..мы жывем,
пакуль імкнемся да святла,
пакуль святло ў нас
перамагае цемру…

— Барыс Пятровіч
 
Святлана Алексіевіч (№93)
Мінулае яшчэ наперадзе Дыялогі з Веніямінам Айзенштатам (Блажэнным) Запісаныя Сяргеем Шапранам інтэрв’ю і дыялогі Святланы Алексіевіч пра час і пра сябе, пра Беларусь і сусвет, пра настаўнікаў Васіля Быкава і Алеся Адамовіча, пра свае кнігі і галоўнага іх героя – маленькага чалавека «чырвонай утопіі» стануць зместам новай кнігі «У пошуках сэнсу», якая пісалася-складвалася на працягу больш чым чвэрці стагоддзя і рыхтуецца да юбілею першага беларускага лаўрэата Нобелеўскай прэміі. «Дзеяслоў» друкуе адну з гутарак з будучай кнігі. 1999 год. Веніяміну Міхайлавічу Айзенштату было 77. Ён жыў на вуліцы Караля ў Мінску. З прычыны нездароўя апошнія гады не мог выходзіць на вуліцу і вымушана жыў пустэльнікам. Хоць паэтычным талентам Веніяміна Айзенштата захапляліся Барыс Пастарнак, Віктар Шклоўскі, Арсеній Таркоўскі і Аляксандр Кушнер, аднак ягонае імя і па сёння застаецца малавядомым у Беларусі. Па праўдзе сказаць, не прыгадаю цяпер, як узнікла гэтая ідэя – каб Святлана Алексіевіч і Веніямін Айзенштат пагутарылі пад запіс для «Белорусскай деловой газеты», дзе я тады працаваў. Мне здавалася важным падтрымаць Веніяміна Міхайлавіча, вырваць яго хоць на адзін вечар з амаль татальнай адзіноты (і таму раней прапанаваў наведаць паэта цудоўнай спявачцы Алене Камбуравай, адна з песень якой была на вершы Блажэннага). Святлана Алексіевіч гаварыла ў той час пра намер зрабіць заключнай кнігай свайго цыкла «Чалавек знаёмы» мастацка-дакументальны аповед пра людзей першых савецкіх пакаленняў. Прызнавалася, што, нягледзячы на ​​тое, што героі будучай кнігі па ўзросце – равеснікі яе баць­коў, але ёй вельмі складана знайсці асобнага чалавека ў гэтым пакаленні. Для таго ж, каб адшукаць дарогу да душ гэтых самых першых савецкіх пакаленняў, Святлана Аляксандраўна практычна адразу прыняла маю прапанову пагаварыць з Веніямінам Міхайлавічам. Так у лютым 1999-га і адбылася іх сустрэча. Публікацыі гэтай гутаркі папярэднічала ўступнае слова, напісанае самой Святланай Алексіевіч: «“Мінулае яшчэ наперадзе”, – сказаў нехта з палітыкаў. Пастаўлены дыягназ спачатку ашаламляе, а потым прымушае задумацца: што адбываецца з людзьмі? З-за чаго з рамантыкаў мы хутка ператвараемся ў стомленых і расчараваных лю­дзей? Хтосьці адказвае: “Ад таго, што подлыя і цяжкія часы на двары”. А калі яны былі іншымі? Кожнае пакаленне знаходзіць свае адказы на падобныя пытанні...» Сяргей ШАПРАН С. Алексіевіч: Мне запомнілася, як аднойчы ў інтэрв’ю вы сказалі, што ніколі не марылі быць ні Чапаевым, ні Аляксандрам Матросавым, а заўсёды – параненым байцом, над якім схілілася жанчына ў белым. Уразіў гэты вобраз таму, што жылі вы зусім у іншую эпоху. В. Блажэнны: Я жыў у сталінскую эпоху. З плакатаў на мяне заўсёды глядзеў ваяўнічы і, як тады здавалася, ідэальны мужчына. У ім было ўсё, апроч дабрыні. Дабрыня была рэдкім паняццем у мой час. У нас не былі папулярнымі кнігі пра каханне. Мы ж будавалі сацыялізм. А бестселерамі тады былі «Падпальшчыкі» Мікалая Шпанава, раман «Іван Іванавіч» Капцяевай, «У аблозе» Кетлінскай, «Кружыліха» і «Спадарожнікі» Веры Пановай. Цяпер гэта ўсё забыта. Нават дамы не пісалі пра каханне. Дзяўчат майго пакалення больш цікавіла, ці здаў яе знаёмы нормы на значок БГПА («Будзь гатовы да працы і абароны»). Усе нарошчвалі біцэпсы, насілі напульснікі, рабілі «сонца» на турніку. Хоць для мяне гэта было недарэчна і дзіка. Я ўсё жыццё разбіваюся аб гэтую каменную сцяну варварства ХХ стагоддзя. Ідэалам майго пакалення былі лётчыкі, камандзіры. «Мы парни бравые…» Але гэта быў яшчэ не самы горшы ідэал. Рэвалюцыя ў гэтую адвечную варожасць людзей унесла рамантычны арэол. Прыгадайце фільм «Мы з Кранштадта». Вобраз самаахвярнага марака, камісара. Усевалад Вішнеўскі, Багрыцкі, Лугаўскі былі рамантыкамі рэвалюцыі і буйнымі асобамі… Юнацкія фантазіі не разумеюць каштоўнасці чалавечага жыцця. Яны шукаюць подзвігу... У нейкім фільме камендант нямецкага канцлагера пасля выканання сваіх абавязкаў ката іграе Ліста, Шуберта… Занадта шырокі чалавек. Яго можна зрабіць і ідэальным катам. С.А.: Як вы думаеце, гэтая сталінская эпоха скончылася? В.Б.: Вы самі нядаўна дзесьці напісалі, што савецкі час працягваецца, ён у кожным з нас... У людзях робіцца ўсё менш дабрыні. Думаю, з часам яна ўвогуле стане рэдкай якасцю. А такое слова, як «этыка», трэба будзе шукаць у энцыклапедычным слоўніку. Я цяпер усё больш пераконваюся, што гэтыя паняцці людзьмі адмецены начыста. Памятаю, як у піянерлагеры я прачытаў дзяўчыне Лермантава, і яна спытала: «А на што ён хварэў?» – «Чаму хварэў?» – не зразумеў я. «Ён жа ўвесь час скардзіцца, што ў ягоных грудзях баліць. Напэўна, нейкі сухотны». Разумееце, якая была свядомасць?! Каштоўным было толькі тое, што цялеснае, буйное, агрэсіўнае. Маска Гуінплена: усе вясёлыя і шчаслівыя. А асабістая нота ў паэзіі памерла: пятнаццаць гадоў не пісала Ахматава, Пастарнак не пісаў. Пра астатніх і казаць няма чаго. Узорамі паэзіі былі такія вось вершы:   Ты идешь, Серго, любимый нами, Друг и брат в работе и в борьбе, Несгибаемый, как боевое знамя, И родной, как песня о тебе, По фронтам своей страны широкой Ты идешь, товарищ и нарком, Ленинцем без страха и упрека, Сталинским стальным большевиком.   Іх аўтар – Безыменскі. Паэт Аўруцін неяк спытаў у мяне: «Як вы гэта запомнілі?!» Я адказаў: «А нічога іншага не было». Я да гэтага часу памятаю, як інстытуцкі выкладчык вучыў нас: «Марксізм – гэта навука навук. Вы можаце не ведаць нічога, але калі вы прачытаеце ўсё пра марксізм і засвоіце гэта, вы будзеце ведаць усё». Пісаў і Маякоўскі: «Я ведаў селяніна, ён быў непісьменны: не разжаваў нават соль азбукі. Але ён ведаў слова “Ленін” – і ён ведаў усё!» Гэта як зомбі: было дастаткова ўкласці ў галаву адну толькі думку. С.А.: Калі я вас зараз слухаю... або прыгадваю, што вядома мне пра тую эпоху і людзей таго часу, мне здаецца, што гэтаму пакаленню свет здаваўся надзвычай простым і зразумелым. Не існавала ніякіх таямніц: чалавек бачыўся вялікім і ўсёмагутным. Таму і на парадах твары былі вясёлыя, гучала радасная музыка… В.Б.: Так, свет быў вельмі просты. Вы ўявіце: у піянерлагер, ідучы ў сталовую, мы кожнага разу спявалі такую песню:   Красин бережно торгуется – Всё боится прогадать. Англия с Францией целуется – Хочет цену набавлять!   І такую лухту мы спявалі стройна і звонка... Я яшчэ заспеў старых, ранейшых настаўнікаў – рускую інтэлігенцыю, што ацалела пасля прыходу савецкай улады. Гэтыя людзі баяліся літаральна ўсяго. Гэта былі людзі, асуджаныя на небыццё. Як бізоны, маманты… А маладыя настаўнікі, што скончылі рабфак... Я памятаю аднаго настаўніка гісторыі – ён увесь час пляваў на падлогу. Вакол яго пастаянна было цэлае сузор’е гэтых пляўкоў! Гэта значыла, што ён быў сваім хлопцам, гэткая «рабочая костачка». С.А.: А што выратавала вас? Як вы ацалелі? В.Б.: Майму духоўнаму адраджэнню дапамагла паэзія. У сёмым класе хлопец па прозвішчы Новікаў даў мне «Анталогію рускай паэзіі» – ад Салаўёва да Міхаіла Святлова, якую я цалкам перапісаў. Я ж нічога не ведаў. Мандэльштам, Белы – мы нават не чулі гэтыя імёны. Але, вядома, нешта ў душы ўжо было... вось гэтая ранімасць, жаль… Дырэктар школы, які добра да мяне ставіўся, даў мне мянушку «амерыканскі назіральнік» – за маю «сузіральнасць». У паэта Барыса Карнілава, расстралянага ў 1938-м, ёсць такія радкі:   Видно, ты и впрямь была воловья Сила жизни, жажда красоты, Если и теперь еще готов я Славить мир до слез и хрипоты.   Акрамя гэтага, шмат чаму вучаць нас страты. Калі мой старэйшы брат пакончыў з сабой (паколькі пасля забойства Кірава з’явілася разнарадачка на «ворагаў народа»), мяне зачынілі ў вар’яцкім доме... С.А.: Вы і праз гэта прайшлі... В.Б.: Не сам прайшоў, а лёс правёў. Мой брат вучыўся ў КІЖы (Камуністычным інстытуце журналістыкі). Яму было дзевятнаццаць гадоў. Ён жыў у літаральным сэнсе ў галечы: хадзіў у драўляных чаравіках і называў іх «стук моды». І меў толькі касаваротку. Патрапіўшы ж у «чорны» спіс, пакончыў з сабой – павесіўся. Дома ад мяне гэта доўга хавалі... Самагубства брата вельмі моцна паўплывала на мяне – нешта ўва мне надламалася. Мне ўсё стала абыякава. Я не хацеў жыць. І, уласна кажучы, і перастаў жыць... Потым ужо ўва мне ўзнікла супрацьстаянне, але не палітычнае, а супраць­стаянне ў тым сэнсе, што я адзін у гэтым свеце. Як мудра пісаў Юрый Алеша, «усмешка хлопчыка, які адчувае сябе не такім, як усе, паступова ператвараецца ў сабачы ашчэр загнанага дарослага чалавека». Я нейкі час настаўнічаў у вёсцы – выкладаў гісторыю, геаграфію і канстытуцыю. І па абавязку настаўніка казаў, што савецкая канстытуцыя дала калгаснікам шчаслівае жыццё. На што дзеці рэагавалі наступным чынам: «Во дае!» І іншы разважлівы голас: «Чай, ён грошыкі атрымлівае за гэта!» Але хоць я вельмі бедна жыў, ужо адчуваў: мне болей не трэба. Супрацьстаян­не вось гэтай хлусні і стварыла маю творчасць. Гэтаксама пастаянная небяспека стварае выдатнага драпежнага звера: калі б у ваўка ці тыгра заўсёды было свежае мяса, яны проста вырадзіліся б! Няўдалае каханне таксама стварае вялікія творы. С.А.: Але вар’яцкі дом – гэта, напэўна, яшчэ адзін свет, прычым значна больш страшны? В.Б.: Няма больш бяскрыўднага народу, чым гэтыя няшчасныя людзі. Кожны з іх заняты толькі сабой. Калі і былі нейкія ўспышкі, санітары іх адразу па-варварску падаўлялі ўціхамірвальнымі кашулямі і ўколамі... Гэтыя людзі нават у шахматы гулялі, музыку слухалі, пра нешта адзін аднаму гаварылі, але пераважна сузіралі. Прычым віды вар’яцтва вельмі арыгінальныя: адзін чалавек звар’яцеў ад таго, што яго прозвішча было Генералаў, і ён уяўляў сябе генералам. Былі няшчасныя людзі, якіх кінулі жонкі... Псіхіятрыя – навука вельмі цёмная. Лекары здольныя былі ператварыць нармальнага чалавека ў хворага. На маёй памяці лекар назваў аднаму «хвораму» прыкладна дванаццаць двухзначных лічбаў – паўтары! Той адказвае: «А калі я вам назаву такі шэраг лічбаў, вы здолееце паўтарыць?» – «Ты мне пагавары! У ізалятар патрапіш!» Я шмат што бачыў... Аднойчы ў бальніцы я сустрэў чалавека з налітымі крывёю вачыма, які крычаў: «Я ўсіх вас, гадаў, перастраляю! Перастраляю!!!» Ён быў у жаху ад уласнага катаўства, часта ляжаў на ложку і рыдаў. Мабыць, усё з прычыны таго, што простага вясковага хлопца прымусілі быць катам. У псіхушцы мяне закормлівалі аміназінам. Яго даюць палітычным, каб чалавек не думаў, нічога не адчуваў. Гэта таксама трагічная гісторыя... Адзін лекар, кар’ерыст, наўмысна закормліваў мяне лекамі, каб зрабіць «хронікам». Ён стаў потым кандыдатам навук. Я цудам вырваўся з хранічнага аддзялення... Праўда, два гады потым не мог ні чытаць, ні пісаць. С.А.: Але вы былі амаль дзіцем – трынаццаць-чатырнаццаць гадоў, – калі ўпершыню апынуліся ў вар’ятні! В.Б.: Адна медсястра называла мя­не «горкае дзіця». Я гадоў дванаццаць не ведаў, што такое кавалак хлеба дасыта. Галадаў страшна... Пастарнак аднойчы сказаў мне: «Вы свеціцеся ад голаду!» Я вось гэтымі тоненькімі ручкамі абдымаў сябе за талію. І калі стаяў на рэнтгене, свяціліся літаральна ўсе костачкі... Вы, Святлана Аляксандраўна, пытаецеся пра каханне? Яно можа быць паўсюль. Каханне само па сабе – гэта дзівоснае вар’яцтва. Інакш была б проста селекцыя: людзей падбіралі б па целаскладзе, росце... Я не выключаю цудоўнага кахання ў любых выявах. Прыгадваецца выдатны аповед чэшскага пісьменніка Ашкеназі. У адной вядомай актрысы-яўрэйкі быў сабака пароды аўчарка. І калі немцы зняволілі актрысу ў канцлагеры, сабаку сталі навучаць прыёмам крыважэрнасці і жорсткасці. У выніку сабака трапіў у каманду канцлагера. Але аднойчы прывезлі эшалон з вязнямі, і гэты сабака, кідаючыся на людзей, валіў іх. Адной з першых з эшалона выйшла яго гаспадыня. Сабака, паваліўшы яе, стаў на яе лапамі... І раптам ён пазнаў... І пакутліва завыў... Ён выў ад жахлівага неразумення людской злосці. І немец застрэліў сабаку... Гэта таксама каханне... Мне ўжо шмат гадоў. Я пішу вершы не таму, што займаюся вершаванай творчасцю, а таму што шукаю сябе ў гэтым свеце – навошта чалавек жыве? Я зноў адраджаю гэтыя вечныя каштоўнасці. Таму мне ёсць пра што пісаць. Чалавек вечны. Вечная душа. І вашая кніга пра Чарнобыль – гэта дзённік, гэта аголенае чалавечае сэрца. Вы задаяцеся тымі ж самымі пытаннямі: што з намі здарылася? чаму? што будзе далей? С.А.: І ў вас ёсць адказы на гэтыя пытанні? В.Б.: Адказаў няма. Гэта вялікая таямніца быцця. С.А.: Ваш апошні паэтычны цыкл называецца «Боль дабра». Ці не падаецца вам, што наша культура эстэтызавала пакуты? Яны сталі нашым культам і нашым прытулкам. Я не аднойчы чула ад людзей вашага пакалення: «Мы – ахвяры, мы так пакутавалі!» І вельмі рэдка, амаль ніколі: «Мы самі вінаватыя ў тым, што адбывалася з намі. Дзесьці збаяліся, дзесьці зманілі». Усе былі ахвярамі. А хто ж каты? Хоць катамі на самай справе былі тысячы, мільёны, бо кат не толькі той, хто страляў, але і той, хто пісаў данос, хто прамаўчаў або прагаласаваў «за»… Я напісала пяць кніг, сустракалася з тысячамі людзей, і ніхто ні разу не сказаў: «Гэта я вінаваты. Я сам». Толькі «мы». Або «яны». В.