага мора твар абвявае, як абвяваў ён твар Пенфезілеі і тых жанчын, што аднойчы вырашылі не залежаць ад таго, ці дамовяцца паміж сабой грэчаскія мужчыны... На Акропалі храм ёсць, Эрэхтэён, у гонар знакамітага афінскага цара пабудаваны. Скляпенне яго трымаюць карыятыды. Шэсць жанчын. Пустое, вядома, але ёй здавалася: адна з іх да яе, Сашы, падобная. Постаццю, выразам твару, напаўсцёртага ад часу... Прыходзіла яна да сваёй каменнай сястрычкі, у думках размаўляла з ёю, – гэткая карыятыда ў джынсах, маціцовых кліпсах і з сумачкай з мінскага ГУМа. “Беларусіда”.   Як вярнулася ў Беларусь, працуе сядзелкай. З яе вопытам чаму б і не? У Грэцыі адтрубіла пяць гадоў, больш не здолела, дужа цяжкая праца – старых даглядаць. А спачатку гідам была, вазіла экскурсіі: Акропаль, рынак Монасціракі, Сінтагма, Нацыянальны сад, Дэльфы, Карынф... з-за спякоты давялося адмовіцца, улетку там за сорак. Тады і з’явіліся старыя. Галоўнай цяжкасцю былі не іхнія капрызы і дзівацтвы – паміралі яны, яе кліенты, такая вось з імі была справа... Апошнюю сваю бабулю, адзінокую астматычку, сама ж і пахавала. Пасля чаго пераключылася на прыбіранне. Маладыя яе гаспадыні, элініды, чымсьці нагадвалі Дорыс. Першымі кліенткамі былі маці з дачкой, і сёння перад вачыма стаяць. Страшэнна багатыя – і абедзве, на яе, Сашы, думку, не ў ладах з галавой. Дачка ў маладосці вучылася ў Парыжскай Акадэміі мастацтваў, пасля дах у яе паехаў канчаткова. Малявала карціны: мужчынскія прычындалы з вушамі, вірлавокія азадкі. Несла ў арт-студыю, але нікога, ясная рэч, тая пэцканіна не цікавіла. Уся шыкоўная пяціпакаёўка была застаўлена “палотнамі”. А вакол – бруд, смурод, смецце шмат гадоў не выносілася, рэшткі ежы і віна, пабіты посуд, пустыя бутэлькі... сярод гэтага хламу – старажытныя амфары з мора, з ракавінкамі на баках, сярэбраныя трыножнікі, куды тым Дэльфам: сямейная спадчына. Гаспадыні ненавідзелі адна адну, палілі, як паравозы, попел проста на дыван страсалі, каву смакталі літрамі, пакідаючы брудныя кубкі ва ўсемагчымых месцах. Ніводная з іх ніколі ў жыцці не прыбрала за сабой! Чым абедзве ганарыліся. У яе, Сашы, абавязкі ўваходзілі паходы на рынак, гатаванне ежы, мыццё і прасаванне адзення – ну і прыбіраць у пакоях даводзілася, хоць і без фанатызму. Аднойчы яна не вытрымала, шэсць мяхоў смецця павыносіла, пакуль німфы былі на выставе жывапісу, дык маладая гаспадыня закаціла грандыёзны скандал: “Як я буду цяпер ствараць мае карціны?!” У той жа дзень Сашу разлічылі, ды яна і радая была сысці. Пасля працавала ў суддзі на псярні – так Саша называла двухпавярховы асабняк, сапраўдныя гаспадары ў ім былі тры сабакі. Суддзя – шэрая мыш, носіць строгія касцюмы – карычневыя, чорныя. Для людзей – адна маска, для яе, прыбіральшчыцы... ну, Саша дык бачыла яе без маскі. Сышла адтуль па сваім жаданні: не спадабалася фанабэрыстасць, з якой суддзя з ёю