…Тое, што потым здалёк успамінаецца як шчасьце…

— Янка Брыль
 
О. Генры (№98)
Мэбляваны пакой Неспакойнае, хуткабежнае, няўрымслівае, як і сам час, – так можна сказаць пра насельніцтва чырвонацагляных дамоў раёна ніжняга Ўэст-Сайда. Не маючы дома, маюць сотні прытулкаў. Яны змяняюць адны мэбляваныя пакоі на іншыя, у любым жытле праездам, у сэрцах і галовах праездам, заўжды праездам. Яны спяваюць “Дом, мілы дом” у рытме джаза, захоўваюць сваіх лараў і пенатаў у кардонных скрынях, а іхні хатні дух змяшчаецца ў дарожнай сумцы. Таму дамы ў гэтым раёне, праз якія прайшлі тысячы пастаяльцаў, захоўваюць тысячы гісторый. З большага, безумоўна, не вельмі цікавых. Але было б дзіўна, каб усе гэтыя вандроўнікі не пакінулі пасля сябе хаця б аднаго-двух прывідаў. Аднойчы вечарам, калі сонца ўжо зайшло, тут, сярод старых цагляных шмакватэрных дамоў блукаў малады чалавек і званіў у дзверы. Каля дванаццатага дома ён паставіў сваю невялікую дарожную сумку на прыступкі і змахнуў пыл з капелюша і з лоба. Званок прагучаў слаба, недзе далёка ў пустой глыбіні. Дзверы дванаццатага дома адчыніла гаспадыня. Яна нагадала маладому чалавеку агіднага перакормленнага чарвяка, які выеў знутры ўвесь свой арэх і пакінуў толькі пустую абалонку, якую цяпер хоча запоўніць кватарантамі, прыдатнымі для далейшага харчавання. Малады чалавек запытаўся, ці ёсць вольныя пакоі. – Заходзьце, – сказала гаспадыня такім голасам, нібы ейнае горла было абабіта ўсярэдзіне футрам. – На трэцім паверсе задні пакой, ужо тыдзень вольны. Хацелі б паглядзець? Малады чалавек пайшоў за гаспадыняй па лесвіцы. Слабае святло, якое ішло невядома адкуль, змякчала цені ў калідорах. Яны бясшумна падымаліся па прыступках, засланых такім дываном, які, здавалася, не прызнаў бы нават свой ткацкі станок. Здавалася, пад нагамі было вязкае арганічнае рэчыва. Нібы дыван стаў нейкай гароднінай і ў гэтым смуродным паветры, без сонца, вырадзіўся ў пышны лішайнік альбо паўзучы мох, які плямамі пакрыў лесвіцу. На кожным павароце лесвіцы ў сценах былі пустыя нішы. Напэўна, у іх калісьці стаялі вазоны з кветкамі. Калі так, яны, канечне, памёрлі ў гэтым брудным сапсаваным паветры. Маглі там стаяць і статуі святых, тады было б зусім нескладана ўявіць, як сам чорт цягнуў іх у цемры ў якую-небудзь жудасную мэбляваную яміну. – Вось пакой, – сказала гаспадыня сваім футравым горлам. – Добры пакой. Ён рэдка пустуе. Мінулым летам тут жылі вельмі інтэлігентныя людзі – ніякіх праблем увогуле. Плацілі загадзя і своечасова. Кран у тым канцы. Міс Спроўлз і містэр Муні жылі тут тры месяцы. Яны гралі ў вадэвілі. Міс Бірэта Спроўлз – магчыма, вы пра яе чулі. Дарэчы, гэта толькі сцэнічнае імя, акурат там, над камодай, вісела іхняе пасведчанне аб шлюбе, у рамцы. Газа для лямпы тут, шафа ўмяшчальная. Усім падабаецца гэты пакой. Ён ніколі доўга не стаіць пустым. – А ці часта ў вас пастаяльцы з тэатра? – запытаўся малады чалавек. – Яны прыходзяць і сыходзяць. Так, сэр, даволі шмат маіх кліентаў звязаныя з тэатрам. Гэта тэатральны раён. Акторы ніколі нідзе надоўга не затрымліваюцца. І я з гэтага маю капейку. Так-так, яны прыходзяць і сыходзяць. Малады чалавек заняў пакой і заплаціў адразу за тыдзень. Разлічыўшыся, ён сказаў, што стаміўся і хацеў бы засяліцца адразу. Гаспадыня сказала, што пакой падрыхтаваны, у тым ліку ручнікі і вада. Калі яна ўжо збіралася сыходзіць, ён у тысячны раз задаў пытанне, якое так і круцілася ў галаве: – Маладая дзяўчына… міс Вэшнер… міс Элаіз Вэшнер… ці не памятаеце такой сярод сваіх пастаяльцаў? Хутчэй за ўсё яна магла быць сцэнічнай спявачкай. Прыгожая дзяўчына, сярэдняга росту, стройная, з залатымі валасамі і радзімкай каля левага брыва. – Не, такога імя я не памятаю. Гэтыя людзі сцэны змяняюць імёны таксама, як і пакоі. Не, не прыпамінаю. Не. Заўжды не. Пяць месяцаў безупынных роспытаў, і непазбежны адмоўны адказ. Столькі часу праведзена ўдзень у распытваннях дырэктараў, адміністратараў, школьных супрацоўнікаў і харавых спевакоў; а ў позні час – тэатральнай публікі ад першакласных спектакляў да эстрадных прадстаўленняў такой нізкай якасці, што ён баяўся знайсці там тое, што больш за ўсё спадзяваўся знайсці. Ён, хто ўсім сэрцам кахаў яе, спрабаваў яе адшукаць. Ён быў упэўнены, што пасля яе знікнення з дома гэты вялікі, абкружаны вадой горад дзесьці хавае яе. Але горад – гэта велізарны плывун, які пастаянна перасоўвае свае пясчынкі. Не маючы падмурка, ягоныя сённяшнія верхнія слаі заўтра ўжо будуць пахаваныя ў ціне і глеі. Мэбляваны пакой прыняў свайго госця ліхаманкавай успышкай фаль­­шывай гасціннасці, знясіленым вітаннем для прыліку, падобным на крывадушную ўсмешку авантурыста. Ілюзорнае адчуванне камфорту ішло ад старой мэблі: абарванай парчовай абіўкі канапы і двух крэслаў, вузкага таннага трумо паміж двума вокнамі, адной-дзвюх карцінных рам і металічнага ложка ў куце. Госць павольна адкінуўся на спінку крэсла, пакуль пакой блытана і сумбурна – нібыта быў папулярны, як кватэра ў Вавілоне – намагаўся распавесці яму пра сваіх разнастайных пастаяльцаў. Шматкаляровы квяцісты дыван, нібы прамавугольны трапічны астравок, ляжаў у хвалістым моры брудных палавікоў. На сценах з пярэстымі шпалерамі віселі такія карціны, якія нязменна пераследуюць падарожнікаў:  «Палюбоўніца гугенота», «Першая сварка», «Шлюбны сняданак», «Псіхея ля фантана». Строгі і вытрыманы контур каміна быў неахайна завешаны бесцырымоннай драпіраванай тканінай, накінутай наўскасяк, як шаль на плечы балерыны. На каміне былі абломкі караблекрушэння, закінутыя і забытыя, калі ветразь удачы клікаў пастаяльцаў да яшчэ нязведанага порта: пару танных ваз, фотаздымкі актрыс, бутэлечкі з-пад лекаў, некалькі выпадковых карт з калоды. Адзін за адным, як праяўляюцца сімвалы зашыфраванага тэксту, набывалі сэнс невялічкія знакі, пакінутыя гасцямі мэбляванага пакоя. Працёртае месца на дыванку каля туалетнага століка магло расказаць, як шмат прыгажуняў прайшло праз яго. Адбіткі пальчыкаў на сцяне распавядалі пра маленькіх зняволеных, якія хацелі выбрацца з чатырох сценаў да сонейка і свежага паветра. Пляма на сцяне разыходзілася промнямі ва ўсе бакі, як цень выбуху бомбы, пазначаючы месца, дзе разам са сваім змесцівам разляцелася на аскепкі кінутая шклянка альбо бутэлька. Праз усё люстэрка трумо няроўнымі літарамі было накрэмзана імя “Мэры”. Здавалася, што жыхары мэбляванага пакоя адзін за адным спаганялі тут сваю злосць, магчыма, выкліканую не толькі пакорнасцю пакоя, але і ягонай зыркай халоднасцю. Мэбля была падрапаная і пакалечаная. Канапа, прабітая спружынамі, здавалася жудаснай і агіднай пачварай, памерлай у сутаргах. Мармуровая камінная паліца з адарваным кавалкам, напэўна, таксама перажыла нейкую вялікую катастрофу. Дошкі ў падлозе енчылі і рыпелі кожная на свой манер, нібы кожная з іх перажывала свае асабістыя пакуты. Здавалася неверагодным, што ўсе гэтыя пашкоджанні былі нанесены пакою тымі, хто на пэўны час называў яго сваім домам. Магчыма, гэта было справакавана падманутым хатнім інстынктам, які штучна быў захаваны і ператварыўся ў сляпую злосць і крыўду на фальшывых гнеўных хатніх багоў. Бо любую хаціну, калі яна нашая ўласная, мы будзем прыбіраць, упрыгожваць і пяшчотна любіць. Малады пастаялец, седзячы ў крэсле, дазволіў усім гэтым думкам бязгучна прайсці праз ягоную свядомасць. Тым часам пакой напаўняўся гукамі і пахамі. У адным з суседніх пакояў глуха чулася то хіхіканне, то нястрыманы смех. У іншых – лаянка, стук ігральных костак, калыханка і глухі плач. Акурат над ягоным пакоем натхнёна брынкала банджа. Дзесьці грукнулі дзверы. Час ад часу даносіўся гул цягніка. Нейкі кот жаласна выў на плоце ў заднім двары. І малады чалавек адчуваў дыханне дома – гэта хутчэй быў сыры прысмак, чым нейкі пах – халодныя, затхлыя выпарэнні, як з падвала, змяшаныя са смуродам лінолеума, цвілі і гнілога дрэва. Раптам у пакой нібыта парывам ветру прынесла моцны салодкі водар рэзеды. Водар так выразна і цвёрда адчуваўся, што здаваўся жывым навед­нікам. І мужчына ўскрыкнуў: «Што, дарагая?», нібыта яго паклікалі, затым падскочыў і абярнуўся. Насычаны водар прыляпіўся да яго і ахутаў з усіх бакоў. Мужчына пацягнуў да яго свае рукі, на імгненне ўсе ягоныя адчуванні зблыталіся і перамяшаліся. Хіба можа пах так настойліва клікаць кагосьці? Напэўна, гэта быў гук. Але ці не быў гэта той самы гук, які так пяшчотна дакрануўся да яго? «Яна была тут», – гучна прамовіў ён. Затым ускочыў, каб перахапіць гэты знак, бо ведаў, што пазнае самую тонкую дробязь, што належала ёй ці да якой яна дакраналася. Водар рэзеды ахутваў яго, пах, які яна любіла і зрабіла яго сваім – адкуль ён з’явіўся? Пакой быў упарадкаваны, але неяк неахайна. На камодзе былі раскіданыя па сурвэтцы з тонкай тканіны некалькі шпілек – гэтых незаўважных, непрыкметных жаночых сябровак, безасабовых, жаночага роду, умоўнага ладу. Але на іх ён не звярнуў увагі, выдатна разумеючы, што шпількі абсалютна нічога з сябе не ўяўляюць. Ён абшукаў усе шуфляды камоды, але натрапіў толькі на нікому не патрэбную, парваную, тонкую насоўку. Ён прыклаў насоўку да твару. Яна востра і нахабна пахла валяр’янам. Ён кінуў насоўку на падлогу. У іншай шуфлядзе ён знайшоў некалькі гузікаў, тэатральную праграмку, картку ламбарда, два згубленыя кавалачкі пасцілы, соннік. У апошняй шуфлядзе быў жаночы чорны атласны бант. Малады чалавек паглядзеў на яго і замёр на імгненне, ахоплены ці то холадам, ці то гарачынёй. Але чорны атласны бант – гэта таксама даволі распаўсюджаны какетлівы жаночы атрыбут, звычайнае безаблічнае ўпрыгожанне, якое ні пра што не можа распавесці. Пасля ён абшнырыў пакой, як паляўнічы сабака па следзе, – праслізгаў па сценах, на карачках даследаваў вуглы выпуклага дыванка, выцягнуў усё з каміннай паліцы і са сталоў, ператрэс шторы і фіранкі, шафку-бар у куце ў пошуках хоць нейкага прыметнага знаку і не мог да канца ўсвядоміць, што яна была ў гэты час у пакоі побач, вакол, насупраць, унутры, па-над ім, тулілася да яго, мілавала яго, клікала яго так пранізліва праз самыя тонкія адчуванні, што нават ягоныя, больш грубыя, улавілі гэтае гуканне. І зноў ён уголас адказаў “Канешне, дарагая!” і павярнуўся са здзічэлым позіркам, каб зазірнуць у пустэчу, бо ён яшчэ не мог распазнаць ні форму, ні колер, ні каханне, ні працягнутыя рукі ў водары рэзеды. Божа мой! Адкуль гэты пах і як даўно пахі маюць голас, каб клікаць? І ён працягваў пошукі. Ён капаўся ў шчылінах і кутах, знаходзіў коркі і цыгарэты. Пагардліва адкідваў іх. У складцы дывана знайшоў недакурак, які растаптаў абцасам і груба вылаяўся. Ён працерушыў увесь пакой, з канца ў канец. Ён прачытаў пакой як запісную кніжку з нецікавымі і нават ганебнымі нататкамі пра вандроўных пастаяльцаў. Але пра тую, каго ён шукаў, якая, напэўна, пасялілася тут і чый дух тут лунаў, пра яе ніводнага радка. І тады малады чалавек падумаў пра гаспадыню. Ён выбег з населенага прывідамі пакоя, спусціўся па лесвіцы і падышоў да дзвярэй, праз якія прабівалася святло. Яна выйшла на ягоны грукат. Ён, як толькі мог, хаваў хваляванне. – Калі ласка, мадам, скажыце, – упрошваў ён, – хто да  мяне займаў мой пакой? – Канешне, сэр. Скажу вам яшчэ раз. Міс Спроўлз і містэр Муні, як я ўжо і казала. Міс Бірэта Спроўлз – так яе называлі ў тэатры, але насамрэч яна была місіс Муні. Мой дом шырока вядомы сваёй прыстойнасцю. Пасведчанне аб шлюбе вісела ў рамцы на цвіку, акурат над… – Якой была міс Спроўлз? Я маю на ўвазе, як выглядала? – Ну што ж, сэр, чорныя валасы, кароткія і густыя, вясёлы твар. Яны з’ехалі тыдзень таму, у аўторак. – А хто быў да іх? – Ну, быў адзінокі мужчына, займаецца возніцтвам. З’ехаў, але застаўся вінны мне за тыдзень. Да яго месяц гасцявала місіс Краўдар з двума дзець­мі. Яшчэ да іх быў стары містэр Дойл, за якога плаціў сын. Ён трымаў пакой шэсць месяцаў. Тое, што было раней за год, сэр, я не памятаю. Ён падзякаваў і пацягнуўся ў свой пакой. Пакой быў мёртвы. Штосьці, што ажывіла яго, знікла. Водар рэзеды развеяўся. На ягонае месца вярнуўся затхлы пах старой мэблі і падвала. Згасанне надзеі спустошыла ягоную веру. Ён сядзеў, утаропіўшыся ў жоўтую газавую лямпу і слухаючы яе шыпенне. Потым падышоў да ложка і стаў ірваць прасціну на палоскі. Лязом нажа туга загнаў іх у кожную шчыліну вакол вокнаў і дзвярэй. Калі ўсё было дастаткова шчыльна забіта, ён пагасіў лямпу, зноў адкруціў газу і лёг на ложак з адчуваннем палёгкі.   У той вечар была чарга місіс МакКул ісці па піва. Яна прынесла яго і села разам з місіс Пурды ў адным з тых падзямелляў, дзе збіраюцца домаўладальніцы і дзе чарвяк іхні памірае рэдка. – Здала я сёння пакой на трэцім паверсе, – паведаміла місіс Пурды, гледзячы паўзверх пеннай шапкі. – Малады чалавек узяў. Ужо дзве гадзіны, як пайшоў спаць. –  Дык няўжо здалі?! – з нястрыманым захапленнем сказала місіс МакКул. – Ха, у вас, дарагая, і праўда талент здаваць пакоі. А сказалі яму пра во гэна? – скончыла яна хрыплым шэптам, з выразным намёкам на нейкую таямніцу. – Пакоі, – вымавіла місіс Пурды сваім самым футравым тонам, – для таго і мэбляваныя, каб іх здаваць. Я нічога не казала яму, місіс МакКул. – О, гэна правільна, дарагая. Мы здаем пакоі і з таго жывём. Вы добра разумееце дзела, дарагая. Вядома, шмат хто адмовіўся б наймаць пакой, дзе хтосьці аддаў канцы проста ў ложку. – Як вы і сказалі, місіс МакКул, нам трэба з чагосьці жыць, – адзначыла місіс Пурды. – Так, дарагая, сапраўды. Ха, гэта ж сёння роўна тыдзень, як я дапамагала вам упарадкаваць задні пакой на трэцім паверсе. А харошанькая была дзеўчына. Чаго ж забівацца газай, калі такі мілы тварык, місіс Пурды? – Так, сапраўды, прыгожая дзяўчына, як вы і сказалі, – згадзілася місіс Пурды, але прыдзірліва дадала: – Хіба што тая радзімка каля левага брыва… Налівайце сабе яшчэ, місіс МакКул. Пераклад з ангельскай Сашы Сайкоўскай. Іншыя пераклады О. Генры чытайце ў папяровай версіі "Дзеяслова". 