Б.: Страх быў паўсюдны. Паўлік Марозаў, які данёс на свайго бацьку, лічыўся нацыянальным героем. Вас магла выдаць вашая ж дзяўчына. І таму трэба было ведаць, што казаць. Над намі пастаянна навісала гэтая навальнічная хмара. Сталін жа казаў, што некаторыя таварышы пакутуюць на ідыёцкую хваробу – бестурботнасць. Здрады былі на ўсіх узроўнях… Вось у нас на кірмашы адзін кравец займаўся дробным рамонтам. І ў яго вісеў партрэт Кагановіча. Аднойчы падчас працы ён торкнуў яму ў вока іголку. Гэтага было дастаткова, каб чалавек знік. Баяўся і мой бацька. Але як яму было не баяцца, калі аднойчы на яго фабрыцы дырэктар па прозвішчы Гінзбург, прыйшоўшы ў цэх з зацікаўленымі таварышамі, раптам паказаў пальцам на працоўных: «Гэты вораг народа, гэты і той». Адзін з тых «ворагаў» увогуле быў непісьменным чалавекам, а яго абвінавацілі ў трацкізме! Ён потым пытаўся: «Хто такі Троцкі, халера яго вазьмі?!» І «трубіў» дзесяць гадоў. Аднак выжыў. Двое іншых звар’яцелі. С.А.: Гэтая ненадзейнасць, нетрываласць свету мяне проста агаломшвае! В.Б.: Калі казаць яшчэ пра пакуты... Не памятаю, хто напісаў: «Якая пошлая і бязглуздая формула: “Чалавек народжаны для шчасця, як птушка для палёту”. Чалавек народжаны для большага». «Чалавек – нешта большае, чым чалавек», – казаў Гётэ. Чалавек народжаны для духоўнага подзвігу, для пошуку, міласэрнасці і самаадданасці. Гэта аснова быцця. Калі малады Меражкоўскі прынёс вершы Фёдару Міхайлавічу Дастаеўскаму (Дастаеўскі таксама, дарэчы, пісаў вершы, і даволі добрыя), Фёдар Міхайлавіч не стаў гаварыць яму пра вобразы або рытмы – ён сказаў: «Малады чалавек, навучыцеся пакутаваць, і вы навучыцеся пісаць». «Чтоб тайная струна страданья согрела холод бытия», як у Пастарнака. Пакуты Ахматавай, гнеўныя пакуты Цвятаевай, пакуты маладога Маякоўскага, які і хаміў, і грубіў, але ў той жа час быў далікатным і сарамлівым чалавекам... А інакш чаго вартае любое быццё? С.А.: А што можа быць большым за самое жыццё? Чаму сэнс нашага жыцця нам трэба выносіць за межы саміх сябе? Чаму б нам, нарэшце, не навучыцца радавацца жыццю, прыгожаму дому, добраму настрою, букету кветак на стале? А не закрываць сабой амбразуры, падымацца на дах атамнага рэактара, стаяць са сцягам на барыкадах… У вас няма адчування пратэсту? Па-мойму, маладое пакаленне пратэстуе. В.Б.: Безумоўна, ёсць. І заўсёды было. Я не пісаў выкрывальніцкія вершы пра Сталіна і сталіністаў. Інакш проста задыхнуўся б ад уласнай нянавісці. Для мяне найперш існуе гэтая сусветная трагедыя, што заключаецца ў вялікім супраць­стаянні Дабра і Зла. Прычым трагедыя гэтая існуе ў кожным учынку, бо здрада адбываецца заўсёды – дробная і буйная. Мы расчароўваемся, але потым зноў прагнем любіць увесь свет. Уся гісторыя чалавецтва – гэта шлях чалавека ў самім сабе. Няма нацый, няма розных ідэалогій. Нічога гэтага няма. Мы ўсе блукаем у гэтых прывідных сценах. І толькі шукаем шлях да сябе. Знойдзем – свет выратуецца. Не знойдзем – свет загіне. І выбух атамнай бомбы – гэта проста маральнае падзенне чалавецтва, увасобленае тэхнічным інтэлектам. Бо забіваць нельга. Мяркую, што людзі ў дахрысціянскія часы былі значна больш высакародныя… Я вось чытаў легенду пра галаў, што заваёўвалі правінцыі Рымскай імперыі. І калі гальскі правадыр, падняўшыся па вузкай сцежцы, убачыў дзівосную аголеную жанчыну, якая ляжала на камянях (асаджаныя аддалі яе ў ахвяру), ён загадаў войску павярнуць назад. Разумееце, ён быў ваяром, але не быў гвалтаўніком. Калі нават гэта і легенда, створаная, дарэчы, не сёння і не ўчора, то яна ўсё адно ўвасабляе ў сабе дух эпохі. Часам кажуць, што Хрыста не было. Аднак людзі, якія стварылі вобраз Хрыста, існавалі! І яны ўвасобілі ў слове чалавечую мару пра ідэальнага чалавека, якая жыве ўжо дзве тысячы гадоў і будзе жыць вечна. У юнацтве чалавек кожны дзень разважае над падобнымі пытаннямі. І, задаючы іх сабе, усё роўна заходзіць у тупік, але шукае, шукае, упрэцца ў сцяну і зноў шукае абходы – направа і налева... Вось смерць – гэта заспакаенне? Часам нават прагнеш гэтай гармоніі небыцця, паколькі нябыт і быццё – гэта ўсё прывідныя паняцці, і паміж імі існуе зусім тонкая мяжа. Ды і як знайсці на ўсё адказ?! Калі ж усё раскладзена па паліцах, нібы ва ўніверсаме, тады і жыць не трэба. «Я жить хочу, чтоб мыслить и стра­дать», – пісаў Пушкін, вялікі аптыміст і жыццялюб. Заўважце: жыць не для таго, каб танцаваць на балях і заляцацца да жанчын. Найвышэйшая радасць – гэта высокія пакуты. С.А.: Слухаючы вас, я думаю, што мы асуджаныя: асуджаныя шукаць нейкі свой шлях, асобны ад чалавецтва. Нам заўсёды не хапае проста жыцця. І калі мы будзем выбіраць паміж сучасным аўтабанам і ідэяй, абярэм ідэю. Нам патрэбны нейкі метафізічны сімвал, нешта большае, чым жыццё. В.Б.: Але ўжо ніколі не будзе такіх людзей, як наша пакаленне, – рэвалюцыйных аскетаў: «Дан приказ ему на Запад, ей – в другую сторону». Тое, як маё пакаленне разумела шчасце, запатрабавала занадта шмат крыві... Вось вы пыталіся, як ратавалася мая душа... С.А.: Мне здаецца, я здагадваюся. І здагадка мая заснавана на вашых вершах: я не адчуваю ў іх чалавека з іншага пакалення. Вы як быццам адсюль, з нашага свету. Як вы пішаце пра жывёл, пра тое, што мы – адзін жывы свет, што ўсе мы роўныя… В.Б.: Тое ж самае я знайшоў у вашай кнізе «Чарнобыльская малітва». Пра тое ж пісаў і Гумілёў:   Я за то и люблю затеи Грозовых военных забав, Что людская кровь не святее Изумрудного сока трав.   Пасля таго, як памерла наша кошка, я напісаў цыкл вершаў, адзін з якіх надрукаваў «Новый мир». І адзін паэт сказаў мне: «А я й не ведаў, што ў вас быў прыёмны сын…» Я плакаў, таму што гэтая кошка, паміраючы, глядзела на мае рукі, якія маглі зрабіць для яе літаральна ўсё... У яе вера была, што гэтыя рукі выратуюць яе! С.А.: Пасля Чарнобыля там, на мёртвай зямлі, да мяне прыйшло адчуванне блізкасці ўсяго жывога. Я стала інакш глядзець на каня, птушку, мураша. Гэты свет наблізіўся да мяне. Памятаю, як стары пчаляр распавядаў пра першыя дні пасля аварыі: «У мяне дзесяць вулляў, – казаў ён. – У першы дзень не вылецела ніводная пчала, у другі... Ну, думаю, што-небудзь здарылася ў прыродзе, калі пчолы баяцца пакідаць вулей. Яны даведаліся пра ўсё раней за нас, людзей». Я яшчэ думаю пра гэта напісаць – пра чалавека, якога мы ведаем, пра чалавека, які нанава задумваецца пра свет і пра тое, што вакол яго, і хто ён ёсць. В.Б.: Аднойчы, калі я быў у стаматалагічнай паліклініцы, туды зайшоў стары хворы сабака. Дамы з рэгістратуры тут жа закрычалі: «Трэба, каб яго забралі! Трэба патэлефанаваць!» Але я адказаў: «Не бойцеся – ён вас не ўкусіць!» Праўда, у той жа час падумаў: «Хутчэй вы яго ўкусіце». Сеўшы побач з сабакам, я абняў яго: «Ну што, сабака, не зразумелі нас тут». А адна дама сказала: «Не хапала сабакі, дык яшчэ і вар’ят прыйшоў!..» Вось у мяне ў гасцях была спявачка Камбурава, яна пакланілася мне: «Дзякуй за вашых катоў і сабак». Вы разумееце, яна ўбачыла прыгажосць гэтых жывёл, іх высакароднасць, адданасць. Калі ты нармальны чалавек, то людзі больш за ўсё схільныя лічыць цябе вар’ятам. Не ўсе ж разумеюць твой язык. І калі пішу, што бачу Цвятаеву сабакам, што кульгае ля сцен Іерусаліма, гэта з маіх вуснаў гучыць пахвалой. Гэта маё захапленне. Але людзям цяжка гэта зразумець. Увогуле, мой уласны дух пазірае на маю абалонку, як салдат на вош. Абалонка гэтая нікчэмная, якой бы ні была з’ява духу. Тое, што Гасподзь уклаў мне ў душу, ніяк не суадносіцца з маім нікчэмным жыццём. У рэчаіснасці гэта нейкае іншае, сапраўднае жыццё. І калі я прыйшоў з нейкага свету, то ў гэты свет і пайду... Калі да мяне ў госці хацеў прыйсці паэт Фёдар Яфімаў, паэт Кіслік, цяпер нябожчык, адгаворваў яго: «Навошта ты да яго пойдзеш? Ён толькі пра мерцвякоў піша». Уяўляеце, якое неразуменне!.. Кушнер жа ўсё разумеў, таму што сказаў мне: увесь час пісаць пра смерць – гэта пісаць пра бессмяротнасць. Я ж пра памерлых пішу як пра жывых. Гэта вечнае жыццё, вечны карагод, неспасціжны для нас.   Пока я жив, никто не умирал, Умершие живут со мною рядом.   С.А.: З гадамі ўсё больш знаёмых людзей там, наверсе. І ўжо не страшна пераходзіць у іншы свет, бо там ужо практычна ўсе. Ці гэта толькі нашае ўяўленне, наша фантазія... В.Б.: Не, гэта не абстрактнае паняцце. Мой бацька памёр у 1953 годзе. І я толькі цяпер разумею падаплёку, каштоўнасць некаторых яго ўчынкаў. Справа ў тым, што, нешта страціўшы, мы нешта і знаходзім. Прычым прыгадваем усё тое станоўчае, што, уласна, і складала гэтага чалавека. С.А.: А жывёл, што памерлі, таксама памятаеце? В.Б.: Вядома, памятаю... Маё значэнне ў паэзіі не ў тым, што я нешта абнавіў, знайшоў новыя формы, а ва ўсёчалавечай узаемасувязі дабрыні. Хоць людзям цяжка гэта зразумець. Аднак яны гэта адчуваюць. І пішуць пра мае кнігі. Я ж не замаўляю рэцэнзіі. Людзі самі адносяць мае вершы ў рэдакцыі. С.А.: У Бібліі напісана, што жывёлы – гэта «прах, які ходзіць»… В.Б.: А чалавек? «Что ропщет мыслящий тростник?» – так Паскаль казаў пра чалавека. Хіба чалавек – гэта не прах? С.А.: У Хаяма: глінай я быў і вярнуся ў гліну. Такое кола… Каханне – гэта, вядома, таемства. Але самая вялікая таямніца – смерць. В.Б.: Гэта вялікая таямніца таемстваў. Але мяне гэта не палохае. С.А.: Веніямін Міхайлавіч, сёння жыццё прыходзіць да вас з тэлевізара, але вам не хочацца выйсці на вуліцу і пагаварыць з людзьмі? Ці вы расчараваны ў людзях? В.Б.: Ды не, я самотны чалавек. Выйсці хацелася. І часам я выходзіў... Тут па раніцах выгульваюць сабак. Я іх вельмі люблю. І сабакі, напэўна, нават на адлегласці адчуваюць гэта. Аднойчы я сядзеў на лаўцы, і велізарная сабачына ўтаропілася на мяне проста з непрыхаванай цікавасцю!.. Я памятаю шмат такіх каціна-сабачых гісторый… Неяк падчас вайны я праходзіў вясковай вуліцай і жаваў сухую скарынку. І раптам здаровы сабака накінуўся на мяне! Скарынка засела ў мяне ў горле, і калі, нарэшце, я праглынуў яе, сказаў: «Ты што?» І ўявіце сабе, сабака заматляў хвастом і вінавата сеў!.. С.А.: А чым увогуле ўзрушыў вас чалавек: усё-ткі сваёй нізасцю або, наадварот, узнёсласцю душы? Я сама ніяк не магу вырашыць гэтае пытанне... В.Б.: І тым, і другім. Калі я развітваўся з Пастарнакам, ён сказаў: «А ўласна кажучы, навошта вы да мяне так часта хадзілі?» Але я з папрокам адказаў: «І вы яшчэ пытаецеся?» Ён усё зразумеў... Мы бачыліся з ім так часта не таму, што ў мяне такі ўжо талент быў. Хоць талент у мяне, дапусцім, ёсць, але супрацьлеглы сістэме Пастарнака. У яго ж іншае выхаванне, іншае жыццё. Ён нават казаў мне: «Зацягнулі Лазара!» Але, мабыць, я так «зацягнуў», што гэта выклікала ў яго нейкую цікавасць. Ён жа сам запрашаў мяне. Я не хадзіў без дазволу. С.А.: Але Пастарнак – гэта асобная духоўная арганізацыя. Тут усё зразумела: чалавечая прырода ў дадзеным выпадку папрацавала выдатна. Але якой думкі вы пра астатніх людзей? В.Б.: У мяне было ідэальнае ўяўленне пра паэтаў. Але некаторыя з іх аказаліся і здраднікамі, і шкурамі. Не хачу называць іх імёны… С.А.: Гэта значыць, што пытанне «Што такое чалавек?» засталося для вас адкрытым? В.Б.: Жыццёвы досвед – гэта пустыя словы. Можа быць камерцыйны досвед, досвед рыбалова, паляўнічага або інжынера. Але што такое жыццёвы досвед, калі жыццё ставіць нас перад такімі катастрофамі?! Мы ж ведаем, што сканаем, што памрэ хто-небудзь з блізкіх людзей. Але хіба ўсведамленне гэтага дапамагае нам перажыць страты?.. Вось вы кажаце пра досвед. Віктар Барысавіч Шклоўскі (я бачыў яго, калі яму было амаль дзевяноста гадоў) сказаў: «Як у восем гадоў на нешта крыўдзіўся, так і цяпер крыўджуся. Усё як было, так і ёсць. Старэе цела, а душа вечная». С.А.: Ці гаварылі вы калі-небудзь з Пастарнакам ці Шклоўскім пра смерць? В.Б.: Ніколі, бо размова пра смерць – гэта не размова паэтаў. С.А.: Думаю, што ў сапраўднай паэзіі абавязкова павінен быць заключаны нейкі патаемны дух рэчаў, фізіка і метафізіка тут заўсёды побач. В.Б.: Вось паглядзіце, які атрымаўся цуд з зусім простых слоў:   В горнице моей светло. Это от ночной звезды. Матушка возьмет ведро, Молча принесет воды.   Гэта – Рубцоў. Ну, што тут такога?.. А Пастарнаку спадабалася вось гэтае маё чатырохрадкоўе:   На дерево залезешь, Глядишь в кудрявый лес: Что чудищ, что поэзищ И маленьких поэз!   Часам ты нібы маланку ловіш! І потым гэты радок ужо галінуец­­ца, раз­­­га­­­лі­ноў­ваец­ца... У Пушкіна ёсць дзівосны радок: «Над вымыслом слезами обольюсь». Гэта значыць над веліччу чалавечай думкі. Гэтак жа плакаў Горкі, калі слухаў Ясеніна. Так плачу я ад некаторых вершаў – сваіх і чужых. Гэта найвялікшае шчасце – спасціжэнне прыгажосці. Рэлігія – прыступка да разумення прыгажосці чалавечай душы... У мяне адзін выпадковы чалавек убачыў слова «Бог» з вялікай літарай, ён сказаў: «Вы контррэвалюцыю пішаце!» Аднак, на шчасце, ужо пачалася перабудова, і ў часопісе «Новый мир» быў апублікаваны верш Арсенія Таркоўскага, дзе слова «Бог» было з вялікай літары... У савецкага чалавека проста анекдатычная свядомасць: калі так напісалі ў друкаваным органе, значыць, Бога і вялікую літару ўжо дазволілі... С.А.: Застаецца толькі зрабіць выснову, што алхіміяй мы з вамі займаемся, Веніямін Міхайлавіч... В.Б.: Таркоўскага называлі алхімікам слова. І якая была для мяне радасная нечаканасць, калі ён дасылаў мне такія цудоўныя лісты! І калі мне вельмі горка, я заўсёды ўзгадваю адну яго фразу: «Што б казала і пісала Марына Цвятаева пра вашы вершы…» Таму што суд Марыны Цвятаевай – гэта суд Божы. С.А.: Часы сыходзяць. Чалавек застаецца. Усё тыя ж Адам і Ева. У аднаго ўсходняга чалавека ёсць верш, які заканчваецца такой думкай: памятай чалавек, што неба жадае. Дзякуй, Веніямін Міхайлавіч, за гэтую сустрэчу. За яе радасць.