абыходзілася. І так гэта ўразіла гаспадыню – нейкая мігрантка мае пачуццё ўласнай годнасці... абвінаваціла Сашу ў тым, што яна быццам бы скрала ў яе залаты ланцужок і пярсцёнак. І засудзіла б абавязкова, але неўзабаве сцяміла: “беларусіда” ведае ўвесь адваротны бок яе жыцця, які яна старанна хавала ад людзей. Вось павесялілася б публіка на судзе! На першым паверсе, дзе ў грэчаскіх дамах звычайна прымаюць гасцей, у суддзі шыкоўная мэбля, дарагія карціны, а на другім, куды чужых не пускаюць, сапраўдная псярня – не, горш... Калі Саша ўпершыню там апынулася, яе ледзь не званітавала. Ложак гаспадыні ў сабачых фекаліях і поўсці, усюды зямля з разбітых кветкавых вазонаў, лужынкі сабачай урыны, дарагая сабачая ежа... Вялі рэй там тры сабакі, тры здаравенныя самцы, ім дазвалялася ўсё. Так што Саша была шчаслівая збегчы адтуль. Між іншым, гэтая элініда валодае прыватным дзіцячым садком: падарунак ад багацея-таты на дзень народзінаў. Адваротны бок жыцця тых свецкіх дам ведала толькі яна, іх хатняя работніца. Яны не лічылі яе за чалавека, а таму не саромеліся. Яна часта ўяўляла, у якім шоку былі б тыя багацейкі, калі б усвядомілі, што яна здольная думаць, аналізаваць, крытычна ацэньваць – іх, пантыйскіх грачанак! Для гэтых заможных пані яна была рабочай скацінай, як і расіянкі, украінкі, што тут працавалі, – самага нізкага класу, кшталту жывёлы. Яны, наймічкі, найніжэйшыя карыятыды грэчаскай эканомікі, абмяркоўвалі ўсё гэта за кубкам гарбаты. Тым з дзяўчат, якія жылі з удаўцамі на правах прыслугі, было горш за ўсіх... мне, лічы, пашанцавала, казала сабе Саша. І амаль кожнае лета выпраўлялася дамоў з грашыма, якія зарабіла сваёй цяжкай працай. Адрамантавала кватэру, вывучыла дзяцей, дапамагла ім набыць жытло – а магла б і загінуць, як маці дзяўчыны з далёкай расейскай глыбінкі. Каб выкараскацца з галечы, тая жанчына з’ехала ў Грэцыю дзесяць гадоў таму, і ад яе няма вестак, пісала гэтая ўжо дарослая дзяўчына на адным з форумаў інтэрнэту, дык хоць бы магілу яе наведаць. Але дзе ты знойдзеш тую магілу?   І ўсё ж цяжка быць рэччу, за якой не прызнаюць нават права на мысленне. Таму Саша, можна сказаць, узрадавалася, калі ёй патэлефанавала Святлана, Баг­данава жонка. Гаспадар калісьці пачынаў простым грузаперавозчыкам у Адэсе; цяпер на тэрыторыі аднаго з нацыянальных паркаў Украіны ён будаваў сабе катэдж і займеў чатырохпавярховую вілу ў Афінах. На тую вілу яе і запрасілі – ясная рэч, не на кубачак гарбаты. Прыбіраць вілу – запорхаешся: вокны пяціметровай вышыні, шторы з аксаміту, кілаграмаў па дваццаць кожная, здымаць іх прыязджалі спецыяльныя рабочыя. Яны ж чысцілі жырандолі, кожная метры два ў шырыню, з горнага крышталю і бронзы. Саша ўпершыню назірала, як гэта робіцца ў багатых дамах: жырандоля абмотваецца поліэтыленам, рабочыя ўзнімаюцца пад столь і распыляюць над ёй аэразоль, каб пыл і бруд сцякалі ў пластыкавы