 
Вольга Бабкова (№98)
Грушаўка і Падгрушша   Прамаўляе над местам зора: Шчэ не позна, шчэ не позна. Месяц звонку малiтву твора: Яшчэ можна, яшчэ можна.   Пошум студзеньскага начнога дажджу за вакном нітуецца з гукамі ў прыцішанай кватэры. Да слыху даносіцца мокрае варушэнне ключа ў дзвярах, рыпучыя крокі, глыбокія ўздыхі, шэпт чыіхсьці галасоў, такханне вялікага гадзінніка, поканне мыльных пухіроў ля вуха… Усё гэта струменіць за вакном і ўва мне самой. Забаўляе і трывожыць, лучыць у адно цэлае, робіць празрыстымі сцены. Я жыву ў Падгрушшы Грушаўкі, аднаго з першых менскіх раёнчыкаў, які мог бы называцца Ліпаўкай, Арабінаўкай ці Каштанаўкай, але ж завецца спрадвеку ў гонар грушы – дрэва, прыгажосцю якога дзіваваліся людзі з антычных часоў. Pirus communis! Разумеючы, што час Грушаўкі скарачаецца ды сціскаецца, каб неўзабаве сысці ўнівеч, захацелася скласці наўздагон гэтаму сыходу “грушавую мапу”, каб накрэсліць на ёй высозныя, раскошныя квеценню ў траўні ўлюбёныя дрэвы. А за адным разам пазначыць грушаўскія гісторыі, абрысы знаёмых і выпадковых сустрэчных, пачутыя тут галасы птушак ды катоў. Грушаўка наскрозь працятая нягучнымі галасамі цягнікоў са сваіх ускраінаў. З поўдня, усходу і поўначы гэтая частка горада адрэзаная ад рэшты Менска рэальнымі рэйкамі, па якіх ходзяць самыя розныя цягнікі – імклівыя віленскія, рэдкія варшаўскія, стандартныя берасцейскія, цяжкагрузныя праштампаваныя таварнякі, недалёкія “электроны” ды рахманыя паравозікі-дрызіны, што возяць гліну ажно з Новалукомля. Калі рытм жалезных колаў вялікіх цягнікоў заціхае даволі хутка, тужлівае рэха з вузкакалейкі перацякае начамі ў сэрцы бяссонных на былой Лютэранскай вуліцы. А можа быць – толькі ў маё. Грушаўка стаіць на плывуне-шатуне ды пераплеценая наскрозь старымі падземнымі рэчышчамі, сцішанымі крыніцамі, вільготнымі ўспамінамі былых стаўкоў ды ручаінаў. Паўз Грушаўку церабіла шлях таксама бяссонная Няміга. На глыбіні і бліжэй да паверхні зямлі паціху бруіцца стоенае жыццё, што наталяе ды жывіць шматлікае грушаўскае зяленіва. Часам Грушаўку атуляе шчыльны туман, які павольна точыцца з утравелых падземных шнараў. Ён з’яўляецца спакваля і гэтак жа незаўважна расце і гусцее. Мае лёгкі водар грыбніцы, мокрых валуноў, а таксама белых кветак. Аднаго разу гурма дзяцей раскатурхала гліністае цела Грушаўкі і, запрыкмеціўшы варушэнне зямлі, пачала гушкацца на пругкай паверхні, пакуль тая раптам не раскрыла прагны раток ды не ўсмактала са спрутавай сілай баламутныя ножкі. Тату давялося рыдлёўкай адкопваць тады мой чырвоны боцік з левай нагі. Насамрэч, сэрца Грушаўкі тахкае на поўдні, недзе паблізу старой музычнай школы і каля бяздумна спляжанага ўвосень 2018 года старажыла- кінатэатра “Авангард”. Школа ў грушаўскай камянічцы выгадавала плойму цудоўных музыкаў (Косця Гарачы з Apple Tea!), а ў “Авангардзе” рыпеў фанернымі крэсламі ўвесь сёмы шэраг. Гэта тут, у дварах з садамі, ахутанымі дымам брыкетаў з нешматлікіх комінаў, яшчэ і сёння можна заблукаць паміж чырвонымі цаглянымі гаражамі і нацягнутымі наўскос вяроўкамі з бялізнай. Заўсёды кранае відзежа шырачэзных начных кашуль, нібы толькі што знятых з ружовага распаранага цела, кухонных сцірачак, сапраўды сцертых да празрыстасці, і цяжкіх узорыстых капаў. Начытаўшыся ў бібліятэцы “Алі і Ніно”, мая дачка па дарозе з тутэйшага метро аднаго разу заміж літоўскага цыклону пачула дух нафтавага брызу, а насамрэч мы ўсе прапахлі водарам Грушаўкі. І мне гэта падабалася. Адзін бок Грушаўкі парос ужо белымі, бліскучымі на сонцы высознымі гмахамі, а на другім баку яшчэ капаюць грады, дужэе ў зямлі часнык, набрыньвае залатым сокам падтыннік, носяць ваду з калонак ды адвозяць у вёдрах ці алюмініевых бідонах на самакаце. Мне здаецца, адчуванне вастрыні гэтага кантрасту, такой гарадской “мяжы”, у розныя перыяды і ў розных формах працінае жыццё кожнага. Ёсць у нашым горадзе і на Грушаўцы такія людзі, на якіх хочацца азірнуцца, правесці поглядам, не прыспешваць хаду, калі апынаешся побач. Невядомыя мне людзі. Хіба некаторых ужо міжволі пазнаю. Аднаго разу ішоў па менскім праспекце стары. Ахайны і засяроджаны. Бачыла яго раней на Нямізе. Вельмі шмат у горадзе прыгожых твараў, але каб вось так – ішоў і думаў. Вельмі менскі чалавек. А аднойчы восеньскай раніцай па распластаным целе Грушаўкі рухаліся дварамі да вялікай дарогі дзве жаночыя постаці. Узбоч платоў і котак, запацелых машын і пажухлага дзядоўніка, пераступаючы пакрытыя першым лёдам калюжыны. Ішлі сабе ды ішлі адна з адной у нагу, а здавалася, што тупаталі на месцы, бо ўяўная брама дарогі ніяк не набліжалася. Штосьці было такое ў іхняй пары, што прыцягвала ўвагу. Але не расчуленасць ад кволасці старой ці дзябёласці маладзейшай. Яны ішлі па старым менскім квартальчыку амаль бясшумна, сувора гледзячы наперад, і на іхніх спінах нерухома віселі торбы ўзору першай сусветнай, зацягнутыя вузлом за адзін канец. Такі самы “сідар” вісеў у сорак чацвёртым годзе на спіне майго дзеда Паўла, калі яго гналі этапам з Ваўкавыска на Магадан. Ватоўка і плюшаўка, баваўняныя панчохі і лямцавы абутак. Выцвілыя хусткі на абедзвюх, завязаныя пад падбароддзем. Суворы выраз на простых тварах. Аніякіх пазнакаў, па якіх гэтых жанчын можна было б апазнаць як сучасніц. Жабрацтвам, бядотай, бежанствам былі наладаваныя іхнія торбы. Як чужаніцы для кожнага часу, яны былі пазнавальныя паўсюль. Іх бачылі мільёны людзей у розныя часы. Яны не паспелі састарыцца дарэшты і сысці ўнявеч. Адыходзілі іншыя, паўз якіх яны праходзілі моўчкі, не сцішаючы хады.. Пабачыўшы тых дзіўных жанчын, я ўразілася падабенству іх хады з няспыннай хадой цыбатага ківача ў старым насценным гадзінніку, які здольны павярнуць час у адваротны бок. Здранцвенне ахапіла мяне ў тую хвіліну. Трывожнае прадчуванне бядоты. Неўзабаве пачалася вайна ва Украіне.   У нас самыя прыгожыя на свеце назвы месяцаў года і самога Месяца! Вельмі адметныя назвы гарадскіх прадмесцяў-урочышчаў – Серабранка, Ляхаўка, Добрыя Мыслі, Уборкі, Козырава, Плешчанка, Старажоўка, Татарская Слабада… А таксама імёны раслінаў, якія можна сустрэць і на Грушаўцы: скрыпень, срэбнік, сухавейка, жабіныя вочкі, белая яснотка ды джыгучка, крываўнік, ксяндзоў плеш, лопух, казелец, ясная цыкора, стакротка, доля, малачай-дзьмухавец, нячуйвецер, прытуліца, шыпшына, мацярдушка і нават лубін... З-пад драўлянага плота ў кастрычніку (не ў траўні!) да мінакоў прыглядаецца юлёвае вока ўразніка. Растуць сямейкамі. А ў жніўні з рэшты агародаў густа пахне вечарамі віннымі грушамі. Зранку да іх злятаюцца восы. Усё ж самыя блізкія родзічы людзей – дрэвы. І жаўцеюць яны, як людзі сівеюць, – спакваля, і карані іхнія пад зямлёй – як нашыя вены, а равочкі на кары – чыста зморшчыны. І шапочуць яны няўцямна ды самотна. І балюча ім, калі іх рэжуць, ломяць, пілуюць па жывым. І высока яны глядзяць і далёка бачаць. Могуць прытуліць, а могуць з галіны скінуць. Напояць і накормяць. У сталасці яны рыпяць, як дзяды, а могуць наспяваць калыханку. Маюць кусцістую нервовую сістэму, амаль як у анатамічным атласе чалавека. Дзеляцца на пары дзе б ні знаходзіліся – у лесе, парку, шэрагам у прысадах. Відавочных крокаў насустрач адно аднаму не робяць, але жывуць у карнявой згодзе на адлегласці. Часам хварэюць. Робяць выгляд мёртвых узімку, але ўвесну квітнеюць і буяюць. І так круглы год. Нібы паміраюць – і абавязкова ўваскрасаюць. Узімку пазнаюцца і без вопраткі, бо застаюцца самі сабой – хто дубам, хто ліпай, хто вольхай, а хто грушай. Грушаўскія грушы бяруць вышынёю і раскошаю. У траўні да іх кіпені злятаюцца не толькі пчолы. Кароткі тыдзень іх красавання можа падараваць назіральным запас трываласці на рэшту года. Гэтыя дрэвы тут сапраўдныя старажылы, што засталіся ад старых сядзібаў. Іх шурпатая патрэсканая кара часам нагадвае панцыр нагрэтага на сонцы цмока. Да яе хочацца дакрануцца. Нездарма ходзяць старыя показкі пра цмокаў ды чарадзеяў, якія любілі ўладкавацца на іхнім галлі. Грушы растуць скрозь. І там, і тут, і там. На ўсе бакі грушаўскага свету. Увесну Грушаўка – сад, у засені якога жыве шмат розных людзей. Падгрушша Грушаўкі ўлучае ў сябе былы Нямецкі квартал з прылегласцямі і ўмоўна расцягваецца да лініі метро, якая дзеліць раёнчык напалам. Сюды ж я самахоць адношу і Мала­мядзвежынскі сквер, насупраць якога стаіць мой дом, азярынку Мухлю і Лютаранскі сквер на месцы старых Нямецкіх кладоў. Апошнім часам даведалася пра яшчэ два пахаванні на могілках, якія былі двойчы парушаныя (напрыканцы 1970-х і ў 2016 годзе). Дарэчы, тады апошні раз праявіўся брук даўняй Нямецкай вуліцы (цяперашняй Карла Лібкнехта). Яго выкапалі пры будаўніцтве дарогі, каб пазбыцца на гэты раз даастатку. Менавіта тут, на Лютаранскіх могілках, знайшоў спачын бацька славутага, вель­мі паважанага мной гісторыка Мікалая Улашчыка – Мікалай Феліцыянавіч. Пра гэта распавяла ягоная ўнучатая пляменніца Таццяна Уладзіміраўна, былая першая настаўніца ў беларускім класе маёй дачкі. А святар Хведар Крыванос распавёў пра трагедыю, што адбылася тут у 1933 годзе. Якраз сюды, на тагачасную ўскраіну горада, канваіры менскай турмы прывезлі і расстралялі епіскапа слуцкага Мікалая Шамяцілу. Настаяцеля Слуцкага Свята-Мікалаеўскага сабора, аднакурсніка рэлігійнага філосафа Паўла Фларэнскага, знаўцу старажытных моваў, святара, які падтрымаў антыбальшавіцкае Слуцкае паўстанне, які выступаў за беларускія школы і сам служыў у царкве па-беларуску. Сведкам расстрэлу быў выпадковы мінак-чыгуначнік, жыхар Грушаўкі, які ведаў епіскапа Мікалая ў твар. Мікалай Шамяціла нарадзіўся ў 1877 годзе. Акурат тады на Лютаранскіх могілках пахавалі славутага менскага акушэра Вільгельма Гіндэнбурга. Блізкае сонца прадчуваюць рудыя ствалы хвояў Маламядзвежынскага сквера. Сонца яшчэ і блізка няма, а яны, нібы нагрэтая печ, пачынаюць выпраменьваць не толькі цяпло, але і святло. Хвоі першымі вітаюць сонечны дзень. Пасля далучаюц­ца птушкі. І сабакі. Адно крумкачы сядзяць, як сычы, нерухома колькі гадзінаў і маўкліва паглядаюць на поўдзень. Нядаўні Хаўер пашкодзіў вершаліну высачэзнай хвоі насупраць дома, і цяпер на гэтым ссохлым рудым урочышчы штодня адбываюцца сходы, соймы, суды-перасуды ўсіх мажлівых маламядзвежынскіх птушак. Калі найбольш шчыруюць сарокі – чакай непагадзь. А ў красавіку птушкі сваімі галасамі пераймаюць тэлефонныя званкі. Дастаеш мабільнік з кішэні, а гэта сінічка праспявала, пралятаючы... …Стукат абцасікаў пад акном падаецца мне самым аўтэнтычным гарадскім гукам. Часам яны цокаюць на світанку. Заўсёды прыдумляю сабе гісторыю вяртання-ўцёкаў. Але шчаслівую гісторыю. Бо занадта лёгка і імкліва стукаюць абцасікі ў свежым прыцемку. Чамусьці паўстае вобраз Міхася Стральцова ў балоневым плашчы. Нібы яны да яго скіраваныя. Калі не спіцца, заўсёды ўяўляю сабе прытульнае месца ў прасторы, дзе гэта можна было б зрабіць у асалоду. Напрыклад, пад старой перакуленай лодкай на пясчаным беразе. Запаўзеш туды, як у схованку, кінеш на пясок якую посцілку, уладкуешся, прыслухаешся да голасу вады, праз шчыліны ды адшчэпы паўзіраешся ў прыцемкі, а пасля з адчуваннем поўнай адасобленасці ад свету засынаеш. Аднаго разу начны штармавы вецер з боку Кальварыі і Маламядзвежынскага сквера дапамог “заснуць” у рыбацкім буданчыку на беразе батумскага мора, бо пляскатыя каменьчыкі не даляталі да сценаў, а толькі з шумам накочваліся на бераг і перайначвалі ягоны зменлівы краявід дарэшты. У небе над Грушаўкай з Падгрушшам пралягаюць нябачныя з паверхні зямлі паветраныя шляхі, і яно раз-пораз разрываецца ад гуду цяжкагрузных самалётаў. Асабліва церпяць грушаўскія жыхары, улучна з птушкамі, коткамі ды сабакамі ў дні рэпетыцый парада. Мілітарны дух падхопліваюць сірэны машын, і тады над раёнчыкам распачынаецца апраметны шал. Думаю ў такія моманты пра маці. Калі ёй было гадоў дзесяць, яна разам з бацькамі, ратуючыся ад нямецкіх налётаў, хавалася ў выкапаных на гародзе за домам у Ваўкавыску ямінах. Гэта было страшна. А што цяпер? Чаму яна, такая слабенькая, мусіць ізноў праз столькі гадоў уціскацца ў ложак, прачынацца ад гуду над галавой, згадваючы той дзіцячы жах? Навошта? Насамрэч, Грушаўка з Падгрушшам, калі іх пакідаюць у спакоі бамбавікі і газона­касілкі, – ціхуткае месца. Прынамсі, добра чутныя адно сваркі з фортак дамоў ды шчыраванні хрушчоў, што шчэмяцца ўночы ў шчыліны вокнаў хрушчовак. Асабліва чуйныя тутэйшыя каты. Адзін такі руды кот моцна здзівіў мяне аднойчы па дарозе да метро. Ён з будыскім спакоем сядзеў пасярод сцяжыны і мружыўся на сонцы. Ідучы нягучнай хадой у мяккіх туфліках метраў за пяць ад зануранага ў нірвану ката, раптам паскрэбла пазуркамі па галаве. У тое самае імгненне кот, відавочна пачуўшы нечаканы рып, ажно падскочыў, натаропіўся, выструніўся ў дугу і, з асцярогаю гледзячы, збочыў са сцяжыны ў прысень юлёвага бэзу. Каб быць сапраўдным слухачом, трэба нарадзіцца рудым грушаўскім катом! У нашым раёнчыку шмат людзей, пра якіх памятаю, што гэта былы вайсковец, шавец, кіроўца… А цяпер яны сядзяць на лаўках ап’янелыя і пакамечаныя… Заўсёды вітаюцца, часам пазычаюць крыху грошай, часам паміраюць... Але, што дзіва, яны ў гэтых старых дварах засталіся, бадай, адзінымі носьбітамі памяці пра ранейшых жыхароў… І бывае, запыняюць і згадваюць-згадваюць, – дзе тут бэз рос, дзе дзікая сліва, дзе трытоны вадзіліся... Можа, таму, што і я памятаю пра гэта. А Эдзік-футбаліст з суседняга дома, які заўсёды насіў паласатыя гетры, быў хударлявым бландзінам, а цяпер распаўнеў, кульгае і мае чырвоны твар.. Але чулліва прыгадаў даўнюю дзіцячую дражнілку: “Эдзя-Бэдзя футбаліст, у цябе ў кішэні гліст!” Пасмяяліся. А на развітанне пацалаваў руку. З вышыні майго чацвёртага паверха часам чуваць, як рыпіць снег пад нагамі мінакоў. А раніцой, ступаючы па пратаптаных у глыбокім снезе сцежках, з удзячнасцю прымаеш гэта як клопат нябачных людзей, як бескарысную ўвагу нібы і да цябе таксама.   Яны запаволена крочылi па бруку маёй вулiцы, мiналi гаўбцы i выгбiны і шэрыя сцены дамоў. Быў вечар – гадзiна няшпорная, ды толькi зэгар на ратушы настойлiва сведчыў ноч. На тварах iх несмяротных луналi цiхiя ценi пустэльнiкаў цi выгнанцаў, ды толькi не мiнакоў. Калi ўзыходзіла сонца над бедным маiм местам, такiм пустым i бязмежным, ужо не было слядоў. Трыпутнiк – насенне Богава. Чарговая сустрэча ў траўні на Грушаўцы. Незнаёмая бабулечка спыніла на хаду і звярнулася з парадаю, як лекаваць вочы, каб выбавіць іх ад уяўнага пяску ды туману. Маўляў, стань роўненька, каб каленкі побач, але без напругі, і ўяві водаправодны кран, які ты мусіш павярнуць у іншы бок – супраць гадзіннікавай стрэлкі. І калі пальецца ўяўная вада – падстаўляй пад “струмень” вочкі, каб прамыліся... Я яе ні пра што не пыталася. Ішла сабе і ішла, але ж з трывожнай думкай пра свае вочы, што апошнім часам стамляюцца і туманяцца… Бабулечка-анёліца, што зляцела з галіны заквітнелай грушы? – Я дзяўчынкай думала, што чалавек народзіцца і будзе жыць... А аказалася, што ўсё не так, усё занадта хутка... Час ад сямідзесяці да васьмідзесяці быў самым імклівым, – падзялілася спадарыня Валянціна, жыхарка Снежнага завулку, з якога акурат бачная мая ўлюбёная Каралева-Груша на ўскрайку Падгрушша. Яна сядзела на арэлях з цыратавай торбай на каленях, і яе ногі не даставалі зямлі. Сухенькія пальцы моцна трымаліся за парэнчы, а нагамі намагалася надаць рух цяжкому жалезу… Кабета казала па-беларуску, і я раптам згадала, якім дзівам было сустрэць у маім гарадскім дзяцінстве гаворку на нязвыклай мове. Прайшло столькі часу, але выразна памятаю дзве няспешныя постаці ў даўгіх палітонах і капелюшах у парку Горкага, якія размаўлялі на незразумелай птушынай мове. На ідыш. Тут, у Грушаўцы з Падгрушшам, таксама можна было пачуць калісьці розныя мовы, а беларускую – найперш ад паэта і кампазітара Сяргея Новіка-Пеюна, а яшчэ ад пісьменнікаў, паэтаў і гісторыкаў, якія ў розныя часы дзівоснай чарадой праляталі і прызямляліся ў гэтым менскім раёнчыку. Аднаго разу мая малая дачка прыдумала, што сусвет знаходзіцца на кончыку языка сабакі. А мы са школьнай сяброўкай Ірай уяўлялі сусвет сінім плашчом, на манжэце якога месціцца нашая не самая вялікая галактыка. Мажліва, той сабака і цяпер сядзіць пад дрэвам у грушавым садзе, а ягоны сівы гаспадар у сінім плашчы кліча яго на шпацыр. Фота Аляксандры Феўра і Вольгі Бабковай.