 
Наста Кудасава (№93)
Бег па няўмольнай вадзе   *  *  * Неба зрываецца долу – блакітныя коні ў яблыках белых аблокаў скубуць пахкі вецер… Я прысвячаю табе маё ўсё – маё сёння: без-цябе-вуліцаў мыліцы, памяці шчэцце… Я прысвячаю табе будняў дробнае проса. Мне ж – сотні жыццяў стаяць на зямным падаконні, слухаючы, як зрываюцца долу нябёсы – ў яблыках белых аблокаў блакітныя коні…     *  *  * лепей стаі ды растай, бо расстанне – it’s time… стань абрыкосавым снегам, наліплым на шыбы. дзе той адзіны, хто счытвае нас без ліста, хто гэту прорву цябе ў маім целе зашыў бы? неба зжавала язык. блізарукасцю рук я разбіраю адно твае вусны і плечы. літары ўсіх алфавітаў звываюцца ў гук – той, што не мае наймення ў жыцці чалавечым.     *  *  * там, дзе сон даланёй азёрнай закалыхвае страказу, дзе надкусваеш яблыкі зораў, дольку поўні спрабуеш на зуб, дзе паркаль блакітных крыніцаў п’е ружовы адзінарог, дзе няма патрэбы маліцца – кожны кожнага там збярог; дзе шчаслівы, без вечнага “дай мне”, бог узрошчвае свой багун, там, дзе не бывае расстанняў, там, дзе я без цябе магу.     *  *  * і пакуль я ўпівалася ў лужынаў жоўтыя вочы, набівала жывот перасоленай снежнай кашай, хтосьці здаў гэты люты ва ўтыль, збракаваў мой почырк, пераціснуў мне горла даўкім нясцерпным кашлем, так што й выдыхнуць цяжка, не тое што слова мовіць! рот адкрыеш, а там адно “ка-хаю, ка-хаю…” але ўпотай нясу гэты боль як шчаслівую споведзь. і так горача ў жываце… няўжо гэта снег ува мне растаяў?     *  *  *                               Усеваладу Сцебураку аднойчы ты ўчуеш раптоўным прадонневым нюхам, што жыць – гэта проста і хутка, як збегаць па мячык. гэта стаяць насупраць, маўчаць і слухаць, глядзець ёй у вочы сваімі вачыма сабачымі… а ноччу зрывацца ў нябёсаў блакітныя грады, зубамі хапаць жоўтай поўні салодкую дыню і несціся аж да ранку малочным шляхам, сузор’евым садам, каб уткнуцца ў калені ёй носам і выдыхуць: “любая! гэта табе! гаспадыня…”     КОРТЭЛА                     Вадзіму жэўжыкам божым гарэзіць, у кветках куёўдзіцца, сонцам п’янюткі, анёлак – смяшыць нашых рыб, раніцай слухае конікаў звонкую конніцу, вечарам стромкаму скрыпню настройвае скрып… потым сядае, стамлёны, на ганку вавёрчыным і ў захапленні ўсю ноч піша небу лісты: там на кожнай старонцы зямным роўным почыркам толькі тры словы – Кортэла. Шчасце. Ты.     ЦУД Ані Трутневай, у памяць аб нашай Кортэла і нашай Вільні I лавіць яго вуснаў дрыготкую страказу, балючаму целу налічваць за ўчорам учора… увесь Ты, Госпадзе, – праўда, увесь Ты – цуд! увесь Ты – сасновага раю жывое мора… а любы мой тчэ плаўнікамі мой новы дзень, люляе ў далонях гарачых паўночны вецер. увесь Ты, Госпадзе, – бег па няўмольнай вадзе, і болей нічога, нічога няма на свеце…   II Ибо вся наша жизнь — это только погоня за счастьем, но счастья так много, что нам его не унести. Выйдешь за хлебом — а жизнь пронеслась: «Это лето, Настя. Сердце мое разрывается на куски». Д. Воденников захавай гэты дзень, можа быць, нам усё толькі сніцца: быццам вырай каметамі б’ецца ў сукенках суніцаў, быццам сосны зялёнымі пальцамі вомшаюць ранне... я не маю ні слова – ні слова, ні выдыху… Аня! як жа многа, бязлітасна многа нам дадзена шчасця: вочы здзіўленых рыб, смак дажджу на любімых запясцях, сэрцы ў шнарах дарог, камяні ў ядлаўцовых абдоймах – безагляднае лета Гасподняе… Аня, я помню… і як вецер схіляўся ў малітве над кожным збаночкам, і як белыя ночы ўкрывалі нас коўдрай малочнай, і як роспач маю ты люляла на самай мяжы: толькі плакаць і пець, толькі плакаць і пець, толькі жыць…   III і што ўжо хапацца за соннае вуліцы хвост? і што ўжо цяпер на шматкі, як смяротніцы, рвацца? глядзі, колькі цудаў шалёны наш Бог нам прынёс: на ўсе мае трыццаць два і твае ўсе дваццаць! як быццам усё, што нам ліпень так шчодра намыў, спынілася тут – у касматых вантробах Вільняле, дзе, скінуўшы смутак, шчаслівыя вечныя мы стаім і цяпер, як тады, як адвеку стаялі.   IV бо анёлы тут лётаюць нізка, сядаюць на плечы, зазіраюць у вочы, бяруць увесь боль пад крыло. бо так хочацца жыць і так цягнецца, цягнецца вечар – неабдымны, як вечнай самоты няўрымслівы слон… бо так хочацца верыць, што мы недарэмна любілі ў гэтым варварскім свеце (дзе, зрэшты, усё – насланнё!), што далёка-далёка па сцішаных вуліцах Вільні нас дагэтуль нясе пад крылом наш шчаслівы анёл.     ВІТАЛЬ                     Віталю Рыжкову гэта ўсмягласць асіплае кані, адарванай ад ніў вышыні. дні мае – палігоны гукання, невыкрыкнае роспачы дні.   я не помню нагодаў вынырваць, памяць сплёўвае прысак і жвір. дык навошта ты сонцам настырным уваходзіш і кажаш “жыві”?   тут даўно ўжо няма чаму біцца – ў пустасэрцы, напханым асцём. дык навошта ты цёплай сініцаю прыляцеў і вярнуў мне жыццё?   быццам ёсць яшчэ голас азімы пад ільдом занямелых пакут, быццам можна адным тваім імем затрымаць мяне тут.     СПРОБА ВІНШАВАННЯ З 2017 ГОДАМ потым выйдзеш па піва і знойдзеш сябе ў вясне, а пакуль – лаві на язык трыццаць першы твой снег, што – знаёмся! – гарчэйшы і злейшы на смак за трыццаты: гэта новыя здрады – вітай! – гэта новыя страты, гэта новай пустэчы халодны бліскучы смарагд. я не помню – даруй! – хто ты мне: сын ці муж мой? ці брат? я не помню, навошта мы тут – носім твары чужыя… але што гэтак цісне адчаем нашыйным, скажы мне, і чаму так балюча пячэ хараством снегапад? усё адно ж прастаю ўсё жыццё падабенствам слупа з інвалідам-радком у зубах – рэдкі ўзор ідыёта! не прачнуўшыся нават. прабач, неяк так. з новым годам…     КАЦІ, У ТАГАНРОГ, ДА ЗАПАТРАБАВАННЯ                               Кацярыне Гаруновай гэты век мяне выкінуў прэч: ні пляча, ні ключа. “я-хачу-да-цябе” захрасае кітом у горле. час маўчаць камянём, час люляць гэты роспачны час – час-ніколі.   сіні волат самоты, палонны сваёй жа вагі – быццам неба штурхае і душыць знутры плаўнікамі… я стамілася ад небыцця, ад сябе і тугі, ад гукання!   там, дзе горад-алень мокрым носам уткнуўся ў Азоў, дзе скруціўся сусвет кацянём у цябе на спадніцы, я хачу пахаваць маю памяць, мой боль, мой назоў і забыцца.   каб у моры пяшчоты спачыў гэты катаржны кіт, каб задыхаць нарэшце, скаўтнуўшы адчай невыенчны, і прачнуцца шчаслівай на беразе цёплай рукі чалавечай.     *  *  * ноч таўчэ мяне дзюбай варонінай, вёсны блазнамі шчэрацца ў шкло. я жыву – крыяю, прытомнею, ды нішто, нішто не прайшло. нават сценаў халодныя спіны тут маўчаць сваё страшнае “не”. дзесьці з памяццю лёгкай адзіны мой можа жыць без мяне.     *  *  * і што я цяпер адкажу беласлёзым садам, пастарэлым слівам? як мне глядзець у вочы не тое, што дрэву, – палену і пню? вецер ірве маю квецень, а я… я не ведаю, як быць шчаслівай. усё, што я маю, – глядзі! – агалцелай душы ідыёцкае ню.   а тут – закон і парадак, ёсць зарплаты і ёсць палаты. кожнай пачвары – па пары, кожнаму хвораму – па ўрачу.   я прашу толькі выйсця.   дай мне выйсця – з-за кратаў – дахаты. здаецца, я ўжо нічога, зусім нічога тут не хачу.     ПРАГА              Максу Шчуру 1 Гэты горад так цягнецца ў неба гатычнымі шыямі, так займае хаду, так глядзіць у душу мудрым рэбе... Я прынесла яму ўсё, што мела, – пагарду птушыную, адзіноты бялізну, няспраўджаных мараў зрэб’е. Я прынесла яму грузных крокаў тугу без’языкую. Горад, горад, глядзі! Гэта ж я – твой няўрымслівы голем. Я на ўсіх скрыжаваннях стаю і маўчанне выкрыкваю, каб застацца ў табе, не пачутай нікім і ніколі.   2 Горыч прымi ўнутрывочна, але – палай. Хай надрываецца, кволiцца кнот, але грэе. Быць цi не быць – гэта толькi пытанне цяпла, Толькi пытанне ўключанасцi батарэi Там, у адсеках нутра, дзе балiць i пячэ, – Зрэшты, табе аднаму зразумелае пекла. Быць цi не быць – гэта толькi пытанне вачэй, Здольных аднойчы ўтрымаць на зямлi чалавека.     *  *  * баішся пакуты ўдыхаў, пакатых дахаў, баішся караляў і швэдраў з тугой гарлавінай, таму бяжыш ад сябе: дзікі вецер – пад пахай, ва ўсіх кішэнях – каштаны й верад правінаў. бяжыш, нібыта магчыма ўцячы ад жальбы, схавацца ад вусцішы ў Вільні, Маскве ці Празе… і раптам аднойчы – вочы! нясцерпныя вочы салодкім скальпелем праразаюць наскрозь гэта ўсё – да пяшчоты – і становяцца эўтаназіяй.     *  *  * вымарай мора, прашу, і прыйдзі марошкай, дай заімшэць, дай аддацца зялёнай імшы! што я магу – валацуга, дзіця, скамарошка? толькі даросламу шоў свае кволыя швы ў ціхай журбе накладаць, жылы ніцям аддаўшы, верыць у вернасць ды ткаць на ўсіх вечнасці бінт… Ты, Хто мяне пасяліў у жыцця на паддашку, Ты ж аднаму навучаў мяне – “ ўстань і любі!” што ж Ты трымаеш цяпер гэтай ярасцю гончай? мне не пад сілу нішто – ні займаць, ні займець. дай мне бясконцую восень і рыжую поўнач: ягадны дол, ясны зрок і няісную смерць.     *  *  *                               Вользе Злотнікавай каб трымацца зямлі, у нас ёсць адно кеды і кедры – навылётнай самоты скразная грудная Сібір. але ўкруцішся ў боль – у дзяцінства расцягнуты швэдар – і выстукваеш дзюбачкай вечнае наша “любі”. больш няма чым сагрэцца ў жыцці… тут ні ложка, ні лыжкі я не ўмела займець – дзікай ягадай спала ў імху. і адзін толькі Бог усміхаўся мне кедравай шышкай, суцяшаючы ўсё: і каханне, і смерць, і тугу.     *  *  * але толькі лес на мой голас ідзе, рукой абдымае зялёнай. свяціся ж імя тваё, верасу дзень, прыйдзі, валадарства клёнаў! будзь воля твая, пан касматы мох! ты сёння адзіны хлеб мой… але ці ўбаюся, раз слухае Бог сасновых шышак малебны, раз дыхае небам жывое лісцё, сарваўшы няісныя содні, раз ёсць яшчэ шанец пражыць гэта ўсё маўклівай чарніцай Гасподняй...     *  *  *                     Косцю Чарухіну будзем карміць нашых феніксаў проста з рук, адагравацца ў зіхценні гаючых пёрак. я абяцаю. не бойся, я больш не памру. нават не ведаю, што б я рабіла мёртвай. тут жа такія цуды па ўсёй зямлі! клён абдымае за плечы, цалуе веццем… мох і чаромха, ядловец і базілік – бачыш, няма калі нават і думаць аб смерці! бачыш, як раніца просіцца: “на, вазьмі!” шчасце… агромністы дзень – мой! жывы да адчаю! будзе і вечны міндаль, і бясконцы язмін. будзем карміць нашых феніксаў, я абяцаю.     *  *  * бо такія жывуць насамрэч толькі там, дзе тонка. ну, а ўсё, што рвецца, я складаю рупліва ў рукаў. і пакуль мяне ненавідзяць чужыя жонкі, я ўсплываю між вамі штодня паплаўком радка. я кажу, вось – вецер. кажу, вось – хлеб, а вось – дотык. я кажу, вось самоты пражэрлівыя смаўжы. гэта Бог, я кажу, прайграе па нябачных нотах нас усіх. а яшчэ я кажу табе – лепш бяжы! бо такія жывуць насамрэч толькі там, дзе тонка, каб усё, што рвецца, струной стала ў горле начэй. і пакуль дзесьці спяць сном ружовым мужы і жонкі, я кажу – цячы, рака! і рака цячэ.
 
Янка Вольская (№93)
“Вы жэ самі ўсё прэкрасна панімаеце” Фрагмент аповесці   – Памежны кантроль! Рыхтуем дакументы! Дзве маладыя дзяўчыны ў вайсковай уніформе ўварваліся ў цягнік на станцыі “Маладзечна” і пачалі дагляд пасажыраў. Разам з імі, нетаропка і дзелавіта, уступіў з цемры станцыі ў святло вагона мужчына-маёр. Стась чамусьці думаў раней, што ва ўсіх маёраў ёсць вусы. І што калі да іх звяртаюцца – “таварыш маёр”, тыя вусы адразу задаволена падскокваюць і варушацца. Але ў гэтага маёра вусоў не было. Затое ў яго была зброя і сабачка. Сабачка вельмі задаволена, весела і спрактыкавана скокнуў у цягнік у Маладзечне з гэтымі трыма, а цяпер абводзіў усіх разумнымі, амаль чалавечымі вачыма. У маёра ж вочы не выказвалі нічога. Ён гэтаксама безэмацыйна сканаваў позіркам пасажыраў, як адмысловыя машынкі ў ягоных калег сканавалі пашпарты. Нават самы законапаслухмяны грамадзянін пачынаў сумнявацца пад гэтым позіркам у сваёй законапаслухмянасці і адчуваў правіну невядома за што. А злодзей дык мусіў адразу скурчыцца, зніякавець і, запінаючыся на кожным слове, чыстасардэчна прызнацца ва ўсіх парушэннях, якія здзейсніў цягам жыцця. Стась сядзеў ля праходу, недалёка ад дзвярэй, дзе грувасціліся валізкі і падарожныя торбы. Дзяўчына папрасіла ў яго пашпарт і зірнула на твар, уклаўшы ў позірк усю адказнасць службовай асобы. Твар Стася супаў з тварам на здымку ў ягоным пашпарце. Сур’ёзная памежніца рушыла далей. За ёй урачыстай працэсіяй пацягнуліся маёр і сабачка. Сабачка ўважліва паглядзеў на Стася, уцягнуў носам паветра і нешта пачуў. Ён пачаў пільна прынюхвацца, віхляць хвастом, церціся аб Стасеў заплечнік, што ляжаў ля фатэля. Маёр абрадаваўся. Ягоныя невыразныя вочы слізганулі па Стасю, па заплечніку і, відавочна, намацалі ў ім парушэнне. – Ціха, Гром! – скамандаваў маёр. – Што правозім? – з інтанацыяй безуважнасці і з кепска прыхаваным задавальненнем звярнуўся ён да Стася. – Нічога, – нечакана для сябе занадта хутка адказаў Стась. – Нічога? – гэткім жа безуважным голасам перапытаў маёр. А потым, набіраючыся пачуццём сілы і ўлады, больш пранікнёна, ужо нібы не запытваючыся, а даючы каманду, кіўнуў: – У заплечніку што? – Асабістыя рэчы, – адказаў Стась і паглядзеў маёру проста ў вочы. – Падрыхтуйце, калі ласка, багаж да агляду, – ласкавым голасам папрасіў маёр, і вочы ў яго засвяціліся. Стасю раптам падалося, што маёр ледзь не пляснуў у далоні. Гром працягваў абнюхваць заплечнік і нават пачаў нешта скрэбсці ля яго. “Якога чорта ты там унюхаў?” – падумаў Стась. Пасажыры, якія колькі хвілінаў таму млява сядзелі на сваіх месцах, апусціўшы галовы, пачалі іх падымаць. А самыя цікаўныя – дык і вызіраць у праход. Стась выйшаў з маёрам на пляцоўку каля дзвярэй і расшпіліў маланку заплечніка. Маёр усунуў галаву і пачаў дасканала ўсё даследаваць. Бялізна, гігіенічныя прылады, кніга Марціновіча “Возера радасці”, дакументы, гаманец з папяровымі грашыма, скарбонка з манетамі. Маёр хацеў ведаць усе дэталі. – Хвіліначку! – раптам узрушана замітусіўся маёр. – А гэта што? Стась выняў скрутак белай паперы, памерам з гаманец. У скрутку было нешта мяккае. “Гэта не маё!” – хацеў закрычаць Стась, як у фільмах пра мафіёзі, якіх скручвае паліцыя адразу ў клубе, калі яны ўдыхаюць какаін. Увесь гэты час пасажыры цягніка неадрыўна сачылі за тым, што адбываецца. Хтосьці губляў цікаваць, драмаў ці ўтаропліваўся ў гульню на тэлефоне, а хтосьці нават прыўздымаўся з месца, каб мець большы вугал агляду. “Гэта не маё”, – працягвала цюкаць у Стасевай галаве. – “Ага, не тваё, яшчэ як тваё, вунь і адбіткі пальцаў твае на паперы”, – сам сабе адказаў Стась. – Разгарніце, калі ласка, паперу, – сувора працягваў прадстаўнік памежнага кантролю. Стась падумаў, што зараз разгорне паперу, а ў ёй будзе торцік. Ну, як на 1 красавіка – Дзень усіх дурняў. Яму прыгадаўся жарт ад газеты “Камсамолка” некалькігадовай даўніны, нібыта замест Нацыянальнай бібліятэкі ў Менску збіраюцца будаваць вялізарны стадыён, а сам найкаштоўнейшы дыямент адпраўляюць у горад Магілёў, каб зрабіць з яго мясцовы Дыснейлэнд. Стась наглядзеўся на мясцовы Дыснейлэнд, і яму вельмі хацелася пабачыць у разгорнутай паперы торцік у форме Нацыянальнай бібліятэкі, урачыста працягнуць яго і прамовіць: – Гэта вам, таварыш маёр. Ці, можа, гэтаму сабачку, што пачуў пах вяршковага крэму і нясцерпна захацеў свята. Потым яны сыдуць у Гудагаі – дзве дзяўчыны, бязвусы маёр і сабачка Гром, а Стась паедзе далей, у Вільню, выйдзе з цягніка разам з астатнімі пасажырамі, адстаіць чаргу, каб пакінуць на сканеры адбіткі сваіх пальцаў, і растварыцца ў натоўпе, у віленскім паху грубак, у лабірынце вузкіх вулачак. У разгорнутай паперы аказалася з паўкілаграма белаватых паўпразрыстых гранулаў. – Што гэта і як вы можаце патлумачыць знаходжанне ў вас забароненых да правозу рэчываў? – зусім металічным голасам адчаканіў маёр. Ён, відаць, сам быў перакананы, што пабачыць у паперы бяскрыўдны торцік. Стась адчуў, як халадок жаху прабег па ягонай спіне. Пасажыры заварушыліся. Дзве цёткі ў трэцім шэрагу зашапталіся, і адна з іх вельмі выразна адзначыла: – Падазрыцільный ціп! – Гэта не маё, – паспрабаваў пярэчыць Стась, дарэмна спадзеючыся на разуменне з боку маёра. Чалавек-сканер змерыў хлопца халодным позіркам, у якім выразна адбіваўся вердыкт наконт апошняга: “злачынца”. А як паводзіць сябе са злачынцамі, маёр быў інструктаваны і меў пры сабе наказ наконт такіх выпадкаў. – Што значыць – “гэта не маё”? Яшчэ як вашае, – зларадна вымавіў ён. І паспешна дадаў: – Вунь і адбіткі вашых пальцаў на паперы. Падрыхтуйцеся да выхаду. Мы вымушаныя затрымаць вас да высвятлення абставінаў. Гром натапырыў вушы. Дзяўчыны-памежніцы, якія ўжо абышлі вагон, стаялі побач і крыху спуджана паглядалі ў Стасеў бок. Было ціха-ціха, ледзь чутна цягнік ляцеў над рэйкамі. Толькі ў самым канцы вагона нейкая дзяўчына размаўляла па тэлефоне, расцягваючы інтанацыі ў словах, нібы яна зараз не ехала пасярод лясоў і вясковых хатак паабапал чыгуначнага палатна, а ляжала недзе на пляжы, апалялася пад сонцам і размаўляць ёй было млява і абыякава: – Ну, я такая заяўляю яму, што прыеду а восьмай вечара. А ён такі адказвае, што яго затрымліваюць на працы і ён не можа мяне сустрэць. Ну. Такі, кажа, тыпу – вазьмі таксоўку і дабярыся. Ты ўяўляеш? Казёл. Тут маёр ссунуў бровы, сабачка падцяў хвост, а дзяўчыны-памежніцы спачувальна перакінуліся поглядамі. За вокнамі замільгацела святло станцыйных ліхтароў, цягнік хіснуўся, і голас з дынаміка выразна і неяк зухавата абвясціў: – Гудагай!   Цалкам аповесць Янкі Вольскай чытайце ў 93-м нумары "Дзеяслова".