кокан. Усё астатняе ўваходзіла ў яе абавязкі. Адзін паверх той вілы плошчай як дваццаць палат у бальнічцы, дзе яна, Саша, лекавалася ў Беларусі. Паспрабуй хаця б падлогу ўсюды перамыць, а на ёй яшчэ дзеці, трое. Старэйшаму хлопчыку дванаццаць гадоў, блізнятам па восем. Няшчасныя істоты – абстаноўка хлусні ды страху, вось што яны мелі дома. Бацька амаль увесь час ва Украіне, а калі прыязджаў, наводзіў у доме “парадак”: роў на ўсіх нема. Пасля валяўся на канапе, разгадваў крыжаванку. “Чуеш, Сашка, аўтар кніжкі пра Тома Соера, з чатырох літар – гэта хто? А алмаз пасля агранкі як называецца?” Жонка, Святлана, такая ж “адукаваная”. Дзяцей не выхоўвала ўвогуле, бо – калі? У яе шопінг нон-стоп. Час ад часу з’яўлялася бедная ўкраінская сваячка, якой яны плацілі капейкі, тая пастаяць за сябе не ўмела, у адрозненне ад Сашы, якая за гады працы на багацеяў сёе-тое пра іх цяміла. Дзеці наведвалі каледж: філіял Кембрыджскага ўніверсітэта. Калі што не па іх – істэрыка: “Я патэлефаную тату! Ён цябе выганіць!” На ўкраінскую сваячку гэта дзейнічала імгненна, на Сашу – не. Давала старэйшаму тэлефон: “На, звані. Толькі ведай: мне сумку ўзяць – і мяне ты больш не пабачыш. Але на маё месца прыйдзе іншая. Думаеш, табе будзе лепей?” Задумваўся. “І правільна, што не тэлефануеш тату. Таму што зараз гэта зраблю я!” Так яна выхоўвала таго паніча, хоць, калі разабрацца, на ліха тое было патрэбна менавіта ёй? На кожны камень знойдзецца свой малаток. Калі Цімон памёр, Святлана прасіла яе не з’язджаць, жыць у іх. Але яна вырашыла: хопіць. Вярнулася дамоў. І своечасова: праз паўгода крызіс у Грэцыі грымнуў. Добра, Цімону не давялося гэтага перажыць. Яна прачытала ў газеце пра старога грэка, які застрэліўся на плошчы, – Цімон мог бы, выбуховы быў. Тым больш, што Дорыс у крызіс страціла сваю нерухомасць і жыве цяпер у кватэры, якую Цімону здавала. Гэтыя падзеі яе падкасілі: хварэе, не ўстае. Дачка даслала ліст, просіць прыехаць, дагледзець маці, бо лепш за яе, “беларусіду”, – Дорыс сама так сказала, Саша сваім вачам не паверыла, – ніхто рады не дасць. І вось яна раздумвае... можа, сапраўды паехаць? Шкада ёй старых і нямоглых, нават Дорыс шкада. Грошай вялікіх не заробіць, затое зможа прагуляцца па Акропалі, зірнуць на сястрычку-карыятыду. На шэсць сваіх сясцёр. Дочкі цара Эрэхтэя, якому прысвечаны той храм, былі калісьці вясёлымі зграбнымі дзяўчатамі, любілі спяваць і танчыць. Адну з іх – напэўна, самую прыгожую, думае Саша, – цар загадаў прынесці ў ахвяру багам, бо надта ўжо хацеў выйграць вайну. Астатнія прынялі смерць добраахвотна разам з сястрой, бо не пажадалі заставацца ў свеце, дзе багатыя ўладныя мужчыны распараджаюцца жыццямі жанчын. Цяпер, вядома, усё інакш, а як жа, – усміхаецца Саша, заплюшчвае вочы і падстаўляе твар ветру з Эгейскага мора, ветру, які даносіць плач, шэпты і стогны тых, каго даўно няма сярод нас.