 
Павал Абрамовіч (№98)
Мой чытацкі лёс   Нядобрае прадчуванне? Каменнае сэрца, як у героя нямецкай казкі, трэба мець для працы ў літаратурных архівах ці чытання прыватнага ліставання нашых класікаў... Янка Купала піша з Масквы Браніславу Эпімах-Шыпілу 28 верасня 1915 года: “Настраенне няважнае, – найгорш тое, што чалавек не ведае, якое ліха цябе чакае заўтра. Масква мне не зусім падабаецца – нейкая яна заплутаная і не зусім выразная”. У той жа час згадкі паэта пра Петраград зусім не змрочныя. Да “заплутанай” смерці Купалы ў Маскве застаецца 27 гадоў. І звярніце ўвагу на лічбу “28”. Яго жыццё скончыцца менавіта 28-га.   Каштоўней за карону У лонданскім доме-музеі Джона Кітса ўжо амаль 200 гадоў захоўваецца пасма валасоў паэта. О, вялікая тая краіна, якая беражліва зберагае падобныя “матэрыі” – яны важаць больш, чым карона каралевы! А што маем мы, беларусы? Напрыклад, асобнік вершаў Анатоля Сыса, заліты крывёю паэта. Ёсць такі... Сыс – са словамі: «Трымай, гэта мой падарунак табе!»– падпісаў сваю кнігу адной нашай маладой паэтцы. Вокладка была ў крыві. Ён патлумачыў, што быў парэзаў руку, а кроў не выводзіцца з паперы, не ў пральную ж машыну яе класці?..   Новае прачытанне Купалы Зладзіў цяпер досыць вялікі эксперымент: чытаю Купалу ab ovo, то бок з першага зборніка, “Жалейкі”, дый яшчэ з паралельным росшукам яго вершаў на старонках “Нашай Нівы” (маю адлічбаваную падшыўку за ўсе гады), каб бачыць, якія тэксты іншых аўтараў атачалі ягоныя вершы. Першае, што заўважыў у сабе падчас чытання, – напаўсвядомае, цьмянае, але ўстойлівае і адчувальнае: цяпер мне, сталаму чалавеку, чытаць (і перачытваць) наноў Купалу... страшнавата. Нават удзень. Яго моцная паганская стыхія захліствае душу – і гэта пераважна цёмная магія. Як удалося 26-гадоваму хлопцу авалодаць ёю? Канечне, яго вуснамі прамаўляе сама тагачасная Беларусь – Янка проста вельмі добры медыюм, яго абралі:   Толькі шнур мой вузкі, Град на полі пажне, І залом ведзьмакі Заплятуць на мяне...   Да таго ж мне чамусьці хочацца чытаць Купалу ўслых – выразная і адметная рытміка ягоных вершаў нібыта прымушае. Відаць, толькі цяпер, а не ў юнацтве, я гатовы да такога чытання. Непрыкметна некаторыя Купалавы вершы ўводзяць у транс, гучаць як калыханкі, якія не абяцаюць добрыя сны:   І старая і крывая Хатачка мая, – Уся злеплена, як будка, З аднаго гнілля. На страсе, як на балоце, Зрос зялёны мох; Каты часам і сабакі Лазяць па вуглох.   Паглядзім, як яно далей будзе, што яшчэ адкрые мне гэтае новае знаёмства...   Зямля – мая! У юнацтве мы гулялі ў “зямлю”. Гэта калі акрэсліваецца кола на зямлі, а кожнаму з гульцоў “адразаецца” аднолькавы кавалак, на якім ён стаіць нагамі. Хлопцы кідаюць ножык і імкнуцца, не саступаючы з месца, адзін у аднаго як мага болей адцяпаць, адмежаваць сабе “зямлі”. І, пашыраючы межы, клічуць сваю тэрыторыю па назве якойсьці абранай краіны (краін). Ну дык вось у Віктара Марціновіча – Літва і Аўстрыя, у Альгерда Бахарэвіча – Францыя, у Славаміра Адамовіча – Нарвегія, у Андруся Горвата – Італія і Нідэрланды, у Артура Клінава – Нямеччына... Мы, чытачы, напружана сочым за гульнёй. Пісьменніцкія нажы ўтыркаюцца ў зямлю, ажно дрыжаць дзяржальны.   Мастацтва і фэйк-навіны Падчас наведвання Вільні ў 1911 годзе Максім Багдановіч упершыню пабачыў старажытныя нацыянальныя артэфакты, змог патрымаць іх у руках, насалодзіць вока і паэтычную душу. Браты Луцкевічы, як вядома, мелі ва ўласным прыватным музеі шмат унікальных рэчаў – яскравых сведчанняў велічы матэрыяльнай культуры беларусаў. Былі тут і слуцкія паясы. Няма сумневу, Багдановіч прыйшоў у захапленне ад гэтых багаццяў і зладжанай для яго мініэкскурсіі. У выніку на свет з’явіўся верш “Слуцкія ткачыхі” – моцнае па энергетыцы выказванне, чыя форма і галоўны месідж былі зразумелыя простаму люду, узгадаванаму ў лоне вуснай паэтыкі – гаротнай і тужлівай, як песні жняі. Законы мастацтва запатрабавалі, каб паэт пераўвасобіў рэчаіснасць. Але тут Багдановіч хапіў цераз край зубчаты бору. Неверагодна складаныя ў плане вытворчасці паясы ў яго ткуць (без належнай прафесійнай падрыхтоўкі) “забітыя” прыгонныя жанчыны! Наўрад ці паэт – дапытлівы, кемлівы юнак, які, па ўспамінах Вацлава Ластоўскага, імкнуўся зразумець гармонію паэзіі пры дапамозе матэматыкі – прапусціў міма вушэй у часе гасцявання ў Ракуцёўшчыне альбо не запытаўся ў Луцкевічаў, як насамрэч функцыянавалі мануфактуры Слуцку і хто там працаваў. І прыкладам, не звярнуў увагі, што “шэраговы” слуцкі пояс утрымлівае да 200 грамаў золата. Ці ж бы даверылі такое багацце “паны” сваім “рабам”, нават пад пільным наглядам? Верш “Слуцкія ткачыхі” быў разлічаны не на тое, каб паступова, страфа за страфой, узбудзіць жаласлівасць у душах чытачоў, а праімчаць, як гіперкар, у цэнтр калектыўнай душы. Багдановіч абраў самы просты, прамы і хуткасны, шлях. Як высветлілася, скажоная паўсядзённасць сапраўды можа падмяніць сабою рэчаіснасць. Ні сам паэт, ні ягоныя рэдактары і выдаўцы не ведалі, што літаральна праз 5-10 гадоў “Слуцкія ткачыхі” стануць моцнай прапагандысцкай зброяй у руках бальшавікоў, фэйк-паведамленнем для вялікай усесаюзнай аўдыторыі: вось так жылі беларусы і не мелі яны ў сваёй гісторыі нічога, акром здзеку, рабскай працы, слёзнай бяздольнасці.   Машына часу На адваротным баку паштоўкі Уладзіміра Караткевіча, якую пісьменнік адправіў з Друскенікаў Зосьцы Верас, чытаю: “... заедзе па мяне Васіль Быкаў на машыне (недзе ён тут круціцца) і павязе мяне ў Мінск праз Гродню”. І дата пазначана: 6 жніўня 1980 года. Гэта была серада. Вось бы напісаць на белым аркушы паперы вялікімі чырвонымі літарамі: “МНЕ ТРЭБА Ў МЕНСК!”, а потым выкарыстаць машыну часу і, стаўшы на шашы, злавіць такую папутку: Караткевіч – на пасажырскім спераду, а кіроўцам у яго сам Быкаў! А потым на заднім сядзенні “маўчаць і слухаць”, “маўчаць і слухаць”, і глядзець на ўсе вочы – да самай сталіцы.   Нацыянальная кніжная ежа Пішуць і лайкаюць: хто не любіць дранікі, у таго няма сэрца. Калі дранікі – наша нацыянальная ежа, то чаму іх ніхто не есць у беларускай класічнай літаратуры? Дранікаў няма ў Баршчэўскага і Багушэвіча, Ядвігіна Ш. і Каруся Каганца, Гарэцкага і Зарэцкага, іх ніхто не смакуе ў раманах “На ростанях” і “Людзі на балоце”, нікому не прапаноўваюць дранікі ў кнігах Караткевіча… Наша літаратура па праву пахваляецца рэалістычнасцю перад сваімі чытачамі і ўсім светам. Таму, калі дранікаў няма ў беларускіх “класічных” кнігах, – іх няма і ў беларускім свеце. Відавочна, нашы пісьменнікі-класікі абміналі маўчаннем дранікі, бо апошнія не былі нацыянальнай ежай! У цэнтры нашага стала круглай вежай узвышаліся… бліны: “Яшчэ ад рання блінцы пякліся на сняданне” (Якуб Колас). У прыватнасці, Янка Купала аж млеў ад бліноў з верашчакай (мачанкай) і сам іх рыхтаваў усюды, дзе можна было, і ў кнігах сваіх таксама: “Але ўсё-такі гэта для нас блін ды яшчэ маслам падмазаны”.   Прынцыповая размова Як кажуць, “быў час, быў век, была эпоха”. Вясной 1982 года таварыства кнiгалюбаў менскага завода “Электронiка” арганізавала сустрэчу з Уладзімірам Караткевічам. Пра яе вынікі ў нумары ад 15 красавіка распавяла газета прадпрыемства – “Интеграл”. Вось, напрыклад, якія пытанні задавалі работнікі завода пісьменніку: “Ці не здаецца Вам, што цяпер складваецца тэндэнцыя да зніжэння ролі беларускай мовы?”, “Як вы ацэньваеце пераклады Вашых твораў на рускую мову?” Пытанні не састарэлі, пісьменнікі і рабочыя, а таксама антыбеларуская дзяржава ў нас і сёння ёсць, але ж чаму так цяжка ўявіць падобныя сустрэчы цяпер?   Ненармальная норма У Беларусі стала нормай, калі рэцэнзія на кнігу значна апераджае выхад той самай кнігі з друкарні, старт продажаў. У выніку чытачы разгубленыя. Яны чуюць, што з’явілася літаратурная цікавостка, хочуць яе набыць і пачытаць, ацаніць самастойна, але гэта зрабіць немагчыма – здараецца, месяцамі! А водгукі і рэцэнзіі ідуць аж гудуць, разумнікі абмяркоўваюць навінкі – вось ужо першы “дыскурс” пайшоў. І кнігі новыя, калі паслухаць, – усе такія глыбокадумныя, прыгожыя, як жа пашчасціла чытачам і беларускай літаратуры! Першыя (сігнальныя) асобнікі загаддзя раздаюцца самым лепшым сябрам і самым пазітыўным рэцэнзентам. (Сапраўды, ці ж бачылі вы негатыўныя рэцэнзіі на беларускія кнігі-навінкі?) І ляціць у сацыяльных сетках “постынг” вокладак з вясёла-прыдуркаватым воклічам, багатым на смайлы: “А я ўжо гэты твор маю-чытаю, ля-ля!” Як быццам новая кніга – тое новы айфон (добра, каб так было, але). Карацей, шаноўныя пісьменнікі, не нервуйце чытачоў. З раніцы – рэцэнзіі, вечарам – новая кніга ў продажы.   Знікненне прыгажосці Шкада, што ў літаратурна-мастацкіх творах цяпер амаль не засталося гэтых грацыёзных жывёлаў. Сама іх назва настолькі прыгожая, што Леў Талстой, напрыклад, выкарыстоўвае толькі яе, сказ за сказам, зусім без займеннікаў: “Лошади, и рыжие и гнедые, все казались вороными от струившегося с них дождя. Шеи лошадей казались странно тонкими от смокшихся грив. От лошадей поднимался пар”.   Працадаўцы і мецэнаты Не адразу знайшоў імя Радзівіла, у якога працаваў бацька Якуба Коласа – Міхал Міцкевіч. Сам Колас ва ўсіх анкетах пісаў абязлічана: “Бацька служыў лясьніком у князя Радзівіла”. Менавіта так, нават без першай літары імя. Якія на тое былі прычыны? Вось некалькі магчымых варыянтаў: 1) непатрэбная для анкеты дэталізацыя, 2) наўмыснае абагульненне Радзівілаў, каб новая бальшавісцкая ўлада не абвінаваціла ў “сімпатыі”, 3) Колас проста не ведаў, як звалі князя. Савецкаму літаратуразнаўству імя таго ідэалагічна варожага арыстакрата было ўтрая непатрэбнае. Але купка дакументаў засталася. Напрыклад, інвентарнае апісанне хутара Ласток Менскага павета Менскай губерні, дзе жыла сям’я Міхала Міцкевіча. І вось яно, імя ўладальніка хутара: князь Антоні Вільгельм Фрэдэрык Аўгуст Мікалай Радзівіл (гады жыцця: 1833-1904). Цікава, што Антосем звалі і дзядзьку Коласа па бацькоўскай лініі. Дык вось адзін Радзівіл, чый герб быў “Трубы”, даў Міхалу Міцкевічу працу, хоць і вельмі цяжкую (гл. падрабязнасці ў паэме “Новая зямля”), а другі прадстаўнік Радзівілаў з гербам “Лебедзь” (Марыя Магдалена Радзівіл) ужо дапамагаў ягонаму сыну ў справе выдання кніг. Лічу, імёны Радзівілаў мусяць быць агучаныя для наведвальнікаў у тым ліку Дзяржаўнага літаратурна-мемарыяльнага музея Якуба Коласа і пазначаны на ўсіх сайтах, прысвечаных творчасці нашага класіка. І, галоўнае, прыведзены ў падручніках.   Літаратура на выспах Пасля звыклага пейзажу еўрапейскага і амерыканскага рамана, пасля нават самага вытанчанага тутэйшага краявіду іншым часам стамляецца вока, сціхае душа і тады хочацца не проста новых impression, а мастацкай інакшасці на мяжы з “чужынскасцю”. У такі час я звяртаюся да японскай літаратуры. Адзін толькі крой яе, абалонка літар-словазлучэнняў-сказаў ужо ўзрушвае сваім непадабенствам да ўсяго, што бачыў, чуў у роднай старане. “Час, калі з абедзеннага стала знікаюць маладыя атожылкі акебіі”. Вельмі кранальны паэтычны роспіс па літаратурным шоўку (адзін з сотняў!) – у рамане аб зіме, “Снежнай краіне” Ясунары Кавабата. Я ўпершыню тут, у гэтай кнізе. І з самага пачатку, чыгуначнай дарогі, і да самага дальняга горнага адхону рамана – іншыя, нязвыклыя, варункі жыцця. “Пад банкет знялі памяшканне, якое звычайна выкарыстоўвалі для тэатральных прадстаўленняў ці адкорму шаўкоўнічных чарвякоў”. Але самае галоўнае – адносіны між людзьмі, японцамі, у рамане. Знешне здаецца, нічога новага. Старыя і маладыя, мужчыны і жанчыны, гараджане і сяляне, слугі і гаспадары, заможныя і бедныя. О, не верце, калі нехта з нашых скажа, што спасцігнуў японскае грамадства “ў цэлым” – па кнігах ці па ўласных назіраннях, як падарожнік. Калі ты не нарадзіўся там, гэта немагчма зрабіць нават на адну мільённую частку. Найскладаная рытуальнасць, рэгламентаванасць, нават прадвызначанасць стасункаў людзей пранізвае японскую літаратуру. Нешматслоўная і ўпарадкаваная – не наўмысна пісьменнікамі, а самім жыццём на выспах. Я схіляю галаву над старонкамі, я нібыта ўгледжваюся ў складаны ўзор – здаецца, яшчэ хвіліна і я зразумею вось гэты нядоўгі дыялог жанчыны-гейшы і мужчыны, якія сядзяць поруч ля катацу (стала з падаграваннем), схаваўшы ногі пад коўдрай. Але не, ізноў снег пайшоў. Цямнее.   