 
Павал Абрамовіч (№92)
“Бо ён – Рака” Дняпро як сістэмаўтваральная метафара ў рамане Уладзіміра Караткевіча “Каласы пад сярпом тваім”   Усіх славутых беларускіх літаратараў яднае натуральная сувязь са сваёй зямлёй, Беларуссю, і ў гэтым – непарыўная традыцыя нашай літаратуры, наш ціхі, але цвёрды моўны патрыятызм з часоў Францыска Скарыны і Міколы Гусоўскага. Любоў да роднай зямлі і замілаванне велічным космасам прыроды, якія літаральна прапаведавалі нашы пісьменнікі, паўплывалі на фарміраванне мастацкага стылю беларускай літаратуры – безумоўна, ён існуе: агуль­ны магутны голас, зладжаны харал нашага класічнага прыгожага пісьменства.  Але быў (ёсць і будзе) у беларускай літаратуры пясняр Вады. Чалавек, які нарадзіўся ў старажытным горадзе на магутнай рацэ. Гэта Уладзімір Караткевіч. “Пры­дняпровец”, як казаў ён пра сваіх літаратурных герояў, вызначаючы не проста месца іх нараджэння, а сутнасць.   Верны сябар Спецыялісты даводзяць, што вытокі назвы ракі “Днепр” трэба шукаць у эпосе Заратустры, у старажытнаперсідскіх словах са складамі “да”, “до”, “ду”. А то і яшчэ раней: задоўга да пачатку часоў паняцце “рака” вызначалася аднаскладанымі пратаіндаеўрапейскімі словамі “да на” (“цячэ тут”), “до на” (“працякае тут”), “ду на” (“працякае ўнутры тут”)1. Сапраўды, усюды ў гідронімах – “дн”: Дунай, Дон, Днестр, Дзвіна, Дардонь. І Днепр. Дакладней, “Дняпро” – у Караткевіча сустракаем толькі такое напісанне. Я нарадзіўся ўдалечыні ад вялікіх азёр і рэк, сярод камяністых пагоркаў, якія ў старажытнасці багата наствараў у ваколіцах Койданава ляднік, і таму толькі прыблізна ведаю, што гэта такое – быць народжаным каля цякучай вады, жыць ля яе, бачыць ноччу і днём, чуць раку, думаць аб ёй. Так, я не маю досведу, але ў грунтоўным даследаванні “Тэмза” англійскага гісторыка і літаратуразнаўцы Пітара Акройда даводзіцца, што “сапраўдную “меру” ракі можна ўбачыць у пачуццях, якія яна выклікае”2. Уласныя пачуцці – някепская дапамога ў літаратурных падарожжах і спасціжэнні асобы пісьменніка, асабліва калі ты ўсё ж бачыў на свае вочы вялікія рэкі сваёй радзімы дый яшчэ шмат чытаў пра вялікія рэкі чужых краін. Прыкладам, кнігу “Жыццё на Місісіпі” Марка Твэна, у якой пісьменнік, ненапышлівы грамадзянін ЗША і дасведчаны лоцман, сказаў пра раку так: “Усё ж басейн Місісіпі – гэта касцяк нацыі. Усе іншыя раёны краіны – толькі чальцы, важныя не столькі самі па сабе, колькі сваімі адносінамі да касцяка”3. Гэта не проста назіранне, а досвед доўгага жыцця. Караткевіч, які бязмерна абагаўляў сваю раку, але ў той жа час глядзеў на свет пільнымі, разумнымі вачыма грамадзяніна, мастака і гісторыка, аднойчы прыйдзе да той жа высновы пра раку як касцяк нацыі. Аднак падасць яе ў больш разгорнутай, метафарычнай форме: “Ён [Дняпро] – бацька. Ён калыска наша. Ягоная душа – наша душа, усё яшчэ нястрымная, язычаская, вераломна-праўдзівая, цыганская. Ён і сапраўды язычнік, мнагажонец, і ўсе жонкі ягоныя не чуюць у ім душы. I Друць, і Прыпяць, і Дзясна. А браты ягоныя і сябры, накшталт Сажа, таксама не чуюць у ім душы. Бо гэты не выдасць. Бо ён верны сябар, які не заложыць цябе ўсякай свінні. Бо ён – Рака”4.   Кніга пра Раку Калі да Караткевіча толькі прыйшла задума “Каласоў пад сярпом тваім” (пісьменнік тады яшчэ быў студэнтам Кіеўскага ўніверсітэта), ён меркаваў абмежаваць геаграфію рамана адным Прыдняпроўем. “Але потым прыйшлося пашырыць рамкі, перакінуць з Прыдняпроўя “мосцікі” ў Вільню, Пецярбург, Варшаву”, – дадае пісьменнік5. І ўсё ж сэнсавы цэнтр рамана застаўся ў межах роднага Караткевічу Пры­дняпроўя. Пісьменік насамрэч не стаў радыкальна змяняць сваю першапачатковую задуму, нягледзячы на гаркавае слова “прыйшлося”, за якім хаваюцца развіццё, ускладненне рамана, якое адбываецца найчасцей міжволі аўтара, і заўвагі рэдактараў, цэнзараў. Караткевіч быў досыць непахісны ва ўласным жыцці і творчасці, і мосцікі (заўважце, не “масты”!) засталіся толькі мосцікамі – пабудаваны яны ў кнізе, зразумела, праз Дняпро. Дняпро – чацвёртая па даўжыні рака ў Еўропе – цячэ праз усе “Каласы…” і з’яўляецца глабальнай сістэмаўтваральнай метафарай, дэшыфроўка якой дазваляе спасцігнуць ідэйна-філасофскую аснову рамана. Вялікая рака суправаджае герояў, цячэ праз іх жыцці. Нават калі дзеянне “Каласоў…” адбываецца ўдалечыні ад ракі, персанажы кнігі звяртаюцца да Дняпра ў сваіх думках, жадаюць бачыць і чуць яго, суадносяць з ім свае назіранні. На ўвесь свет глядзяць яны быццам праз дняпроўскую ваду – рака з’яўляецца мерай рэчаў для герояў кнігі. Так, у часе летняга падарожжа кампанія падлеткаў знаходзіць крынічку. Майка шэптам, быццам падчас рытуалу, кажа, што гэта бацька вады. Алесь папраўляе дзяўчыну: “Бацька вод”. І дадае: “Вось так і Дняпро пачынаецца недзе”. Свае асабістыя адчуванні персанажы таксама суадносяць з Дняпром: “Ва ўсіх трохі сціснула дыханне, як перад першым адчайдушным крокам у ледзяную ваду Дняпра”. Рака – мера, а таксама надзейны арыенцір: “…Война ўбачыў за сабой заліты луг, парушынкі людзей на другім яго краі, а перад сабою зарасці і далёкую-далёкую стужку Дняпра”. У гэтым рамане падчас знаёмства досыць сказаць іншаму чалавеку, з якой ты ракі – і ўсё, гэтага хопіць, каб ахарактыразаваць сябе, пазначыць у свеце. “Ты адкуль такі?” – “Я з Дняпра”. Дняпро, кажучы словамі Твэна, – касцяк “Каласоў…”. Перафразуючы словы амерыканскага пісьменніка, можна дадаць, што “ўсе іншыя раёны кнігі – толькі чальцы, важныя… сваімі адносінамі да касцяка”. Прыкладам, у часе навучання ў гімназіі Алесь маркоціцца, сумуе па родных краявідах і красках: “Бразгоча званок. Выйдзеш у калідор, а за адзіным акном не Дняпро, а казённыя гарадскія муры, усе пафарбаваныя ў аднолькавы “іерусалімскі”, а па-простаму, па-малярску, – жоўты колер”. Загорскі-малодшы гібее ў Вільні – Дняпро незаўважна стаў ракой жыцця для падлетка, і ён усведамляе гэта, застаўшыся надоўга без “вялікай вады”. І чым далей ад Дняпра – тым гарчэй настальгія, тым цяжэй. “Другі месяц ён жыў [Алесь] у Маскве, і кожны раз пагрозлівай і гордай прыгажосцю ўражаў яго гэты куток зямлі. Вярнуцца да берагоў Дняпра ўсё не выпадала”. Дняпро, які шырокай сіняй ніткай праходзіць праз кнігу, даў ёй першы шывок – у прамым сэнсе. Пачатак “Каласоў…” “прыйшоў у галаву [Валодзю Караткевічу] 7 жніўня 1959 года ў Азярышчы над Дняпром, дзе ўзвышалася над кручай пахілая груша”5. “Вусце” рамана шчыльна звязана з Дняпром, як і аўтар, персанажы ягонай кнігі. І сама рака ад пачатку выступае ў якасці героя кнігі: “Дняпро падбiраўся да яе спакваля, патроху, як разбойнiк”. Рака – удзельнік падзей і сведка ўчынкаў іншых персанажаў. Дняпро ўважліва і адстаронена назірае, несучы свае воды ў вечнасць, і чуе, запамінае ўсё, у тым ліку словы праклёну, адчаю, кахання, малітвы, спадзеву, наказу. “Бацька спыніўся на высокім урвішчы Дняпра і абвёў рукою ўсё, што вакол. – Гэта тваё, – сказаў ён. – Твая зямля і тваё неба. Помні, усё жыццё ты будзеш піць ваду з Дняпра і абмываць гэтай вадой сваіх нованароджаных. І адабраць гэта ў цябе не можа ні чалавек, ні бог, ні д’ябал. Адна смерць”. Сцэны “Каласоў…”, якія разгортваюцца на берагах Дняпра – нават “простая” бойка і прымірэнне двух хлопчыкаў у пачатку твора – падаюцца ці не самымі яскравымі, псіхалагічна дакладнымі, запамінальнымі, мудрымі. Быццам сама рака дала частку сваёй магутнай велічнай сілы Караткевічу, і пісьменнік не проста напоўніцу ёй скарыстаўся, а зарадзіў сваю кнігу, напоўніў як жывой вадой. Надзвычай глыбокай падаецца ў гэтай сувязі думка старажытнарымскага філосафа Луцыя Анея Сенэкі пра сутнасць вады і ракі: “Сказаўшы, што яна – элемент, я даў ёй тым самым досыць шмат сіл. Бо ты ж разумееш: што выцякае з элемента, не можа вычарпацца” (трактат “Аб прыродзе”, кніга III “Аб вадзе”)6. Ідэі, вобразы, персанажы “Каласоў…” не вычарпаліся, не высахлі з цягам часу, яны застаюцца і для новых пакаленняў шчырых беларусаў неабходнымі, прыцягальнымі, гаючымі, як празрыстая рачная вада, – літаратура як від мастацтва сапраўды можа спатоліць духоўную смагу. “Бясконцае жыццё Тэмзы наводзіць на думку, што прырода ўсяго на свеце цыклічная”, – піша Акройд, і Дняпро, які ў старажытнасці меў назву Барысфен, таксама можа засведчыць гэта – прама ці апасродкавана, праз кнігу Караткевіча.   Мора свабоды Разважаючы пра Дняпро як сістэмаўтваральную метафару “Каласоў...”, трэба адзначыць яшчэ дзве важкія ролі ракі ў рамане. Па-першае, Дняпро выяўляецца цякучай, але суцэльнай, не пункцірнай мяжой паміж свабодай і прыгнётам, воляй і турмой. Памятаеце, калі Раўбіч, расклаўшы мапу, паказвае прыдняпроўскім шляхцічам меркаваную дыспазіцыю войскаў у часе будучага паўстання супраць Расейскай імперыі? Пры размяшчэнні ўзброеных атрадаў улічаны найперш павароты, лукавіны Дняпра, і рашуча гучаць за сталом словы: “Трымаць асявую лінію Дняпра”. Караткевіч не збаяўся ўвесці гэтую сцэну ў якасці стрыжнёвай, паказаць дэталёва, як нашыя прадзеды стрымлівалі і білі ворага, менавіта з улікам мясцовасці і перавагаў, якія дае родная зямля. І вада. Па-другое, для ўсведамлення Дняпра як глабальнай метафары ў рамане трэба звярнуць пільную ўвагу на 20-ты раздзел першай часткі рамана, якая напісана ад першай асобы – ад імя самога аўтара. Быццам старонка дзённіка была наўмысна забытая паміж старонак літаратурна-мастацкай кнігі – моцны ход! Караткевіч распавядае, як ён піша “гэтыя радкі”, лежачы на вялікім камяні ля берага мора. (Пісьменнік наўмысна, дзеля абагульнення, метафарычнасці не кажа, што гэта Чорнае мора.) Найвялікшы рамантык беларускай літаратуры, ён з дакладнасцю мастака-марыніста апісвае наваколле. “Але галоўнае – мора! Гэта тое самае мора, у якое ўпадае мой Дняпро”, – усклікае аўтар “Каласоў…”. Караткевіч кажа, што кожны з нас нясе ў мора ўсё добрае і злое, што мы бачылі, “мы нясём у яго сваё жыццё, нават больш – сваю душу. І кожны ўпадае па-свойму”. Заканчваецца раздзел кранальным зваротам: “Спяшайся, цурок вады! Мора чакае!” Аўтар мае на ўвазе ці то чытача, ці то самога сябе як простага чалавека, ці то самога сябе як аўтара прыспешвае са стварэннем рамана, ці то наўпрост у стылі постмадэрністаў звяртаецца да ўласнага персанажа – Алеся Загорскага, які аднойчы адкрые Мора (Беларусь), але яшчэ доўга і пакутліва будзе спасцігаць хвалі, з якіх гэта Мора складаецца. Сімвалы і метафары коцяцца, як воды Дняпра, – неверагоднае ўражанне робіць паэтыка Караткевіча! І адно з вытлумачэнняў: Беларусь – тая ж самая рака, якая аднойчы ўліецца ў вялікае мора свабодных краінаў. Гэта адбудзецца, калі кожны з нас – не як жыхар, а як грамадзянін – усвядоміць: мы ёсць цурок вады і мы ёсць мора.   Цемра і золата Дняпра “Каласы пад сярпом тваім” – гімн роднай Рацэ, якая надае сэнс усяму на свеце. А Дняпро ў сваю чаргу – “вусце” і “выток” рамана, месца дзеяння, стрыжань, адзін з галоўных персанажаў. І адначасна – нацыянальны сімвал, мастацкае ўвасабленне нашай краіны, вызначэнне ідэі свабоды, метафара вечнага імкнення сапраўднага чалавека да абнаўлення, развіцця і спасціжэння моцы адзінства. У адным са знакавых месцаў рамана Караткевіч, быццам вежу, ставіць важкі злучальнік “і”: “Шлях і Дняпро”. Кожная з вялікіх кніг пра рэкі сканчаецца там, дзе рака ўпадае ў мора. Мудры аўтар “Каласоў…” таксама ведае фінал: “А калi нас не будзе, яна [рака] усё яшчэ будзе бегчы далей i далей, да апошняга, далёкага мора...” Скон, але і працяг. Караткевіч як сын Ракі прагнуў еднасці з Дняпром і пасля смерці, каб пабачыць тое апошняе мора. Момант уласнага канчатковага злучэння з Дняпром ён красамоўна апісаў у вершы “З вытокаў да вусця ракі”:   Калі развітання апошняга прыйдзе пара, Ладдзя на апошні, світанкавы выплыве плёс, І прыйме мяне валавокая цемра Дняпра, Як месячны серп з залацістых дняпроўскіх нябёс.     1 Шарый, А. Дунай. Река империй. – Азбука-Аттикус, 2015 г. 2 Акройд, П. Темза. Священная река. – Издательство Ольги Морозовой, 2009 г. 3  Твен, М. Жизнь на Миссисипи. – Петрозаводск, 1960 г. 4 Караткевіч, Ул. Званы ў прадоннях азёр. – Мастацкая літаратура, 1991 г. 5 Мальдзіс, А. Жыццё і ўзнясенне Уладзіміра Караткевіча. – Мастацкая літаратура, 1990 г. 5 Мальдзіс, А. Жыццё і ўзнясенне Уладзіміра Караткевіча. – Мастацкая літаратура, 1990 г. 6 Сенека, Л.А. Философские трактаты. – Алетейя, 2000 г.  
 
Вольга Гапеева (№92)
* * * учэпістым лапкам самае месца на каваных парэнчах гаўбца схапіцца штомоцы і з кожнаю хвіляй даваць зразумець што цяпер давяраеш пагойдвацца і бачыць што быць супраць ветру – прыгожа ускудлачана пер’е колеру крэсак алоўка упярэмешку з колерам валуна злепленага vajarka’й на ўскрайку мястэчка дзе толькі чорныя горы пагойдвацца у такт тралейбуснага сапрана і ўзгадваць што старыя трамваі спявалі аднак душэўней хаця ў гэтым горадзе іх ніколі і не было затое былі каханкі цяпер яны разам з трамваямі спяць у іншых краінах а гэтым учэпістым лапкам самае месца тут на гаўбцы той што нарэшце здолее іх палюбіць не праз танклявасць або сілуэтнасць але праз гук несамоты які абвяшчае прыбыццё птушынага госця яна будзе любіць кароткія пёры ўлетку і троху даўжэйшыя ўзімку захапляцца спрытнай няўклюдай і абавязкова казаць пра гэта ўголас бо іначай птушкі не разумеюць яны не чытаюць думак праўда ведаюць розныя мовы сярод якіх і чалавечая але з птушкамі рэдка вядуць размовы больш слухаюць іхнія спевы, фатаграфуюць, трымаюць у клетках, палююць і хочацца тады птушкам забыцца на мову людзей маўчаць і чакаць на паэтку бо ў кожнага паэта ёсць свая птушка крумкач, голуб, кірля, бывае яшчэ сарока хаця сярод птушак бытуе павер’е быццам у кожнай птушкі ёсць свой паэт ці паэтка што бы анёл-абаронца піша і піша пра іх свае вершы а птушкі думаюць што гэта малітвы і паўтараюць штодня а некаторыя нават штоночы спадзеючыся што можа хоць так іх пачуе дурны ашалелы непрадказальны бескампрамісны птушыны лёс   * * * прачынаюся па чужым будзільніку перапісваю чужыя тэксты думаю пра чужых нябожчыкаў сустракаюся з чужымі сябрамі размаўляю на чужых мовах фатаграфуюся з чужымі дзецьмі пешчу чужых катоў жыву ў нічыйных пакоях чытаю нічыйныя кніжкі ем нічыйным відэльцам рэжу нічыйным нажом сплю пад нічыйнымі коўдрамі так я вучуся быць госцяй у гэтым чужым і нічыйным свеце і калі мяне потым папросяць я нарэшце сваёю памру смерцю   * * * м а ў ч а н н е пакой куды садзяць і не пытаюцца ці там зручна м а ў ч а н н е выстаўленне уладных межаў і іх добрае дбанне м а ў ч а н н е стратэгія хворых, дзяцей і вар’ятаў м а ў ч а н н е пакаранне без выстаўлення даты смяротнага пакарання м а ў ч а н н е выкрэслівае ўсё са спісу жывых м а ў ч а н н е здрада таму пякельнае але пустое м а ў ч а н н е для паэткі што для верніка адлучэнне м а ў ч а н н е я абіраю мову   * * * Хіле, Кім, Нурдуран, Ліндзе, Крысціне, Марыі, Мод калі пяць жанчын чытаюць са сцэны свае вершы шостая сядзіць праваруч сёмая наперадзе я нарэшце адчуваю сябе ў бяспецы і што гэтая выпадковасць не выпадковасць зусім а доўгая балючая праца стагоддзямі тых хто верылі ў сябе калі не верыў ніхто і гэты ніхто дагэтуль сядзіць сярод нас але нас ужо восем і мне не вусцішна болей   * * * паветраны змей і птушка сустрэліся неяк у небе каля воблака нумар пяць птушка падумала – вось ён мой альтэр эга а паветраны змей сказаў што не ведае птушку хаця яны лёталі разам ужо цэлы дзень – думала птушка усяго толькі дзень – думаў змей але запрасіў-такі птушку на сваю палову неба, пазнаёміў з сябрамі і ў адказ птушка запрасіла змея на сваю палову неба але на 600 кіламетраў не хапіла вяроўкі і птушка сказала давай я дзюбай яе разаб’ю паветраны змей не згадзіўся, сказаў мы не выбіраем да каго быць прывязаным і зваліўся да ног сваёй гаспадыні калі сціх вецер   * * * чарговы ліст ад цябе атрымала сёння чытала яго на гаўбцы, хоць і без каваных парэнчаў калі адкрывала канверт з надзеяй падумала што гэта апошні твой ліст з такім адваротным адрасам яшчэ падумала што час існуе незалежна ад цябе ад мяне і ад нашых аб ім уяўленнях бывае нясецца і за дзень тады пражываю тры дні тваіх, а бывае некаторыя даты зусім выпадаюць і дзіўны такі каляндар вымалёўваецца раптам хаця лічбы і чыслы – гэта асобны тэмат для размовы… яшчэ ты пытаўся пра лёс, таксама няпроста, напэўна мне цяжка абраць адно для яго вызначэнне надоечы чула досыць трапную фразу што лёс – гэта не тое, што з табою здараецца а тое што думаеш, што з табой адбываецца значыцца лёс – адказнасць перад сабою якія навіны? ды асабліва ніякіх: раблю пераклады, нешта чытаю, нафарбавала пазногці хачу вывезці ровар свой на шпацырку праўда то халадно, то яшчэ якая халера вучуся не падпускаць кепскія думкі спрабую сябе зразумець і часам – іншых намагаюся ўсвядоміць свае жаданні бо як высветлілася дагэтуль жыла без іх я кіравалася жаданнямі іншых ігнаравала