 
Кацярына Янчэўская (№101)

Белае шматкроп’е

Вяртанне Дробязі знікаюць у татальным белым: завіруха спакушае забыць пра чорныя вежы самотных літар, пуцявіны-радкі паміж быць і не быць. Стомлены снег шукае прытулку у цёмных завулках – старонках душы. Дробязь? Здаецца, няма паратунку у тэкстах зімовых, прабач! ...Нябачныя літары забытых імёнаў чакаюць вясны...     *  *  * Сваёй чароўнасцю скрадае роспач холаду студзеньскі снег. Сёння ён – як пялёсткі язміну – мае водар збаўлення і дабрыні. Замест чорнага шматкроп’я – Белы снег. Абнаўленне надзеі і абнуленне тугі.     *  *  * Амаль вясна. Памежжа прадчуванняў. Архітэктоніка імклівага святла. Ля берага няспыннага вяртання – зноў сілуэты нашага жыцця.     Іншы колер Чорна-белая графіка нашай размовы пакрыху губляе выразнасць малюнку і насычанасць тону. Кампазіцыя словаў вось-вось ператворыцца у суцэльную пляму нічыйнай свабоды, без межаў і без адценняў, – паглынуўшы цябе і мяне. Шкада: не прыйшло ў галаву пашукаць іншы колер для нашай размовы.     Авантурная гарбата Сумяшчаюць лекавае і атрутнае кветкі постмадэрну: гарбата з іх двухсэнсоўная, як грэчаскі фармакон. Класічны дуалізм хаваецца у (не)звычайных кветках? Рызыка набліжэння да сучаснасці – зранку? Мо лепш не каштаваць такую авантурную гарбату?     Нацюрморт Твая вытанчаная рацыянальнасць нагадвае стары галандскі нацюрморт: узаемасувязь рэчаў і неабходныя акцэнты. Мёртвая прырода або ціхае жыццё? Ты з лёгкасцю прачытваеш усе алегорыі, падлічваеш, узважваеш, параўноўваеш. Але раптам... апантана кідаеш лупіну лімона на падлогу мне пад ногі. І я бачу: твой рацыянальны досвед – хлусня – trompe-l’œil*.     *  *  * Апраўдваю пялёсткамі вясны няспраўджанасць як заканамернасць. Прыступкі мармуровыя ў цішы я блытаю з пяшчотай ў тваім сэрцы. Праз крокі дзьмухаўцоў жыццё ляціць, нястомнае паветра аблачынак, пялёсткі зноў як завушніцы кніг, прачытаных паміж зімой і летам...     *  *  * Меланхолія звольнена з пачэснай пасады па збіранні ўраджаю каменняў у скляпеннях займенніка “я”. Меланхолія ў дождж і з вялікім пасагам па знаёмай мясцовасці вольна крочыць да княжацкіх замкаў – старажытным руінам нясе камяні…     Сэрцабіццё У кровазвароце маіх летуценняў ружы гатычных сабораў аздоблены промнямі сонца. Праз цені сумневу – світанні спатканняў, надзея. Ружы гатычных сабораў святлом атуляюць задымлены ранак заблытанага ўяўлення. Над стральчатым парталам – падарунак інакшасці, сустрэча ў паветры дзівоснага ўвасаблення. Спадчына думкі ўплецена ў разнастайнасць свабоды. У кровазвароце маіх летуценняў ружы гатычных сабораў рупліва ахоўваюць сэрцабіццё...     Лёс Стары калодзеж чыстай вады абдымае крыніцу пяшчоты. Журботу маўчання майго – паглыні! Перамяні на мову! Ночы праходзяць і дні настаюць. Новыя людзі і словы. ...Лёс мой крынічны, бы плёскат вады зорнага мора.     “Старыя яблыні” Фердынанда Рушчыца Сцяжынка – паміж небам і зямлёй – Мінулае злучае і сучаснасць, У родным садзе: блізкі шлях дамоў, У родным садзе: восеньская памяць. “Старыя яблыні” – ўвесь радавод сям’і, Граматыка і сінтаксіс пачуццяў, Задумкі для карцін сярод галін, Узнёсласць колеру ў смарагдавым ландшафце. Танцуюць дрэвы ці пакутуюць ад болю, Спяваюць ці стаміліся ў маўчанні? Журботная паэзія прызнання... “Старыя яблыні” – мастацтва і жыццё.