Жыццё без мора Пачуў неяк ад маладой жанчыны: “Было б у Беларусі мора, была б і літаратура”. І вось прыйшла навіна аб катастрафічна хуткім росце ўзроўня мора. Запасаў лёду ў Антарктыдзе хопіць, каб вада ў Сусветным акіяне паднялася на 58 метраў. То бок Парыж, які цяпер знаходзіцца над морам на вышыні 42 метры, у выпадку раставання айсбергаў цалкам схаваецца ў вадзе. А вось Брэст (280 м) і Менск (281м)– ім нічога не пагражае. Будзем мы і ў гэтым выпадку без мора.   Дзеці-дзеці, куды вас падзеці? Нават, калі ты – Вацлаў Ластоўскі, гэта не значыць, што дзеці ў цябе будуць такімі ж геніямі-энцыклапедыстамі, дый таксама саматужнымі. Хутчэй, наадварот. Як сведчыць эпісталярная спадчына, Ластоўскі-бацька цвяроза ацэньваў поспехі сваёй старэйшай дачкі, Ганны. “Выходзiць усё ж такi, што з Ганкi хвалёнай векшненскай працавiтасцi нiчога не выйшла: экзаменаў за 4 клас не выдзержала”, – піша ён у лісце да сваёй першай жонкі, Марыі. (Малодшая дачка Стаська гэтым часам толькі рыхтуецца да падрыхтоўчай класы.) Піша Ластоўскі сухавата і, як бачна, выкарыстоўвае двухкроп’е, нібыта жонка яшчэ не ведае аб правале Ганны. Цікава, што быць асабіста настаўнікам, рэпетытарам для сваіх родных дачок (нават непрацяглы час – хаця б улетку!) Ластоўскі зусім не збіраецца, як і ўсё жыццё стаяць над імі з бізуном. Вацлаў жадае толькі, каб Ганна прыехала да яго ў Коўна і “калi хоча вучыцца, тут можна вучыцца, а не хоча вучыцца – то трэба працаваць, дык прыстрою дзе-небудзь да працы”. Практычны Ластоўскі мяркуе, што Ганне трэба паступаць на фельчарскія курсы: “Скончыўшы курсы, калi будзе вучыцца, а гэта знача не гультаiць, а працаваць, – можа паступiць у унiверсiтэт i быць доктарам. У кожным разе i фельчарыцай без хлеба сядзець не будзе”. І як quīnta essentia усяго ліста датычна старэйшай дачкі: “Галоўнае i найважнейшае, каб мела Ганка акрэсленую працу, не кiсла на вёсцы i не развiвала iстэрыi”. Ліст датаваны жніўнем 1922 года – ужо тады, значыцца, беларуская вёска “закісала”, не магла анічога парадзіць нашай моладзі, якой, відавочна, заставаўся адзін шлях: рушыць у горад. Наогул быць бацькам дзяўчат не соладка: Ластоўскі, сувора выступаючы супраць хатняга рэпетытара, у пункце (!) два свайго ліста прыводзіць такі аргумент: “Немiнуча замест навукi вывяжуцца аморы, прыйдзецца грошы плацiць не за навуку, а за «забавы»”. У першым пункце, даводзячы сваёй жонцы марнасць хатняй навукі, Ластоўскі кажа, што “паслугі корэпетытара-лiтвiна будуць каштаваць дорага, а за вынiкi гарантый нiякiх, як, зрэшты, заўсёды бывае з «дамовай навукай»”. Карацей, калі б на вёсцы з’явіўся (такім некалі быў сам Ластоўскі!) малады і беспрацоўны ліцвін-“энцыклапедыя”, то ў хаце Ластоўскага яму б рашуча адмовілі. Сапраўды, беларускае жыццё ў 20-х гадах мінулага стагоддзя перайшло на новыя рэйкі.   Вялікае ў маленькім У “маленькім фельетоне” “Пасля канцэрта Яна Кубеліка” (1909 год) Максім Багдановіч паказаў праз імклівыя, ёмістыя рэплікі, дыялогі неназваных людзей, як цяжка чалавеку з чулай, гарманічнай душой апынуцца ў натоўпе. Сярод тых, хто хадзіў у выходныя “акультурыцца”, хто пасля выступу чэшскага скрыпача здольны толькі пазласловіць, пазайздросціць, гідка пажартаваць з мастацтва. Хто судзіць скора і лёгка, нібыта збягае да рамізніка з прыступак гарадскога тэатра, ва ўсім задаволены сабой. “Хутка я буду дома і адпачну”, – суцяшае сябе персанаж, у якім пазнавальны сам Багдановіч, бо акром “першай асобы” персанаж гэтак жа хутка, як сам аўтар, стамляецца і нервуецца, калі чуе і бачыць поруч з сабою пошласць. І як заўжды ў самім Багдановічы (і ягоных літаратурных, публіцыстычных творах) – ані кроплі, ані каліва злосці датычна цынічных мяшчанаў – толькі адно шкадаванне. Сам паэт, гэта таксама заўважна, падзяляе адчуванне свайго героя: як мага хутчэй зачыніцца ад людзей, публікі. Пекла – гэта іншыя, безумоўна. Маленькі тэкст і вялікі сум, адзінота 18-гадовага журналіста газеты “Голос”, будучага класіка беларускай літаратуры.   Прыцягальнасць палеаліту У пячоры Шаве (Chauvet), дзе выяўлена 435 дагістарычных малюнкаў, ёсць і такія, розніца ў стварэнні якіх сягае 6 тысяч гадоў, аднак намаляваны яны ў адноль­кавай манеры. То бок шэсць тысячагоддзяў мастакі не адчувалі патрэбы ў зменах! Так, тыя малюнкі былі найперш рытуальнымі, магічнымі, над імі як дамоклаў меч вісеў суворы канон. Але калі ты кожны дзень палюеш на жывёл, то з дзяцінства ведаеш іх і малюеш іх дакладна, праўдзіва. Навошта тут “новая школа”, суперніцтва кірункаў і стыляў, выдумлянне ўсялякіх Цяні-Талкаяў дзеля таўстасумаў-галерыстаў? Вось яна, магія праўды: калі “карціна” антылопы ці статку бізонаў была не­дакладная, на паляванні ўсіх чакала няўдача. Як жа я здзівіўся, калі ў “Гісторыі мастацтва” Эрнста Гомбрыха прачытаў, што ангельцы доўгі час малявалі карціны конскіх скачак недакладна, а менавіта – ніжнюю частку тулава каней! Толькі са з’яўленнем фотакамер “абазнаная” грамада пабачыла, што ногі ў коней аніколі не выглядаюць так, як на іх “старых добрых” віктарыянскіх палотнах. Спадарства, я хачу ў палеаліт!  
 
Эма Яленская (№98)
Вёска Камаровічы ў Мазырскім павеце (Фрагмент) Наш народ не вызначаецца чысцінёю. Хаты, як правіла, брудныя і настолькі перапоўненыя рознымі насякомымі, што непрызвычаенаму да гэтага чалавеку цяжка тут доўга вытрымаць. Жывёл, праўда, апроч курэй і катоў, у хатах не трымаюць, часам толькі прыганяюць свінню, каб пакарміць яе каля печы, і адразу выганяюць. Хату, праўда, замятаюць кожную раніцу, але пры бясконцым засмечванні, выліванні і сплёўванні тут ніколі не бывае чыста. Па вуглах відаць шэрую імглу павуціння, а летам заўсёды поўна мух і камароў. Двара не замятаюць літаральна ніколі, таму смецце на ім ляжыць кучамі, і нікога гэта не хвалюе. Перад вялікімі ўрачыстасцямі ў хаце наводзяць парадак, прыбіраюць непатрэбныя старыя рэчы, а стол і лавы мыюць гарачаю вадою. Чысціня ўласнага цела, як можна здагадацца, залежыць ад асабістых поглядаў на гэтую справу. Наогул мыюцца штодзённа, адразу пасля ўставання, наступным чынам: набіраюць з кубка ваду ў рот, выліваюць яе з вуснаў у далоні і ёю мыюць сабе твар. Прычэсваюцца рэдка, бадай што толькі адзін раз у тыдзень, у нядзелю з раніцы. У жанчын доўгія прыгожыя валасы, расчэсваюць іх часта звычайным грэбенем з кляновага дрэва, які служыць ім таксама і для часання ільну. Бялізну перамяняюць у нядзелю, або калі выпадае якое свята, або калі ідуць на важныя адведкі. Улетку вельмі любяць халоднае купанне і пасля доўгага працоўнага дня грамадамі цягнуцца за тры вярсты да ракі Арэсы і там купаюцца і адпачываюць. Зімою ходзяць у лазню, якую валасны наглядчык павінен прапальваць перад кожным святам на працягу некалькіх дзён, каб усе маглі ўволю напарыцца. А ўвогуле чысціню тут дагэтуль успрымаюць як нейкае прыхарошванне і святочную празмернасць, і яна не лічыцца паўсядзённай патрэбай. І тым не менш нельга адмовіць нашым сялянам у пэўным адчуванні прыгажосці. Ёсць цяга да арнаментоўкі хатніх прылад, ёсць моцнае жаданне прыгожа апранацца. Зразумела, што ўсё гэта прадстаўлена яшчэ ў маларазвітых формах, што дамарослыя мастакі не выяўляюць надта вялікай разнастайнасці ў творчых ідэях, але іх майстэрства сапраўды вырасла на мясцовым грунце, без ніякіх чужых уплываў. Не ведаю, ці можна аднесці да тутэйшага тыпу архітэктуры старажытныя ўніяцкія цэркаўкі, якія яшчэ дзе-нідзе сустракаюцца, але ва ўсялякім выпадку яны выглядаюць прыгожа і маляўніча. З хатняга ўжытку – гаршкі і міскі часта бываюць аздоблены пэўным арнаментам светлага колеру на цёмным фоне гліны. Дробныя вырабы з дрэва – такія, як лыжкі, сальнічкі, кублы і г.д. – зроблены з сапраўдным густам і дакладнасцю. Найлепш, аднак, праявілася мастацкае вынаходніцтва ў строях і тканінах. Цікаваю магла б быць калекцыя палескіх тканін і ўзораў, якімі іх аздабляюць нашы жанчыны. Я не ведаю настолькі добра гэтую справу, каб магла гаварыць пра яе; ведаю толькі, што чырвоныя ўзоры на рукавах саматканых кашуль, клеткі ці палосы на спадніцах, канцы намётак або ручнікоў і паясы, якімі падпярэзваюцца, уяўляюць такую вялікую разнастайнасць, што цяжка сустрэць два разы дакладна такі самы ўзор. Амаль кожны ўзор мае сваю, характэрную для яго назву: на ўкоскі, на тры крыж’я, по-піліпоўіцкі, гускі і г.д. Колеры, ужываныя ў вырабах з воўны, бываюць: чорны, чырвоны, зялёны, жоўты, сіні і белы, але дзеля гэтага апошняга бяруць бавоўну. Сам працэс ткання вельмі адмысловы, індывідуальна прадуманы, і здатная майстрыха можа выткаць на невялікім варштаце прыгожыя ўзоры-дарожкі на абрусы або ручнікі. У варштат (кросны) састаўнымі дэталямі ўваходзяць: вороціло, дошчэчкі, ніты, якіх можа быць чатыры, шэсць, восем і больш, бердо і чоленко (чаўнок). Паяскі ткуць нейкім дзіўнаватым спосабам, і адзінай прыладай тут з’яўляецца цвік, убіты ў сцяну, на які прымацавана ўся работа, а далей усё робіцца ў руках. Адзенне палескага народа вельмі прыгожае. Назіраецца вялікая разнастайнасць у спосабе павязвання хустак, у кроі світак і гарсэтаў; амаль у кожнай вёсцы ёсць свае адметныя рысы. У Камаровічах, нягледзячы на пранікненне новых павеваў, дагэтуль захоўваюцца адвечныя мясцовыя ўборы. Мужчына носіць кашулю з самаробнага хатняга палатна, доўгую, амаль да каленяў, з малым адкладным каўняром (калнір), завязаным пад шыю чырвонай тасемкай (косінка). Штаны летам носяць найчасцей палатняныя, або з льнянога даматканага матэрыялу, які называюць летнік, у клетку, белае з блакітным. Часам на штаны купляюць корт або сукно, але гэта рэдка бывае. На нагах перш за ўсё носяць палатняныя анучы, якімі абгортваюць нагу аж да калена, а потым абуваюць лапці з ліпавага лыка, завязаныя чорнымі раменнымі аборамі такім самым спосабам, што і пры костцы; там, дзе нага танчэйшая, наматваюць аборамі густа, адзін віток каля аднаго, далей – шырока накрыж і потым зноў пад каленам густа абвязваюць нагу. У дадатак да адзежы носяць таксама боты (чоботы), зробленыя яўрэем-шаўцом з дамашняй скуры. Нідзе босыя не ходзяць, хіба толькі каля дома, па двары, а калі трэба ісці далей, то абуваюць лапці. Штаны запраўляюць у боты, альбо аборамі ад лапцёў завязваюць ля каленяў. На кашулю, якая надзета паверх штаноў, апранаюць даўгаполую камізэльку з глыбокім выразам каля шыі, ззаду яна палатняная, а спераду – са свайго дамашняга сукна, чырвонага ў клетку, альбо ў чорныя, зялёныя ці жоўтыя палосы. Зашпільваецца камізэлька на куплёныя масянжовыя гузікі. Кашулю падвязваюць пояском – або чырвоным, тканым у празрыстую сетку, з вісячымі па канцах хвосцікамі, якія завуцца махры, або рознакаляровым, шырынёю ў тры пальцы, густа тканым, з рознымі ўзорамі. На гэтым поясе вісіць каліта або шабета – скураная сумачка дзеля захоўвання труту і крэменю, ножный (для нажа) скураны футарал, огніво, кавалак каванага жалеза дзеля выкрасання агню. Запалкі дзеля ашчаднасці выкарыстоўваюць як мага менш. Трут робіцца з драўлянага грыба, які доўга вараць, потым прысыпаюць салетрай або порахам. Суконная світа звычайна бывае белая альбо светла-попельнага колеру, доўгая да каленяў, часам крыху вышытая сінім шнурком пры кішэнях. Сукно звычайна даматканае, але світу павінен пашыць яўрэй-кравец. Зімою носяць