сябе як вынік – стаю пасярод нейкага поля што за яно? навошта я тут? і куды мне падацца? усё ж галоўнае ў жыцці чалавека гэта яна сама шкада што не даведалася пра гэта раней хаця з іншага боку лепш цяпер чым ніколі так што галоўнае, каб у згодзе з сабой, астатняе – як давядзецца ты пісаў што неяк праз дождж адмовіўся ад шпацыркі захацелася перадаць дажджавік або парасончык штось падказвае, аднак, што іх не прапусцяць ну і ладна, перададзім тады лепш чакалядку пайду патэлефаную стэфе і буду працаваць далей на завяршэнне наконт ліставання яшчэ адно невялічкае назіранне лісты напісаныя зранку адрозніваюцца ад вечаровых напэўна, як і размовы двух непадобных людзей   * * * спраўджваю фіялку ці супадае ейны колер з колерам бэзу што квітнеў калісь ля майго дома даведнік усё ўскладняе дадаючы лаванду і фуксію у гэтай кветкавай разнастайнасці перакладаю твой верш усё што адбываецца з намі – словы усё чым мы ёсць адна для адной – вершы і калі я пішу гэты радок мой лятак выпускае шасі а ты пайшла на шпацыр у парк і ў нашых пакоях сталы з разгорнутымі нататнікамі памаранчавым і чорным у прадчуванні нас, нашых целаў і колерных каардынатаў сумных і сухіх як размовы пасля таго як ты аднойчы сказала што сябрам мне быць не хочаш   паэма “Знакі” 1. забабонамі поўніцца свет і мая галава час ад часу гарадскі дзіцячы фальклор мяшаецца са спрадвечным вясковым мой каханы ў адчаі чытае свой гараскоп на год ён стаміўся ад хворых і як сапраўдны паэт шукае паратунку ў словах чым гараскоп не паэзія? усё залежыць ад інтанацыі але вымаўленне ніяк не даецца майму каханаму таму ён верны служка пані тэорыі і грэбуе практыкай перакатвае мяне ў сваім роце не разумеючы куды зрабіць націск каб я загучала так як магу хаця ўсё гэта адбудзецца потым цяпер мой каханы пакуль не мой і не каханы а разгублены леў сярод катоў, галубоў і кніжак з адчуваннем вяроўкі на шыі ён чытае свой гараскоп   2. першы дзень у горадзе намацваю свае клапаны звяраю гадзіннік вакол задуменныя людзі стомленыя савецкім стэрэатыпам неяк сяброўка сказала, што гэта краіна бы тая путана можа прапанаваць адно – віно і каханне а што яшчэ трэба паэткам хіба каліва сну і добрыя вершы раз-пораз і кепскія жарты, грошы і новыя мовы   3. сёння ў банку незвычайна натхнёна паэткі, паэты запаўняюць паперы колькі вы атрымліваеце на год у лары? які адсотак падатку вылічваецца з даходу? паэты пыхцяць паэткі ўздыхаюць чарговым разам усведамляюць сваю іншавасць або іншавасць анкетаў складзеных для незвычайных людзей якія ведаюць пра падаткі і даходы яны – богі рэальнасці і рацыянальнасці   4. трэці дзень на грузінска-эстонскай мяжы захад і ўсход зменяцца на поўдзень і поўнач гэта апошні пункт прызначэння – марыла я іншых кірункаў свету пакуль не прыдумалі можа прыдумаю я?   5. веданне памнажае смутак а яшчэ падказвае мытнікам дзе схаваная халодная зброя пальчаткі гумовыя трыбушаць мой заплечнік сурвэткі, цукеркі, пігулкі, пракладкі, алей, крэм, пігулкі, грабеньчык, пігулкі, флэшкі, аловак, асадкі, рулетка, пігулкі і гаманцы а трэцяй ночы а трэцяй раніцы усё так адносна адносна мовы на якой мы прызнаемся ў каханні адно да адное але гэта не лічыцца гэта як пабрацца шлюбам у лас-вегасе калі мова – нейтральная тэрыторыя мы ўдаём іншых сябе а можа і самых сапраўдных нашы летакі стаяць побач, адпраўляюцца ж у розных кірунках ягоны – на паўгадзіны раней ах, пенелопа, чаму ты не з’ехала першай   6. for many happy years together надпіс на ўкладанні скрынкі вось мой абраны мой нарачоны цяпер мы разам і назаўсёды умее ён лашчыць скуру маю як ніхто не ўмее маланкаю пралятае па целе мой верны сябра здраджвае толькі аднойчы калі сточваецца клінок тады ніяк мне не распрануцца але нездарма ж я – кандыдатка навук ведаю як на ім завастрыць рашучасць і тады мы зноў будзем разам танчыць удвох мой сцізорык і я   7. чорны сабака пачынае са смерці ўласнай ахвяруючы галавой прачынаюся думаю кепскі знак і не кажыце мне што ва ўсім ёсць добрае нешта што добрага ў адрэзанай галаве бязвіннай істоты гэта ўрок, экзамен – шапочуць вакол галасы але жыццё – тэатр, не школа, здаецца так нам казалі мой каханы сядзіць на ўскрайку ложка а я на ўскрайку сябе гатовая скасаваць усе межы звольніць усіх мытнікаў ніякіх візаў уздоўж майго цела і больш тонкіх матэрый канешне ж гэта захворванне нават жэле мае межы жэле je lait je l’air je le дзяўчына-жэле дзяўчына-вяроўка дзяўчына-цень   8. сярод усіх нармальных мы самыя ненармальныя сярод усіх ненармальных мы самыя нармальныя   9. It’s so easy to love you і таму што? нецікава? вусцішна? нязвыкла? немагчыма? банальна? сорамна? сумна? балюча? не балюча? а хочацца каб балела? каб крывяніла і не загойвалася? каб свідравала і пазбаўляла сну? бо барацьба, бо сэнс нейкі, бо так зразумела і звыкла? бо так вучылі? бо іншага і не ведаў? тое што лёгка прыняць складана не змог   10. It all went wrong цяпер мой каханы болей не мой і не каханы цяпер ёсць толькі цяпер
 
Станіслаў Ежы Лец (№92)
ТЫСЯЧА І АДНА ФРАШКА   Урны (паслявыбарнае) Нашчадкі вочы ўтаропілі, застылі між экспанатаў: – Што гэта? – Урны, і кожная ў попеле спаленых кандыдатаў.   Міфалогія Я прызнаўся даме ў каханні, намякаючы на інтым: “Ці магу, нібы Зеўс, да пані я прыйсці дажджом залатым?”   А яна смяецца гулліва: “Вершатворца, будзь мужыком, а калі зусім немажліва нам без міфаў, прыходзь быком!”     *  *  * Як розняцца людскія лёсы: хто піша вершы, хто даносы, а хто другое разам з першым – даносы выкшталцоным вершам.     Ідэалогія аднаго пісьменніка Не марксіст і не католік – прававерны алкаголік.   Наканаванасць Тут бяссільны прымус і вырак, курсы крытыкі і дрэсуры. Гэты вырасце й будзе сатырык, той – начальнік аддзела цэнзуры.     Пра людзей У людзей няшмат паўнамоцтваў: новы гімн – ці турэмныя шлягеры. Вось ты ў лагеры пераможцаў, а пасля ў пераможцаў – у лагеры.     Радасць плагіятара Сяджу ў бібліятэцы, адводзячы душу: чытаю свае вершы – якія напішу!     Фрашка Жонка прыехала ў госці нарэшце – цэлы курорт абмяркоўваў патрошку, як мы ўдваіх, бы жаніх на нявесце, тыдзень і два не вылазілі з ложку. Месяц кахаліся мы ўсё нястомней... Класік пісаў, што нуду абуджае жонка ў мужчыне. Наіўны!..   P.S. Не помню, ці я казаў вам, што жонка чужая?     Фрашка Раз на нудысцкі пляж зайшоў у паліто эксгібіцыяніст – сышліся дзве культуры. Ім паказаў усё, а гадам – хоць бы што... Ён закрычаў: “Банзай!” – і выскачыў са скуры.     Пра некаторых “Ідзем да Хрыста!” – яны хваляцца горда. Навошта? Каб крыкнуць: “Жыдоўская морда!”     *  *  * Баляць галовы і ў святых ад німбаў залатых.     *  *  * Жабракі на катэдральным цвінтары не жабруюць – атрымоўваюць дары!     Непаразуменне На холадзе пляскаў, каб рукі сагрэць, у далоні. Праходзіў актор – і схіліўся ва ўдзячным паклоне.     Кожнаму штосьці належыць Кожная хвойда свайго мае Фройда.   Кожная гніда – свайго Парменіда.   Кожная чарка – свайго Петрарку.   Кожная вена – свайго Шапэна.   Кожная здрада – свайго дэ Сада.   Кожная страта – свайго Герастрата. Кожная ср…ка – свайго Бальзака.   А кожная нага – свайго Дэга.   Кожная ў свеце штуковіна мае свайго Бетховена.   Кожны жывы мае нешта. Астатнім – рэшта.     Цяжкасці паразумення “Куды ты спяшаеш?” – у хвалі пытаю, ды за паварот адплыла хваля тая, а іншая, што наўздагон ёй цячэ, пытання майго не пачула яшчэ.     Сатырычныя лаўры Сатырыку ўпляце ў вянок лаўровы ліст пабіты ў вершыках удзячны мазахіст.     Адноснасць У сараканожкі – гора: трыццаць дзевяць мае ног. Горка скардзілася ўчора, што няроўна дзеліць Бог.     Скрозь слёзы Не кожны ідал неўміручы, не з кожнай дупы выйдзе дучэ, не ўсім венерыкам – Венеру, не ў кожнай сральні быць пленэру, не кожны шыбенік павешаны, не ўсе прарокі пішуць вершамі, не кожны Бог – занудны клірык... А то б усім – смяротны вырак.     *  *  * Цікава, калі ўрэшце пазнаёмяцца унук паэта з цэнзара нашчадкам, – каму з унукаў прыйдзецца саромецца, каму – хваліцца дзедавым заняткам?     *  *  * Запытаўся гарбун асвечаны: “Ці бязгорбы вярблюд – скалечаны?”     Графаману Усякая Муза – жанчына, што любіць прэзент, камплімент, ды гвалціць яе – злачынна, тым больш, калі ты – імпатэнт.     Папярэджанне Герастрат – цяпер паэт, што безгаловым паліць сэрцы. Нецэнзурным дзеясловам.     Пра салідарнасць Вальтэра купіў нашай моваю, бо мёртвых калег падтрымоўваю.     *  *  * Напісанне гімнаў і пэанаў – спецыяльнасць нашых графаманаў: так багоў малюе верш хвалебны, што сатырык болей непатрэбны.     Пра фрашку Як фрашку перажыў герой яе гаротны? Ледзь не памёр, але зрабіўся несмяротны.     Ноч Паэт сніць водары нязнаных нам батанік, зрываючы ўва сне з русалкі лёгкі станік, сніць, як па небе цмок ляціць дзівосным дзівам, і смачныя сыры з халодным моцным півам, і салаўіны спеў, як месяцовы лівень... Сніць, і ўсю ноч дрыжыць – і чэшацца ўвесь жнівень, бо зноў пасцельны клоп, глухі да песні боскай, прыпаў да генія сваёй душою плоскай.     Пра Зоську Зоська-манашка шчыруе ў мальбе. Злітуйся, Божа, з самога сябе!     На могілках Ходзіць фартуна вядзьмаркай касою. Смерць не чытае газетаў і кніжак: як непісьменная цётка з касою, подпісы ставіць – за крыжыкам крыжык.     Між паэтамі Версія для далікатных З ніваў чужых ты збіраеш свае ўраджаі. – Гэта абраза? – Ды што ты, метафара не абражае.   Версія для таўстаскурых Крадзеш ва ўсіх, не шкадуеш ні лаўраў, ні пенсій. – Гэта абраза? – Ды што ты, я ў пераносным сэнсе.     Парадокс З кожным годам пытанне гучыць у душы ўсё трывожней: “Калі ж апошняя навалач стане навалаччу апошняй?”     Пра моду Мы ў тонусе й добрым тоне, глядзім у часопіс новы: з чым у гэтым сeзоне трэба насіць галовы?     Супраць адкрыццяў На Месяц? Але не са мною, мне досыць паверхні зямное, для космасу я стары. Бо хтось яшчэ вернецца з Месяца і скажа: “Там шмат чаго змесціцца, збудуем там лагеры!”   Магіла паэта Сюды спяшаецца паломнік, як да кастальскае бруі. Стаіць абкаканы ўвесь помнік. Не страшна. Гэта салаўі.   Слоган Пацярпеўшы перамогу, свой шалом патрыёт здае ў металалом.     Пра паэта На шостым тварыў пачуцці. Бо першых не меў пяці.     Пра нейкую Столькі цноты ў гэтай лілеі, аж сама ад нявіннасці млее.     Або – або Быць лэдзі – тады ўжо Гадзівай. Быць сучкай – тады ўжо праўдзівай.     Хлеб наш надзённы Дзеля хлеба, толькі дзеля хлеба з кімсьці і катлету з’есці трэба.     Пра вакацыі Адпраўляем думку ў адпачынак. Каб не намякала нам на ўчынак.     Пра нябожчыкаў Бывае, нябожчык ніяк не сцяміць, што ён мярцвяк.     Класіфікацыя І нават найвышэйшы рангам асёл не зробіцца мустангам.     *  *  * Хто спецыялісты ў справах веры? Люцыферы.     Пра механіку Дасканалай машынкай зрабіў яго страх: адкрывае душу – пры замкнёных дзвярах.     Указальнік Усе дарогі – да Рыма. Кожнай можна праехаць міма.     Пра намеры Не асуджайце мужчынаў, паненкі і пані! Іхні намер празрысты, як вашыя ўбранні.     Дзяўчыне Твае вочы мне ззяюць згубаю. Твае вусны прарочаць файнае. Адыдзі! Праз цябе, мая любая, эпігонам зраблюся Гайнэ я.     Злачынства і пакаранне Ён чытае ёй вершы – мае, як свае, а яна яму сэрца навек аддае, і ніякая песня мая ўжо не ў стане ліхадзея ад ейнага збавіць кахання.     Пра час Ахвяра і кат – дзве стрэлкі, адзін цыферблат.     Пра ваўкоў і авечак І сытыя ваўкі, і цэлыя авечкі, бо сёння гусакі, а заўтра чалавечкі.     Герой! Адным пальцам усіх перамог у баі вырашальным. Бо той пальчык быў указальным.     Пра снабізм І ў мышынай дзіры жывуць снобы: шчуры.     Пра адказнасць Кожны каменьчык лавіны лічыць, што ён нявінны.     Пра органы слыху Як вухам пачуць немагчыма, то бліжнія чуюць вачыма.     У ціхім лесе У ціхім лесе паляўнічы ўзвёў курок. Ліс адказаў: “Я зразумеў намёк!”.     Датклівы Сам не паліў людзей, а толькі дровы нёс, і вельмі мучыўся, што дым казыча нос.     Ключавое Знайдзіце ключы хутчэй для адкрывання вачэй.     Прывыканне І прынцэса на гарошыне патроху пятай кропкай прывыкае да гароху. Што казаць пра чалавечыя галовы, менш пяшчотныя за ніжнія паловы.   *  *  * Вясна, лета, восень, зіма, Вясна, лета, восень, зіма, Вясна, лета, восень, зіма, Вясна, лета, вось... І нас няма.     Пра двух нябожчыкаў Той загінуў, як Гектар, гэты жыў, як дырэктар.     Інфармацыя для роздумаў Нават з Эльдарада, шчыра вам кажу, жыхары ўцякаюць за мяжу.     Тысячы год Тысячы год, як плывуць, абмінаючы рыфы, разам міфічная праўда й праўдзівыя міфы.     Напэўна ж! Каб далі нам бочку Дыягена, доўга б не стаяла ў нас пустой: бочку Дыягена вокамгненна мы напоўнім вогненнай вадой!     Пра святасць За святыя німбы гэты біўся з тым бы.     Аптымістычная фрашка Для кожнага асла дзесь траўка падрасла.     Пра планаванне Змяняюцца багі – і ўжо ўзгаднілі мы, каму блюзнерыць, а каму пяяць псалмы.     Пра дарогі Каб хоць нехта з нашых начальнікаў галавой зразумець бы змог: лепш дарогі без указальнікаў за ўказальнікі без дарог.     Руплівец культуры – Цяжка арэцца культурная ніва? – Я толькі ўгнойваю, – хмыкнуў ляніва.     Time is money “Ці ты ўжо на сёмым небе? Падай хоць маленькі знак!” – на пахаванні секунды лічыў спадкаемца-сваяк.     Твар Твар палітычнага ладу добра відаць толькі ззаду.     Законы фізікі Цяжка паціху-памалу грымнуцца з п’едэсталу.     Роздум Кепска будзе нам, грэшным, нягеглым, калі неба дамовіцца з пеклам!
 
Віка Трэнас (№92)
*  *  * Жыццё тваё спрытна круціцца, як вініл – адныя і тыя ж сюжэты, як захады і ўсходы, як вакол сонца планеты, паўтараюцца. Нішто так не мабілізуе, як пачуццё віны: і нашым і вашым, і тым і гэтым усё, што ты робіш, не падабаецца. Аднак за ноччу прыходзіць раніца, прыносіць новае і фартовае. “Толькі каб аб трывогу забытую не параніцца”, – думаеш, ставячы новыя трэкі, і ведаеш – атрымаецца.   *  *  * Калі ты ўпадзеш на самае дно тугі – адтуль узлятаць вышэй. Калі развітаўся з блізкім і дарагім – напаткаеш хутчэй яшчэ свой лёс выпадкова. Каб твой імпэт не пагас, Пегас дасць на шчасце падкову. Не спыніцца час. І не паскорыцца час.     Як мама. Як тата 1. І сніцца табе, што яна не спіць, трывожыцца, штохвілю ў акно ўглядаецца, а там – золка, змрочна, туманна. Шукае цябе, як у тумане вожыка, а ты за гарамі-морамі, за акіянам. І раптам заўважаеш, што хвалі паўночныя б’юцца аб бераг у такт ейнага сэрца, і што яна насамрэч – усе твае дзённыя і ўсяночныя, і яно ў вас адно на дваіх агульнае б’ецца. Холадна тут, настыла. Апранаеш шапачку і пальчаткі, як мама вучыла. Гэта яна – усе завяршэнні твае і пачаткі. Як мама?   2. Вы разам з татам (табе 32, тата – ужо на пенсіі), прыдумляеце імя багоўцы, што заляцела ў кватэру і засталася зімаваць на фіялцы. Кузьмінічна. Вы разам з татам глядзіце забаўныя ролікі з совамі, якія смяюцца, і з гаварушчымі папугайчыкамі. А калі ты далёка, вы строіце міны адно аднаму праз відэа ў скайпе, каб было весялей. Яму не трэба казаць мне: Гэта жыццё, дзетка, будзь асцярожнай. Я і так усё памятаю. І пытацца: “Почему не звонишь?” Я і так патэлефаную.     *  *  * Мы прячем глаза за шторами век. В. Цой Калі ты замыкаеш душу на вялізны замок і закрываеш вочы павекаў фіранкамі, каб чорна было табе і ўваччу і ўвушшу – не цешся неспадзяванкамі! Калі б нехта нават і змог з цёмнага шляху збочыць, хто ў стане пабачыць цябе і пачуць? Толькі Бог.     *  *  * У той рэдкі момант, калі чутно, як расце трава, Калі ад будзённых думак свабодная галава, Калі крыкі чаек на прывакзальных вежах Нагадваюць пах Балтыйскага мора свежы, Я трымаю рот на замку, Бог бярэ мяне за руку: “Сачы, не паказвай шчасця свайго, маўчы!” – А як забаліць нясцерпна, не варта трываць – крычы! – дадасць ахоўнік-анёл на маім плячы.     *  *  * Ты чытаеш гекзаметры ў рытме хваляў марскіх гучна, голасна, ледзь не крычыш у сябе ўнутры, і калі не адмовяць пачуцці, зрок і слых, ты не здолееш захлынуцца ў сваім віры. У замкнёнага кола ў нутры схаваны вуглы, у засмяглай рэчкі ў нутры – бяздонная глыб.     *  *  * зноў надзея мая на найлепшае на вырашэнне на ўваскрашэнне прарасла маладою травой а ўсяго толькі – колер юнай лістоты нованароджанай сёлета ў модзе     *  *  * Ты больш не шукаеш, як перажыць адзіноту. Ты носіш яе ўнутры, як сасуд, напоўнены ўспамінамі і пяшчотамі. І, каб не расплёскаць сваю самакаштоўнасць, нідзе нікому ніколі яе не паказваеш. Нечаканае шчасце гэтак сама, як і несуцешны боль, любіць адно цішыню.     *  *  * Калі адчуваеш: нябачная нітка, што звязвае нас, ледзь-ледзь – абрываецца, успомні: сонечны бераг, непераможная Ніка, на плечы накінуты плед і ясная раніца. Успомні салёныя хвалі марскія – аб сілу і гонар іх можна параніцца, і станеш такім, бо перамагаюць такія. Згадай, каб не паддавацца паніцы. Наш час прарастае скрозь брудны асфальт, і напаўняюцца лёгкія цёплым паветрам. Спеліцца верасень і ўзмацняецца вера. Час завяршае гештальт.
 
Уладзімер Арлоў (№91)
Аркады Падуі Балада Элю І на донцы келіха сум па барока у Францішка праблемы не існавала не існавала самога барока ні Іль Джэзу ў Рыме ні Божага Цела ў Нясвіжы   твой гатэль насупроць Святога Антонія на сняданак прашута з марэлямі калісьці ты прывёз такія з Адэсы бабуля зарадавалася: марэлі! ты спрабаваў пярэчыць: абрыкосы марэлі дзетка марэлі абрыкосы неяк брыдка   вярнуўшыся пачастуеш марэлямі сонечную марэлевую істоту марэльку на вусны марэльку на шматзначную кропку пупка марэльку ніжэй ніжэй і глыбей глыбей не трэба баяцца выцягнеш марэльку за срэбную нітачку яна ўжо злучыла вас дотыкам да вечнасці як далёка залятаеш пасля ранішняга келіха ламбрускі!   Францішак заходзіць без чвэрці дзесяць бярэ прашута тры скрылікі дынькі такога колеру пушок над міжножжам у Вулі у Вулляніцы з Запалоцця у Вулечкі   Францішак адмаўляецца ад кавы гарбата Earl Grey з цытрынай цытрыну дастае з кішэні выціскае тры долькі ў кубак першы раз у каралеўскім садзе саспела адзінаццаць цытрынаў у зайздроснікаў саспела роўна столькі ж даносаў: русін вырасціў агіднае кіслоцце зняць з яго прэміяльныя!   Францішак глядзіць Euronews на бульвары Рамблас у Барселоне аўтобус наехаў на мінакоў трынаццаць загінулі на месцы Алах акбар! хтосьці абураўся: якая там вайна цывілізацый?   яшчэ гарбата і тры долькі учора адшчыкнуў цытрынку у батанічным садзе адразу накінуўся рой пчолаў джаляць думаюць яму балюча бароняць заразы цытрыны свая   ІІ Ціт Лівій у такія раніцы раіў келіх віна з трыма савінымі яйкамі дзе іх узяць пакутліва думаеш ты ля кенатафа Ціта Лівія ў Palazzo della Ragione аднекуль умешваецца Шымборска як прадчуваная робіцца словамі музыка лесу пяяная совамі як фармулюе нам вожык апорыі думалі спіць а ён бачыць гісторыі пакуль ні соваў ні вожыкаў гісторыі відавочна прысутныя   у Падуі Лівій нарадзіўся выпіў першы келіх пакуль без савіных яек стаў улюбёнцам падуанскіх жанчын і падуанскіх соваў з’ехаў у Рым напісаў 142 тамы рымскай гісторыі выпіў 1420 паводле іншых крыніц 14200 келіхаў віна з савінымі яйкамі вярнуўся да падуанскіх соваў усе дарогі вядуць у Рым усе совы лятуць у Падую   пра яйкі пісаў і Стэндаль Стэндаль любіў не назаўтра а на закуску звычайныя курыныя пацвердзяць табе ў кавярні Педрокі а тая кавярня зусім недалёка (увага! не збівацца на рыфму!)   Бог з імі з яйкамі совамі Стэндалем яечняй з шасцю зыркімі вочкамі ты вырашыў неадкладна выпіць з Лівіем найлепей схавацца за каменем ганьбы на камень у Palazzo саджалі запазыкаў саджалі без штаноў сядзелі пакуль не адмярзалі яйцы ну навошта так груба? моршчыць пародзісты нос Марэля     калі цябе зловяць каб пасадзіць без штаноў ты з гонарам скажаш: я п’ю фалернскае фалернскае колеру растопленага на патэльні цукру у дзяцінстве вы рабілі з такога цукеркі ці рабілі цукеркі з цукру Хрыстос з Пілатам? фалернскае яны бясспрэчна пілі пілі Ціт Лівій з Актавіянам Аўгустам Данатэла з Гатамелатам і Дантэ Дантэ піў у суседнім доме фалернскае скажаш ты пілі кентаўры і кентаўрэсы з вашых фрэсак адну бутэльку ты давязеш да Айчыны там вядуцца такія кентаўрэсы… на тваёй мове кентаўрыцы яны дадуць падуанскім фору асабліва Марэля калі скачаш з ёю па лугах і лясах узлятаеш да самых соваў вожыкі адно лыпаюць вачыма Францішак ведае пра савіныя яйкі Ціт Лівій раіць на дадатак смажаных канарэек з часныком і перцам у Полацку абыходзіліся халодным агурочным расолам дзе яго ўзяць пакутліва думае Францішак у палацы біскупа пасля экзамена усё толькі пачыналася   ІІІ у капэле Скравеньі душу лашчыць думка як непарыўна знітаваныя грахі й мастацтва   ці займала гэта карузліка Джота? цяпер у нас без лёстак славяць Джота1 у сёмым коле пекла чэрці Дантэ катуюць Рэджынальда Скравеньі сын Рэджынальда збудаваў капэлу тую каб выкупіць грахі татулі-ліхвяра а Джота запрасіў на аздабленне сценаў вось так і нарадзіўся Рэнесанс даволі ўжо радкоў рытмізаваных! спыняе Марэля   на Страшным су́дзе усім у сраку будзе кажуць гэта Адам Міцкевіч   на Страшным су́дзе ў Джота мужчыны адлучаныя ад жанчын відаць каб хоць там не грашылі бо да таго месца вялікую ласку імаюць Марэля не пагаджаецца: каб пакутавалі ў расстанні аднаполыя варыянты вы не разглядаеце   перад Страшным судом Джота Францішак бачыць Вулляніцу залатыя слівы першых грахоў макавы россып радзімак на шыйцы чаму ў пекле параўнаўча з раем усё больш дынамічна і вынаходліва? хацелася б абмеркаваць тое з Лютэрам на жаль са старым ужо не пагаворыш як ты пасмеў крычыць мяне апярэдзіць шпурляецца чарніліцамі-каламаркамі сцяна ўжо сіняя як дупа мерцвяка у анатамічным тэатры   ІV у дзяцінстве ты марыў стаць патолагаанатамам не хапіла руплівасці практыкі добрых настаўнікаў ты заўсёды сачыў за поспехамі патолагаанатоміі напісаў пра яе поспехі лірычны верш заслужыў квіток у анатамічны тэатр у заплечніку лусцік з прашута біклажка з грапай настальгія па бел-чырвона-белым сале   у той лістапад гранту на тэатр яшчэ не было у палацы дожаў у Венецыі хацелі фантастычны адкат сем прафесарскіх чарапоў у зале медычнага факультэта мелі жывых уладальнікаў з трыма Францішак выпіваў Богу к пахвале і люду паспалітаму дзеля добрае навукі   тэатр поўны чалавечых целаў аншлаг маэстра аншлаг! Венецыя дае два целы на год мужчыну і жанчыну сёння самагубіца з-пад моста Riаlto секутар робіць першы разрэз так рэжуць спелую дыню першакурснікі праз аднаго трацяць прытомнасць ад салодкага паху выканаўцы галоўнай ролі ад вітражу чужых вантробаў ад голаду ва ўласных кішках   твой лусцік з прашута ідзе тугавата асістэнты рыхтуюць печ там вараць цела каб атрымаць шкілет тлумачыць табе спалатнелы студэнт павісае абмяклы на тваім плячы секутар выразае сэрца хто сказаў што мёртвыя не баяцца смерці?   Францішак дастае караімскі піражок з Трокаў адпівае з біклажкі грапы ён пачаў бы першы разрэз на цалю вышэй ягоная Паола з умелымі рукамі і вуснамі з аўстэрыі насупроць Святой Лючыі некалі ператворыцца ў зграбны шкілецік сёння ён будзе любіць яе асабліва жарсна адкрые ў яе новыя брамкі запоўніць яе цалкам уявіць што падзяліўся на трох нават на чатырох Францішкаў   ты старанна запіваеш свой лусцік грапай анатамічны тэатр робіцца прытульным маленькі мілы Калізей калі-небудзь ты вернешся сюды з Марэляй Марэля любіць тэатр святлеюць яе вочы калі каштуе яна гэтага мёду   V ты хацеў бы вучыцца ва ўніверсітэце што тут называюць проста Бо ты хацеў бы вучыцца ў Бо Бо тут вучыліся Везалій і Тарквата Таса Бо тут праціралі штаны Капернік і Казанова Бо ля паўднёвых сходаў цябе сустракае Лукрэцыя Карнара2 няхай бы сталася гераіняй тваіх сноў і галюцынацый Бо такі цёплы мармур Бо такія жывыя блакітныя жылкі Бо яе аголеныя плечы хочацца пацалаваць ізноў (яе доктарская ступень таксама натхняе) Бо адной вельмі істотнай часткаю тваёй істоты ты ўжо разумееш Пігмаліёна Бо Тваё валадарства і сіла і слава вы кажаце: на венецыянскім дыялекце Бо гэта бык на ўсіх тваіх дыялектах Бо гэта Бо так маленькі ты называў Бога Бомы ў сенцах дзедавай хаты Болю якая сведчыла што ты жывы Бо цябе міласцівы Бог з таго языка на свет пусціў у Бо чуецца Борхес His end and his beginning3 Францішак сустракаў Борхеса у Вавілонскай бібліятэцы ты не памыліўся сказаў Францішак: Парацэльс аднавіў ружу з попелу я стаяў за калонай тонка ўсміхнуўся Борхес   Парацэльс падаруе ружу сіньёры Лукрэцыі ты пацалуеш мармуровае каленца (у сексалогіі гэта называецца фетышызмам) адчуеш на вуснах кроў ад ружавых шыпоў Марэля затрымціць ад рэўнасці напішаш Марэлі sms: назваў тваю радзімку Лукрэцыя Карнара адказ прыйдзе праз два дні: primitivo   VI сутулы Гатамелата фларэнтыйца Данатэла набіў аскоміну яшчэ ў мастацкай школе цябе заслужана адлічылі ты добра маляваў адных катоў дакладней котак у творы Данатэла цябе цікавіць пастамент склеп з двума дзвярыма дзверы жыцця на замку дзверы смерці як і мае быць наросцеж Сенека задаволены: дзверы адчыненыя можаш пайсці у Святой Джустыне мошчы святога Лукі (яго не адлічылі з мастацкай школы) адзіны з апосталаў не габрэй адзіны неабрэзаны ты ніколі не быў антысемітам але прыемна ўсведамляць: апосталам можа стаць не толькі габрэй   на сцяне базілікі направа ад увахода графіці з лічбамі такое ты бачыў у Горадні на Каложы: тут я і Нэлі саграшылі пачалі 21.30 скончылі 22.15 відаць былі школьнікі або настаўнік і вучаніца або вучань і настаўніца настаўніца анатоміі як некалі ў цябе   твой сябар дзяліўся: з настаўніцай займаемся 45 хвілін з дацэнткай акадэмічную па́ру дацэнтка любіла казаць вам секс дае адчуванне што мы жывыя называла твайго сябра мядовым катом цяпер ён там дзе ўсё больш дынамічна і вынаходліва праўда настаўніцы і дацэнткі асобна ад вучняў і студэнтаў затое разам з вучаніцамі і студэнткамі тут Джота даў пудлу   твой сябар быў скульптарам так і не даведаўся што Гатамелата ў перакладзе мядовы кот на памінках дацэнтка узяла пад сталом тваю руку дацэнтка ўмела гаварыць аксамітным шэптам мужчына не бывае старэйшым за жанчыну якую ён зараз абдымае ты абяцаў падумаць над прапановай   пражскі рабін Лёў казаў Францішку на гэтым свеце не здзіўляйся ніякай праяве на тым свеце не здзіўляйся таксама Голем моўчкі забаўляўся з айфонам   VII на Падую падаюць ападкі у выглядзе мокрага дажджу з пялёсткамі марэляў нясіце прэч парасоны! у часы перамогі на Сініх Водах Венецыя дала грант на бясконцыя лабірынты аркадаў   той лістапад быў знобкі і мокры дакладна як у Полацку праўда ў Полацку няма аркадаў гарачага віна з прыправамі і грапы учора доктар медыцыны Франчэска Фульманелі узяў яго ў аркадах за гузік: слухай цёзка чым у тваёй Гіпербарэі ратуюцца ў гэткую непагадзь? захапі наступнага разу пляшачку дзеля пажытку добрага ў прадрыглым Бо   у падуанскіх аркадах падуанкі аддана падаюць у абдымкі чужаземцаў так у вечаровым сутонні падаюць у далоні спелыя бэры і сапяжанкі так падаюць на вусны кроплі сляпога дажджу у тваіх шыротах яго завуць слёзы прынцэсы   твая прынцэса бярэ цябе за руку потым за нешта яшчэ вядзе пад скляпенні з соннымі кажанамі там пахне канваліямі і кавай там няма ўсталяваных у часы Нерона відэакамер там прыходзіць на дапамогу паэт Алег Мінкін у жорнах дзён бязлітасных і мулкіх вы схочаце на міг знайсці спачын і ўспомніце шукаючы прытулку абдымкі ратавальныя жанчын і ўчуеце рыпенне ложкаў мяккіх і шолах сукні і канвалій пах і сэрца будзе гулка-гулка тахкаць скрозь недавер застылы на губах ложкаў няма ложкі выкрасліў за саветамі пільны рэдактар ёсць ціхія ўскрыкі смех на зразумелай кажанам мове гэта толькі працяг верша ты чуеш Марэля?   кажаны вылятаюць на начны дазор калісьці ты хацеў стаць кажаном учаперыцца ў валасы настаўніцы анатоміі ты быў цяжкім падлеткам настаўніца ўсё зразумела   What is your name my darling? My name is Padova4 адказвае духмяная цемра   VIII на Prato della Valle каб не згубіцца не разгубіцца не шукаць паратунку ў канале пачынаеш шукаць знаёмых   той сіньёр выліты ваш прафесар прафесар быў улюбёны ў Рым і італікаў натхнёна прамаўляў за далёкай катэдрай вы глядзелі эратычныя сны смакталі праз саломінку вугорскае віно Bykaver зялёныя пляшкі нагадвалі цэнтурыёнаў аўдыторыя нагадвала амфітэатр Наташа з вашай групы рабіла на верхнім ярусе мінеты свайму хлопцу з пятага курса праз плошчу з цікавасцю назіралі партрэты членаў палітбюро на Доме ўрада да Падуі было гэтаксама блізка як да Марэлі Марэля не хацела есці суп у дзіцячым садку любіла збіраць з бабуляю дзьмухаўцы   на Prato della Valle статуі славутых падуанцаў не зводзяць з цябе вачэй яны пакрыёма мяняюцца месцамі яны не супраць каб іх зрабілася болей надакучылі за столькі гадоў адна адной даведнік сцвярджае: статуй семдзесят восем у цябе атрымліваецца семдзесят дзевяць зноў семдзесят дзевяць адна статуя відавочна дыхае ля ног бляшанка з-пад цукерак Mozart ты апускаеш у бляшанку два еўра grazie singor кажа статуя let’s have dinner shall we кажаш ты sorry I can’t I’m married5 адказвае статуя з польскім акцэнтам   Францішку прасцей чым табе падумаеш нейкія статуі сам стаіць у пяці гарадах у трох краінах самы недарэчны ў Празе навошта яму пяро ў руцэ? Францішак ужо тройчы адломваў уторкнуў б скульптару тое пяро ў сраку Міцкевіч быў бы задаволены   ты не дарэмна баішся статуй у дзяцінстве начытаўся Мерымэ начаваў дома адзін прахапіўся а ў дзвярах Венера Ільская масянжовая з пацінай на ўзножжы як у Мерымэ CAVE AMANTEM сцеражыся той што цябе пакахае працягвае да ложка рукі   ты думаў памрэш не памёр прыехаў у Падую запытаўся ў юнай экскурсаводкі ці былі ў яе галюцынацыі ці чытала яна Мерымэ адказ адмоўны дарма што Кармен заўтра запытаеш пра іншае   IX у Зале сарака6 Кармен ты і сорак кітайцаў жуюць паціху ластаўчыны гнёзды ведаюць кітайцы гнёзды свая   што ты хочаш спытаць у Францішка? ці былі ў яго жанчыны ў Падуі? у Падуі была Паола хацела ад мяне дзетку ці быў ён шчаслівы з Маргарытай? усё пачалося яшчэ пры жывым мужы кожны мае права на таямніцу   Францішак глядзіць на свой партрэт худы голены коратка стрыжаны хто заўгодна толькі не ён нічога дзіўнага з мастаком яны сустрэліся тады ўпершыню Джакома Форна7 трыццаць тры плямка вохры на лбе падобны на дзятла Беніта Мусаліні пяцьдзясят дзевяць падобны на дучэ да выхаду Італіі з вайны роўна год мастацтва належыць народу абвяшчае дучэ на плячо дучэ сядае матылёк з чорнымі крылцамі мастак Джакома Форна жагнаецца Franciscus Skoryna de Poloczko чытае дучэ там ваююць мае хлопчыкі   Францішак памятае як у Беразвеччы немцы расстрэльвалі палонных італьянцаў адзін лейтэнант трымаў у руцэ рамонак да астатняга імгнення абрываў пялёсткі кахае – не кахае? жыццё – небыццё?   Францішак бачыў дучэ і Клару Петачы на міланскай бензакалонцы Беніта і Клара не запраўлялі аўтамабілі віселі дагары нагамі як упаляваныя звяры ходзячыя ў пустыні ці знаюць ямы свая? Францішак бачыў дом дзе Беніта абняў Клару перад расстрэлам мастак Джакома Форна не дачакаўся мемарыяльнай дошкі Клару застрэлілі першай Францішак паклаў пры дошцы шэры каменьчык Клара на партрэце такая летуценная   твая экскурсія сёння апошняя пад партрэтам Францішка катэдра Галілея паўтара чалавечыя росты усярэдзіне можна схавацца бюст Галілея не пярэчыць табе робіцца горача героі Джота ужо валакуць цябе туды дзе ўсё больш вынаходліва ты не хацела б застацца тут нанач? Кармен не збіраецца стаць беспрацоўнай Кармен круціць пальцам каля скроні выходзіць за кітайцамі у катэдры можна выцягнуцца на падлозе паслухаць як працуе шашаль гісторыі цудоўная кажу вам калыханка   Х ты выбіраешся з катэдры пасля кароткага здаровага сну фрэскі ў аліўкавым святле месяца Стэфан Баторый мружыць вочы Галілей парыпвае катэдрай да проймы з анатамічнага тэатра лепей не прынюхвацца   у дзверы шкрабецца мышка зялёная сукенка з фальбонамі пляшка Primitivo такая самая ў тваім заплечніку піца не паспела астыць заўтра мяне звольняць з працы Уільям Харві8 з процілеглай сцяны чуе як разганяецца твая кроў ты даруеш мне Марэля?   Кармен хоча зверху зялёная сукенка не замінае Зала сарака поўніцца таемнымі рухамі нявымаўленымі на розных мовах словамі   напэўна я німфаманка мне хочацца з усімі імі Галілей шкадуе што ён толькі бюст Баторый гатовы ўступіць у гульню Ян Каханоўскі цалкам на баку Баторыя як тваё сэрца? адкуль яна ведае пра сэрца?   Кармен не збіваецца з рытму назва рытму ўвекавечаная на фрэсцы: de Poloczko de Poloczko de Poloczko Галілей хутка грымнецца з катэдры de Poloczko de Poloczko чаму табе мрояцца залацістыя хрызантэмы? de Poloczko de Poloczko на партрэце Баторыя толькі карона і кніга de Poloczko de Poloczko на партрэце Яна Каханоўскага гуляе ветрык de Poloczko de Poloczko   з-за катэдры выходзяць Марэля і Францішак Францішак у доктарскай мантыі у руцэ ў Марэлі залацістая хрызантэма                                        6 жніўня 2017   ________________________ 1 Радок з “Боскай камедыі” Дантэ. 2 Лукрэцыя Карнара (1646 – 1684), італьянскі матэматык і філосаф, першая жанчына з доктарскай ступенню. 3 Навела Хорхе Луіса Борхеса. 4 Як цябе завуць, дарагая? – Мяне завуць Падуя (англ.). Pаdova – італ. назва Падуі. 5 Давайце павячэраем  разам. – Прабачце, не магу. Я замужам (англ.). 6 Зала з фрэскавымі партрэтамі сарака найславуцейшых іншаземцаў – выхаванцаў Падуанскага ўніверсітэта. 7 Джакома Форна (1909 – 1989), італьянскі мастак, аўтар фрэсак у Зале сарака (1942). 8 Уільям Харві (1578 – 1657), англійскі медык, першаадкрывальнік цыркуляцыі крыві.