кажухі. Шапкі па большай частцы купляюць, аднак зімовай парою сустракаюцца яшчэ і шапкі, пашытыя дома: суконныя белыя, уверсе чатырохкутныя, аздобленыя па швах сінім шнурком, аточаныя на адвароце футрам, якое можна апусціць на вушы і завязаць пад барадою. Такія шапкі называюцца аблаухі і носяць іх толькі вельмі старыя людзі. Жанчыны прыбіраюцца наступным чынам: лапці альбо боты, як і ў мужчын. Доўгая кашуля, якая зашпільваецца на шыі маленькім каўнерыкам, з шырокімі рукавамі, аздобленымі ля далоняў вузкай абшыўкай. Гэтая абшыўка, каўнерык і ўвесь рукаў ад пляча да локця перэтканы чырвонымі ўзорамі, толькі дзе-нідзе ўпрыгожанымі вузкай блакітнай палоскаю. Жаночая кашуля складаецца з трох нясточаных кліноў (полкі), акрамя таго ёсць рукава, а пад імі касыя куточкі або ласточкі, на плячах выстаўкі, пры шыі і рукавах – каўнерыкі, пазуха, з тылу ж, на карку, матэрыял збіраецца ў закладкі. Спадніца доўгая, да зямлі, зморшчаная каля пояса і заўсёды звязаная тканым пояском, канцы якога звісаюць збоку. Спадніца гэтая пашыта з ваўнянога матэрыялу, чырвоная ў клетку ці ў чорныя, сінія або зялёныя палосы; гэты ўласнаручны тканы выраб завецца андаракі. Летам ужо часта можна бачыць у святы паркалёвыя спадніцы, звычайна чырвоныя. На работу таксама надзяваюць, як больш зручныя і танныя, льняныя спадніцы; яны лягчэйшыя і таннейшыя, белыя з блакітным – летнікі. Маюць жанчыны на кожны дзень палатняныя фартухі, ператканыя чырвоным, на святы – белыя, паркалёвыя, куплёныя ў яўрэек, з нашыўкамі альбо з вязанай устаўкаю. За такі фартух, абы-як пашыты, плоцяць па 5 злотых і больш. Горсэты робяць часцей за ўсё цёмныя: шарсцяныя чорныя, сінія, а часта нават чорныя з аксаміту; маладыя жанчыны да свайго строю выбіраюць чырвоныя паркалёвыя з жоўтымі і зялёнымі кветкамі. Такі гарсэт шыецца без рукавоў, з глыбокім выразам каля шыі і зашпільваецца на бліскучыя гузікі; ён шчыльна аблягае фігуру і дасканала падкрэслівае яе формы. На шыі мноства шкляных пацерак, крыжыкаў, латунных медалікаў, разнастайных бліскучых цацак, павязаных стужкамі самых яркіх колераў. І ніколі іх не бывае зашмат. На галаве дзяўчаты носяць паркалёвыя хусткі, завязаныя ззаду так, што два канцы вісяць па абодва бакі. Валасы над ілбом раздзелены і гладка зачасаныя. Цяпер і замужнія жанчыны пачынаюць насіць такія хусткі, але да нядаўняга часу адзнакай замужніцы (жонкі) была намётка. У дзень шлюбу яна была абавязковым убраннем кожнай замужняй жанчыны. На намёткі бяруць самае тонкае і самае лепшае палатно, яго нацягваюць на лубяную формачку ў выглядзе кароны, якая завецца лямец; адзін яе канец абрамляе твар, больш свабодна яна прылягае каля вушэй, а другі канец спадае на спіну ніжэй пояса. На гэтую намётку завязваюць яшчэ каляровую хустку, звычайна чырвоную (бо гэта любімы колер), і прымацоўваюць бліскучымі заколкамі. Жанчыны носяць такія самыя, як і ў мужчын, белыя світы і падпяразваюцца чырвонымі паясамі. Калі гразка ці снег, яны вельмі спрытна падымаюць спадніцу і падтыкаюць яе вышэй каленяў. Прыгожа тады выглядаюць іх зграбныя постаці, што рухаюцца шырокім крокам. Рукі яны трымаюць часцей складзенымі на грудзях, а калі нясуць дзіця або нешта цяжкае, дык заўсёды ў лубяной кашолцы на плячах. Трэба прызнаць, што палескія жанчыны маюць вельмі прывабны выгляд і ў цэлым прыгажэйшыя за мужчын. Сярэдняга росту, яны ніколі не бываюць ні надта худымі, ні празмерна тоўстымі; яны шырокія ў плячах, з выразнымі грудзьмі і стройнай шыяй, рухаюцца свабодна, размашыста і паважна. Галаву трымаюць узнята, глядзяць прама ў вочы, у маладзейшых вочы так і блішчаць ад какетлівасці. Ёсць у іх штосьці гордае і няскоранае, калі яны ў святочны дзень стаяць са складзенымі на грудзях рукамі, абапершыся на вароты, упэўненыя ў сабе, стройныя, свежыя, асляпляючы яскравасцю колераў. На прывітанне чалавека з панскага двара “Добры вечар!” яны, злёгку ківаючы галавою, спакойна адказваюць: “А добры, пане!” Бабулі, добразычлівыя і даверлівыя, ахвотна затрымліваюцца для даўжэйшай гамонкі. Мужчыны ж наогул маюць сярэдні рост і шмат сярод іх вельмі нязграбных, цяжкіх, з доўгімі рукамі і крывымі нагамі. Але часта сустракаюцца і вельмі малыя. Відаць, іх развіццё адбываецца вельмі запознена, бо часта 22-гадовыя юнакі яшчэ не маюць і следу вусоў і барод і выглядаюць такімі маладымі, што часам іх можна прыняць ледзь не за дзяцей. Барод і вусоў тут ніколі не голяць, хіба як выключэнне, і то толькі тыя, хто нядаўна вярнуўся з войска. Валасы носяць даволі доўгія і стрыгуць іх роўна вакол галавы. У мужчын заўважаецца таксама больш агіднай прыніжанасці перад тымі, каго яны лічаць лепшымі за сябе, кланяюцца ім у пояс, пакорліва прыгінаюцца і наогул яны менш, чым жанчыны, разгаворлівыя, а больш дзікія. Пераважны колер валасоў на Палессі – светла-русы, крыху залацісты. Сустракаюцца, аднак, вельмі часта зусім чорныя галовы і, што цікава – яны амаль ніколі не сівеюць. Ведала я і 80-гадовых бабуль з абсалютна чорнымі валасамі. Вочы амаль ва ўсіх светла-шэрыя; не памятаю, каб калі-небудзь бачыла чорныя або нават піўныя. Пры цёмных валасах такія шэрыя вочы, акружаныя чорнымі вейкамі, робяць вельмі прыемнае ўражанне. Сустракаюцца таксама і блакітныя вочы, але не так часта. Твары звычайна круглыя, свежыя, з зусім некласічнымі рысамі, вызначаюцца раскошнымі зубамі. Наогул жа, вельмі прыгожых твараў мала, але і выразна брыдкіх не відаць, асабліва сярод жанчын. Гэта пераважна мілыя тварыкі, ад якіх павявае здароўем і весялосцю. Маладыя хлопцы вельмі дбаюць пра сваю знешнасць і ўмеюць кідаць свае забойчыя позіркі на дзяўчат. Ёсць таксама сярод іх вельмі настырныя і адважныя і ў дачыненні да жанчын. Аднак іх ідэалам з’яўляецца не тая гожая, здаровая, свежая і румяная дзеўка, якую мы звычайна лічым за тып вясковай прыгажосці. Палеская моладзь схільна закахацца ў жанчын хілых, далікатнага выгляду, якія маюць цела бела, чорны бровы і русу косу, а яшчэ трохі падобныя да “паненак”. Такія карыстаюцца вялікім поспехам. (Цалкам згадкі Эмы Яленскай пра вёску Камаровічы ў перакладзе Уладзіміра Васілевіча чытайце ў 97-99 нумарах "Дзеяслова").  
 
Вольга Гронская (№98)
заВершанае   *  *  * Кожнаму несці з сабой сваё: неба ці, можа, крыж.   Звонкімі спевамі салаўёў поўнячы сэрца ціш, рэзаць іржавым лязом тугі словаў і думак вір, вольхай ўкарэньвацца ў берагі, блытацца ў мы, ты, вы...   Вымыта, выпалена ўначы, выхаджана па дне. Нешта глыбока ўнутры маўчыць (крыкам было раней). Цёплай далонню кранаць кару, кáру сваю прымаць.   Жыць – гэта проста ісці ўгару. І неба, і крыж трымаць.     *  *  * У гэтай гісторыі – прымітыўнай і простай – дзяўчынка робіцца моцнай, злой і дарослай (некаторыя траўмы дапамагаюць у вострым стане, калі ты не можаш знайсці свой востраў, дом, чалавека, свет, чараду ці зграю).   Дарога нібыта сама цябе выбірае і абяцае прывесці да брамы раю. Ты па ёй крочыш – і падыходзіш да краю.   Прэч паляцець трэба яшчэ вучыцца. У логаве сэрца – раненая ваўчыца. Чым ад халоднага ветру схаваць ключыцы?.. Піць малако тугі, выдыхаць, лячыцца.   А потым глядзецца ў Вэндэрса і Кар Вая, сінія блюзы слухаць і гук трамваяў, бачыць, як горад бяззорнае надзявае… І адчуваць – жывая.     *  *  * Разумееш, гэта вельмі пагана – не верыць.   Вось, напрыклад, выцягваю ровар, выходжу за дзверы i еду. Колькi iмгненняў – без рук цi заплюшчыўшы вочы. Дарога сама нясе мяне, куды хоча. Я ёй аддаюся цалкам, быццам каханку, потым шчаслiва i стомлена пад’язджаю да ганка, любячы гэты дурацкi ранак усёй сабою. Нi смутку няма, нi болю.   А ты паўтараеш: «Як маешся?» i «Трымайся»… Жыццё тады, нiбыта палоскi на майцы: то цёмнае ўсё, то сiнь.   Глядзi, я нiчога не бачу i не намацваю руль. I я табе гавару: Ты – дарога. Трымай. Нясi.     *  *  * І раз, і два, і тры... І ўразіцца Манэ. І пад вадой схаваць трывогі і хістанні. Чаканае цяпло п’яніць, як шарданэ. У кроку ад мяжы, у кроку ад світання.   Чатыры, пяць і шэсць... І больш не быць мане. Бо мячык патануў (такі вось мячык, Таня). А ісціна ў віне? Адной тваёй? Ды не. І – кропкай замяніць шматкроп’е і пытальнік.   Сем, восем, дзевяць... Нуль. І так усё міне. Сплыве пад мостам прэч, без права на вяртанне. І, ведаеш, няма нічога найдзіўней, чым нашага жыцця неўтаймаваны танец.     *  *  * Яна на кожнае “тысаматакхацела” згадвае: Так. Хацела. Права на боль і цела, на цеплыню злева, сонца, краіны, вогнішчы і залевы, на ноты, з якімі па рэйках ці ўверх па прыступках, на словы, імя, язьмінавы водар з кубка (не трэба – у ложак, хаця б на кухні). Яна хацела: крылы, красоўкі, заплечнік, раніца ў Амстэрдаме, у Бруге – вечар…   А атрымала зусім не тое пакуль. Цела і боль у ім. шнары, быццам ад куль, ад словаў і пацісканняў плячыма. Прыступнасць. Магчымасць прачнуцца ў сваёй айчыне і бачыць берлінскае неба толькі чужым зрокам. Фіранкі на кухні – блізка. Мора – далёка.   І часам, калі – на рэйкі, калі не выносіць сябе пустую… Яна сінім малюе хвалі, гэта крыху ратуе.     *  *  * Што тыя слёзы? Вада. I вуду ў iх не закiнеш, не выцягнеш рыб. Цвердзiш сама сабе: ёсць i буду… Рыбы не вераць, ныраюць углыб, лыпаюць недзе ўнутры вачыма, мераюць ровень тваёй тугi i уцiскаюцца туга, шчыльна ў шчылiны мiж камянёў глухiх – словаў, не злоўленых лёскай лёсу, рухаў, увязлых у клейкi глей… Рыбiн рабы i стракаты россып сыпле стаката бязгучных «але», што на паверхнi вады кругамi, у iх i канец, i пачатак – адно.   Выпусцiць вершаў сваiх арыгамi i апусцiцца да рыб. На дно.     *  *  * Люты сышоў. Пакінуў сканчэнне “ты”, на рыпучай паперы і скуры – вятроў сляды і нешта ўнутры, што дзярэ да спазму ў гартані. Словы ўмерзлі ў ільды. У глыбі маёй вады – рыба б’ецца аб рэбры ў нераце нематы. Дрэў галіны нібы ў іншы сусвет масты, пад якімі замерла і не сплывае каханне.     *  *  * Ты ляжыш лужынай на асфальце. З празрыстым панцырам ды марай ва ўлонні наступнай раніцай нарадзіць мора. І адбіваеш неба Берліна.   А нехта халоднымі пальцамі прарысоўвае лініі на тваіх далонях.   Смяюцца мойры. Словы, думкі і рысы блытаюцца, сэнс губляецца, горад робіцца Вавілонам. Неба падае ў цябе, разбіваецца. … Не збываецца.     *  *  * У табе вырастае нешта – вастрэй за нож і рэжа знутры. То чырвоным, то сінім пульсуе ў грудзях Бінош, не дае дыхаць фон Трыер. У тумане не бачна дахаў і дрэў, мяжы паміж існым і пустатой. Вецер кліча з сабой. Ты ценем за ім бяжыш па дарозе не той. Парушаеш правілы. Птушкі на ўсіх палях паабапал тваіх шляхоў. І жыццё – гэта кропка “тут”. І яна пасля застанецца штрыхом. А цяпер лістапад. Падаюць ліст і ціск, ты – трымаешся і стаіш. Там, дзе песня твая запісваецца на дыск, – немата і ціш.     *  *  * Ісабэль стаіць і глядзіць на снег, што завесіў квадрат акна.   Свет размыты, быццам пейзаж Манэ. У снягах драмае вясна. Задуменны горад цалком глынуў белы кіт з халодным хвастом. Ці сівы штукар прасціной з ільну захінуў нас. Або шчытом – аніякай розніцы. Проста дзень – манахромны калючы махер…   Ісабэль выходзіць, паўз снег ідзе. Неба сыплецца за каўнер.     *  *  * Так, кожны ў свеце мае свае патрэбы. Птушкам хочацца хлеба, хлопчыку – снегу з неба, а паднябенню – шакаладу і чаю. Нехта прагне хуткага выйсця з адчаю, а нехта – Прагі ці выйсці туды, дзе паветра.   Помніш, хацелася, каб не загінуў Вертэр, каб не забівалі Катані, ну ці – зусім маленькай – каб не плакала Таня?..   Вось зараз – што патрэбна табе?   Гарады на Б, з аднаго ў цябе ёсць каменьчык, з другога каштаны, трэці – у памяці, марах і (хочацца верыць) планах. Трэба адсутнасць болю, жыццёвыя алкаголі, воля, марскія хвалі, ногі, пад імі дарогі, можна педалі, рукі, што гладзяць плечы. Раніца, дзень і вечар, калі ў табе столькі шчасця, што анідзе не ўмесціш…   І – аніякіх вершаў болей, ніякіх вершаў.
 
Леанід Галубовіч (№97)
[caption id="attachment_1307" align="alignright" width="300"] Фота Міраслава Адамчыка[/caption] *  *  * Усё, што я вачыма бачыў – рай. А ўсё, што зведаў розумам, то – пекла. Як сонечныя шкельцы не збірай, – паранішся і ўсё звядзеш да кепства...   Бо з’яўленае намі хараство і прыгажосць – не болей, чым хімеры. Паэзія – здзіўленне пусткай: што?! пяра на чыстым аркушы паперы. 29 жніўня 2016      *  *  * Паэзія нікому не патрэбна, апроч паэта, што стварыў яе, і ўся яна – са зрэб’я ці са срэбра – адно яму і плача і пяе.   Яна і разняволіць да нябёсаў, і ўвязніць у самоту і запой, пакінуўшы паэта безгалосым, спакутаваным словам і сабой.   Але для творцы то наканаванне – ёй слугаваць да самага канца, не прагнучы ні славы, ані звання – прыняўшы крыж, нібыта знак вянца… 17 снежня 2016     *  *  * Крый Бог, сказаць каму, што ты – паэт, каб прыхаванай не адчуць насмешкі… З зямнога каменным зрабіўся свет, душу згарнуўшы да маленькай флэшкі. 30 жніўня 2017       *  *  * Маўчання не агучвай, там – хаос. Гармонія гайдаецца ў калысцы, дзе немаўля намацвае свой лёс, гарлаючы па мацярынскай цыццы… 31 студзеня 2016      *  *  * Максім Багдановіч вяршынь паэзіі дасягнуў рана, а вянца славы – толькі пасля сваёй смерці…   Бацька ж мой быў цесляром, будаваў хаты і кожную з іх вянцом завяршаў. Многія з іх ужо абязлюдзелі і струхлелі… Што ж, ён быў рукатворным майстрам, і нічога не рабіў навечна, а ўсё – для пэўнага часу і для канкрэтных людзей…   Вось жа й Максім калісьці нарадзіўся ў бацькоўскай хаце… 3 кастрычніка 2015     ПОШУКІ МАМІНАЙ РАДАСЦІ Мы бачым адны толькі матчыны рукі, Адны яе рукі, адны іх рухі. Анатоль Вярцінскі   Успамінаю: мама корміць, спявае, распавядае, нас шкадуе, лашчыць і апранае; мама працуе, сумуе, плача, бядуе, нам спагадае, дорыць, даруе…   …і толькі шчасця яе, хоць знак, успомніць я не магу ніяк.   Значыць, трэба перазагрузіць памяць быцця, вылоўліваючы імгненні яе жыцця. Дарэчы, я першынцам быў у мамы, то, можа, момант шчаслівы самы і быў у час з’яўлення майго?   Зрэшты, я з болем на свет выходзіў, каб мець на тое хоць нейкі сподзеў… Са мною шчасця быць не магло. 1 кастрычніка 2016     *  *  * Так хочацца вярнуцца мне туды – да маміных дагодлівых далоняў, да вымаўленых першых родных слоў, да басаногіх дзён, да шэпту таямнічага: “кахаю”… …ад утравелай матчынай магілы, ад мовы пад счужэлым языком, ад збабленай і сплаканай жанчыны чаму ж іду я ў супрацьлеглы бок, а не туды, куды хачу вярнуцца?.. 1 лютага 2017     *  *  * Калі б мінулае вярнулася сюды, то ўсе мае бабулі і дзяды, тым болей, прадзяды і прабабулі, ўсяго б свайго не ўбачылі й не ўчулі, а згледзелі б засушаны выток, дзе прашчураў квітнеў жыцця куток.   Цяпер тут іншы рэй і іншы тлум, дзе новы свет стары пусціў на глум, каб тут раскашаваць яму прыгожа… Ды ад збыцця ўцячы ніхто не зможа, – і кожны з нас між небам і зямлёй пакіне крыж адсутнасці сваёй. 7 кастрычніка 2016      АПОШНЯЯ РАЗМОВА                        Светлай памяці паэта Алеся Каско Ну, вось, Алесь, з табой апошні раз гаворым мы на ўскраі нашай драмы без лішніх слоў і рытарычных фраз па два бакі пустой магільнай ямы.   “Адразу я, – ты гэтак мне сказаў, – а ты чакай, калі паклічуць Зверху…”, нібы крывёй з ахвярнага ляза апёк, – і як бы спраўдзіў паняверку…   Калі ж паклалі слухаўкі, нібы з натомленых і потных рук рыдлёўкі, стаў адступаць заценены нябыт, вяртаючы паперу і алоўкі…   Ды што пісаць, калі ў Айчыне ўсё духоўнае й бацькоўскае на схіле, і ўсё святое сцёрта на рыззё, а грэшнае – ва ўсёй красе і сіле?! Ну, што ж тады няхай ужо зямля прымае нас, як высахлае семя, якое, можа, – некалі, пасля – рассуне жвір і дол сабой засее… 27 лістапада 2017     *  *  * Шчаслівыя, хто ведаюць мову Бога. Цар Саламон   Аснова мовы – маўчанне… Алесь Разанаў  Пакутна мне быць паэтам нямеючай мовы, збіраць, як жабрак манеты, ў падворках маміны словы.   Ціха шаптаць, таемна, нібы ў малітвах млосных, гукі жыцця пайменна – зычныя да галосных…   Небу з прадоннем млечным іх адпускаць бяссіла, каб захаваць навечна ў мове Айца і Сына. 7 чэрвеня 2018
 
Андрэй Хадановіч (№97)
РАДЫЁ САМОТА   ХОР Ён мальцам на спевы бегаў штодня, ды ўночы было цікавей, бо ўночы ў падворку спярша цішыня, а потым пяяў салавей.   Яму падпявала вярба ля ракі і конік фальшывіў між траў... А потым бяда. Салаўя на шматкі суседскі кот разадраў.   І хлопцаў душылі слёзы і гнеў, а ён ім: “Птушку шкада, ды гляньце, ён тыдзень нічога не еў, давайце накормім ката”.   Бо ў іхнім двары шмат было прыбышоў, суседзяў было – цэлы свет, і ўсім было добра, пакуль не пайшоў вайной на суседа сусед.   І ўсім было кепска, ды скончыўся бой – і хтось запяяў салаўём: “Вось вораг, што прагнуў забіць нас з табой, – давай мы яго заб’ём!”   І ўсіх паяднаў справядлівы парыў, і помста біла хвастом... А ён ім: “Вораг наш дом разбурыў, давайце збудуем дом”.   Казаў ім: “Калі не любіць цэлы свет, не зможаш любіць і свой двор...” Жыў доўга, ды неяк на досвітку дзед пакрочыў у рай, бо памёр.   “Ты шмат памыляўся, – сказалі яму, – ды ўсё-такі жыў як след. Ты варты, пакінуўшы цела-турму, пець з намі для Госпада, дзед!”   А ён: “Я для спеваў занадта стары, бо сёння на досвітку ўмёр. Ваш хор салодка фальшывіць, сябры, – давайце скасуем хор”.     РАДЫЁ САМОТА Восень гоніць па ходніках муміі кветак. У гербарыі бронхаў – засушаны свіст. “Сэрца ірвецца ў горы”, – плача падлетак. “Сэрца ірвецца ў горы”, – мроіць турыст.   Алкаголь заядаецца шакаладам – і настрой матляецца матылём. Карабель знікае за даляглядам. Далягляд знікае за караблём.   Карабель... – і так да канца лічылкі, а на дне бяссоння – бяздонне сну. Напісаць “свабода”. Выправіць тры памылкі. Атрымаць “самоту”. Яе адну. Гамбург, кастрычнік 2017     ГОРАД, ШТО НІКОЛІ НЕ СПІЦЬ (бо так і не адаптаваўся да мясцовага часу) Гэты горад сапраўды не спіць ніколі, а таму й не прачынаецца зусім, засыпаючы пялёсткамі магнолій тых, хто зранку не прачнуўся разам з ім.   Гэты горад разгайдае кожны талент, гэты горад ператравіць кожны кіч. Закалыша вас травой на Коні-Айленд і абудзіць пад сталом на Брайтан-Біч.   Штось кашэрнае гатуецца з бараніны. Ў караблі гуляюць авеню і стрыты: 25-я і Мэдысан – паранены, 26-я і Лексінгтан – забіты.   Кіламетры тут расцягваюцца ў мілі – і жывеш на трэць даўжэй, калі паверыць. Тут на вуліцах за вечар напалілі гэтак моцна, што не хочацца праветрыць...   Тут рок-зорка выступае ў пераходзе, і кладзеш даляр падземнаму шаману. Бачыш выспу – і ўсміхаешся Свабодзе, і яна табе ўсміхаецца з туману.   Пройдзе ўсё, ды толькі тут – з табою побач... І выходзіць твая муза на Брадвей, брыдучы па ім апоўначы на поўнач, з кожным крокам забірае ўсё лявей.   Каб гудзела памяць песняю няспыннай, а калі ў чым перабольшу ці зманю – нібы пальцы, што скрыжоўваюць за спінай, яго вуліцы скрыжую з авеню. Нью-Ёрк, красавік 2018   НОЧ МУЗЕЯЎ: СТАРАЯ ГРУЗІНСКАЯ ПЕСНЯ Апушчу галаву на стол – і прачнуся ў музеі, а наўкол – жывыя карціны – усё, што прысню. Белы голуб Пікаса глядзіць на мяне і шызее: трэці раз прачынаюся тут, і ўсё ўпершыню.   З глыбіні інтэрнэту выйдзе Nickname Пірасмані, а за ім наўздагон сімулякры сабак – Google dogs. Элегантны цыган папросіць маіх money-money на цыгары, цыліндр, цынандалі ды імпартны кокс.   Гэты ведае ўсе таямніцы вершаў і прозы, адвязе на дабітай маршрутцы ў к/ф “Міміно”, ператворыць віно – у песню, а песню – у слёзы, слёзы ў дождж, і гэтак далей: вінаград, віно...   Расхістае ўначы ўвесь горад, са мной уключна, бо жывая вада Тбілісі – надта жывая. Мой кіроўца ў заторах слухае рэп так гучна, што народ на прыпынках танчыць і падпявае.   Гандляры-мужчыны мераюцца чурчхелай, вабяць самай вялікай, прыгожай, смачнай і спелай, а красуня-кухарка толькі смяецца з мача, разумеючы больш, дзе горача і дзе смачна.   “Вельмі пасуе сукенка”, – кажу ёй. “Пытанне цела, – кажа какетка. – Я для яе патаўсцела”. “Добры жарт”, – кажу. “А гэта – пытанне душы. Бачу, што пішаш вершы. Бяры – і пішы...”   Неймаверны горад сышоў са сваіх графіці і вядзе ў ноч музеяў, бо кожная ноч – музей: “Нарадзіўся – расці вялікі, мой неафіце, адрывайся, спявай і танчы, не цверазей”.   Льецца літрамі лірыка й літары лёгкага флірту раскруцілі сляпым катом і кажуць: “Цяплей! Цяплей! Цалавацца – толькі ў зацяжку, кахаць – без фільтра, каб аднойчы памерці ад шчасця – і жыць далей”. Тбілісі, травень 2018     *  *  * З неба падаюць абрыкосы. Вецер блытае сену косы. Кот за коткай бегае крос. З абарванцам б’ецца матрос.   Хлопцы рыбу ловяць таптухай. Брат стрыечны ходзіць з татухай. Першакласнік разбіў мапед. Але смерць пайшла на абед.   Крапіва кусае за лыткі. Сон – глыбокі, і Сож – не плыткі. Ты суседцы: “Пайшлі ў траву”. А яна: “Не дуры галаву”.   Абрыкосы падаюць з неба. Усё на свеце ідзе як трэба. – Адчапіся! – Чаму? – Таму... Два па дваццаць гадоў таму.     ЧАТЫРЫ СЕЗОНЫ, КАБ СТРЫГЧЫ ГАЗОНЫ Увесну трава – пяе, зялёны прыбой аж да ганка. Як толькі скосіш яе – за спінай расце, партызанка.   А потым ідуць дзьмухаўцы, віншуючы з хуткім летам. Ледзь зрэжаш на тым канцы – капцы! – яны ўжо на гэтым.   Улетку трава ўтрая марудней расце, старая. Ляжыць-загарае, як я. Ды нос мой хутчэй згарае.   Увосень – бульбу стрыжэм, грыбы й журавіны зрэдку, а ўзімку ўплятаем джэм з таго, што вырасла ўлетку.   Дарэчы, у нас дажджы, касіць – дарэмныя мары. Ты кажаш: “Лепш пастрыжы газон, што вырас на твары”.     ПІШУ ХАЙКУ Лічу па складах. Бракуе трэцяй рукі – з сямю пальцамі.   * Літаратуру ведаю па вярхах. Па вяршынях     *  *  * У сёмае неба, нібы аблачынкі, плывуць параходы, салют! На трэцяй планеце гадаюць мужчынкі: тхор, ластаўка, кіт ці вярблюд?   Вярблюд параходы цыруе канатам, бо пойдуць іначай на дно, і так віртуозна, што нават фанатам ніводнага шва не відно.   Іголка гарэзіць, як ластаўка-птушка, сшывае нябёсы й зямлю, а тхор без аркестра пяе ёй на вушка, даказвае, што не вярблю...   Ён просіць іголку: “Хоць песеньку вышый, хоць просценькі-просценькі хіт, бо трэба спяваць, усё вышай і вышай, таксоўшчыку бла-бла-блакіт”.   А дзесьці над імі – Вялікая Тайна, бо творцы нябесных радзім не ведаюць самі, ці будзе там файна, куды ўсе мы разам ляцім...     *  *  * Дарэмная штука ў жыцці пацана ганяцца за ёю ды мерацца славаю. Ты ходзіш пад стол пехатой, а яна – плавае.   Ты плаваеш, бо праваліўся пад лёд, калі пакатацца пайшоў замест школы. Яна, пасадзіўшы на лёд самалёт, ратуе палярнікаў і ледаколы.   Чытаць і пісаць навучыўся ледзь-ледзь, прычэсваеш першыя вершы калматыя. Яна ж табе кажа: “Пара пасталець!” і хітра смяецца ў тваёй хрэстаматыі.   Будзь сам Куляшоў, а яна – шоу куль, там чэрап і косткі, там надпіс: “Не ўлазьце!” Ды чуючы стуль “прывітанне” й “пакуль”, ты рыкаў ад злосці і плакаў ад шчасця.   І хай па гісторыі й сёння траяк, і нават па музыцы двойкі тры чвэрці, але, як маньяк, не замоўкнеш ніяк, шліфуеш памеры, каб ёй не памерці.     *  *  * Першае слова з’ела карова, сорам – другое скубе, трэцім Марыська, твая чарнаброва, дражніць малога цябе.   Хто анямеў ды схаваўся за пугу ад языкастай чумы? Вечар-пастух гнаў з нябеснага лугу рыжых цялушак, нямы.   Кідаеш словы абразаю колкай – дзеўчыне, лёсу, жыццю: толькі хацеў абазваць рыжай цёлкай – рыжая цёлка цю-цю...   Што дагарэла, вяртаецца з прыску – ну, чарнаброва, чакай!.. Хто гэта й сёння малую Марыську дражніць, здаровы бугай?   Не заракайся ад гэтага статку, гэтай дражнілкі, каўбой! Слова было, ёсць і будзе спачатку. Нават калі не з табой.     ЦУМ НА КАЛЯДЫ (вершы з вітрыны) * На Каляды змяняюцца ўсе. Час падводзіць старыя рахункі. Хтось дары ў Віфлеем панясе. Хтосьці блізкім нясе падарункі.     * Не засне да курантаў дзіця: “Што падораць?” – пытанне жыцця. Час паўзе... Пацярпіце хвілінку... З Новым годам!.. Хутчэй пад ялінку!   * На Каляды малы і малая “Дзед-Марозам” завуць Мікалая, Санта-Клаўсу пішуць лісты... Ўсё трывае Мікола. Святы!   * Кожны год тата цягне пакункі, А ў пакунках – для ўсіх падарункі... Але што б ні казала сям’я, Іх галоўны прэзент – гэта я!   * Пачастункі прыносім з крамы, Без застолля й свята – не свята! Навагодні настрой у мамы: Сёння зноў памагае тата.   * “Каханая, з Новым годам!” – І кружыцца галава, І горача снегу з лёдам Ад шчасця і хараства!   * Святкуем – толькі ў бабулі: Чакаючы, кожны раз Нам вяжа, каб мы адчулі, Як многа звязвае нас.   * Рыхтуем калядны цуд У клопаце штогадовым, А зорка – заўсёды тут, У сэрцы, любіць гатовым.     НОВЫ ГОД Надышло трыццаць першага снежня. Новы год адзначаем? Канешне. У кватэры – далёка да раю, дзікі вэрхал і лямант адчайны. Тата енчыць: “Дэдлайны! Дэдлайны!” Мама ў крык: “Прыбірай!” Прыбіраю.   – Смецце выкіні! – Слухаю, бос! Потым тата бярэ пыласос. Уключыў – і ўсяго за хвілінку заганяе ката на ялінку.   У сацсетках – калядныя вершыкі. У суседзяў – разборкі і спеў. Усё менш да канца трыццаць першага. Усё болей, чаго не паспеў.   Трэба сыру ў салату пацерці. Паглядзець, колькі двоек у чвэрці. З кніжкай хайку расслабіцца ў ванне. І сябрам разаслаць віншаванні.   Сеў пісаць – не грузілася пошта. Бег на хлеб – не ўлічыў галалёду. Не паспеў! А куды? І навошта? Адкладзём да наступнага году.   А пад вечар збіраюцца ўсе. Хтосьці кнігу (стол-кнігу) нясе. Хтосьці ставіць у цэнтр стала пляшку міра, бутэльку святла.   За акном – навагодні салют. На экране – то цар, то вярблюд. Мандарынкі. Карыца. Халва. Прывітанне ад духу Раства...   Госці выпілі шмат, ды не ўсё. З ванны булькае прывід Басё. Хтось за вокнамі горла дзярэ. Хтосьці сані спыніў на дварэ.   У фіранках заблытаўся кот. За сцяною храпе новы год. Новы ранак прылёг на зямлю. Спіце, родныя. Я вас люблю.    