 
Алесь Разанаў (№91)
* Кветка распускаецца – і пераўзыходзіць пупышку, завязь выяўляецца – і пераўзыходзіць кветку, яблык выспявае – і пераўзыходзіць завязь, зярняты адтуль­ваюцца – і пераўзыходзяць яблык. Жыццё ў самапераўзыходжанні, і чалавек істотны сваімі можнасцямі.   * Тое, што здараецца з некім, здараецца і з табой, але на адмысловай адлегласці, і гэтай адлегласцю кожны з’яднаны з усімі і ад усіх адасоблены.   * Не так паглядзеў, не гэтак падумаў, не так сказаў… Вяртаюся, каб удакладніцца, да месца, дзе адбылося тое “не так” і “не гэтак”, а яно ўжо разышлося па ўсім свеце.   *  Quo vadis? Адной сваёй іпастассю ў мінулым, другой – у наступным, сам чалавек хада, і нехта заўсёды ведае, куды ён ідзе.   * Будучыня не тое, што настае, а тое, ува што настаюць і што мінулым не становіцца.   * Дзверы адчыняюцца і зачыняюцца. Толькі адчыненыя – яны дзіры, толькі зачыненыя – астрог, але яны адчыняюцца і зачыняюцца і гэтак на свой лад вытлумачваюць чалавека.   * Спажываю горшае, каб урэшце выбавіцца ад яго і мець справу адно толькі з лепшым, а сваякі і знаёмцы мяркуюць, што тое, што я спажываю, мне самае лепшае, мне найбольш даспадобы, і мне прыносяць яго зноў і зноў.   * Верш не вынік майстэрства, верш – вынік з майстэрства, і гэтым “з” істотны.   * Трэба было не гэтак, а так!.. Гісторыя не ведае ўмоўнага ладу, а жыццё ведае, і, можа, самыя прыгожыя кветкі цвітуць у садах умоўнага ладу. Паралельна з гісторыяй творыцца парагісторыя, і ўмоўны лад – дзейны лад. Усё, ува што чалавек укладаецца душою і духам, нібы прароцтва, урэчаісніваецца – знаходзіць адно яму вядомую рэчаіснасць.   * Калі супротнік перамагае, за тое, што ён дужы, яго клянуць, але калі перамагаюць яго, за тое, што ён дужы, хваляць.   * Святое месца пустым не бывае?!. Пустым – не, але чыстым ад якой бы ні было занятасці застаецца заўсёды.   * Спадчына – ніва, што прарастае ў наступнасць. Не засвоіўшы змест, захаваны ў спадчыне, апынаемся не гатовымі да сустрэчы з наступнасцю: яна проста не настае. Наступнасць не там і не тут, не потым і не тады, а выйсце з сябе, і ўсякая зёлка напамяць ведае гэтае выйсце. Што да чалавека, дык ён вынятак, і выйсце, пра якое ідзе гаворка, нібыта памятае, а забыў, нібыта захоўвае, а згубіў; ён заблудзіўся ў часе, і вобразы рэчаіснасці яго захопліваюць і гуляюць з ім у сваю гульню. Іду да руні – паразумецца з сабой і светам.   * Літаратура ёсць не таму, што яе чытаюць, а таму, што ёсць тое, што чытае яна, нават калі яе самую і не чытаюць.   * Зрок сведчыць, слых ловіць вестку, а дотык мае. Сярод усіх здатнасцяў ён найбольш рэчыўны, у ім збіраецца сустрэча, і сіла сябруе з ім. “…прасілі Яго, каб дакрануцца хоць да краю адзення Ягонага, і хто дакранаўся – ацаляўся” (Мацв, 14:36).   * Набываем, што ўжо нейкім чынам маем. Набываць – станавіцца: так, жолуд набывае іпастась дуба, становячыся ім.   * Самае асноўнае вымаўляецца моўчкі, і ў творы словы шукаюць – і ўтвараюць – магчымасць, дзе гэта можа спраўдзіцца і адбыцца.   * Тое, што можа чалавек сказаць пра самога сябе, істотна да парога. А тое, чаго не можа, істотна і за парогам. Паэзія заклікана, каб выказаць і выказваць гэтае “за”.   * Чалавек разумны?!. Па-свойму, і ўсякая істота разумная па-свойму. Быць – быць некім: хто кім ёсць, той тое ведае, і ведае ў той меры, у якой ёсць.   * Раўнавага – цэнтр, што не мае краёў. Якімі б сцежкамі хто ні ішоў, іхняя дамінанта раўнавага. Раўнавага відушчая, ёю нітуецца далеч і блізіня, і той, хто ідзе, ёю выводзіцца з нетраў асабовасці ў боскую сялібу. І адно тады, калі яна парушаецца, аб’яўляюцца краі і вынаходзяцца крылы.   * Усякая мова вынікае з радовішча бязмоўя: яна адметная тым, што ўзяла, а тым, што не ўзяла, істотная.   * Дзе не хапае сонца, узнікаюць споры цвілі, дзе не хапае здароўя, узнікаюць бацылы хваробы: яны гэтаксама жывыя, яны гэтаксама змагаюцца за сваё права на існаванне. Гэтак і з людзьмі, гэтак і з грамадствам: дзе не хапае праўды, аб’яўляецца хлусня, дзе не хапае сапраўднасці, аб’яўляюцца эрзацы – яны таксама пакліканыя, яны таксама на сваім месцы.   * Не можа быць малой літаратура (і суадпаведна – народ), у якой ёсць вялікія творы, а яны ў беларускай літаратуры ёсць.   * Людзі вучаць адно аднаго, як належыць жыць і як належыць паводзіцца, і ўсё адно жыцця не хапае, каб навучыць і каб навучыцца. Усё, што адбываецца, само вучыць, калі становіцца сваім, і – становіцца сваім, калі вучыць.   * “І немагчымае зрабі!..” Верш узнікае на мяжы немагчымага: тут ён здзяйсняецца і тут набывае змест.   * Эфект часу: здымаю непрачытаныя кнігі з паліцы, а іх ужо і чытаць не трэба: яны ўжо прачыталіся самі.   * “Спадзяванне на моладзь”, – кажуць сталыя людзі. Ужо і моладзь сталася сталай, а спадзяванне зноў раз за разам паўтараецца. Можа, само спадзяванне недастатковае альбо не туды глядзіць і не тое бачыць? Тыя самыя прынцыпы, што выяўляюцца ў сталых, выяўляюцца і ў маладых – па-рознаму, але тыя самыя. І, можа, лепш, чым вылучаць узроставыя катэгорыі, адразу абапірацца на тое, што ад узросту не залежыць, – на прынцыпы.   * Ідэі вынікаюць з суадносінаў людзей і чалавека, чалавека і Бога. І калі ідэі не дзейсняцца альбо вядуць не туды, нешта не так з самімі суадносінамі – нечага ў іх зашмат і нечага нестае.   * Філосафы не вымаўляюць ёсціну – яны ўваходзяць з ёю ў размову. Няма чалавека, які б не ўваходзіў у размову са сваёй ёсцінай, і няма ёсціны, якая была б адно сваёю.   * Мова – сустрэча гуку і водгуку, чалавека і народа, хвіліны і веку, і пакуль яна гучыць, сустрэча доўжыцца.   * Знаёмыя, гутарым пра адну вядомую асобу. Выказаліся ўсе словы, а ўсё адно засталося недагаворанае: а ў ім сама тая асоба, а ў ім сама гэтая рэчаіснасць, а ў ім самі мы.   * “А суд гісторыі цяжкі!..” (Янка Купала). Магчыма, суд гісторыі і цяжкі, але ён не канчатковы. І таму, што ён не канчатковы, гісторыя адпускае яго ад сябе – у пазачас і пазапрастору.   * Пакуль людзі – людзі, ёсціна выяўляецца ў транскрыптах. І пакуль ёсціна выяўляецца ў транскрыптах, згода спадарожнічае нязгодзе, зман – праўдзе, прыязнасць – варажнечы, абсяг – неабсяжнасці, а пачатку – канец: тады, калі транскрыпты прачытаюцца дарэшты, яны маюць супасці і паразумецца.   * Тое, што выяўляецца першы раз, мае асаблівае гучанне, асаблівы кшталт, асаблівы водар. Паэзія ўсякі раз тое, што выяўляецца першы раз.   * “Кветкі толькі ад цябе – кветкі”, – прызнанне з верша Ніны Мацяш. У тым, што даецца, прысутнічае той, хто дае, і калі даюцца кветкі, асноўная каштоўнасць якіх у тым, што яны даюцца, разам з кветкамі дае сябе той, хто гэта робіць, і калі той – насампраўдзе той, то кветкі насампраўдзе кветкі. Верш – кветкі наўзаем.   * Самае істотнае – самае звычайнае: яно нават вокам не заўважаецца, вухам не чуецца, розумам не разумеецца, а ёсціна раіцца з ім.   * Спазняемся, бо спяшаемся. Усё мае сябе ў часе: спазняцца – выпадаць з бегу часу: той, хто выпадае з бегу часу, адначасова спяшаецца і спазняецца.   * Д’ябал хаваецца ў дэталях?!. У дэталях ён выяўляецца, а хаваецца ў “я”: яно шматстайнае – у яго свае святліцы і свае сутарэнні.   * Творы вынікаюць, нібы грыбы з-пад паверхні, самі, аднак для таго, каб яны выніклі, мусіць выснавацца адпаведная інфраструктура душы, якая інфраструктура – такія й грыбы.   * Сапраўднае ні з чым не спрачаецца, ні перад кім не выстаўляецца, нічога нікому не даказвае і нават параўнанняў, якое яно, не мае. Як цвіце дрэва, як свеціць сонца, яно ё с ц ь, і таму, што яно ёсць, ландшафт рэчаіснасці мае змест і аблічча.   * “Хто мінулае ўспамяне, таму вока вон, а хто забудзе…” А ёсць яшчэ трэцяе вока, і вершы творацца з заплюшчанымі вачамі.   * Пакуль людзі для нас акалічнасці, мы самі яшчэ не сутнасці, але калі самі для сябе становімся акалічнасцямі, тады і сутнасцямі.   * Нябеснае не будзе зайздросціць зямному, боскае – чалавечаму, вышэйшае – ніжэйшаму, лепшае – горшаму, і вось, каб гэта насампраўдзе спраўджвалася, маем тут станавіцца тымі, кім там ужо ёсць.   * Верш, у якім сваёй асабовасцю прысутнічае аўтар, – недастатковы, і верш, у якім ён сваёй асабовасцю адсутнічае, недастатковы таксама. У ім ён мае адсутнічаць сваёй асабовасцю і прысутнічаць сваёй існасцю – надасабовасцю.   * У “Страцім-лебедзе” Максіма Багдановіча плывуць два каўчэгі: Ноеў – для абраных і Страцім-лебедзь – для адрынутых. Ён тое правіла, што дапасавана да выключэння, і, у адрозненне ад Ноева каўчэга, апроч магчымасці плаваць, мае яшчэ дзве – ныраць і ўзлятаць, якімі, аднак, не скарыстоўваецца. Самы хрысціянскі птах, ён тоне ў тую глыбіню, для якой ён заўсёды свой.   * Мінулае ніколі не стаецца дарэшты мінулым, яно тая грамата, што чытаецца, і таму, што чытаецца, становіцца сучаснасцю, і, у залежнасці ад таго, як чытаецца, такою сучаснасцю.   * Усякі чалавек творца: усё жыццё ён творыць сябе, і што ён стварыў, у канчатковым выніку застаецца не вядомым нават для яго самога – канчатковага.   * “Я ёсць Той, Хто Я Ёсць”, – назваўся Майсею той, хто аб’явіўся яму ў вогненым кусце – купіне, што не абпальваецца. Што да чалавека, то ён ёсць той, хто не ёсць той, хто ён ёсць, застаючыся сваім заўсёдным пярэдаднем і сваёю заўсёднай магчымасцю.   * Калі замешваецца гліна, усё роўна дзе якая доля замесу апынаецца, – замес застаецца тым самым. Але калі з яго вылепліваюцца гаршкі і сподкі, усякая доля становіцца істотнай, яна набывае змест і форму. І адно ў тым, што мае змест і форму, усякая доля спраўджваецца і становіцца істотнай.   * Спадчына – заўсёдны падарунак наступнасці: у ёй ёсць тое, што ніколі не прачытваецца да канца і не засвойваецца дарэшты, – пазачасовае.   * “На пачатку было Слова…” Для таго, каб здзейсніцца і знайсціся, твор мусіць увайсці ў абсяг, дзе словы набываюць значэнні, а правілы фармулююцца, – у абсяг пачатку. Гэта яго айчына, і для таго, каб ён адбыўся, творца ўсялякі раз становіцца пачаткоўцам. Творы ёсць з чым параўноўваць, і, напісаныя адным і тым жа аўтарам, яны самі будуць параўноўвацца, але саму з’яву творчасці няма з чым параўноўваць. Яна заўсёды ўпершыню. Яна заўсёды ў пачатку.   * Памятаць належыць, але што? Памятаць належыць, але як? Усё памятанне захоўваецца ў скляпах і ў скляпеннях свядомасці, і ўпарта-настойлівыя намаганні выцягваць нешта адтуль – уцягваюць тое, што ёсць, у тое, што было. Не мінулае належыць памятаць, а той змест, што не бывае мінулым.   * Адны і тыя самыя высновы, у залежнасці ад таго, хто іх фармулюе, набываюць розны змест. А постаці, што іх фармулююць, дзейснячы іх, апынаюцца ў розных абсягах рэчаіснасці – каб узаемааспрэчвацца і ўзаемададавацца.   * Як агонь, як вада, як зямля, як паветра, час гэтаксама стыхія, але, у адрозненне ад іх, першастыхія: усё, што ёсць, у ёй змяшчаецца, усё, што было, у ёй застаецца. Адзінае, што не змяшчаецца і што не застаецца, дык гэта дух: ён па-за часам і па-за мераю часу – пачаткам і канцом. Жывучы ў часе, усё жывое скіроўваецца ў па-за час, і магчымасці ад духа.   * Белае ёсць не таму, што ёсць чорнае, а таму, што хоча ззяць і засяляць наваколле нябесным зместам вясёлка.   * “Дзе небяспека, там вырастае і паратоўнае”, – гёльдэрлінаўскі радок, што не хоча і не абавязаны станавіцца тэзай, ва ўсякім разе на ўсе выпадкі. А то раптам паратоўнае не паспее альбо не захоча суаднесціся з небяспекай, не паспее альбо не захоча вырасці і аб’явіцца… Новазапаветнае правіла “Не спакушай Госпада, свайго Бога” аднекуль нагадвае пра гэта.   * Вядомы людзям – вяршыня айсберга, вядомы сабе – сам айсберг, а сабе свядомы – увесь акіян.   * Чалавек – адлюстраванне, што супадае з самім вобразам, і супадае так, што, выяўляючы яго, яго й засціць. Што б пра чалавека ні казалі і як бы яго ні паказвалі, усё гэта адбітак таго, што не мае ні постаці, ні аблічча.   * Магчымасць – драбіна, што лучыць зямлю і неба, неба й зямлю: у ёй ніколі няма апошняй перакладзіны.   * Ёсціны тыясамыя, адкрыцці – у спасціжэнні іх: так, адкрываючы свет, кожная жывая істота творыць адкрыцці і, творачы іх, заўсёды сама для сябе апынаецца невядома-вядомай велічынёй.   * “Рыба шукае, дзе глыбей, а чалавек – дзе лепш”, – кажа айчынная прыказка. Дзе чалавеку лепш? Лёгка – замала, цяжка – замнога, і рыба шукае не глыбейшую глыбіню, а чалавек не лепшую лепшыню, а суадпаведную. Суадпаведнае сваё – тое, што ведае цябе і што нейкім чынам ведаеш ты, і адно ў ім, хто шукае, апынаецца знойдзеным.   * У з’яве веры разгортваецца спасцігальна-неспасціжнае, пачатак і завяршэнне ўступаюць ва ўзаемадачыненне, і чалавек апынаецца ў пярэдадні таго, што настае і чым сам ён стаецца.   * Вобраз для зроку, музыка для слыху, а слова для разумення: каб быць паэтычным, яно мае быць істотным.   * Усякі парастак праходзіць свае, утоеныя ад разгляду, стадыі, і ўводзіць іх у вынік – шкодзіць самому парастку. Так і з людзьмі: не варта перабягаць самім сабе дарогі і выстаўляць сябе якой бы ні было велічынёю: якой бы яна ні была, яна заўсёды не канчатковая і мае патрэбу ва ўдакладненні. Найбольшае заўсёды не здзейсненае, і ўсе дарогі і сцежкі скіроўваюцца туды.   * Грэх – гэта не “я”, гэта мая памылка, і да яго спрычыняюся не “я”, а той нехта, каго назіраю і да каго маю нейкае дачыненне.   * Колькі спакусаў, гэтулькі выпрабаванняў, колькі выпрабаванняў, гэтулькі магчымасцяў.   * Чым ніжэйшае сонца, тым большыя цені, і па тым, якія цені ва ўладзе, можна вызначаць, які час у наваколлі. Дзіўлюся на цені: яны вялікія. Дыягназ першы – пануры: сонца заходзіць. Дыягназ другі – бадзёры: сонца ўзыходзіць.   * Бездань не мае аблічча. Страшная не сама па сабе глыбіня, а адсутнасць якой бы ні было рэчаіснасці – усёадсутнасць.   * Шчыра – праўдзіва?!. І хлусы хлусяць шчыра, і сабакі – брэшуць, спіной адчуваючы прысутнасць тае велічыні, якая іх упаўнаважвае на гэта. Аднак праўдзівае выпадае з якой бы ні было гаманы і з якой бы ні было прысутнасці, і адно тады, калі галасы замаўкаюць, падае свой голас сутнае – яно надасабовае і яно праўдзівае.   * Усякая з’ява змястоўная не сама па сабе, а тым зместам, які ў яе ўкладаецца. Ёсць мова і ёсць змест мовы. Не мовы з’ядноўваюць і раз’ядноўваюць людзей, а зместы, што вымаўляюцца імі.   * Колькі разоў апынаўся ў складаных, амаль безвыходных, становішчах, і ўсякі раз знаходзіў выйсце – прачынаўся. Яно заўсёды недзе ёсць, і каб знаходзіць яго, усякі раз належыць выходзіць з сябе – прачынацца.   * “Нашага паэта” – піша крытык. Аднак паэт не “наш” і не “ваш”, ён і сам не свой і, адно асягаючы сваё, становіцца паэтам.   * Вымаўляючыся, мова артыкулюе невымоўнае. Усе мовы – артыкуляцыі адной невымоўнасці, і чым больш глыбокія артыкуляцыі, тым больш змястоўныя мовы.   (Цалкам нізку зномаў Алеся Разанава чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова")  
 
Ілля Сін (№92)