 
Уладзімір Някляеў (№97)
Яблычны спас АЛІВА                                                               Вользе Ён моўчкі крочыў берагам марскім. Ягоныя сляды змывалі хвалі І адбягалі… Потым цалавалі Сляды жанчыны, што ішла за ім.   Ён не глядзеў, ці йдзе? Ён шлях пачаў І доўжыў так, нібыта йшоў да мэты, Якой ніхто не ведаў, апрача Яго самога і жанчыны гэтай.   За імі шлях не рассыпаўся ў прах, Бо самі йшлі яны, куды хацелі, І разам з імі па сваіх шляхах Звяры і птушкі беглі і ляцелі. Днём грэла сонца. Ноччу грэў касцёр. Яны ішлі – нічога не шукалі. Пілі ваду, што працякала з гор, І елі сыр, што пастухі давалі.   Калі ісці стамляліся, плылі. Спаць клаліся пад вечнаю алівай. І ён спяваў нараніцы, калі Яна з ім прачыналася шчаслівай.   У ёй аліва вечная цвіла, Якая йсці яму давала сілу, Ён вёў яе, яна яго вяла Ад небасхілу і да небасхілу.   На іх сляды, што йшлі вакол зямлі, Паклаліся сляды дачкі і сына…   Бог ведае, куды яны ішлі... І хто быў ён... І хто была жанчына... 09.09.2018, Ліда Марыні, Салента, Італія.     ЯБЛЫЧНЫ СПАС Наканаванае наканавана. Разам уночы, як здані з тумана Выйшлі да возера. Там на вадзе Спалі лілеі. Ніколі, нідзе Нам не было так святочна, так светла... Як мы кахаліся! Дзе тое лета, Жнівень даспелы, яблычны Спас, Дзічка, што свечкай свяцілася ў ночы?.. Тыя лілеі, што ўбачылі нас І сарамліва заплюшчылі вочы. 7.05.2017     СВЕТ                                                Сяргею Ваганаву Калі глядзець на свет прыветна, Не распаляць у сэрцы злосць – Свет не такі ўжо беспрасветны, Святло таксама ў свеце ёсць.   І людзі ёсць, і ёсць не людзі, І ўсё, што тут стварыў Гасподзь… І ёсць сам-Свет, Ёсць цуд, І ў цудзе Ёсць мы – на міг адзіны хоць… 28.07.2016     *  *  * Поўдзень. Субота. У садзе Брат. У ягоным паглядзе Сонца. Нябёс вышыня. Ён усміхаецца. Я – Брату насустрач – Шчаслівы...   Спёка. На прыпечку дня Дзедава выспела вішня. Бацькава выспела сліва. 31.07.2016     *  *  * Душа да душы прывыкаюць, І рукі да рук прымыкаюць, І губы да губ прынікаюць –   Так людзі ў людзей пранікаюць Адное ў адно звар’яцела, Пажадліва - целам у цела!   А як ты хацела?.. 17.01.2017     *  *  * Цела на захад, а кроў выцякае на ўсход. Мёртвы народ сам сябе ўжо не помніць жывога. Гэта такая трагедыя – мёртвы народ. Гэта такая камедыя мёртвага Бога.   Ён у царквах, у касцёлах – у храмах памёр. Думалі – храмы, а выйшла, што склепы і труны. І ні пры чым ні чума, ні халера, ні мор, І ні пры чым ні варагі, ні скіфы, ні гуны.   Час і манюк, і прарокаў да кучы грабе, Перамяшаліся ў пыле свае і чужыя,   Мёртвы народ ажыўляе самога сябе – І аніяк ён самога сябе не ажывіць.   Бог беларускі! Калі ты ў нябёсах есі, Можа, абрынешся градам, пяском з камянямі, Громам ударыш, ці вогненны знак падасі, Страшны свой суд, ажывіўшы, учыніш над намі.   Можа, запаліш у нас пад нагамі зямлю, Каб мы суда пабаяліся болей, чым смерці…   Бог беларускі! Цябе я і мёртвым люблю! Б’ецца і б’ецца ўва мне тваё мёртвае сэрца. 26.03.2017, Брэст, шпіталь хуткай дапамогі     *  *  * Сарвалася ў бездань дарога. І я азірнуўся ўначы: За спінай маёй анікога. Хоць крыкам крычы – Ніхто мне вяроўку не кіне Ніхто не працягне руку!..   А недзе Агонь у каміне. Каханая на скразняку. 24.03.18     КРЫЖЫ 29 чэрвеня 2018 года былі арыштаваныя крыжы, якія беларусы везлі ў Курапаты, каб абараніць Нацыянальны мемарыял ад нячыстай сілы. Арыштаваныя крыжы. Нябесны Ойча, адкажы, Ці час нам брацца за нажы, Ці падстаўляць шчаку другую, Як падстаўляе з году ў год Яшчэ няспраўджаны народ, Што сам з сабою варагуе?   Даруй нам, Божа. Не карай. Хай сам сябе знішчае край, Той родны кут, што так нам мілы, Дзе ў храмах молімся чужых, Дзе мёртвым сорамна за тых, Хто зневажае іх магілы!   Даруйце нам, дзяды, бацькі… Хай вам баляць, пякуць цвікі, Якімі вы раскрыжаваны, Хай Беларусь, уся ў слязах, Пакуль мы таньчым на касцях, Галосіць, ліжа вашы раны!   Няхай паміж крывавых вех На здзек сыходзіць і на смех Усё, што стала нашай доляй, І хай знямее той народ, Няхай той род ідзе на звод, Які не заручыўся з Воляй!   Даруй смяротны грэх, Гасподзь! Хай век не скінуць нам аброць, Хамут, што самі мы надзелі!.. Хай прахам стануць дух і плоць, Але пакінь надзею хоць, Пакінь мне, Госпадзі, надзею… 29.06.2018, Курапаты.     *  *  * Хрыстос сказаў з крыжа сем фраз. І ўсе не пра сябе. Пра нас.   Ён нам пра тое, як любіць, Як жыць у Божым свеце годна.   А мы Яму: як нам баліць, Калі глядзім на крыж Гасподні. Хрышчэнне, 2017     ВЯЛІКАЕ КНЯСТВА ЛІТОЎСКАЕ Дым у полі пустым. Свіст – Нібы Пры татара-манголе. Анікім не засеяна поле, Анічым – і паволі Камяні Узыходзяць На ім.   КАНСПЕКТ ГІСТОРЫІ БЕЛАРУСІ                                               Алесю Краўцэвічу Крыжамі на полі карчы. Я ў полі араты. А ў хмарах мяне крумкачы Цікуюць зацята. Каб сэрцы маё разарваць І выдзеўбаць вочы!.. Дык што мне: крычаць?! Ці маўчаць? “Крычы. Але моўчкі”. Маўчу. Бо запомніла кроў На вечныя векі: Як выйдзе мой крык з берагоў – Скрывавяцца рэкі. Зазвоняць над полем мячы, Заціўкаюць кулі… І кажа мне памяць: “Крычы! Ды так, каб не чулі. Бо ўсіх нас – касой! Як траву – Ад краю да краю!..”   Я моўчкі крычу і жыву. Я моўчкі ўміраю. І некалі моўчкі радня Спытаецца ў скрусе: “А што гэта за цішыня Над тым, што было Беларуссю?..” 26.09.2018     *  *  * У час, заткнуты коркам, Часцей глядзім туды, Дзе Божыя сады, Скуль нам міргаюць зоркі.   І поўнімся святлом, Што нам не слепіць вочы…   Мы лепей бачым днём. Але далей – уночы. 4.01.2017     НЕВЯДОМЫ Невядомы ўвайшоў у жытло. Запаліў невядомы святло І агонь распаліў невядомы, Гаспадар невядомага дома.   Дзе той дом? На зямлі, на вадзе? Невядома. Не ведаю, дзе.   Але з тым жа – штораніцы – сном Прачынаюся, бачу ў кашмары: Невядомы ўваходзіць у дом – І гарыць на ім шапка ў пажары. 18.01.2017     *  *  * Цямрэчы кругаверць. І пах. Ці кроў? Ці не? Так востра пахне смерць, – Падумалася мне.   Тады дажыць – паспець! – Любоў – і з ёй у роў. Яле якая смерць, Калі так востра – кроў?   Калі паспець – дажыць! – Калі твой страх бяжыць Скрозь стрэлы, брэх сабак!..   І як яно: не жыць? – Не ўцяміць аніяк. 23.03. 2018, 20-я камера ЦІП.     ДЗЕНЬ ВОЛІ I У камеры турэмнай, нібы звер, Глухім адчаем выючы да столі, Святкую я стагоддзе БНР — Няспраўджанае свята нашай Волі.   Прынік да вочка вокам вартаўнік. Мардаты. Зубы сцяты. Чын па чыну. А недзе там, над столлю, — сакавік. І недзе там — за кратамі — Айчына.   І раптам я адчуў, што мы ўдваіх За кратамі. Як з ланцугом на шыі, Я выю ў столь па гэты бок ад іх, Яна — па той бок у нябёсы вые.   Аж дрыжыкі бяруць з яе выцця! Такая ў ім туга, нуда такая. Як не хапае ёй, каб жыць, жыцця, І смерці, каб памерці, не хапае!   І так — скрозь век, скрозь сто студзёных год, Скрозь боль і жах, скрозь песні з карагодамі — І скрозь правадыроў, і скрозь народ, Які ніяк не можа стаць народам.   ІІ Вясна, вясна! Скажы, шапні ты мне, Калі ўжо ты прыйшла на наш гасцінец, Чаму я ў роднай, крэўнай старане Турме — радня, а ўсёй радні — чужынец?   Шапні, вясна чаканая, скажы: У чым я прад Айчынай вінаваты?..   І слухаў я, як б’юцца капяжы Аб падваконнік, Аб сцяну, Аб краты...   ІІІ О, Беларусь! О, Крывія мая! Ты Ува мне Жывой крывёй струменіш! І гэта ўжо ніяк, Нічым не зменіш: Кроў на ваду не памяняю я.   Дарма — турма! А Воля — не дарма! І не дарма Пагоні меч узняты! Мы рассячэм ланцуг! Мы вырвемся з ярма! Мы ўсё-ткі спраўдзім Волі нашай Свята! 2018, 20-я камера ЦІП     *  *  * Яна ў табе – ты ў ёй. Няма паміж Табою і Айчынаю нікога, Апроч усемагутнейшага Бога, Яго любові і Яго ахвяры. Калі ж вас разламілі, як спарыш, Калі між вамі ворагі, пажары, – Хай помстаю, якою ты гарыш, Гарыць зямля! Гараць у небе хмары! Вада ў рацэ! І палымнее крыж У Госпада ў руцэ – як сімвал кары! 12.02.2015  
 
Марыя Бадзей (№96)
ЛОЎЛЯ ВЯТРОЎ   *  *  * Валасы – саломы псалмы, жніва ўжо час, Стрыжка памяці, што расце скрозь скроні чарніцай. Канец лета, дзе месяц вятроў грае яблычны джаз, І да поўні ў вадзе дапаўзае гадзюкай крыніца,   І кусае цябе за нагу – не хадзі басанож, Басадуш ды па дне залатым гаркаводнага краю, А ты чэшаш укус і лезеш па яблык у дождж, Дзе аблокі над садам шчабечуць «не раю, не раю, не раю».     *  *  * Жнівень з нажніцамі, Жнівень з сярпом, Жнівень са скіпетрам. Спевы чырвані «мі-до-здароў», Нагрэтыя сэрцы з залатым семем пад скураю Ў кашы даспяваюць.   Рогат груш і аса на плячы, Сліў няпростыя словы, і рэкі Круцяць слёзы ў вірах і адпяваюць соль.   О псалмы лета! Суцэльны дзень Перарваны крохкімі «спаць».   Думкі мёду, Яблычны боль, Харэі арэхаў.     *  *  * Бралі рэшата і разносілі Каханне, як прыстрэк:   На топкія балоты, На ніцыя лозы, На быстрыя рэкі, На цёмныя лясы, За крутыя горы, За глыбокія Дунаі, Гублялі на вакзалах, Везлі за мяжу, Скормлівалі галубам, Даставалі па начах –   Маўляў, ідзі, дзе сонца не грэе, дзе вецер не вее, Пеўні не пяюць, ваўкі не выюць, Чорны вол па гарэ ходзя, Наймічка з парубкам перакачваюцца, І гарачы камень табе ў зубы.   Разнеслі і пішам, Адправілі, свішчам, Верхам на вятрах Па мастах па калінавых Блукаем, гукаем, галёкаем, Шукаем Смалу на язык, Стралу ў вушы, Зямлю, Скуль вяртання няма.     *  *  * Жанчыны павязваюць хусткі ў лес, як у храм. Іх рукі пахнуць ажынамі. Мужчыны рахуюць: Дванаццаць грахоў за забойства змяі, З кіём паляванне як шлях у бязгрэшша, Але ці трэба такі лёс Грышкам-пабеданосцам на раварах?   Вужы па вежы шкляной не далезуць у царства, Але зямлі дзеці змеі, Але зямлі дзеці людзі, Цалуйма й хадзем!   У імхі схіляцца штогрыб, Укленчыць над модламі ягад, Узірацца ў сляды на пяску – Хто тут быў да мяне? Услухацца ў рэха, Баяцца людзей больш за ваўкоў. Рэха – рух вершалінаў, Дрэвы спяваюць харалы. Жанчыны павязваюць хусткі ў лес, як у храм.     Дыптых І. верасень – вера сее сны па пожнях па нівах каштаны пад вокны выплёўваюць свае сэрцы манету кінуў летась у кішэню вяртанне той самы вір воды з-пад крана п’ем кроў Нямігі не спім.   ІІ. кашаль попельных ружаў у небе музыка мы заслужылі мой горадзе музыку мы залажалі струны ад жалю рвуцца трубы равуць вар’яцеюць шыя без дотыкаў лімфавузлы набухаюць шыя твая няроўная горадзе на табе шалік пахнеш дажджом горад вады горад сонца лісце п’е сонца золата й медзь развяртанне каштан маё сэрца з кішэні шпурляю ў вакно.     *  *  * Хто есць цвілы хлеб – перуноў не баіцца.   У кожным арэху па маланцы, У кожным рэху па ліхаманцы, Слівы, залевай зламаныя, Рабінавай роспаччу Ночы на мяжы.   Вецце маланак раве, Дрэвы ў шыбы рвуцца.   Вятры выціраюць твары ў люстэрках. Гістэрыя назваў, Вязьмо імёнаў, Словаспады ў вострыя травы, Марнатраўныя сны Да сваіх вешчуноў вяртаюцца.   Хата ля лесу, і сабака брэша на дзверы.     *  *  * Ружа вятроў жартуе і пахне фугаю, Скрыпкі восеньскіх студняў, Брагі журба. Яблыкаў у траве разгубленасць Слухаю. Дзён малацьба.   Рызы на цвік, рыззё – цвіркунам, і каб зорныя слівы, Зрэнкі чорнага перцу, часнок, калыханкі заранак. Дождж пасталеў і пайшоў, і мы пойдзем на ловы, Ловы вятроў У галлі паламаных маланак.    
 
Сяргей Дубавец (№96)
Д’ябал запрэжаны ў плуг Містычны трылер з жыцця пражскіх големаў. (Фрагмент) На Радыё Салярыс гаварылі заўсёды й паўсюль, не толькі ў мікрафон. Гаварылі многа, маштабна, заўзята, пераважна пра палітыку, але і пра ўсё на свеце таксама. Гаварылі на тэрасе, ідучы, на працоўным месцы і, само сабой, у сталоўцы. А паколькі новых уражанняў на касмічнай станцыі бывае няшмат, часта гаварылі пра тое, пра што ўжо было гаворана, і так, як было гаворана. Лагічныя довады, ракурсы, показкі прамаўляліся, забываліся і прамаўляліся зноў, прычым калі мінулы раз суразмоўца А. нешта даводзіў суразмоўцу Б., дык у новай сітуацыі тымі самымі аргументамі суразмоўца Б. тое самае даводзіў суразмоўцу А. І гэта было натуральна, як самое жыццё, у якім усё цыклічнае, усё паўтараецца і, па вялікім рахунку, ад гэтага не становіцца больш зразумелым. Вялізную ў белых танах сталоўку на першым паверсе Радыё Салярыс называлі рэстаранам. Ці таму, што гэта была пражская традыцыя – падвышаць статус харчовае ўстановы, ці таму, што тут працавалі афіцыянткі. Дзве дзяўчыны і цяпер мітусіліся між сталамі, беручы замовы і разносячы стравы кліентам. Хоць, па вялікім рахунку, у гэтым не было патрэбы – кожную страву наведнік мог накласці або наліць сабе і сам. Шэф-поварам у сталоўцы быў афганец і для карэнных насельнікаў тутэйшых шыротаў гатаваў нясмачна. Чорная ялавічына, незразумелыя спецыі, якімі так лёгка было сапсаваць кураціну, усялякія задубянелыя гарохі… Аднойчы расейская служба запатрабавала іншага рэстаратара. Аднак, заявіла дырэкцыя, трэба выбіраць паміж смачнай кухняй і танным меню. Іранцы, а іх было больш за ўсіх, прагаласавалі за таннасць, пагатоў і кухня ім смакавала. – Мы тут жывем толькі ўспамінамі, – сказаў Навумчык. Людзі з беларускай службы Радыё ўжо сабраліся за адным сталом. Праўда, дырэктара не было. Тым часам Навумчык працягваў: – Моладзь катэгарычная да нас, «дыназаўраў». У прынцыпе, гэта правільна, мы самі такія былі. Вось я толькі прачытаў у фэйсбуку: «І які плён вашых масавых акцый?» Гэта пра 1990-я гады. А плён такі: незалежнасць краіны, па-першае. Па-другое, калі на шэсце выйшла 50 тысяч, мы сарвалі аншлюс! Ельцыну не патрэбная была другая Чачня, а Захад пабачыў, што далёка не ўсе беларусы згодныя аб’яднацца з Рашай. У 1999 годзе я спыніў членства ў Сойме БНФ і да наступных акцыяў не меў ніякага дачынення, таму пра іх памаўчу. Імбрыка, які апынуўся ў асяродку зорак свайго маленства, не пакідала вострае адчуванне, што з яго пакепліваюць. Ды так тонка, ветліва і крыху іранічна, што ён перажываў ад гэтага эйфарыю нефармальнага дачынення з сапраўднымі акторамі. Усіх гэтых людзей ён імгненна пазнаваў па галасах, але гаварылі яны зусім не тое, што, як ён сабе ўяўляў, гэтымі галасамі мусіла прамаўляцца. – Як мне нясмачна, – паўтараў Абламейка, кладучы ў рот чарговы кавалак валакністага чорнага мяса і жуючы з непадробнай крывой грымасай. Знакаміты сваёй пераборлівасцю, Абламейка быў схільны да крытыкі і абструкцыі непазбежных абставінаў. Важная рыса аб’ядноўвала ўсіх гэтых людзей за сталом, – усе яны былі зоркамі першай велічыні ў розных сферах жыцця па-за Радыё. І калі б заўтра Салярыс закрылі, яны проста перасталі б быць журналістамі, а засталіся б: Навумчык – палітыкам, Абламейка – гісторыкам, а Шупа – перакладчыкам замежнай літаратуры, які ведае 80 моваў. Навумчыка, як і Абламейку, і Шупу, а калі шчыра, дык і Есіпа, звалі Сяргеямі. Калісьці дырэктар беларускай службы Радыё Салярыс нават выказаў дапушчэнне, што Сяргей – самае беларускае імя. Маўляў, у вайну, калі немцы бралі ў аблогу беларускі партызанскі атрад, яны мусілі б крычаць: «Сяргей, здавайся!» Паводле той самай аналогіі, як усе немцы для нас з дзяцінства былі Фрыцамі, а ўсе расейцы Іванамі. Усе Сяргеі нечым падобныя. У Іменніку Дубаўца гэтае падабенства тлумачыцца наступным чынам: «СЯРГЕЙ – змагаецца з дэманамі ўнутры самога сябе. І апантаны, і экзарцысты ў адной асобе. Што зробіш, Сяргей больш за іншых адкрыты для спакусаў. Ён на кожным кроку спакушаецца, пры тым робіць гэта цалкам усвядомлена, але востра перажывае сваю грахоўнасць, у чым, уласна, і заключаецца ягоны “экзарцызм” (гэта ён сам так лічыць). Супярэчнасць закладзеная ў самім імені з дзвюх частак, якія па-сутнасці абазначаюць працэс і дзеянне, скіраваныя ў супрацьлеглыя бакі». Не сказаць, каб усё тут моцна не падабалася Імбрыку, было весела, ён чуў шмат яму невядомага і карыснага, згадвалі начальства. Але ўсе гэтыя людзі былі зусім не такія, якімі ён іх завочна ведаў і рыхтаваўся тут пабачыць. І трэба было не настройваць сябе супраць іх за гэткую інакшасць, а думаць, як уліцца ў іхні калектыў. «Такі лад жыцця робіць іх такімі, а не іншымі», – думаў ён. А лад жыцця яму падабаўся. – Нічога, – ухвальна паглядзеў на яго крыху маладзейшы за астатніх Прыдуманы, быццам прачытаў ягоныя думкі. – Усё наладзіцца. – Я 20 гадоў у эміграцыі, – казаў Навумчык, – гэта вымушаная эміграцыя, вы-му-ша-ная. Бо на радзіме мяне зараз жа арыштуюць ці, можа быць, нават заб’юць. – Як мне нясмачна, – паўтарыў Абламейка. «Але ж і сапраўды кумедзь, – думаў сабе Імбрык. – Дзіўнае пачуццё выклікае змагар, які асцерагаецца пераследу, арышту, смерці. Хіба ты не ведаў, куды і на што ідзеш, які абіраеш шлях? На вайне як на вайне. Можа, пра гэта проста не варта казаць – што цябе арыштуюць і заб’юць, а прыдумаць нейкую іншую “адмазку”? Напрыклад, што тут ад цябе сёння болей карысці, чым на радзіме, бо на радзіме сітуацыя яшчэ не даспела для твайго з’яўлення і ты даспельваеш яе адсюль? (Ён адчуў, што падбірае аргументы ўжо зусім не для Навумчыка, а для сябе самога.) Бо пра арышт і смерць гучыць для змагара не вельмі пераканаўча. Зрэшты, і эміграцыя – гэта ж таксама свайго роду подзвіг, па-свойму змагарны чын, бо напэўна ж не лёгка трываць дваццаць гадоў удалечыні ад Радзімы і пры гэтым захоўваць вернасць ёй… Выглядае, што гэта той выбар, які зрабіў і я». Усе задумаліся, быццам і на гэты раз пачулі ягоныя развагі. Як так адбываецца? Можа быць, усе гэтыя людзі за столькі гадоў разам на гэтай закрытай касмічнай тэрыторыі навучыліся чытаць думкі адно аднога? Бо калі паўтараюцца словы, значыць, паўтараюцца і думкі. Думкі перастаюць быць таямніцай ад таго, што яны не прамоўленыя, бо і так усё зразумела, кожны адказ, кожная рэфлексія. Усё ж паўтараецца! І калі новы чалавек трапляе ў гэтае кола, дзе закрытасці думак як такой папросту няма і не можа быць, ён стаіць перад імі, нічым не абаронены, бо тут такой абароны не існуе… Есіп нахіліўся да Імбрыка і прашаптаў яму на вуха: – Зараз афіцыянтка прынясе табе замову. Чэшкі таксама бываюць прывабныя. Асабліва ўсмешлівыя. Я адкрыю табе іхнюю таямніцу. Паводле прафесіі яны цырульніцы, скончылі хабзу недзе ў правінцыі. А працаваць уладкаваліся сюды. І ў профілі ў фэйсбуку пішуць месца працы – амерыканскае Радыё Салярыс. Можна што заўгодна сабе падумаць, праўда? Уяўляеш, як сакурсніцы здзіўляюцца, падабайкаюць і зайздросцяць ім… Імбрык замовіў сабе запечаную ў фользе курапатку, і цяпер ягоныя думкі пераключыліся на гэтае маленькае цельца на вялікай талерцы, якое невядома было як есці. Дакладней, вядома, і ён ува ўсю арудаваў пальцамі, але нешта моцна замінала яму і нічога не атрымлівалася. Ён такога ніколі не еў. Быццам як звычайная кура, але ў пяць разоў меншая, і ўсё ў яе такое маленькае, што… Імгненна прапаў апетыт. Імбрык выцер пальцы і зрабіў выгляд, што не спяшаецца са страваю, узяў у рукі гладкую шклянку халоднага таматнага соку. – А так прасцей, у эміграцыі, – сказаў Есіп. – Наша жыццё шчаслівае, калі яно далёкае. Мы жывем тут, а ўсімі думкамі жывем там, на Ра­дзіме, удалечыні. Гэта як далёкі гром, перастук колаў далёкага цягніка, праніклівае фартэпіяна за сцяной, брэх далёкага сабакі, святло далёкае зоркі… Тое, што моцна прыцягвае, кранае душу, натхняе… Калі мая дачка чытае ўголас Гарэцкага, мы разам пачынаем плакаць, бо ўсё робіцца невыносна блізкім. Блізкае цяжка перажываць. «Нічога не змянілася за сто гадоў для нас і нашых жаданняў», – кажа дачка. І гэта праўда. Далёкі Гарэцкі ўспрымаецца ледзьве не як шчасце. Як суперзорка, рэальна вялікі пісьменнік. Разумееш? – паглядзеў ён раптам на Імбрыка і казаў далей, – а блізкі, калі пачынаеш яго чытаць, ён блізкі, як аглушальны грукат цягніка, быццам ён едзе вось тут, проста ў цябе па галаве, ці як блізкі зацяты брэх ваўкадава, што кідаецца на цябе і хоча расправіцца з табой. Блізкая зорка асляпляе і спапяляе… А жыццё ў эміграцыі – далёкае, калі не браць яго блізка да сэрца. – Як мне нясмачна… – Тут у Чэхіі, – працягваў Есіп, – я аднойчы апынуўся ў лесе. Мы заехалі кудысьці ў грыбы. За дарогай я не сачыў, бо без толку, усё адно не запомню. Заехалі і заехалі. Ведаеце, як страшна бывае, калі на цябе з брэхам кідаецца вялікі сабака. Рэальна страшна. А тут мы прыехалі, выйшлі з машыны, і якраз побач на самотнай сядзібе каля лесу забрахаў сабака. Міралюбна забрахаў, не злосна і не страшна, бо за плотам. Мы разышліся ў грыбы, страцілі адно аднога з віду. І пакуль я мітусліва бегаў ад баравічка да баравічка, а лес тут не такі, як у нас, а бураломны і бугрысты, ногі паломіш, раптам зразумеў, што я застаўся зусім адзін. У невядомай краіне, у невядома якім баку, у невядомым лесе. І не брэша сабака, мой адзіны арыенцір. Зрабілася вусцішна. Я паспрабаваў гукнуць сваіх таварышаў. Цішыня. Напэўна, зайшоў я невядома куды і занадта далёка. Моцна крычаць не выпадала. Па-першае, сорамна вось так даросламу дзядзьку згубіцца, па-другое, у чужым лесе адчуваеш сябе, як у чужым доме… Што рабіць? Сонца няма, бакі свету ніяк не зафіксаваныя. Тэлефон не ловіць сетку. Ну і дожджык яшчэ пайшоў да ўсяго. І хутка збіраецца цямнець. Літаральна куды б я ні рушыў, шанцаў патрапіць да машыны адзін з тысячы, усё астатняе – у нікуды. Таму я стаяў на месцы. І мяне ахапіла паніка. Я абрабіўся горш, чым калі б на мяне наскочыў сваімі зубішчамі той ваўкадаў. Ну, рэальна страшная невядомасць. Чэшская глухамань – я зразумеў, што і такое бывае. Дождж, холадна, а я нібы на самым краі прорвы, якой не відаць, каб у яе не ступіць… Есіп зрабіў эфектную паўзу, каб усе перажылі гэты момант. – Працягвалася тое не надта каб доўга. Хвілінаў дзесяць. Але мутарна так і невыносна, што проста лягай ды памры… І тут бац! – забрахаў той далёкі сабака. Гэта было выратаванне. Я кінуўся на брэх і даволі хутка выйшаў да машыны. Так я навучыўся цаніць далёкае. – Лёгкія-лёгкія нашы далёкія, цяжкія-цяжкія блізкія нашыя, – спрабаваў упісацца ў гутарку Імбрык. Ён такі асіліў няшчасную курапатку, хоць непрыемны прысмак застаўся, прычым не ў роце, а дзесьці ў мазгах. – Як мне нясмачна… Усе абеднікі завяршылі трапезу, і грамада паводле завядзёнкі рушыла да ліфта, каб падняцца ў верхні буфет і там перайсці да кавы з дэсертам, ну і даказаць недаказанае. – Што такое нясмачна… Нясмачна бывае па-рознаму, – уздыхнуў Прыдуманы. – Слухайце, як было і што я запомніў на ўсё жыццё. Гэта было ў паўднёвым В’етнаме пад горадам Фантх’етам. Мы з жонкай жылі на беразе мора ў мясцовасці Кога. Ну і час ад часу дзеля разнастайнасці ездзілі на другі бок Фантх’ета ў рэсортную вёску Муйнэ, дзе была цэлая вуліца крамаў і рэстаранаў. І вось у адным рэстаране я спакусіўся замовіць сабе чарапахавы суп. Такая легендарная на маё ўяўленне страва. Праўда, і дарагушчая, зараза. Але гэта ж раз у жыцці! І пакуль мне гатавалі той суп, раптам узгадалася, што ў маленстве я меў сваю чарапашку. Смяр­дзючку такую, шмат за ёй трэба было прыбіраць. Але запомнілася не столь­кі гэта, колькі дзіцячая эмоцыя шкадавання, амаль спачування. Проста сэрца сціскалася, гледзячы на яе, ад гэткай прыроднай несправядлівасці. Ну чаму яна створаная такой нязграбнай. Ні павярнуцца толкам, ні пабегчы. Перавернеш на спіну, а яна так мучаецца, каб перакуліцца назад. І гэта ж не ад хваробы ці калецтва, яна такой задуманая. А найбольшае шкадаванне выклікалі гэтыя пярэднія лапкі, загнутыя ў розныя бакі. Яна соўгае імі, хоча рухацца, а нічога не адбываецца і ўсе яе памкненні дарэмныя… Я сядзеў у тым рэстаране, і такая маркота мяне ахапіла, што замовіў гэты чортаў чарапахавы суп. А тут яшчэ жонка іранічна так на мяне паглядзела: «Ты сапраўды будзеш есці Тарцілу?» Эх… Ну вось, нясе афіцыянт маю замову. Ледзьве не пад фанфары, бо ўвесь рэстаран пазірае на нас, на мяне. Вялікая глыбокая міска, поўная ўсяго на свеце. Апошняя надзея – што чарапахавы там толькі булён. Калі афіцыянт паставіў перада мной суп, мне хацелася праваліцца пад зямлю. Вядома, там плавалі нейкія авакады і розныя травы і іншая раслінная прыгажосць. А з усяго гэтага вытыркалася тая крывая лапка… – Вы не сталі есці? – збаяўся не пачуць працягу Імбрык. Насамрэч ён краў у Прыдуманага эфектную паўзу. Сам таго не хочучы. – Цераз не магу я раз ці два сербануў кісла-салёнай вадзічкі з краю і адсунуў місу, – працягваў Прыдуманы. – Ну не змог. Дагэтуль не падбяру слова гэтаму пачуццю. Увесь рэстаран глядзеў на мяне са здзіўленнем. Афіцыянты таксама. Але здзіўленне афіцыянтаў было радасным. Я вачыма паказаў, што міску можна забіраць. І калі пазней ішоў у прыбіральню, акурат міма кухні, бачыў, як тры афіцыянты, нібы груганы, наляцелі на маю Тарцілу, разрываючы яе на кавалкі. Так я зразумеў, што чарапахавы суп сапраўды смачны, калі на яго гэтак зацята кідаюцца. Толькі для мяне ён выйшаў канфузам. І тая крывая лапка ўсё яшчэ стаіць у мяне ўваччу. – Сумная гісторыя, – уздыхнуў Данчык, які далучыўся да іх ужо на тэрасе. Ён рэдка калі расказваў свае гісторыі і ўвогуле гаварыў мала. Легендарны Данчык рэдка пісаў артыкулы і рэдка калі браў у рукі гітару. Чаму? Імбрыка гэта востра цікавіла, і ён пастанавіў неяк разгаварыць вядомага спевака і куміра свайго дзяцінства. Грамада з каваю і пірожнымі расселася на тэрасе. – А вы ведаеце, што шмат дзе ў свеце чарапахавы суп забаронены? – спытаў Навумчык. – Не ў В’етнаме, канечне. Там можна ўсё. Проста чарапаха – рэліктавы від, на мяжы знікнення, яна сапраўды не паспявае за прагрэсам. Адстае. І есці яе – гэта як адшукаць жывога дыназаўра, забіць яго і зварыць з ягоных вушэй суп. – Навумчык на Радыё Салярыс быў галоўным аматарам вэнджаных свіных вушэй, якія яму пры нагодзе прывозілі з Літвы. Але пра гэта Імбрыку яшчэ трэба будзе даведацца пазней. – Я чытаў, што шмат чарапах развялося ў нас у Чарнобыльскай зоне, – сказаў Імбрык. – Адзін фатограф распавядаў, што ў закінутай вёсцы пачуў грохат посуду з абрынутай хаты. Зайшоў, а там чарапаха вылазіць з рандэлі… – Бачыш, не ўсё так проста, – рэзюмаваў Шупа. – Чарапаха сама імкнецца стаць супам. Сяргеі пачалі наперабой расказваць пра свае самыя смачныя супы ў розных месцах Еўропы. І тут на тэрасу ўвайшлі «салярныя» дзяўчаты – Ціхановіч, Радкевіч і Ганна Соўсь. Такія ж светлыя, як іх галасы ў радыё, што Імбрык чуў з пялёнак. Ды яны ўсе яму як мамы. Здаецца, зараз пачнецца шчасце. «Што такое шчасце?» (Цалкам аповесць Сяргея Дубаўца чытайце ў папяровай версіі часопіса).