Libido Урывак з рамана   Некалі вузкакалейка віхляла паміж раскіданымі ў ваколіцах горада шахтамі і заводамі, але цяпер адзіны ацалелы ад яе невялічкі ўчастак выкарыстоўваецца толькі для забавы турыстаў у парку адпачынку. Марыя папраўляе сваю кандуктарскую фуражку і пасміхаецца, скасоўваючы квіткі, працягнутыя вусатым айцом сямейства. Ужо восень, гэта адзін з апошніх рэйсаў, і вагончыкі напаўпустыя. Нечакана яркія промні кастрычніцкага сонца трапляюць ёй у вочы, і яна прымружваецца. Рабаціністы хлопчык злізвае кроплі лёдава з вуснаў. Цяпер яны сталі не толькі пульхнымі, але і клейкімі. Пасажыры расселіся па сваіх месцах. Марыя дзьме ў свісток, і праз колькі імгненняў амаль цацачны паравозік кранаецца з месца, пыхкаючы прыемным саладжавым дымам. Колы кратаюцца паволі, нібы неахвотна, але неўзабаве ўваходзяць у роўны спакойны рытм – бы кардыяграма задаволенага жыццём пенсіянера. Марыя на нейкі час паддаецца гіпнатычнаму эфекту, ад чаго яе твар набывае яшчэ большую ўрачыстасць – цалкам адпаведную ролі. Праз нязлоснае, амаль жывое чухканне даносіцца смех. Нехта ўголас чытае на абгортцы чыпсаў склад прадукту па-казахску. Вагончыкі прамінаюць масток па-над невялічкім каналам і неўзабаве губляюцца паміж дзвюх сценаў непралазнага гаю (гэтая частка парку паспела зарасці ўшчэнт). Потым сонца з’яўляецца зноў – паравозік уска­раскаўся на схіл. Марыя пэўны час не адчувае нічога, і гэта прыемна. Неўзабаве кола скончыцца, цягнічок прыбудзе да цацачнага перона, Марыя пачакае, пакуль задаволеныя пасажыры выгрузяцца на платформу, пасміхнецца ім на развітанне, скажа кожнаму “да пабачэння”, пераапране свой шыкоўны мундзір на звычайныя джынсы ды швэдар і будзе паўгадзіны трэсціся ў перапоўненай маршрутцы. Гэта, напэўна, апошні сёлета сонечны дзень і апошні дзень яе працы. На зіму давядзецца ўладкоўвацца прадавачкай альбо прыбіральшчыцай. Па дарозе дадому Марыя зойдзе ў краму, каб набыць недарагіх сасісак і пачак цыгарэт. Дома яе, вядома, ніхто не чакае. Будзе да ночы сядзець ля вакна, узгрувасціўшы ногі на батарэю, піць гарбату і паліць адну за адной. У гэтым горадзе яе ніхто не ведае, і гэта добра. Чыгуначную каляіну перабягае ці то палёўка, ці то пацук, і дзятва ледзь не выкідваецца з вагонаў ад захаплення.   * * * Ідэальна круглая пройма ў асфальце. Шахта люка паспела ўжо напоўніцца розным лайном. Што і нядзіўна, бо чыгунную накрыўку здалі на металалом не адзін год таму. У асноўным, гэта абгорткі і пластыкавыя бутэлькі. Але не толькі, ёсць і нешта куды цікавейшае. Дванаццаць гадоў таму шкаляры Жэка і Вака скінулі ў люк знойдзены непадалёк на сметніцы гіпсавы бюсцік Леніна – выключна з пазнаваўчых мэтаў. Цяпер Жэка працуе наглядчыкам у мясцовай калоніі. Ён трохі распаўнеў пасля таго, як ажаніўся, але б’е па-ранейшаму з левай. Шахта выявілася неглыбокай, гіпс з плюханнем акунуўся ў застаялую ваду. Праз пэўны час дыфузія зрабіла сваё: цвёрдае цела пераўтварылася ў аморфнае і пастападобнае. Яно ўсмактала ў сябе набраклую тушку мёртвага ката (на наступны год кінутую ў люк хлопчыкамі з паралельнага класа), і ў выніку дзве абсалютна розныя рэчы сталі нечым адным. Усе гэтыя цікавыя хімічныя працэсы адбываліся ў поўнай цемрадзі, бо нейкі руплівец закрыў адтуліну самаробным шчытом з негабляваных дошак. Праз нейкі час шчыт прагніў ды абрынуўся, і смецце стала ізноў трапляць у люк – з розных прычынаў і з розных крыніцаў. Марыя праходзіць міма люка, гледзячы некуды наўзбоч, у вышыню. Галінкі чахлых таполяў паабапал дарогі ўжо амаль пазбаўлены лісця, іх чорная павута выразна прамалёўваецца на тле шарага вечаровага неба.   * * * На пліце закіпае вада для макароны. На кухонным стале ляжаць іншыя кампаненты будучай сціплай вячэры – плаўлены сырок і самотная сардэлька. Ёсць яшчэ палова ўчарашняй цыбуліны ды счарсцвелы хлебны акраец. Усе элементы гэтага нацюрморта ў сукупнасці ўвасабляюць абсалютную статычнасць. Як, зрэшты, і краявід за вакном: такія самыя падрапаныя панельныя дамы, як і той, дзе жыве Марыя. Кожны з іх мае ўласны нумар, выведзены чырвонай фарбай, бы лічбы на сэрцы. Марыі часта здаецца, быццам з вышыні птушынага палёту гэтыя дамы выглядаюць на забытыя ў пясочніцы цацкі: дзеці даўно ўжо выраслі, сталі піць піва і нюхаць клей, скончылі ПТВ, ажаніліся і развяліся, а цацкі ўсё яшчэ ляжаць у пясочніцы, падуладныя розным стыхіям. Нібы самае ўпартае і недарэчнае з усіх магчымых увасабленняў стабільнасці ды непарушнасці. Па іроніі лёсу, гэтыя пяціпавярхоўкі з’явіліся тут некалі менавіта як прыкмета руху, імклівага і бяздумнага ў сваёй жывёльнай вітальнасці. Горад вырас амаль што ў біблійных тэмпах. У панядзелак узніклі рыдваны пад новыя заводы, у аўторак раскашавалі жылыя мікрараёны, у сераду – крамы і дамы культуры, а ў суботу пэпээснікі ўжо запхнулі ў мясцовую кутузку першага алкаша, які акрапіў мачой тыльны бок свежапафарбаванай дошкі гонару – на яе акурат у нядзелю планавалі павесіць першыя партрэты перадавікоў. Але, натварыўшы тут справаў, рух вырушыў некуды далей, пакінуўшы за сваёй патыліцай незваротна сапсаваны ім прыродны ландшафт і пару соцень тысяч ягоных ачумелых насельнікаў, што і пасюль марна сіляцца зразумець, як і навошта яны тут з’явіліся. Марыя тут не нараджалася. Пяць гадоў таму яна выбрала гэты горад наўгад, тыцнуўшы пальцам у тэлефонны даведнік. Бо трэба было кудысьці ехаць і дзесьці жыць. Горад сустрэў яе абыякава. Была непераканаўчая ранняя вясна, вецер разносіў па прывакзальным пляцы пажухлыя лісты і малагабарытнае смецце. На адным з шапікаў красаваў надпіс пра распродаж гумовых ботаў. Бетонны пашчэрблены правадыр з вышыні свайго пастамента кпліва назіраў за мітуснёй гандляроў рыззём, якія бавілі час у млявых сварках. Свінцовыя аблокі раптам перарэзаў след ад рэактыўнага самалёта, і гэты рух у вышніх сферах выглядаў на сапраўдны здзек з тых, хто апынуўся пад непераадольнай уладай зямнога прыцягнення. Асфальт пакрыты тонкай сеткай капіляраў. Дзяўчына фарбуе вусны, углядаючыся ў свой адбітак на пыльным футарале з “переходящим знаменем”. Дошка гонару з белымі прагаламі замест партрэтаў. На пра­ржаўленай будцы аўтобуснага прыпынку красуе распалавінены рэкламны слоган “І ўсё”. Кожная з дэталяў існавала нібы паасобку, вылучаная з агульнага плану светабудовы. Рухалася ў нейкім сваім адасобленым рытме, хіба чыста механічна сінхранізуючыся з усім астатнім – альбо гэтаксама адасоблена захоўвала гордую непарушнасць. Марыя адразу адчула сябе адной з такіх дэталяў, і гэта было акурат тое, чаго яна хацела. З таго часу тут мала што змянілася. Адно, кожная дэталь дарэшты страціла для яе сваю вастрыню ўспрыняцця, пакрылася наростам успамінаў – як аскепкі шкла, што ладны час праляжалі ў рацэ, – а затым і наогул перастала быць заўважнай і хоць неяк адзначацца вокам. Абыходзячы запоўненую вадой выбоіну ў асфальце на шляху да яе пад’езду, Марыя нават не глядзела ў той бок, беспахібна абіраючы на аўтапілоце правільную траекторыю руху. Болей за тое, гэткую самую рэакцыю пачалі выклікаць у яе і новыя, пакуль незнаёмыя дэталі. Напрыклад, купкі неахайна апранутых людзей, якія ледзь не штодня збіраліся на заўсёды пустэльнай раней цэнтральнай плошчы горада, крычалі нейкія лозунгі, палілі вогнішчы, доўга і нярвова спявалі забытыя Марыяй яшчэ ў дзяцінстве песні. Нягледзячы на свой тлумны выгляд, яны выдатна ўпісаліся ва ўжо існы ландшафт. Як быццам масоўка з бутафорскімі шаблямі і на драўляных канях, што даўно чакала выхаду на сцэну за кулісамі камернай побытавай драмы. …Між тым, у алюмініевым рондалі нарэшце з’явіліся бурбалкі. Хоць нейкая падзея! Марыя засыпае туды соль і макароны, змяншае агонь, доўга памешвае пашчэрбленай драўлянай лыжкай, апускае накрыўку і вяртаецца на сваё месца каля вакна. Цяпер трэба зноў чакаць. Яна так і не змагла прызвычаіцца да чакання.   * * * На кухні неспадзеўкі сцямнела. Марыя пстрыкае запальнічкай. Полымя на імгненне асляпляе яе, ўгрызаючыся ў сятчатку вока. Потым эфект знікае. Марыя пстрыкае запальнічкай у другі раз. Цяпер светлавы шок ужо не такі моцны – сятчатка паспела трохі адаптавацца. Марыя думае пра Іншага, з’яўленне якога здатнае зрабіць няважнымі гэтую змятую прасціну, парыжэлы лінолеум на кухні і шызае святло, што сочыцца цераз проймы жалюзі. Іншы паўстае ў яе ўяўленні не як канкрэтны вобраз, але як нейкае прадчуванне, пэўная эмацыйная хваля. Як, напрыклад, дом. У Марыі ўжо даўно няма дома, і таму ён таксама з’яўляецца для яе неасязальнай эмацыйнай хваляй. Адзінота стала ейным выбарам і адначасова выпрабаваннем. Але Марыі хочацца выкарыстоўваць яе як інструмент – своеасаблівы разец скульптара, здатны надаць эмацыйнай хвалі выразныя абрысы. Спакваля адсякаць лішняе, каб з бясформеннай масы сталі вымалёўвацца ручкі, ножкі, галоўка. Каб урэшце гэтая маса набыла аблічча чалавека – іншага чалавека, які будзе заўсёды побач. Але яна ўжо ведае, што адзінота – гэта дрэнны сродак для пераўтварэння сусвету. Такі інструмент абсалютна нефункцыянальны. Марыя ненадоўга замірае, услухоўваючыся ў мернае пагрукванне на пліце накрыўкі рондаля, што раз-пораз ўздрыгвае ад пары. Адзінота здатная адно зрабіць гэты свет яшчэ больш аморфным – нават тыя яго праявы, якія маюць пэўныя абрысы і якія можна памацаць рукамі. Схамянуўшыся, Марыя ўстае, разгублена топчацца на месцы. Затым ідзе ў пакой. Звычайна шлях туды яна пераадольвае за восем крокаў, але гэтым разам атрымалася адзінаццаць. Па тэлевізары паказваюць канцэрт нейкага гурта. Марыя, як заўсёды, адключыла гук, і таму імпульсіўныя артыстычныя жэсты выглядаюць яшчэ больш смешна. Гітарыст рухаецца па сцэне з такім сур’ёзным выглядам, быццам кожны крок набліжае яго да жыццёвай мэты. Вакаліст выцягнуў уперад правую руку са скурчанымі пальцамі – нібы тапелец, які ўмольна просіць дапамогі. “Што яны ўсім гэтым хочуць сказаць?” – дзівіцца Марыя. Зрэшты, такім самым адчужаным цяпер падаецца ёй усё, што яна здатная бачыць, прымройваць, успамінаць. Прычынна-выніковыя повязі некуды зніклі, пакінуўшы розныя з’явы нягегла церціся адна аб адну ў бессэнсоўным броўнаўскім руху. Без усялякай надзеі на стыкоўку. Адзінота ніяк не здатная аднавіць гэтыя повязі, колькі ні намагайся. Гэта амаль тое самае, што склеіць раструшчаную елачную цацку. Вобраз Іншага ў яе ўяўленні чэзне, расплываецца, знікае. Макарона, тым часам, ужо зварылася. Марыя вяртаецца на кухню, выплёхвае на друшляк клейкае месіва, дадае туды сардэльку і сырок. Ідзе ў пакой. Цяпер атрымалася роўна восем крокаў. Есць, не адчуваючы смаку. Раптам без дай прычыны ёй становіцца смешна. Сардэлька выклікае ў яе непрыстойныя дзіцячыя асацыяцыі, і Марыя тут жа спяшаецца апавесці іх Іншаму, якога хаця б ненадоўга зноў адчувае побач. Смех праходзіць сам сабою, саступаючы месца пустэчы. Вакаліст заканчвае спяваць і застывае ў гераічнай позе. Муха, якая паўзе па тэлевізары, захоплена і палюбоўна абмацвае твар куміра сваімі лапкамі.   * * * Гэтай ноччу Марыя прачынаецца ад пранізлівага холаду. Сцюдзёны вецер падступна пранікае праз шчылінкі ў старых ваконных рамах, пракрадаецца пад коўдру, пакрывае скуру дробнымі пупырышкамі. Марыя сціскаецца ў камячок, сілячыся сагрэцца. Устае, апранае швэдар і цёплыя калготкі. Кладзецца зноў. Стала значна цяплей. Нерухома ляжыць, стараючыся ні пра што не думаць. Услухоўваецца ў буркаценне ў жываце, адчувае ледзь прыкметны трэмар у мускулах пляча. Ёй прыемна ўсведамляць сябе выключна як сукупнасць розных фізіялагічных працэсаў. Марыі цяпер вельмі хочацца, каб гэты стан працягваўся і каб далейшае яе перабыванне ў гэтым свеце было недзе на самым памежжы жывой і нежывой прыроды. Біялагічная рэдукцыя ўяўляецца ёй сапраўдным паратункам. Лішайнікі, імхі, на скрайні выпадак, амёбы… Але яна ведае, што ўзяць ды пазбыцца чалавечай сутнасці наўрад ці ўдасца. Хоцькі-няхоцькі, гэтае ярмо давядзецца трываць. Пашчэрблены месяц абыякава паўзе па халодным бэзавым небе. Дыханне Марыі цяжкае і перарывістае. Пакуль пустэча і непарушнасць, але яна прадчувае: нешта неўзабаве будзе дзеіцца. Яна ведае, гэта акурат такая ноч, калі мёртвыя ўстаюць са сваіх магілаў. І гэта яе мерцвякі. Кожны з іх мае твар. І кожны з гэтых твараў Марыі знаёмы. Пры сустрэчы яна не здолее проста прайсці міма, адвёўшы позірк убок. Дзевачка-дзевачка, дэманы мінулага знайшлі твой горад… Успаміны, як заўсёды, прыходзяць без запрашэння. Віно мякка дакранаецца да нёба, а пальцы адчуваюць вострыя канты келіха. Вусны зліваюцца з вуснамі. Па шыферным даху барабаніць дождж – па даху таго дамка з негабляваных дошак, з ганку якога відаць мора. Рукі абхопліваюць мускулістае каржакаватае цела, шчокі казыча колкае шчэцце… У гэтую пару, апанаваную бессанню, Марыя можа пераскокваць праз гады і неспадзеўкі апынацца ў іншым месцы, іншым часе і зусім іншых жыццёвых варунках. Перажываць іх бы наяве, губляючы арыентацыю, хто яна і дзе. Успаміны спараджаюць пякотку ў роце. Кожны з тых момантаў, якія ніколі не вернуцца, упінаецца ў яе цела малюткай іголачкай. Але яна ведае, што боль незваротнага – гэта толькі прэлюдыя. Дзевачка-дзевачка, дэманы мінулага знайшлі тваю вуліцу… Здаецца, праз шчылінкі паміж шыбай і рамай разам з ветрам пранікае і іх дыханне. А шоргат дажджу па асфальце прызначаны адно на тое, каб заглушыць і без таго амаль нячутны поступ іхніх ног. Дзевачка-дзевачка, дэманы мінулага знайшлі твой дом… Калісьці гэтыя людзі былі Марыі вельмі блізкімі, нейкі час яны нават былі адным з ёю целам. Але гэта было даўно. Іх целы ўжо канчаткова і незваротна набылі аўтаномнасць. У дадзены момант кожнае з іх, напэўна, бесклапотна спіць, і сніцца гэтым людзям, вядома ж, зусім не Марыя. У той самы час, калі іх фантомы няўмольна набліжаюцца да яе – бы зомбі ў галівудскіх фільмах. Дзевачка-дзевачка, дэманы мінулага знайшлі тваю кватэру… Марыя з жахам углядаецца ў цьмяныя абрысы рэчаў і мэблі, у ноч, у дождж. Яна пачуваецца абсалютна безабароннай. Ёй карціць залезці пад канапу, скруціцца камячком ды запхнуцца ў шафу, павіснуць пад столлю на жырандолі. А можа, лепей проста прыкінуцца мёртвай? Але яна разумее, што ад іх не схавацца. Дэманы мінулага ведаюць усе слабыя месцы ў яе фартыфікацыйнай сістэме. Марыя адчувае іх няспешны ўпэўнены поступ – ужо зусім блізка. Дзевачка-дзевачка, дэманы мінулага знайшлі цябе, гатовую ўсікацца ад страху… Яны апынаюцца побач з ёю неспадзеўкі, разам і адначасова. Упэўненыя рукі сцягваюць калготкі, рассоўваюць яе сцёгны, трымаюць за рукі… Зніякаявелая і здранцвелая, Марыя не можа нават паварушыцца. Яна не крычыць і не супраціўляецца, адно ціха енчыць сабе пад нос, бы смяротна паранены дэльфін. Дэманы мінулага могуць рабіць з ёю ўсё, што пажадаюць. І робяць. Неўзабаве ейнае цела скаланаецца ад болю. Курчыцца ў канвульсіях, амаль не зрушваючыся з месца. Няголеныя падпашкі ад поту пераўтвараюцца ў балота. Перад ёю – твары, твары і твары. Яны змяняюцца, часам наслойваючыся адзін на адзін. Вусатыя, гладка паголеныя, спярэшчаныя зморшчынамі… Выраз кожнага з іх удае жарсць, але Марыю гэтым не падмануць. Яно трывае, здаецца, бясконца. Кожнае імгненне становіцца надзіва пругкім ды эластычным ды завісае ў паветры замест таго, каб мякка адысці ў небыццё. Твары становяцца ўсё больш невыразнымі. Гэта значыць, што прыйшоў час дублёраў. Але сваю справу яны выконваюць таксама старанна. Марыя бы лялька ляжыць на спіне, стараючыся ні пра што не думаць і нічога не ўспрымаць. – Калі я вынесу ўсіх нябожчыкаў са сваёй памяці? Калі я вынесу ўсіх нябожчыкаў са сваёй памяці? Калі я вынесу ўсіх нябожчыкаў са сваёй памяці? – бясконца шэпча яна, ажно пакуль – нібы паратунак звыш – не прыходзіць крохкі нервовы сон.   (Цалкам чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова")